# قبس (ق-ب-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Meşale, ateş demektir

- Harfler: ق - ب - س
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِقَبَسٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B3%D9%8D.md) | بِفَعَلٍ | Tutuşmuş odun | 1 | 1 | [20:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/ayet/20:10.md) |
| [قَبَسٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B3%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Tutuşmuş odun | 1 | 1 | [27:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/ayet/27:7.md) |
| [نَقْتَبِسْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/siga/%D9%86%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%B3%D9%92.md) | نَفْتَعِلْ | Ateş parçası alırız | 1 | 1 | [57:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/ayet/57:13.md) |

## Mücavir kökler — 29 mücavir (38 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 22 · Ateş demektir
2. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Hilal yeni ay demektir
3. [شهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Gök taşı demektir
4. [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Birbirinize dokundunuz
5. [مكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Oturup bekleyen adam demektir
6. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
7. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
8. [سور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
9. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bab kapı demektir
10. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Batın karın demektir
11. [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ona yaslanırlar
12. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Arka
13. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
14. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
15. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Örnek verdi
16. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Arka demektir
17. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İki yüzlüler
18. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Su birikintisidir
19. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
20. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Korkuluk demektir
21. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Musa
22. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
23. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Önce
24. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
25. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
26. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su yosunudur
27. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Yemm” durgun akan su demektir
28. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
29. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قبس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88.md), [شعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84.md), [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [طفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%A3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Büyük bir ateş kaynağından bir ucundan tutulup taşınmak üzere alınan kor parçası veya meşale |
| Çekirdek Özet 2 | Karanlıkta yol bulmak veya soğukta ısınmak için asıl kaynaktan aktarılan ışık ve ısı payı |
| Çekirdek Özet 3 | Asıl hakikat kaynağından eksilme olmaksızın başkalarına aktarılan aydınlatıcı bilgi ve hidayet (iktibas) |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin kendi başına var olan müstakil bir ateş kaynağını değil, büyük bir menbaından 'alınmış ve taşınabilir parça' olduğunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قب | Bir şeyi önden tutma, dıştan yakalama, kabartma veya toplama hareketi ([قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md), [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md), [قبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1.md), [قبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD.md)) | س | Çekirdeğe tutunma ve süratle çekip alma dinamiği eklenerek ana ateş kütlesinden aydınlatıcı veya ısıtıcı bir parçanın hızla çekilip taşınması anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Enerjinin veya ışığın yoğunlaşıp bir merkezde toplanmasını temsil eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Toplanan bu gücün bir mahfaza, nesne veya hazne içinde tutulmasını simgeler. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Taşınabilir bir dal veya dayanağın ucuna tutunarak dışarıya aktarılmasını ifade eder. |
| قبس | Odaklanmış bir enerji kaynağından (ق), bir nesnenin içerisine (ب), bir ucundan tutunup taşınacak biçimde (س) ışık veya ateş aktarma hareketidir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ocaktan veya büyük bir ateş yığınından, karanlığı aydınlatmak yahut başka bir yerde ateş yakmak amacıyla bir odun parçası vasıtasıyla alınan tutuşmuş kor veya meşale. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinin dizelerinde kök, hızla ateş almaya gelen yolcu veya hızlı dölleyen damızlık aygır tasvirinde geçer: فَأُمٌّ لَقْوَةٌ وأَبٌ قَبِيسُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'ye nispet edilen rivayette peygamberlik nurunun aktarılması حَتَّى أَوْرَى قَبَساً لِقَابِسٍ şeklinde geçmekte; hadis metinlerinde ise ilim talebi için مُقْتَبِسِينَ lafzı kullanılmaktadır. |

Kaynak: Lisānü’l-ʿArab, Maqāyīsü’l-Luğa, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesi içerisinde قبس kökü, ana gövdeden bir parça ayırma, kavrama ve aktarma semantik matrisi ile bağlantılıdır. İbranice *qāḇaṣ* (toplamak, bir araya getirmek) ve Aramice-Süryanice *qəḇas* (bastırmak, ateşi veya közü sıkıştırmak/tutmak) formları ile fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. Kökün ortak Sami çekirdeğinde nesneleri bir araya toplayıp ucundan tutma fikri bulunmakta iken, Arapçada bu eylem doğrudan doğruya "büyük bir ateşten aydınlanma ve ısınma maksadıyla bir kor parçası veya meşale alıp götürme" somutluğuna tahsis edilmiştir. Bu somut temel, dilde soyutlanarak bilginin ve ışığın kaynaktan eksiltilmeksizin paylaşılarak taşınması (iktibas) anlamına evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisānü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Büyük ateş kütlesinden meşale/kor alma | Kök fiziksel olarak ateş parçası almayı (kabes) ve soyut olarak ilim iktibas etmeyi ifade eder; dölleyici sürat için de türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice toplama/sıkıştırma kökleri | Ateşi derleme, közü tutma ve bir araya getirme eylemleriyle morfolojik ve anlamsal akrabalık mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik enerji aktarımı kökleri | İlksel düzeyde ısının ve ışığın bir vasıtayla taşınmasına yönelik arkaik sözcük tabakasıyla uyuşur. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīsü’l-Luğa, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قبس | Anlamlı | Ateş koru, meşale | Büyük bir ateşten aydınlanmak üzere parça almak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [قسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%A8.md) | Anlamlı | Kurumak, katılaşmak | Ağızda ufalanan kuru ve sert hurma | Katılık ve kuruluk yönüne evrilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| [بقس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| [بسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%82.md) | Anlamlı | Yükselmek, uzamak | Hurma ağacının göğe doğru boy atıp yükselmesi | Boyutça öne çıkma ve yükselme anlamı; Kur'an'da geçer |
| [سقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%A8.md) | Anlamlı | Yakın olmak, yaklaşmak | Mekânca bitişiklik ve yeni doğmuş deve yavrusu | Fiziksel temas ve yakınlık yönü; Kur'an'da geçmez |
| [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) | Anlamlı | Öne geçmek, ilerlemek | Yarışta veya zamanda diğerlerinin önüne fırlamak | Hareketin öne yönelmesi boyutu; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قبس | Merkez | Ateşten parça alma | Asıl kaynaktan taşınmak üzere alınan aydınlatıcı parça | Bir ucu elde tutulan, diğer ucu yanan meşale |
| [جذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88.md) | Komşu | Ateş koru | Yanmakta olan kütüğün sönmeyen kalın dip koru | قبس taşınma ve aydınlatma amacını, [جذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88.md) ise kalın kor parçasının kendisini vurgular |
| [شعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84.md) | Komşu | Alev, parlama | Ateşin yükselerek parlaması ve alevin yayılması | قبس ayrılıp taşınan parçaya, [شعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84.md) ise alevin tutuşma ve parlama haline odaklanır |
| [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Işık, aydınlık | Maddi veya manevi karanlığı gideren aydınlık | قبس ışığı sağlayan ateş aracını, [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) ise hasıl olan net aydınlığı bildirir |
| [طفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%A3.md) | Zıt | Sönme, söndürme | Ateşin veya ışığın tamamen yok olması | قبس ateşi nakledip yaşatırken, [طفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%A3.md) onu tamamen ortadan kaldırır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قبس | Ateş parçası, meşale, iktibas | Büyük kaynaktan taşınmak üzere alınan alevli kor veya ilim. | Kesin |
| Latince | Fax, igniculus | Meşale, ateş kıvılcımı | *Fax* meşaleyi, *igniculus* ise küçük ateş parçasını karşılar; ancak kaynaktan nakledilme vurgusu Arapça kadar kurucu değildir. | Güçlü |
| İngilizce | Torch, brand, firebrand, borrowed light | Meşale, yanar odun, ödünç ışık | *Firebrand* yanan odun parçasını verir; manevi boyuttaki aktarım ve alıntı için *borrowed light* veya *derivation* kullanılır. | Güçlü |
| Almanca | Fackel, Feuerbrand | Meşale, tutuşmuş odun | Kaynaktan alınan fiziksel meşaleyi karşılar; ilmi aktarım boyutu dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Tison, flambeau | Meşale, yanan kor | *Tison* bir ucu yanan odun parçasını tam karşılar; bilginin aktarılması boyutu metaforik kalır. | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِقَبَسٍ / قَبَسٍ | Fiziksel ateş koru, meşale | Hz. Mûsâ'nın karanlıkta ve soğukta ailesine yol göstermek veya ısınmak üzere uzaktaki ateşten bir parça getirme vaadi (Tâhâ [20:10](https://lisan.digital/tr/ayet/20:10.md), Neml [27:7](https://lisan.digital/tr/ayet/27:7.md)). |
| نَقْتَبِسْ | Manevi nurdan pay alma, ışık ödünçleme | Kıyamet günü münafıkların, karanlıkta kalan halleriyle müminlerin önlerindeki ışıktan faydalanma ve pay alma talebi (Hadîd [57:13](https://lisan.digital/tr/ayet/57:13.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve hidayet nurunun intikali | Hidayet ve vahiy nurunun peygamberler vasıtasıyla ümmete aktarılması, münafıkların ahirette bu nurdan pay alamayacakları tartışması. | Asıl kaynaktan türeyen manevi ışığın eksilmeksizin başkasına intikali. |
| Fıkıh | Hırsızlık veya ödünç alma ahkâmı | Başkasına ait ateşten veya ışıktan izinle ya da örfen faydalanmanın (iktibas) mülkiyet ve tazmin hükümleriyle ilişkisi. | Tüketilmeyen, kaynaktan eksiltmeyen menfaatten istifade. |
| Tefsir | Tâhâ, Neml ve Hadîd surelerindeki temsiller | Hz. Mûsâ'nın aradığı maddi meşale ile kavuştuğu ilahi vahiy nuru arasındaki tezat ve tefekkür boyutu. | Maddi kılavuzluk arayışından mutlak hidayet ufkuna geçiş. |
| Hadis | İlim talebi ve astroloji yasağı | İlim öğrenmek üzere yola çıkanların niteliği ve yıldızlardan kehanet aktarmanın sihir iktibası sayılması. | Bilginin menbaından alınarak aktarılması ve sahih kaynak vurgusu. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve Hidayet | Manevi aydınlanma meşalesi | Asıl hidayet kaynağından karanlıktaki ferde yol gösterici ışık ulaştırmak | Vahiy merkezi bir ateştir; tebliğ o ateşten alınan bir meşale ile insanları aydınlatmaktır. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve Metodoloji | İktibas, alıntı ve nakil | Hakikati ve bilgiyi asıl kaynağından usulünce aktarmak | Bir bilginin kaynağından güvenle alıntılanıp başka bir zihne taşınması işlemidir. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve Meşruiyet | Temsili yetki aktarımı | Merkezi otoritenin meşruiyet ve gücünü taşraya veya temsilcilere tevdi etmesi | Asıl otorite merkezinden bir yetki meşalesi devralarak kamu düzenini sağlamaktır. | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve Teknoloji Transferi | Kaynak paylaşımı ve teknoloji iktibası | Sermaye ve bilginin asıl merkezden ikincil alanlara değer eksiltmeden aktarımı | Ateşin paylaşılınca eksilmemesi gibi, know-how ve lisansın aktarımıyla refahın yayılmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik iletim ve foton transferi | Birincil ısı veya ışık kaynağından bir taşıyıcı vasıtasıyla ikincil sisteme enerji aktarımı; enerjinin lokalize taşınması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kültürel difüzyon ve metinlerarasılık | Bir kültürün veya metnin ana kaynağından alınan unsurların, özünü kaybetmeden yeni bir bağlama taşınarak uyarlanması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قبس kökünü yalnızca kuru bir edebi alıntı (iktibas) veya basit bir odun parçası olarak görmek; kelimedeki 'hayati yol göstericilik' ve 'karanlığı yarıp ısınma sağlama' dinamiğini unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem Hz. Mûsâ'nın çölde kaybolmuşken aradığı fiziksel kurtuluş ışığını hem de kıyamet günü müminlerin amel ve imanlarından süzülen uhrevi hidayet nurunu kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hadîd [57:13](https://lisan.digital/tr/ayet/57:13.md) ayetindeki yalvarışı sıradan bir bekleme talebi sanmak; oysa münafıklar, dünyada iktibas etmedikleri manevi ışığı ahirette mekanik biçimde ödünç alabileceklerini zannetme yanılgısına düşmektedirler. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin ve hidayetin mahiyetini somut bir nesne (kabes) üzerinden açıklar. Işık, kaynağından ayrılıp başka yerlere taşınabilen ve başkalarını aydınlatırken kaynağını tüketmeyen ilahi bir emanettir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ'nın Tûr dağı kıssasını anlatan ayetlerde (Tâhâ [20:10](https://lisan.digital/tr/ayet/20:10.md), Neml [27:7](https://lisan.digital/tr/ayet/27:7.md)) ve kıyamet sahnelerinde mümin-münafık ayrışmasını niteleyen ayetlerde (Hadîd [57:13](https://lisan.digital/tr/ayet/57:13.md)) kurucudur. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Işığın ve hidayetin bireyin kendi kendine ürettiği kapalı bir cevher olmadığını; mutlaka merkezi bir kaynaktan alınması (iktibas edilmesi) gereken dinamik bir pay olduğunu hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Büyük bir ocaktan veya ateş yığınından bir sopanın ucunda aydınlanmak ve ısınmak üzere alınan taşınabilir kor parçası.
- Soyut anlam: Hakikat, bilgi ve hidayet kaynağından türeyerek başka zihin ve kalpleri aydınlatan, kaynaktan eksilmeyen aktarım.
- Sistematik karşılık: Birincil enerji ve bilgi kaynağından ikincil alıcılara iletken bir vasıtayla sağlanan meşru ve sürekli ışık intikali.
- LaTeX modeli: $$Q = \left( S \xrightarrow{\tau} R \right) \quad \text{öyle ki} \quad E(S) - \Delta E(S) \approx E(S), \quad I(R) > 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ ana enerji veya nur kaynağını, $R$ bu nuru talep eden alıcıyı, $\tau$ taşımayı sağlayan vasıtayı (meşale veya kabes), $Q$ gerçekleşen iktibas sürecini temsil eder. Eşitliğin devamında ana kaynağın enerjisi $E(S)$, aktarılan paydan ötürü eksilmezken ($\Delta E(S) \approx 0$), alıcının aydınlanma düzeyi $I(R)$ pozitif bir değere ulaşarak karanlıktan kurtulmayı modeller.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Taha 20:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/ayet/20:10.md) — بِقَبَسٍ

إِذْ رَأَى نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى

Meal (IK): Hani o; bir ateş görmüştü de ailesine: Durun, ben bir ateş gördüm. Size ya ondan bir kor getiririm veya ateşin yanında bir yol gösteren bulurum, demişti.

### [Neml 27:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/ayet/27:7.md) — قَبَسٍ

إِذْ قَالَ مُوسَى لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ نَارًا سَآتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ آتِيكُمْ بِشِهَابٍ قَبَسٍ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ

Meal (IK): Hani Musa, ailesine demişti ki: Ben bir ateş gördüm. Size oradan; ya bir haber getireceğim, yahut da ısınasınız diye yanan bir ateş koru getireceğim.

### [Hadid 57:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/ayet/57:13.md) — نَقْتَبِسْ

يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ

Meal (IK): O gün; münafık erkeklerle münafık kadınlar, iman edenlere: Bekleyin bizi; ışığınızdan faydalanalım, diyeceklerdir. Onlara: Dönün, arkanıza da bir ışık arayın, denilir. Nihayet onların arasına kapısının içinde rahmet, dışında azab olan bir sur çekilir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Meşale, ateş demektir.
Kabes bir ateş yığınında alınan bir ucundan tutulabilen, diğer ucu ateşli olan odun parçası demektir.
İktibas ise bu odun parçasını almak demektir. Edebiyatta istılahı olarak bir edebi metinden alıntı yapmaya da iktibas denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والسين والباء معهما
ق س ب، س ق ب، ق ب س، س ب ق، ب س ق مستعملات قسب: القَسْبُ: تمر يابس يتفتت في الفم، والصاد خطأ.
والقَسْبُ: الصلب الشديد، يقال: إنه لقَسْبُ العلباء أي صلب العقب والعصب، وقَسُبَ قُسُوبةً.
والقَسيبُ: صوت الماء تحت الورق أو القماش، قال:
للماء من تحته قَسيبُ
وقال:
قَسبُ العلابي جراء الألغاد
سقب: السَّقْبُ لغة في الصقب.
والسَّقيبةُ: عمود الخباء، قال:
كسَقْفِ خباء خر فوق السَّقائِبِ
والسَّقْبُ: ولد الناقة. وأسقبت الناقة أي أكثرت وضعها الذكر، وهي مِسْقابٌ، قال رؤبة:
غراءُ مِسقاباً لفَحْلِ أسقَبا
يعني فعلاً على أسْقَبَ يُسْقِبُ، ولم يجعله نعتاً.
والسَّقبُ: الغصن الطويل الريان.
وسألت أبا الدقيش عن قول أبي داود:
... كالقمَر السَّقْبِ
قال: هو الذي امتلأ وتم، عام في كل شيء من نحوه.
والسَّقَبُ: القرب، والجار القريب أحق بسَقَبِه.
سبق: السًّبقُ: القدمة، وتقول: له في الجري وفي الأمر سَبقُ وسُبْقهُ وسابقهُ أي سَبَقَ الناس إليه.
والسًّبقُ: الخطر يوضع بين أهل السِّباق، وجمعه أسباق.
والسِّباقان: قيد أرجل الطائر الجارح بسير أو خيط.
بسق: َبَسقَ وبصق وبزق لغات.
وبُساقٌ: جبل بالحجاز مما يلي الغور.
وبَسَقَتِ النخلة بُسُوقاً: طالت وكملت.
وقوله تعالى: "والنخل باسِقاتٌ" أي طويلات.
وأبْسَقَتِ الشاة فهي مُبْسِقٌ وبَسُوقٌ ومِبساقٌ أي انزلت اللبن قبل الولاد بشهر أو أكثر فتحلب، وربما بَسَقْت وليس بحامل فأنزلت اللبن. وقد سمعت أن الجارية تبسق وهي بكر ويصير في ثديها لبن.
قبس: القَبَسُ: شعلة من نار تقبِسُها وتقتبسها أي تأخذ من معظم النار.
وقَبَستُ النار، واقتبست رجلاً ناراً أو خيراً.
وقَبَستُ العلم واقتبسته. وأقبستُ العلم فلاناً.
وأبو قُبيسٍ: جبل مشرف على مكة.

##### Türkçe

**القاف** ve **السين** ve **الباء** bunlarla birlikte

ق س ب، س ق ب، ق ب س، س ب ق، ب س ق kullanımdadır. **قسب**: **القَسْبُ**: ağızda ufalanan kuru hurma; **الصاد** hatadır.

Ve **القَسْبُ**: katı, şiddetli sert; denilir: “Şüphesiz o, **قَسْبُ العلباء**’dır” yani topuğun ve sinirin serti; ve **قَسُبَ** **قُسُوبةً**.

Ve **القَسيبُ**: yaprak yahut kumaş altında suyun sesi; dedi ki:
Altından suyun bir **قَسيبُ**’i vardır

Ve dedi ki:
**قَسبُ العلابي** **جراء الألغاد**

**سقب**: **السَّقْبُ** **الصقب**’ta bir dildir (lehçedir).

Ve **السَّقيبةُ**: çadırın direği; dedi ki:
**السَّقائِبِ** üzerine düşmüş bir çadır tavanı gibi

Ve **السَّقْبُ**: dişi devenin yavrusu. Ve **أسقبت** الناقة yani erkeği çok doğurdu; ve o **مِسْقابٌ**’dır; Rü’be dedi ki:
Bir aygıra, **أسقَبا** olan, **مِسقاباً** (çok doğuran) alımlı

Yani **أسْقَبَ يُسْقِبُ** üzerine fiil olarak; onu sıfat yapmadı.

Ve **السَّقبُ**: uzun, suya doymuş dal.

Ve Ebû’d-Dukayş’e Ebû Dâvûd’un sözü hakkında sordum:
… **كالقمَر السَّقْبِ**

Dedi ki: O, dolmuş ve tamam olmuş olandır; benzerinden olan her şeyde geneldir.

Ve **السَّقَبُ**: yakınlık; yakın komşu, onun **سَقَبِه**’ine daha hak sahibidir.

**سبق**: **السًّبقُ**: öne geçme (ilerilik). Ve dersin: koşuda ve işte onun için **سَبقُ** ve **سُبْقهُ** ve **سابقهُ** vardır; yani insanlar ona doğru onu geçti.

Ve **السًّبقُ**: yarış ehli arasında konulan tehlike/ödül; çoğulu **أسباق**.

Ve **السِّباقان**: yırtıcı kuşun ayak bağları; kayış yahut ip ile.

**بسق**: **بَسقَ** ve **بصق** ve **بزق** diller (lehçeler)dir.

Ve **بُساقٌ**: Hicaz’da, Gâvr tarafına bitişik bir dağ.

Ve **بَسَقَتِ النخلة** **بُسُوقاً**: uzadı ve tamamlandı.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**والنخل باسِقاتٌ**” yani uzunlar.

Ve **أبْسَقَتِ الشاة**; o halde o **مُبْسِقٌ** ve **بَسُوقٌ** ve **مِبساقٌ**’tır; yani doğumdan bir ay yahut daha fazla önce süt indirdi de sağılır; bazen de **بَسَقْت** olur ve gebe olmadığı halde süt indirir. Ve işittim ki cariye, bakire iken **تبسق** olur ve memesinin içinde süt olur.

**قبس**: **القَبَسُ**: ondan **تقبِسُها** ve **تقتبسها** ettiğin, yani ateşin büyüğünden aldığın bir ateş alevi.

Ve **قَبَستُ** ateşi; ve bir adamdan ateş yahut hayır **اقتبست**.

Ve ilmi **قَبَستُ** ve onu **اقتبسته**. Ve falana ilmi **أقبستُ**.

Ve **أبو قُبيسٍ**: Mekke’ye nazır bir dağ.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَبَسُ: شعلةٌ من نار؛ وكذلك المِقْباسُ. يقال: قَبَسْتُ منه ناراً أقْبِسُ قَبْساً فأقْبَسَني، أي أعطاني منه قَبَساً. وكذلك اقْتَبَسْتُ منه ناراً، واقْتَبَسْتُ منه عِلماً أيضاً، أي استفدته. قال اليزيديّ: أقْبَسْتُ الرجل عِلماً، وقَبَسْتُهُ ناراً. فإن كنت طلبتها له قلت: أقْبَسْتُهُ. وقال الكسائي: أقْبَسْتُهُ عِلماً وناراً، سواءٌ. قال: وقَبَسْتُهُ أيضاً فيهما. والقَبيسُ: الفحل السريع الإلقاح. وقد قَبِسَ الفحل بالكسر قَبَساً، فهو قبِسٌ، وقَبيسٌ. قال الشاعر:
حَمَلْتِ ثلاثةً فوضعتِ تِمًّافأُمٌّ لَقْوَةٌ وأبٌ قَـبـيسُ
واللَّقْوَةُ: هي السريعة الحمل.

##### Türkçe

**القَبَسُ**: ateşten bir alev; aynı şekilde **المِقْباسُ**. Denir: **قَبَسْتُ منه ناراً أقْبِسُ قَبْساً فأقْبَسَني**, yani ondan bana bir **قَبَساً** verdi. Aynı şekilde **اقْتَبَسْتُ منه ناراً**; ve **اقْتَبَسْتُ منه عِلماً** da (denir), yani onu edindim. el-Yezîdî dedi: **أقْبَسْتُ الرجل عِلماً**; ve **قَبَسْتُهُ ناراً**. Eğer onu onun için istemiş isen, **أقْبَسْتُهُ** dersin. el-Kisâî dedi: **أقْبَسْتُهُ عِلماً وناراً**; ikisi de eşittir. Dedi: ve **قَبَسْتُهُ** da ikisinde (de) (kullanılır). Ve **القَبيسُ**: çabuk dölleyen damızlık erkek. Ve damızlık erkek kesre ile **قَبِسَ**; **قَبَساً** (olarak), o hâlde o **قبِسٌ** ve **قَبيسٌ**dur. Şair dedi:
حَمَلْتِ ثلاثةً فوضعتِ تِمًّافأُمٌّ لَقْوَةٌ وأبٌ قَـبـيسُ
Ve **اللَّقْوَةُ**: o, çabuk gebe kalandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق س ب
قسب ، قبس ، سبق ، سقب ، بسق : مستعملة .
قسب : قال الليث : القَسْبُ : تَمْرٌ يابِسٌ يَتَفتَّتُ في الفم ، ومَن قاله بالصاد فقد أَخْطأَ .
قال : والقَسْبُ : الصُّلْبُ الشديد ، يقال : إنّه لَقَسْبُ العِلْبَاءِ صُلْبُ العَقَبِ والعَصَب ، وقال رؤبةُ :
قَسْبُ العَلاَبيِّ جُرازُ الألْغَادْ
والفعلُ قَسُبَ قُسوبةً .
وقال ابنُ السكيت : سَمِعْتُ قَسِيبَ الماءِ وخَرِيرَه أي : صوْتَهُ .
وقال الليثُ : القَسِيبُ : صوتُ الماء تحت وَرَقٍ أو قماشٍ .
وقال عبيد :
أو جَدْوَلٍ في ظِلاَلِ نخْلٍ
للماء مِن تحته قَسِيبُ
قال ابن السكيت : سمعت قسيب الماءِ وخريره وأَلِيلَهُ ، أي : صوته .
أبو عبيدٍ ، عن الأمويّ : القِسْيَبُّ : الطويلُ من الرجال .
وقال أبو عمرو : القِسْيَبُّ الطويلُ من كل شيءٍ الشديدُ .
وأنشد :
أَلاَ أَراكَ يا ابْنَ بِشْرٍ خِبّا تخْتِلُها خَتْلَ الوليد الضَّبَّا حتى سَلَكْتَ عَرْدَكَ القِسْيَبَّا في صَدْعِها ثم نَخَبْتَ نَخْبَا ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَسُّوبُ : الخُفُّ وهو القَفْشُ ، قال : والقاسبُ : الغُرْمُول المُتَمَهِل ، ونوَى القسْب أصلب النوى .
سقب : قال الليث : السّقْبُ والسَّقِيبَةُ : عمودُ الخِبَاءِ .
وقال ذو الرمَّة :
سَقْبَان لمْ يَتَقشّرْ عنهما النَّجَبُ
أي : طويلان ، ويقال صَقْبان ، وسَقْبُ الناقة بالسين لا غير .
وقال الأصمعي : الصُّقُوبُ : عُمُد الخِباء ، واحدُها صَقْبٌ .
وقال الليث : أَسْقَبت الناقةُ إذا وَضَعَت أكثرَ ما تضعُ الذُّكورَ وأَجْسمَت وأَنْبلَتْ فهي مِسقابٌ .
وأنشد .
غَرَّاء مِسقاباً لفَحْلٍ أَسْقَبا
يريدُ بقوله أَسْقبَ فعلاً ، ولم يجعلْهُ نعتاً .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا وَضَعَت الناقةُ فولدُها ساعةَ تضعُه سَلِيلٌ قبْل أن يُعْلَمَ أَذَكَرٌ هو أم أُنثى ؛ فإذا عُلم فإن كان ذكراً فهو سَقْبٌ ، وأُمُّه مُسقِبٌ .
وقالت الخنْسَاء :
لمّا اسْتبانت أَنَّ صاحبها ثَوَى
حَلَقَتْ وعلّتْ رأْسها بِسِقابِ
كانت المرأة في الجاهلية إذا مات زوجها حَلقتْ رأسها وخَمَشَت وَجْهها وحمَّرَتْ قطنةً من دَمِ نفسها ووَضَعتْها على رأسها وأخرجَت قطنَها مِنْ خَرْق قناعها لتُعْلِم الناس أنها مصابة ويسمَّى ذلك السِّقاب .
سبق : قال الليث : السَّبْق : القُدْمَةُ في الجَري وفي كلِّ أَمْر ، تقولُ له : في هذا الأمر سُبْقةٌ وسابقةٌ وسَبْق ، والجميع الأسباق ، والسوابق .
ثعلب عن ابن الأعرابي : السَبْق : مصدرُ سَبَقَ سَبْقاً ، والسبَق بفتح الباء : الخَطَر الذي يوضع في النِّضال والرِّهان في الْخَيْل فمن سَبق أَخَذه .
قال : ويقال : سبَّق إذا أخذ السبَق ، وسبَّق إذا أَعطى السَّبَق ، وهذا من الأَضْداد .
وقال محمد بن سلاّم : العربُ تقول للذي يَسْبِق من الخيل سابق وسَبُوق ، وإذا كان يُسْبَق فهو مُسَبَّق .
وقال الفرزدق :
مِن المحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه
سَبُوق إِلى الغايات غيرُ مُسَبَّق
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا سَبَق إِلا في خُفَ أو حافِرٍ أو نَصْلٍ ) ، فالْخُفُّ : الإبل ، والحافرُ : الْخَيْلُ ، والنَّصْلُ : الرَّمْيُ .
وفي حديث آخر : ( مَنْ أدْخَلَ فَرَساً بَيْن فرسين فإنْ كانَ يُؤْمَنُ أنْ يُسْبَقَ فَلا خَيْرَ فيهِ وإنْ كانَ لا يُؤْمَنُ أن يسبقَ فلا بأسَ بهِ ) .
قال أبو عبيد : والأصلُ فيهِ أن يسبق الرجُلُ صاحبه بشيءٍ مُسمًّى على أنه إن سبق فلا شَيءَ له ، وإن سبقهُ صاحبه أخذَ الرَّهنَ ، فهذا هو الحلالُ لأنَّ الرَّهنَ مِن أحدِهمَا دون الآخر ، فإن جعل كلُّ واحدٍ منهما لصاحبهِ رَهناً أيهما سبق أخذَهُ فهذا القمارُ المنهيُّ عنهُ ، فإن أرادا تحليلَ ذَلكَ جعلاَ معهمَا فَرَساً ثالثاً لِرَجُلٍ سواهما ، ويكون فَرَسُهُ كفئاً لفَرَسيْهِما ، ويسمى المحلل والدَّخيلَ ، فيضعُ الرَّجُلانِ الأولان رهنين منْهُمَا ، ولا يضعُ الثَّالثُ شيئاً ، ثم يُرسلونَ الأفراسَ الثلاثَةَ فإنْ سبق أحدُ الأولين أخَذَ رَهنهُ ورهن صاحبه فكانَ طيباً لهُ ، وإنْ سبق الدخيلُ أخذَ الرَّهنينِ جميعاً وإن سُبِق لم يغرم شيئاً ، فهذا معنى الحديث .
أبو منصور : وقد جاءَ الاسْتِبَاق في كتابِ اللَّهِ في ثَلاثَةِ مواضعَ بمعاني مُخْتلفةٍ منها قولهُ عزَّ وجلَّ : ( إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ ) ( يوسف : 17 ) .
قال المفسرون : المعنى : ذهبنا ننْتَضِلُ في الرَّمي .
وقال : ( وَاسُتَبَقَا الْبَابَ ) ( يوسف : 25 ) ، معناه : تبادَرا إلى البابِ ، تبادَرَ كلُّ واحد
منهما إلى الباب ، فإن سبقها يوسفُ فتحَ البابَ وخرجَ وإن سبقتهُ زُليْخَا أغْلَقَتْهُ لئلا يخرجَ ولِتُراوده عن نفسه .
والثالثُ قولهُ : ( كَانُواْ يَكْسِبُونَ وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُواْ الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ ) ( يس : 66 ) ، معنى استباقهمُ الصراطَ مُجاوَزَتهُمْ إياهُ حتى يضلُّوا ولا يهتدوا ، والاستباق في هذا الموضع من واحد ، وهو في الاثنين الأوَّلين من اثنين .
وقال الليث : السباقانِ في رِجلِ الطَّائرِ الجارح قَيداهُ من سير أو خيط ، وسَبَّقْتُ البازي إذا جعلت السِّباقَان في رجليه ، وسبَّقْتُ بين الخَيلِ إذا سابقتُ بينها والمصدرُ التسبيق .
بسق : قال الله عز وجل : ( للهالْحَصِيدِ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَّهَا طَلْعٌ نَّضِيدٌ ) ( ق : 10 ) .
قال الفراءُ : باسقات : طِوالاً .
يقال : بسق طولاً ، فهو باسق ، فهن طوال النخل .
أبو عبيد عن الأصمعي قال : إذَا أشْرَق ضرْعُ النّاقَةِ ووقع فيه اللبنُ فهي مُضْرِعٌ فإذا وقع فيه اللِّبأُ قبلَ النِّتاج فهي مبسق ، فإذا دنا نتاجُها فهي مُدْنيةٌ .
وقال الليث : أبسقَتِ الشاةُ فهي مُبسق إذا أنزلتِ اللبن قبل الولاد بشهرٍ أو أكثرَ فتحلَبُ .
قال : وربما أبسقَتْ وليستْ بحامِل فأنزلتِ اللبن ، فهِيَ بَسُوق ومُبسق ومِبساق .
قال : وسمعتُ أنّ الجارِيةَ تُبسق وهي بكرٌ ، يصيرُ في ثدْيها لبنٌ ، وبسق وبصق وبزق واحِدٌ ، وبُساق جبلٌ بالحجازِ .
وقال اليزيديُّ : أبزَقَتِ الناقَةُ وأبسقت إذا أنزَلتِ اللبنَ .
قبس : قال الليث : القَبَسُ : شُعْلةٌ من النارِ يقتبسُهَا أيْ : يأخذُها مِنْ معظم النارِ .
قال : وقَبستُ العلم واقتبستُهُ ، وأقبستُهُ فلاناً وأقبستُ فلاناً ناراً أو خبزاً ، وأنشد :
لا تُقبِسَنَّ العِلْمَ إلا امْرءاً
أعَانَ باللُّبِّ عَلَى قَبْسِهِ
أبو عبيد عَنْ أبي زَيد : أقبستُ الرجلَ علماً بالألفِ ، وقبستُهُ ناراً أقبِسه إذَا جئتَهُ بها ، فإنْ كانَ طلبها له ، قال : أقبسْتُهُ بالألف .
أبو عبيد عنْ الكسائي : أقبستُهُ ناراً وعلماً سَواء ، وقد يجوزُ طرح الألفِ منهما .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : قبسني ناراً ومالاً وأقبسني عِلماً .
وقد يقال بغير ألِفٍ ، والقَوابِسُ : الذِينَ يقبسون الناسَ الخيرَ .
ابن شميل عن يونس : أتانا فُلاَنٌ يقتبسُ العِلْمَ فأقبسناهُ أي عَلمناهُ ، واقتبسْنا فلاناً فأبى أن يقبِسنا أي يعطينا ناراً ، وقد اقتبسني إذَا قال : أعطني ناراً .
أبو عبيد : مِنْ أمثالِهِمْ في الرجُلين يجتمعان فيتفقانِ : ( أُمٌّ لِقْوةٌ وأَبٌ قبيسٌ ) فاللقوةُ مِنَ الإناثِ السريعةُ التلقِّي لماء الفَحْلِ .
قلت أنا : وسمعت امرأة من العرب تقول : أنا امرأة مقباس أرادت أنها تحمل سريعاً إذا ألمّ بها الرجل ، وكانت تستوصف دواء إذا شربته لم تحمل ، والْقَبيسُ من الفحول : السريعُ الإلقاحِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القابوسُ : الرجلُ الجميلُ الوجهِ الحسنُ اللونِ ، وأبو قابوس كنيةُ النُّعمان بن المنذر ، وأبو قُبَيْسٍ جَبَلٌ بمكة معروف .

##### Türkçe

ق س ب
**قسب** ، **قبس** ، **سبق** ، **سقب** ، **بسق** : kullanımdadır.

**قسب** : **الليث** dedi: **القَسْبُ**: ağızda ufalanan kuru hurmadır; onu **الصاد** ile söyleyen hata etmiştir.
Dedi: ve **القَسْبُ**: katı, şiddetli (olan)dır; denir ki: o, **لَقَسْبُ العِلْبَاءِ**dır; topuğu ve siniri katıdır. **رؤبة** dedi:
قَسْبُ العَلاَبيِّ جُرازُ الألْغَادْ
Fiil **قَسُبَ**dır, **قُسوبةً** (masdarıyla).

**ابنُ السكيت** dedi: **قَسِيبَ الماءِ** ve onun **خَرِيرَه**’ini işittim; yani: onun sesi.
**الليث** dedi: **القَسِيبُ**: yaprak yahut kumaş altında suyun sesidir.
**عبيد** dedi:
أو جَدْوَلٍ في ظِلاَلِ نخْلٍ
للماء مِن تحته قَسِيبُ
**ابن السكيت** dedi: suyun **قسيب**’ini, **خرير**’ini ve **أَلِيلَهُ**’ini işittim; yani: onun sesi.

**أبو عبيدٍ** , **الأمويّ**’den: **القِسْيَبُّ**: erkeklerden uzun (olan)dır.
**أبو عمرو** dedi: **القِسْيَبُّ**: her şeyden uzun (olan), şiddetli (olan)dır.
Ve şu şiir okundu:
أَلاَ أَراكَ يا ابْنَ بِشْرٍ خِبّا تخْتِلُها خَتْلَ الوليد الضَّبَّا حتى سَلَكْتَ عَرْدَكَ القِسْيَبَّا في صَدْعِها ثم نَخَبْتَ نَخْبَا

**ثعلب** , **ابن الأعرابي**’den: **القَسُّوبُ**: toynaktır; o da **القَفْشُ**’tur. Dedi: ve **القاسبُ**: ağırdan alan **الغُرْمُول**’dür; ve **القسْب** çekirdeği, çekirdeklerin en katısıdır.

**سقب** : **الليث** dedi: **السّقْبُ** ve **السَّقِيبَةُ**: çadırın direğidir.
**ذو الرمَّة** dedi:
سَقْبَان لمْ يَتَقشّرْ عنهما النَّجَبُ
Yani: ikisi de uzundur; ve **صَقْبان** denir; ve devenin **سَقْبُ**’u **السين** iledir, başka değil.
**الأصمعي** dedi: **الصُّقُوبُ**: çadırın direkleridir; onun teki **صَقْبٌ**’dur.
**الليث** dedi: deve **أَسْقَبت** (yaptı) — erkekleri daha çok doğurduğu, irileştiği ve soylulaştığı zaman — artık o **مِسقابٌ**’dır.
Ve şiir okundu:
غَرَّاء مِسقاباً لفَحْلٍ أَسْقَبا
Sözüyle **أَسْقبَ**’i fiil olarak istedi; onu sıfat yapmadı.

**أبو عبيد** , **الأصمعي**’den: deve doğurduğunda, yavrusu onu doğurduğu saat **سَلِيلٌ**’dir; **أَذَكَرٌ** mü yoksa **أُنثى** mı olduğu bilinmeden önce; bilindiğinde, eğer erkekse o **سَقْبٌ**’dur; annesi de **مُسقِبٌ**’dir.
**الخنْسَاء** dedi:
لمّا اسْتبانت أَنَّ صاحبها ثَوَى
حَلَقَتْ وعلّتْ رأْسها بِسِقابِ
Câhiliyede kadın, kocası öldüğünde başını tıraş ederdi, yüzünü tırmalar, kendi kanından bir pamuk parçasını kızartır, onu başına koyar, insanların onun musibete uğradığını bilmeleri için başörtüsünün yırtıklarından pamuğunu çıkarırdı; buna **السِّقاب** denir.

**سبق** : **الليث** dedi: **السَّبْق**: koşuda ve her işte öne geçmedir; ona dersin ki: bu işte bir **سُبْقةٌ** ve **سابقةٌ** ve **سَبْق** vardır; hepsi **الأسباق** ve **السوابق**tır.
**ثعلب** , **ابن الأعرابي**’den: **السَبْق**: **سَبَقَ سَبْقاً**’ın masdarıdır; **السبَق** (bâ’nın fethiyle): ok atma ve at yarışı bahsinde konulan **الخَطَر**dır; kim öne geçerse onu alır.
Dedi: ve denir: **سبَّق** — **السبَق**’ı aldığı zaman; ve **سبَّق** — **السَّبَق**’ı verdiği zaman; bu, zıt anlamlılardandır.
**محمد بن سلاّم** dedi: Araplar, atlardan öne geçene **سابق** ve **سَبُوق** der; eğer kendisi geçiliyorsa o **مُسَبَّق**tır.
**الفرزدق** dedi:
مِن المحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه
سَبُوق إِلى الغايات غيرُ مُسَبَّق

Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( **لا سَبَق إِلا في خُفَ أو حافِرٍ أو نَصْلٍ** ) ; **الْخُفُّ**: develerdir; **الحافرُ**: atlardır; **النَّصْلُ**: atıştır.
Başka bir hadiste: ( **مَنْ أدْخَلَ فَرَساً بَيْن فرسين فإنْ كانَ يُؤْمَنُ أنْ يُسْبَقَ فَلا خَيْرَ فيهِ وإنْ كانَ لا يُؤْمَنُ أن يسبقَ فلا بأسَ بهِ** ) .

**أبو عبيد** dedi: bunun aslı şudur: adam, arkadaşını, adı konmuş bir şeyle geçer; şu şartla ki, eğer o geçerse ona bir şey yoktur; eğer arkadaşı onu geçerse rehin alır; işte bu helâldir; çünkü rehin ikisinden birinden olup ötekinden değildir. Eğer ikisinden her biri arkadaşına bir rehin koyarsa, hangisi öne geçerse onu alır; işte bu, yasaklanan kumardır. Eğer bunu helâl kılmak isterlerse, onlarla birlikte üçüncü bir atı, ikisinden başka bir adamın (atı olarak) koyarlar; onun atı, onların iki atına denk olur; buna **المحلل** ve **الدَّخيلَ** denir. İlk iki adam, kendilerinden iki rehin koyar; üçüncü bir şey koymaz. Sonra üç atı salıverirler: eğer ilk ikiden biri öne geçerse, kendi rehniyle arkadaşının rehnini alır; bu ona hoş olur. Eğer **الدخيل** öne geçerse iki rehni birden alır; eğer geçilirse bir şey ödemez; işte hadisin manası budur.

**أبو منصور**: **الاسْتِبَاق** Allah’ın kitabında üç yerde, farklı manalarla gelmiştir; onlardan biri, aziz ve celil olanın sözü: ( **إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ** ) ( يوسف : 17 ) .
Müfessirler dedi: mana: ok atmada yarışmaya gittik.
Ve dedi: ( **وَاسُتَبَقَا الْبَابَ** ) ( يوسف : 25 ) ; manası: kapıya doğru birbirleriyle acele ettiler; ikisinden her biri kapıya doğru acele etti; eğer Yusuf onu geçerse kapıyı açar ve çıkar; eğer **زُليْخَا** onu geçerse, çıkmasın ve onu nefsinden ayartmak için kapıyı kapatır.
Üçüncüsü onun sözü: ( **كَانُواْ يَكْسِبُونَ وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُواْ الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ** ) ( يس : 66 ) ; onların **الصراط**’ı **استباق** etmelerinin manası: onu geçip aşmalarıdır; ta ki sapıtsınlar ve hidayet bulmasınlar. **الاستباق** bu yerde bir kişiden (olan)dır; ilk ikisinde ise iki kişidendir.

**الليث** dedi: yırtıcı kuşun ayağındaki **السباقانِ**, kayıştan yahut ipten iki bağıdır; **سَبَّقْتُ** şahini, iki ayağına **السِّباقَان**ı koyduğum zaman; ve **سبَّقْتُ** atlar arasında, aralarında yarış yaptığım zaman; masdar **التسبيق**tir.

**بسق** : Allah aziz ve celil dedi: ( **للهالْحَصِيدِ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَّهَا طَلْعٌ نَّضِيدٌ** ) ( ق : 10 ) .
**الفراءُ** dedi: **باسقات**: uzun (olarak).
Denir: **بسق** uzunlukça; o halde o **باسق**tır; artık onlar hurma ağaçlarının uzunlarıdır.

**أبو عبيد** , **الأصمعي**’den dedi: devenin memesi parladığında ve içine süt düştüğünde o **مُضْرِعٌ**dır; içine doğumdan önce **اللِّبأُ** düştüğünde o **مبسق**tur; doğumu yaklaştığında o **مُدْنيةٌ**dir.
**الليث** dedi: koyun **أبسقَت** (yaptı) — doğumdan bir ay yahut daha fazla önce süt indirdiğinde — artık o **مُبسق**tur; böylece sağılır.
Dedi: bazen hamile olmadığı halde **أبسقَت** (yapar) da süt indirir; artık o **بَسُوق** ve **مُبسق** ve **مِبساق**tır.
Dedi: cariyenin, bakire iken **تُبسق** ettiğini işittim; memesine süt olur. Ve **بسق** ve **بصق** ve **بزق** birdir. Ve **بُساق** Hicaz’da bir dağdır.
**اليزيديُّ** dedi: deve **أبزَقَت** ve **أبسقت** (yaptı) — süt indirdiğinde.

**قبس** : **الليث** dedi: **القَبَسُ**: ateşten bir alevdir; onu **يقتبسُهَا**; yani: ateşin çoğundan onu alır.
Dedi: ve **قَبستُ** ilmi ve **اقتبستُهُ**; ve onu birine **أقبستُهُ**; ve birine ateş yahut ekmek **أقبستُ**. Ve şiir okundu:
لا تُقبِسَنَّ العِلْمَ إلا امْرءاً
أعَانَ باللُّبِّ عَلَى قَبْسِهِ

**أبو عبيد** , **أبي زَيد**’den: adama ilmi **أقبستُ** — **الألف** ile; ateşi ise **قبستُهُ** — onu ona getirdiğimde — **أقبِسه**; eğer onu kendisi için istemişse, dedi: **أقبسْتُهُ** — **بالألف** ile.
**أبو عبيد** , **الكسائي**’den: ona ateşi ve ilmi **أقبستُ** eşittir; ikisinden de **الألف**’in düşürülmesi caiz olur.
**ثعلبٌ** , **ابن الأعرابي**’den: bana ateş ve mal **قبسني**; bana ilmi ise **أقبسني**.
Ve bazen **ألف** olmaksızın denir; ve **القَوابِسُ**: insanlara hayrı **يقبسون** edenlerdir.

**ابن شميل** , **يونس**’tan: falan bize geldi, ilmi **يقتبسُ**; biz de onu **فأقبسناهُ**; yani: ona öğrettik. Ve falanı **اقتبسْنا** da o, bize **يقبِسنا** etmeyi reddetti; yani: bize ateş vermeyi. Ve **اقتَبَسني** olur: “bana ateş ver” dediğinde.

**أبو عبيد**: iki adam hakkında, bir araya gelip uyuştuklarında, onların atasözlerindendir: ( **أُمٌّ لِقْوةٌ وأَبٌ قبيسٌ** ) ; **اللقوةُ**: dişilerden, erkeğin suyunu çabuk alan (dişi)dir.
Ben dedim: Araplardan bir kadının şöyle dediğini işittim: ben **امرأة مقباس** bir kadınım; bununla, adam ona yaklaştığında çabuk hamile kaldığını kastetti; ve hamile kalmaması için içtiğinde hamile kalmayacağı bir ilacı vasfettiriyordu. Ve **الْقَبيسُ** erkeklerden: çabuk dölleyen (erkek)tir.

**ثعلب** , **ابن الأعرابي**’den dedi: **القابوسُ**: yüzü güzel, rengi güzel adamdır. Ve **أبو قابوس** , **النُّعمان بن المنذر**’in künyesidir. Ve **أبو قُبَيْسٍ** Mekke’de bilinen bir dağdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والباء وما يثلثهما)
(قبح)  القاف والباء والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلاف الحُسْن، وهو القُبْح. يقال قَبحَه الله، وهذا مقبوحٌ وقَبيح. وزعم ناسٌ أنَّ المعنى في قَبَحه: نحّاهُ وأبعدَه. [ومنه] قولُه تعالى: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ[القصص 42].
ومما شذَّ عن الأصل وأحسَبُه من الكلام الذي ذَهَبَ مَن كان يُحْسِنُه، قولُهم كِسْرُ قَبيحٍ، وهو عَظْمُ السَّاعد، النِّصف الذي يلي المِرْفَق. قال:
لو كنتَ عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ	 *** ولو كنتَ كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيحِ
(قبر)  القاف والباء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غموضٍ في شيء وتطامُن. من ذلك القَبْر: قَبْر الميِّت. يقال قَبَرْتُه أقْبُرُه. قال الأعشى:
لو أسندَتْ ميتاً إلى نَحْرِِها *** عاشَ ولم يُنقَلْ إلى قَابِرِ([1])فإن جعلتَ لـه مكاناً يُقْبَرُ فيه قلتَ: أقْبَرْتُهُ، قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. قلنا: ولولا أنَّ العلماءَ تجوَّزُوا في هذا لمَا رأينا أنْ يُجمَعَ بين قَوْلِ الله وبين الشِّعْرِ في كتابٍ، فكيف في وَرَقَةٍ أو صفحة. ولكنَّا اقتدَيْنَا بهم، والله تعالى يَغفر لنا، ويعفو عَنَّا وعنهم([2]).
وقال ناسٌ من أهل التَّفسير في قوله تعالى: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. ألهمَ كيف يُدْفَن. قال ابنُ دُرَيد: أرض قَبُورٌ: غامضة. ونَخْلَةٌ قَبُور [وكَبُوسٌ([3])]: يكون حَمْلُها في سَعَفها. ومكانُ القبور مَقْبَرَة ومَقْبُرَة.
(قبس)  القاف والباء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صفةٍ من صفات النَّار، ثمَّ يستعار. من ذلك القَبَس: شُعْلَةُ النَّار. قال الله تعالى في قِصَّة موسى عليه السلام: ﴿لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ﴾ [طه 10]. ويقولون: أقْبَسْتُ الرّجُلَ عِلماً، وقَبَسْتُه ناراً.
قال ابنُ دريد([4]): قَبَسْتُ من فلانٍ ناراً، واقتَبَسْتُ منه علماً، وأَقْبَسَنِي قَبَساً.
ومن هذا القياس قولهم: فَحْلٌ قَبِيسٌ، وذلك إذا كان سريعَ الإلقاح، كأنَّهُ شُبِّهَ بِشُعْلَةِ النّار. قال:
* فَأُمٌّ لَِقْوَةٌ وأبٌ قَبِيسُ([5]) *
فأمَّا القِبْس فيقال إنَّه الأصل.
(قبص)  القاف والباء والصاد أصلانِ يَدُلُّ أحدهما على خِفّةٍ وسُرعة، والآخَر على تجمُّع.
فالأوَّل القَبَص، وهو الخِفَّة والنَّشاط. والقَبُوص: الذي إذا جَرَى لم يُصِبِ الأرضَ منهُ إلاّ أطرافُ سَنابِكه. ومن ذلك القَبْصُ، وهو تناوُلُ الشَّيءِ بأطراف الأصابع، ولا يكون ذلك إلاَّ عن خِفَّة وعَجَلة. وقرئت: ﴿فَقَبَصْتُ قَبْصَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ([6])﴾ [طه 96]، بالصَّاد. وذلك المأخوذُ قَبْصة.
والأصل الآخر القِبْص، وهو العَدَد الكثير. قال:
لكم مَسجدَا اللهِ المَزُورَانِ والحَصَى	لكُمْ قِبْصُه من بينِ أثْرَى وأَقتَرَا([7])ومن هذا الباب القَبَص في الرَّأس: الضَّخَم، ويقال منه هامَةٌ قَبْصاء. قال أبو النجم:
* [قَبْصَاءَ لَم تُفطَحْ ولم تُكَتَّلِ([8])] *
ومما شذَّ عن هذين الأصلين: القَبْصَ، وهو وجعٌ عن أكْل الزَّبيب. قال:
* أرفقة تشكو الجُحافَ والقَبَصْ([9]) *
(قبض)  القاف والباء والضاد أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على شيء مأخوذٍ، وتجمُّع في شيء.
تقول: قَبَضْتُ الشَّيءَ من المال وغيرهِ قَبْضاً. ومَقْبِض السَّيف ومَقْبَضُه: حيث تَقبِضُ* عليه. والقَبَض، بفتح الباء: ما جُمِعَ من الغنائم وحُصِّل. يقال: اطرَحْ هذا في القَبَض، أي في سائر ما قُبِض من المغْنَم. وأمَّا القَبْض الذي هو الإسراع، فمن هذا أيضاً، لأنَّه إذا أسرَع جَمَع([10]) نَفْسَهُ وأطرافَه. قال الله تعالى: ﴿أوَلَمْ يَرَوْا إلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمسِكُهُنَّ﴾ [الملك 19]، قالوا: يُسْرِعْن في الطَّيَران. وهذه اللّفظَةُ من قولهم: راعٍ قُبَضةٌ، إذا كان لا يتفسَّح في مَرعى غَنَمه. يقال: هو قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ، أي يَقبِضُها حَتَّى إذا بَلَغَ المكانَ يؤُمُّه رَفَضها. ويقولون للسَّائق العنيف: قبَّاضةٌ وقابض. قال رؤبة:
* قبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ([11]) *
ومن الباب: انقبَضَ عن الأمر وتقبّض، إذا اشمأَزَّ([12]).
(قبط)  القاف والباء والطاء أصلٌ صحيح. قال ابن دريد([13]): القَبْط: جَمْعُكَ الشَّيءَ بيدِك. يقال: قَبَطْتُه أقْبِطُهُ قَبْطاً. قال: وبه سُمِّيَ القُبَّاط([14])، هذا النَّاطف، عربيٌّ صحيح.
ومما ليس من هذا الباب القِبط: أهلُ مصر، والنِّسبة إليهم قِبطيٌّ، والثِّياب القُبطيّةُ لعلَّها منسوبةٌ إلى هؤلاء، إلاَّ أنَّ القافَ ضُمَّت للفَرْق.
قال زهير:
لَيَأْتِيَنَّكَ مِنِّي مَنْطِقٌ قَذَعٌ *** باقٍ كَمَا دَنَّسَ القُبْطِيَّةَ الوَدَكُ([15])وتجمع قَباطيّ.
(قبع)  القاف والباء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شبه أنْ يَخْتَبئ الإنسانُ أو غيرُه. يقال: [قَبَع] الخنزيرُ والقنفذُ، إذا أدْخَلَ رأسَهُ في عُنقه، قَبْعاً. وجارية قُبَعَة طُلَعة، إذا تخبَّأت تارةً وتطلَّعَتْ تارة. والقُبَعة: خِرقة كالبُرنُس، تسمِّيها العامة: القُنْبُعَة([16]). والقُبَاع: مكيالٌ واسعٌ، كأَنَّه سمِّي قُباعاً لما يَقْبَعُ فيه من شيء. وقَبَع الرّجُلُ: أعيا وانبهَرَ. وسُمِّي قابعاً لأنَّه يَتقبض عند إعيائه عن الحركة.
ومما شذَّ عن هذا الباب قَبِيعةُ السَّيف، وهي التي على طَرَف قائِمِهِ من حديدٍ أو فِضَّة.
(قبل)  القاف والباء واللام أصلٌ واحدٌ صحيحٌ تدلُّ كلمهُ كلُّها على مواجهةِ الشَّيء للشَّيء، ويتفرع بعد ذلك.
فالقُبُل من كلِّ شيء: خلافُ دُبُره، وذلك أنَّ مُقْدِمَه يُقْبِلُ على الشَّيء. والقَبيل: ما أقبَلَتْ به المرأةُ من غَزْلها حين تَفتِله. والدَّبير: ما أدبرَتْ به. وذلك معنَى قولهم: "ما يَعْرِف قبيلاً من دَبِير". والقِبلةُ سُمِّيت قِبلةً لإقبال النَّاس عليها في صَلاتِهِم، وهي مُقْبِلةٌ عليهم أيضاً. ويقال: فَعَل ذلك قِبَلاً، أي مُواجَهَة. وهذا من قِبَل فلانٍ، أي من عنده، كأنَّه هو الذي أقْبَلَ به عليك. والقِبَال: زمام البَعيرِ والنَّعل. وقابَلْتُها: جَعَلْتُ لها قِبالَينِ، لأنَّ كُلَّ واحدٍ منهما يُقْبِلُ على الآخَر. وشاةٌ مُقابَلة: قُطِعَت من أذنها قِطعةٌ لم تَبِنْ وتُرِكَتْ مُعلَّقة من قُدُم. [فإن كانت([17])] من أُخُرٍ فهي مُدابَرة. والقابلة: الليلة المقْبلة. والعامُ القابل: المُقْبل. ولا يقال منه فَعَلَ. والقابلة: التي تَقْبَلُ الولدُ عند الوِلادِ. والقَبُول من الرِّياح: الصَّبا، لأنَّها تُقابِل الدَّبور أو البيتَ([18]). وقَبِلْتُ الشَّيءَ قَبولاً. والقَبَل في العين: إقبال السَّوادِ على المَحْجِر، ويقال بل هو إقبالهُ على الأنف. والقَبَل: النَّشَْزُ من الأرض يستقبِلُك. تقول: رأيتُ بذلك القَبَل شخصاً. والقبيل: الكفيل؛ يقال قَبِل به قَبالةً([19])، وذلك أنَّهُ يُقْبِل على الشَّيء يَضْمنُه. وافعَلْ ذلك إلى عشرٍ من ذي قَبَل([20])، أي فيما يُستَأنف من الزَّمان. ويقال: أقبَلْنا على الإبل، إذا استقينا على رؤوسها وهي تشرب. [و] ذلك هو القَبَل. وفلانٌ مُقْتَبَل الشَّباب: لم يَبِنْ فيه أثر كِبَرٍ ولم يُولِّ شبابُه. وقال:
ليس بِعَلٍّ كبيرٍ لا شبابَ به *** لكن أُثَيْلةُ صافي اللَّونِ مُقْتَبَلُ([21])والقابل: الذي يَقْبَل دَلْوَ السّانيَة. قال:
وقابلٌ يتغنَّى كلَّما قَبضتْ *** على العَراقي يداه قائماً دَفَقَا([22])قال ابن دريد: القَبَلة: [خرزة شبيهة بالفَلْكَة تُعَلَّق في أعناق الخيل([23])]، ويقال القَبَلة: شيءٌ تتخذه السَّاحرة تقبل بوجه الإنسان على الآخَر([24]). وقبائل الرَّأس: شُعَبُه التي تَصل بينها الشُّؤون؛ وسمِّيت ذلك لإقبال كلِّ واحدةٍ منها على الأخرى؛ و*بذلك سمِّيت قبائلُ العرب. وقَبِيل القوم: عَرِيفُهم. وسمِّي بذلك لأنَّه يُقبِل عليهم يتعرَّف أمورَهم. قال:
أوَ كُلَّمَا وَرَدَتْ عُكاظَ قبيلة *** بَعثوا إليَّ قبيلَهم يتوسَّمُ([25])ونحن في قَبَالة([26]) فلانٍ، أي عِرافته، وما لفلانٍ قِبلةٌ، أي جهةٌ يتوجَّه إليها ويُقبِل عليها. ويقولون: القَبِيل: جماعةٌ من قبائلَ شتَّى، والقبيلة: بنو أبٍ واحد. وهذا عندنا قد قيل، وقد يقال لبني أبٍ واحدٍ قبيل. قال لبيد:
* وقَبِيلٌ من عُقَيلٍ صادقٌ([27]) *
فأمّا قولهم: لا قِبَلَ لي به([28])، أي لا طاقَة، فهو من الباب، أي ليس هو كما يمكِّنني الإقبال. فأمَّا قَبْلُ الذي هو خلافُ بعد، فيمكن أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، وقد يُتَمحَّل له بأن يقال هو مقبلٌ على الزّمان. وهو عندنا إلى الشُّذوذ أقرب.
(قبن)  القاف والباء والنون. يقولون: قَبَن في الأرض: ذهب. وحمار قَبَّان: دويْبّة.
(قبو)  القاف والباء والواو كلمةٌ صحيحة، تدلُّ على ضمٍّ وجمع. يقال: قَبَوْت الشَّيءَ: جمعتُه وضَممتُه. وأهلُ المدينة يسمُّون الرّفعَ في الحركات قَبْواً. وهذا حرفٌ مقْبُوّ. ويقال: إنَّ القَبَاء مشتقٌّ منه، لأنَّ الإنسانَ يجمعُه على نفْسه.
--------------ـــ
([1]) ديوان الأعشى 105.
([2]) هذا نموذج صادق من ورع ابن فارس.
([3]) التكملة من الجمهرة (1: 271).
([4]) الجمهرة (1: 287).
([5]) أنشد هذا العجز في مجالس ثعلب 640. وصدره كما في اللسان (لقو، قبس): * حملت ثلاثة فوضعت تما *
          وفي الألفاظ لابن السكيت 345:
* حملت ثلاثة فولدت تما *
([6]) قرأ الجمهور: (فقبضت قبضة) بالضاد المعجمة، وقرأ عبد الله وأبي وابن الزبير وحميد والحسن: (فقبصت قبصة) بفتح قاف (قبصة). وقرأ الحسن بخلاف عنه وقتادة ونصر بن عاصم بضم القاف. تفسير أبي حيان (6: 273). وانظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([7]) البيت للكميت، كما في اللسان (قبص). والبيت من شواهد النحويين، استشهد به في الإنصاف 427 على حذف الموصول وإبقاء صلته، وفي شرح الأشموني للألفية على حذف المنعوت الذي ليس بعض مجرور قبله بمن أو في.
([8]) موضعه بياض في الأصل. وأنشده في اللسان منسوباً لأبي النجم في (فطح)، وفي (قبص) بدون نسبة. ونجد البيت محرفاً في أرجوزة أبي النجم التي نشرها العلامة بهجة الأثري في مجلة المجمع العلمي العربي بدمشق، أغسطس سنة 1928 ص 474. وقبله:
* تحت حجاجي هامة لم تعجل *
([9]) أنشده في اللسان (جحف، قبص) ومجالس ثعلب 221.
([10]) في الأصل: "لأنه إذا ساغ وجمع".
([11]) ديوان رؤبة 105 واللسان (قبض).
([12]) بعده الأصل: "قال رؤبة أيضاً: قباضة بين العنيف واللبق".
([13]) الجمهرة (1: 307).
([14]) هذا يطابق نص الجمهرة. وفي المجمل عن ابن دريد: "القبيطي"، وهي لغة فيه.
([15]) ديوان زهير 183 واللسان (قبط، قذع).
([16]) كذا في الأصل واللسان (قنبع). وفي المجمل: "قبيعة".
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) هذا التعريف لأهل العراق، إذ أن القبول أو الصبا هي التي تهب من ناحية الشرق، والبيت في مغرب أهل العراق، فهي تقابله.
([19]) هي بالفتح كما في المجمل واللسان والقاموس. وأما بالكسر فمصدر لقبلت القابلة المرأة عند الولادة.
([20]) في الأصل: "عشرين ذي قبل"، صوابه في اللسان والقاموس. و "قبل" تقال بالتحريك وكعنب.
 ([21]) البيت للمتنخل الهذلي، كما سبق في (عل).
([22]) لزهير في ديوانه 40 واللسان (قبل) وبرواية: "كلما قدرت". وقبله:
لها أداة وأعوان غدون لها *** قتب وغرب إذا ما أفرغ انسحقا
 ([23]) التكملة من الجمهرة (1: 321)، وهي ثابتة في المجمل بدون عزو إلى ابن دريد.
([24]) في الأصل: "يتخذه الساحر يقبل" إلخ. ووجهه من المجمل. وفي اللسان والجمهرة: "والقبلة خرزة من خرز نساء الأعراب يؤخذن بها الرجال، يقلن في كلامهن: يا قبلة اقبليه "ويا كرار كريه".
([25]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. والرواية المشهورة: "عريفهم". اللسان (عرف) والأصمعيات 67 ليبسك ومعاهد التنصيص (1: 70) والعقد وكامل ابن الأثير (يوم مبايض). والبيت من أبيات لطريف بن مالك العنبري.
([26]) كذا ضبط في اللسان والقاموس، وضبط في المجمل بكسر القاف.
([27]) تمامه كما سبق في (عصل)، حيث سبق التخريج:
* كليوث بين غارب وعصل *
([28]) في الأصل: "لا قبل له بي"، والتفسير بعده يقتضي ما أثبت.

ـ

##### Türkçe

(قاف ile باء ve ikisinin üçüncüsü olanlar bâbı)

(**قبح**)  **القاف** ve **الباء** ve **الحاء** bir tek kelimedir; güzelliğin zıddına delâlet eder; o da **القُبْح**tır. Denir: **قَبحَه الله**; ve bu **مقبوحٌ** ve **قَبيح**tır. Bir topluluk, **قَبَحه**’daki mânânın: onu uzaklaştırdı ve onu uzak etti, olduğunu iddia etti. [Bundan] O’nun (yüce) sözü: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ[القصص 42].

Asıldan şâz olanlardan ve ben onu, kendisini iyi bilen kimsenin gittiği sözden sayıyorum: onların “**كِسْرُ قَبيحٍ**” demeleri; o, önkol kemiğidir; dirseğe bitişik olan yarısı. Dedi ki:
لو كنتَ عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ	 *** ولو كنتَ كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيحِ

(**قبر**)  **القاف** ve **الباء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyde kapalılığa ve alçalmaya delâlet eder. Bundan: **القَبْر**; ölü’nün kabri. Denir: **قَبَرْتُه**; **أقْبُرُه**. A‘şâ dedi:
لو أسندَتْ ميتاً إلى نَحْرِِها *** عاشَ ولم يُنقَلْ إلى قَابِرِ([1])
Eğer onun için içinde gömüleceği bir yer yaparsan, dersin ki: **أقْبَرْتُهُ**. Allah تعالى dedi: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. Dedik: Âlimler bunda mecâz yapmamış olsalardı, Allah’ın sözü ile şiirin bir kitapta bir araya getirildiğini görmezdik; bir varakta yahut sayfada nasıl olsun. Fakat biz onlara uyduk; Allah تعالى bize mağfiret etsin ve bizi bağışlasın ve onları da([2]).

Tefsir ehlinden bir topluluk, O’nun (yüce) sözü hakkında dedi: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. Ona, nasıl defnedileceğini ilham etti. İbn Düreyd dedi: **أرض قَبُورٌ**: kapalı (gizli). Ve **نَخْلَةٌ قَبُور** [ve **كَبُوسٌ([3])**]: onun meyvesi, yaprak saplarında olur. Ve kabirlerin yeri: **مَقْبَرَة** ve **مَقْبُرَة**.

(**قبس**)  **القاف** ve **الباء** ve **السين** sahih bir asıldır; ateşin sıfatlarından bir sıfata delâlet eder; sonra ödünç alınır. Bundan: **القَبَس**; ateşin alevi. Allah تعالى, Mûsâ عليه السلام kıssasında dedi: ﴿لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ﴾ [طه 10]. Ve derler: **أقْبَسْتُ** adamı ilimle; ve **قَبَسْتُه** ateşle.

İbn Düreyd([4]) dedi: **قَبَسْتُ** falandan ateş; ve ondan ilim **اقتَبَسْتُ**; ve bana bir **قَبَساً** **أَقْبَسَنِي**.

Bu kıyastan: onların “**فَحْلٌ قَبِيسٌ**” demeleri; bu, hızlı dölleyici olduğu zaman (söylenir); sanki ateş alevine benzetilmiştir. Dedi ki:
* فَأُمٌّ لَِقْوَةٌ وأبٌ قَبِيسُ([5]) *
Ama **القِبْس** için, onun asıl olduğu söylenir.

(**قبص**)  **القاف** ve **الباء** ve **الصاد** iki asıldır: birisi hafifliğe ve sürate delâlet eder; diğeri toplanmaya.

Birincisi **القَبَص**tır; o, hafiflik ve canlılıktır. Ve **القَبُوص**: koştuğu zaman ondan yere ancak tırnaklarının uçları değen (hayvan). Bundan da **القَبْصُ**: şey’i parmak uçlarıyla almak; bu ancak hafiflik ve acele ile olur. Şöyle okunmuştur: ﴿فَقَبَصْتُ قَبْصَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ([6])﴾ [طه 96], **الصاد** ile. Ve alınan şey **قَبْصة**dır.

Diğer asıl **القِبْص**tır; o, çok sayı’dır. Dedi ki:
لكم مَسجدَا اللهِ المَزُورَانِ والحَصَى	لكُمْ قِبْصُه من بينِ أثْرَى وأَقتَرَا([7])
Bu bâbdan: baştaki **القَبَص**; iri (olma). Ondan: **هامَةٌ قَبْصاء** denir. Ebû’n-Necm dedi:
* [قَبْصَاءَ لَم تُفطَحْ ولم تُكَتَّلِ([8])] *

Bu iki asıldan şâz olanlardan: **القَبْصَ**; kuru üzüm yemekten olan ağrı. Dedi ki:
* أرفقة تشكو الجُحافَ والقَبَصْ([9]) *

(**قبض**)  **القاف** ve **الباء** ve **الضاد** sahih tek bir asıldır; alınmış bir şeye ve bir şeyde toplanmaya delâlet eder.

Dersin: maldan ve başkasından şeyi **قَبَضْتُ**; **قَبْضاً**. Ve kılıcın **مَقْبِض**i ve **مَقْبَضُه**: üzerine tuttuğun yerdir. Ve **القَبَض**, **الباء**’nın fethiyle: ganimetlerden toplanan ve elde edilen şey. Denir: bunu **القَبَض** içine at; yani ganimetten tutulmuş olanın geri kalanına. Ama sürat olan **القَبْض**, bu da bundandır; çünkü hızlandığı zaman nefsini ve uzuvlarını toplar([10]). Allah تعالى dedi: ﴿أوَلَمْ يَرَوْا إلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمسِكُهُنَّ﴾ [الملك 19]; dediler: uçuşta hızlanırlar. Bu lafız, onların “**راعٍ قُبَضةٌ**” demelerindendir; sürüsünün otlağında genişlemediği zaman. Denir: o **قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ**dur; yani onları tutar; nihayet yöneldiği yere varınca onları salıverir. Ve sert sürücüye: **قبَّاضةٌ** ve **قابض** derler. Rü’be dedi:
* قبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ([11]) *
Bâbdandır: işten **انقبَضَ** ve **تقبّض**; iğrendiği zaman([12]).

(**قبط**)  **القاف** ve **الباء** ve **الطاء** sahih bir asıldır. İbn Düreyd([13]) dedi: **القَبْط**: şeyi elinle toplaman. Denir: onu **قَبَطْتُ**; **أقْبِطُهُ**; **قَبْطاً**. Dedi: bununla **القُبَّاط([14])** isimlendirildi; bu **النَّاطف**; sahih Arapçadır.

Bu bâbdan olmayan: **القِبط**; Mısır halkı. Onlara nisbet: **قِبطيٌّ**. **الثِّياب القُبطيّةُ** belki bunlara nisbetlidir; ancak fark için **القاف** dammelendi.

Züheyr dedi:
لَيَأْتِيَنَّكَ مِنِّي مَنْطِقٌ قَذَعٌ *** باقٍ كَمَا دَنَّسَ القُبْطِيَّةَ الوَدَكُ([15])
Ve **قَباطيّ** diye çoğul yapılır.

(**قبع**)  **القاف** ve **الباء** ve **العين** sahih bir asıldır; insanın yahut başkasının saklanmasına benzer bir şeye delâlet eder. Denir: **قَبَع** domuz ve kirpi; başını boynuna soktuğu zaman; **قَبْعاً**. Ve **جارية قُبَعَة طُلَعة**: bir kere saklanıp bir kere baktığı zaman. Ve **القُبَعة**: burnus gibi bir bez; avam ona **القُنْبُعَة([16])** der. Ve **القُبَاع**: geniş bir ölçek; sanki içine bir şeyin saklandığı için **قُباعاً** diye adlandırılmıştır. Ve adam **قَبَع**: yoruldu ve nefesi kesildi. Yorulunca hareketten büzüldüğü için **قابعاً** diye adlandırıldı.

Bu bâbdan şâz olanlardan: **قَبِيعةُ السَّيف**; onun dik kısmının ucunda demirden yahut gümüşten olan şey.

(**قبل**)  **القاف** ve **الباء** ve **اللام** sahih tek bir asıldır; kelimelerinin hepsi, şeyin şeye karşı gelmesine delâlet eder; sonra bundan dallanır.

Her şeyin **القُبُل**ü: arkasının zıddıdır; çünkü önü, şeye doğru yönelir. Ve **القَبيل**: kadının ipliğini büktüğü zaman eğirdiğinden getirdiği şey. Ve **الدَّبير**: geriye bıraktığı şey. Bu, onların “**ما يَعْرِف قبيلاً من دَبِير**” sözünün mânâsıdır. Ve **القِبلةُ**, insanların namazlarında ona yönelmeleri sebebiyle **قِبلةً** diye adlandırıldı; o da onlara yönelmiştir. Denir: bunu **قِبَلاً** yaptı; yani yüz yüze. Ve bu, falanın **قِبَل**indendir; yani onun yanındandır; sanki onu sana o getirmiştir. Ve **القِبَال**: devenin ve nalın kayışı. Ve onu **قابَلْتُها**: ona iki **قِبالَينِ** yaptım; çünkü her biri ötekine yönelir. Ve **شاةٌ مُقابَلة**: kulağından bir parça kesildi; ayrılmadı ve önden asılı bırakıldı. [Eğer([17])] arkadan olursa, o **مُدابَرة**dir. Ve **القابلة**: gelecek gece. Ve **العامُ القابل**: gelecek (yıl). Ondan **فَعَلَ** denmez. Ve **القابلة**: doğumda çocuğu karşılayan (ebe). Ve rüzgârlardan **القَبُول**: **الصَّبا**dır; çünkü o, **الدَّبور**a yahut eve karşı gelir([18]). Ve şeyi **قَبِلْتُ**; **قَبولاً**. Ve gözde **القَبَل**: siyahlığın göz çukuruna yönelmesi; denir ki bilakis onun buruna yönelmesidir. Ve **القَبَل**: yerden seni karşılayan tümsek. Dersin: o **القَبَل**de bir şahıs gördüm. Ve **القبيل**: kefil; denir: onunla **قَبِل**; **قَبالةً([19])**; çünkü o, şeyi üstlenerek ona yönelir. Ve bunu, **ذي قَبَل([20])**’den on’a kadar yap; yani zamandan başlanacak olan (kısım) içinde. Denir: develere doğru **أقبَلْنا**; başlarında su çektik; onlar içerken. [Ve] işte o **القَبَل**dir. Ve falan **مُقْتَبَل الشَّباب**dır: onda yaşlılık izi belirmemiştir ve gençliği dönmemiştir. Dedi ki:
ليس بِعَلٍّ كبيرٍ لا شبابَ به *** لكن أُثَيْلةُ صافي اللَّونِ مُقْتَبَلُ([21])
Ve **القابل**: su çekenin kovasını karşılayan kimse. Dedi ki:
وقابلٌ يتغنَّى كلَّما قَبضتْ *** على العَراقي يداه قائماً دَفَقَا([22])
İbn Düreyd dedi: **القَبَلة**: [**خرزة شبيهة بالفَلْكَة تُعَلَّق في أعناق الخيل([23])**]; ve denir: **القَبَلة**: büyücünün, insanın yüzünü ötekine döndürmek için yaptığı bir şey([24]). Ve başın **قبائل**i: **الشُّؤون**un aralarını birleştirdiği dallarıdır; her birinin ötekine yönelmesi sebebiyle böyle adlandırıldı; ve bununla Arapların **قبائل**i adlandırıldı. Ve kavmin **قَبِيل**i: onların ârifi (kabile sorumlusu). Onlara yönelip işlerini tanıdığı için böyle adlandırıldı. Dedi ki:
أوَ كُلَّمَا وَرَدَتْ عُكاظَ قبيلة *** بَعثوا إليَّ قبيلَهم يتوسَّمُ([25])
Ve biz falanın **قَبَالة([26])**sindeyiz; yani onun ârifliğinde. Ve falanın bir **قِبلةٌ**si yoktur; yani yöneldiği ve ona yönelip geldiği bir cihet. Ve derler: **القَبِيل**: çeşitli kabilelerden bir topluluk; ve **القبيلة**: tek bir babanın oğulları. Bu, bizim katımızda söylenmiştir; ve tek bir babanın oğullarına **قبيل** de denebilir. Lebîd dedi:
* وقَبِيلٌ من عُقَيلٍ صادقٌ([27]) *
Ama onların “**لا قِبَلَ لي به([28])**” sözü: yani güç yok; bâbdandır; yani o, bana yönelmeyi mümkün kılacak gibi değildir. Ama **قَبْلُ** ki “sonra”nın zıddıdır; bizim zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve ona, “o zamana yönelmiştir” denilerek bir çıkış yolu aranabilir. O, bizim katımızda şâzlığa daha yakındır.

(**قبن**)  **القاف** ve **الباء** ve **النون**. Derler: **قَبَن** yerde: gitti. Ve **حمار قَبَّان**: bir küçük hayvancık.

(**قبو**)  **القاف** ve **الباء** ve **الواو** sahih bir kelimedir; katmaya ve toplamaya delâlet eder. Denir: şeyi **قَبَوْت**: onu topladım ve kattım. Medine ehli, harekelerdeki ref‘i **قَبْواً** diye adlandırır. Bu, **حرفٌ مقْبُوّ**dur. Ve denir: **القَبَاء** ondan türemiştir; çünkü insan onu kendi üzerine toplar.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القبس: المتناول من الشعلة، قال: ﴿أو آتيكم بشهاب قبس﴾ [النمل/7]، والقبس والاقتباس: طلب ذلك، ثم يستعار لطلب العلم والهداية. قال: ﴿انظرونا نقتبس من نوركم﴾ [الحديد/13]. وأقبسته نارا أو علما: أعطيته، والقبيس: فحل سريع الإلقاح تشبيها بالنار في السرعة.

##### Türkçe

- **القبس**: alevden alınan (parça); dedi: ﴿أو آتيكم بشهاب **قبس**﴾ [النمل/7]. Ve **القبس** ve **الاقتباس**: bunun talep edilmesidir; sonra ilim ve hidayet talebi için ödünç alınır. Dedi: ﴿انظرونا نقتبس من نوركم﴾ [الحديد/13]. Ve **أقبسته** ateş veya ilim: ona verdim. Ve **القبيس**: hızlı dölleyen bir damızlık erkek (hayvan); süratte ateşe benzetme olarak.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ب س
خذ لي قبساً من النار ومقبساً ومقباساً واقبس لي ناراً واقتبس ومنه‏:‏ ما أنت إلا كالقابس العجلان أي كالمقتبس وما زورتك إلا كقبسة العجلان‏.‏
وتقول‏:‏ ما أنا إلا قبسة من نارك وقبضة من آثارك وقبسته ناراً وأقبسته كقولك‏:‏ بغيته الشيء وأبغيته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قبسته علماً وخبراً وأقبسته وقيل‏:‏ أقبسته لا غير‏.‏
ويقال في سرعة اتفاق الأخوين‏:‏ لقوة صادفت قبيساً وهو الفحل السريع الإلقاح وقد قبس قباسة وقيل له ذلك لأنه يقبسها اللّقاح‏.‏
وهذه حمى قبسٍ لا حمّى عرضٍ أي اقتبسها من غيره ولم تعرض له من تلقاء نفسه‏.‏

##### Türkçe

ق ب س
Bana ateşten bir **قبساً** ve bir **مقبساً** ve bir **مقباساً** al; ve benim için bir ateş **اقبس**; ve **اقتبس**. Ondandır: Sen ancak aceleci **القابس** gibisin; yani **المقتبس** gibi. Ve seni ancak aceleci bir **قبسة** gibi ziyaret ettim.

Ve dersin: Ben ancak senin ateşinden bir **قبسة** ve senin izlerinden bir **قبضة**yim. Ve onu ateş olarak **قبسته**; ve onu ona **أقبسته**; senin “şeyi **بغيته** ve onu bana **أبغيته**” demen gibi.

Mecazdan: Ondan bir ilim ve bir haber **قبسته**; ve onu ona **أقبسته**. Ve denildi: **أقبسته**; başkası değil.

İki kardeşin uyuşmasının süratinde denilir: Bir kuvvet bir **قبيساً**a rastladı; o, çabuk dölleyen damızlıktır. Ve o, bir **قباسة** **قبس** etti. Ve ona bu denildi; çünkü o, ona döllemeyi **يقبسها**.

Ve bu, bir **قبسٍ** hummasıdır; bir **عرضٍ** humması değil; yani onu başkasından **اقتبس** etti ve ona kendiliğinden arız olmadı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَبَس: النار. والقَبَس: الشُّعْلة من النار. وفي التهذيب: القَبَس شُعلة من نار تَقْتَبِسها من مُعْظَم، واقْتِباسها الأَخذ منها. وقوله تعالى: بشهاب قَبَس: القَبَس: الجَذْوَة، وهي النار التي تأْخذها في طَرَف عُود. وفي حديث عليّ، رِضوان اللَّه عليه: حتى أَوْرى قَبَساً لِقابِس أَي أَظهر نُوراً من الحق لطالبه. والقابِس: طالِب النار، وهو فاعِل من قَبَس، والجمع أَقْباسٌ، لا يكسَّر على غير ذلك، وكذلك المِقْباس. ويقال: قَبَسْت منه ناراً أَقْبِس قَبْساً فأَقْبَسَني أَي أَعطاني منه قَبَساً، وكذلك اقْتَبَسْت منه ناراً، واقْتَبَسْت منه عِلْماً أَيضاً أَي استفدته. قال الكِسائيّ: واقْتَبَسَت منه عِلماً وناراً سواء، قال: وقَبَسْت أَيضاً فيها. وفي الحديث: من اقْتَبَس عِلْماً من النجوم اقْتَبَس شُعْبةً من السِّحْر. وفي حديث العِرْباض: أَتيناك زائرين ومُقْتَبِسين أَي طالبي العلم، وقد قَبَس النارَ يَقْبِسها قَبْساً واقتَبَسَها. وقَبَسه النار يَقْبِسُه: جاءه بها: واقْتَبَسه وقَبَسْتُكَه واقْتَبَسْتُكَه. وقال بعضهم: قَبَسْتُك ناراً وعلماً، بغير أَلف وقيل: أَقْبَسْتُه علماً وقَبَستُه ناراً أَو خيراً إِذا جِئْتَه به، فإِن كان طَلَبَها له قال: أَقْبَسْتُه، بالأَلف. وقال الكسائي: أَقْبَسْتُه ناراً أَو علماً سواء، قال: وقد يجوز طَرْح الأَلف منهما. ابن الأَعرابي: قَبَسَني ناراً ومالاً وأَقْبَسَني علماً، وقد يقال بغير الأَلف. وفي حديث عُقْبَة بن عامِر: فإِذا راح أَقْبَسْناه ما سمعنا من رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، أَي أَعلَمْناه إِياه.
والقَوابِسُ: الذين يَقْبِسُون الناس الخير يعني يعلِّمون. وأَتانا فلان يَقتبس العلم فأَقْبَسنَاه أَي علَّمناه. وأَقْبَسْنا فلاناً فأَبى أَن يُقْبِسَنا أَي يُعْطِينَا ناراً. وقد اقْتَبَسَني إِذا قال: أَعْطِني ناراً. وقَبَسْت العِلْم وأَقْبَسْته فلاناً.
والمِقْبَس والمِقْباس: ما قُبِسَتْ به النار.
وفحل قَبَس وقَبِسٌ وقَبِيس: سريع الإِلْقاح، لا ترجع عنه أُنثى، وقيل: هو الذي يُلقِح لأَوّل قَرْعَة، وقيل: هو الذي يُنْجِب من ضَربة واحدة، وقد قَبِس الفحل، بالكسر، قَبَساً وقَبُسَ قَباسة وأَقْبَسَها: أَلْقَحَها سريعاً. وفي المثل: لَقْوَةٌ صادَفَتْ قَبِيساً؛ قال الشاعر: حَمَلْتِ ثلاثة فوضعت تِمّاً،
فأُمِّ لَقْوَةٌ، وأَبٌ قَبِيسُ
واللَّقْوة: السَّريعَة الحمل. يقال: امرأَة لَقْوَة سريعَة اللَّقَح؛ وفَحْلٌ قَبِيس: مثله إِذا كان سريع الإِلْقاح إِذا ضَرَب الناقة. قال الأَزهري: سمعت امرأَة من العرب تقول أَنا مِقْباس؛ أَرادت أَنها تَحْمِل سريعاً إِذا أَلمَّ بها الرجل، وكانت تَسْتَوْصِفُنِي دَواء إِذا شربتْه لم تحمِل معه.
وقابُوسُ: اسمٌ عجمي معرَّب. وأَبو قُبَيْس: جبل مُشرِف على مَكة، وفي التهذيب: جبل مشرف على مسجد مكة، وفي الصحاح: جبل بمكة. والقابُوس: الجميل الوجه الحَسَن اللَّوْن، وكان النُّعْمان بن المنذِر يُكنَى أَبا قابُوس. وقابِس وقُبَيْس: اسمان؛ قال أَو ذؤيب:
ويا ابْنَيْ قُبَيْس ولم يُكْلَما،
إِلى أَن يُضِيءَ عَمُودُ السَّحَرْ
وأَبو قابُوس: كنية النعمان بن المنذر بن امرئ القَيس بن عمرو بن عَدِيّ اللَّخَمِي مَلِك العرَب، وجعله النابغة أَبا قُبَيْس للضَّرورة فصغَّره تصغير الترخيم فقال يخاطب يزيد بن الصَّعِق:
فإِن يَقْدِرْ عليك أَبُو قُبَيْس،
يَحُطَّ بك المَعِيشَة في هَوانِ
وإِنما صَّغره وهو يريد تعظيمه كما قال حُباب بن المنذر: أَنا جُذَيلُها المُحكَّك وعُذَيْقُها المُرَجَّب، وقابوس لا ينصرف للعجمة والتعريف؛ قال النابغة:
نبِّئْتُ أَنَّ أَبا قابُوس أَوْعَدَني،
ولا قَرارَ على زَأْرِ من الأَسَدِ

##### Türkçe

**القَبَس**: ateş. Ve **القَبَس**: ateşten meşale. Ve **التهذيب**’de:
**القَبَس** ateşten bir meşaledir; onu bir büyük (ateş yığını)ndan **تَقْتَبِسها** (alırsın); onun **اقْتِباسها**’ı ondan alma(dır). Ve Yüce sözü:
**بشهاب قَبَس**: **القَبَس**: **الجَذْوَة**’dir; o, bir çubuğun ucunda aldığın ateştir. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine: “ta ki bir **قَبَساً**’ı bir **لِقابِس** için **أَوْرى** edinceye kadar”; yani hakkın nurunu, onu talep edene izhar etti. Ve **القابِس**: ateş talibi; o, **قَبَس**’ten ism-i fâildir; cem‘i **أَقْباسٌ**’tır; bunun dışında kırık çoğul yapılmaz; **المِقْباس** da böyledir. Ve denilir:
Ondan bir ateş **قَبَسْت**; **أَقْبِس** **قَبْساً**; böylece o bana **فأَقْبَسَني**; yani ondan bana bir **قَبَساً** verdi. Ve yine böyledir: ondan bir ateş **اقْتَبَسْت**; ve ondan bir ilim de **واقْتَبَسْت منه عِلْماً**; yani onu istifade ettim. **الكِسائيّ** dedi: Ondan ilim ve ateş **واقْتَبَسَت** ikisi de birdir; dedi: ve onda **قَبَسْت** de (vardır). Ve hadîste: Kim yıldızlardan bir ilim **اقْتَبَس** ederse, sihirden bir şube **اقْتَبَس** etmiş olur. Ve **العِرْباض** hadîsinde: “Sana ziyaretçiler ve **مُقْتَبِسين** olarak geldik”; yani ilim talipleri. Ve o, ateşi **قَبَس** eder; onu **يَقْبِسها** **قَبْساً** (olarak) ve onu **اقتَبَسَها**. Ve **قَبَسه النار يَقْبِسُه**: onu ona getirdi: ve onu **واقْتَبَسه**; ve “onu sana getirdim” (mânâsında) **قَبَسْتُكَه** ve **اقْتَبَسْتُكَه**. Bazıları dedi: “Sana ateş ve ilim getirdim” **قَبَسْتُك**; elifsiz. Ve denildi: “Ona ilim verdim” **أَقْبَسْتُه علماً**; ve “ona ateş yahut hayır getirdim” **وقَبَستُه ناراً أَو خيراً**; onu ona getirdiğin zaman. Şayet onu onun için talep ettiyse dedi: “Ona (talep ettiğini) verdim” **أَقْبَسْتُه**; elif ile. **الكسائي** dedi: “Ona ateş yahut ilim verdim” **أَقْبَسْتُه ناراً أَو علماً** ikisi de birdir; dedi: ikisinden de elifi atmak caiz olabilir. **ابن الأَعرابي**: “Bana ateş ve mal verdi” **قَبَسَني ناراً ومالاً**; ve “bana ilim verdi” **وأَقْبَسَني علماً**; ve elifsiz de söylenebilir. **عُقْبَة بن عامِر** hadîsinde: “Akşam dönünce, Allah’ın Resulünden, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine, işittiklerimizi ona **أَقْبَسْناه**”; yani onu ona bildirdik.

Ve **القَوابِسُ**: insanlara hayrı **يَقْبِسُون** (verenler)dir; yani öğretirler. Falan bize ilmi **يَقتبس** ederek geldi; biz de onu **فأَقْبَسنَاه**; yani ona öğrettik. Ve falanı **أَقْبَسْنا**; o da bize **يُقْبِسَنا**’yı reddetti; yani bize ateş vermeyi. Ve “benden ateş istedi” mânâsında: “benden **اقْتَبَسَني**”; yani “bana ateş ver” dediği zaman. Ve ilmi **قَبَسْت** ve onu falana **أَقْبَسْته**.

Ve **المِقْبَس** ve **المِقْباس**: onunla ateşin alındığı şey.

Ve **قَبَس** ve **قَبِسٌ** ve **قَبِيس** (olan) aygır: hızlı dölleyici; ondan hiçbir dişi geri dönmez. Ve denildi: o, ilk vuruşta dölleyendir. Ve denildi: o, tek bir vuruştan (çiftleşmeden) döl veren (yavrulatan)dır. Ve aygır **قَبِس** etti—kesre ile—**قَبَساً**; ve **قَبُسَ** **قَباسة** olarak; ve onu **أَقْبَسَها**: onu hızlıca dölledi. Ve meselde: “Bir **لَقْوَةٌ** bir **قَبِيساً**’a rastladı”; şair dedi:
حَمَلْتِ ثلاثة فوضعت تِمّاً،
فأُمِّ لَقْوَةٌ، وأَبٌ قَبِيسُ
Ve **اللَّقْوة**: hızlı gebe kalan (dişi)dir. Denilir: **امرأَة لَقْوَة**; hızlı **اللَّقَح** (gebe kalma)lı. Ve **فَحْلٌ قَبِيس**: bunun gibidir; deveye vurduğu zaman hızlı dölleyici olursa. **الأَزهري** dedi: Araplardan bir kadının “Ben **مِقْباس**’ım” dediğini işittim; onunla, erkeğin ona uğraması hâlinde hızlıca hamile kaldığını kastetti. Ve o, bana, içtiği zaman onunla birlikte hamile kalmayacağı bir ilacı vasfetmemi istiyordu.

Ve **قابُوسُ**: Arapçalaştırılmış yabancı bir isimdir. Ve **أَبو قُبَيْس**: Mekke’ye nazır bir dağdır; ve **التهذيب**’de: Mekke mescidine nazır bir dağ; ve **الصحاح**’ta: Mekke’de bir dağ. Ve **القابُوس**: yüzü güzel, rengi güzel olandır. Ve **النُّعْمان بن المنذِر**’in künyesi **أَبا قابُوس** idi. Ve **قابِس** ve **قُبَيْس**: iki isimdir; **أَو ذؤيب** dedi:
ويا ابْنَيْ قُبَيْس ولم يُكْلَما،
إِلى أَن يُضِيءَ عَمُودُ السَّحَرْ
Ve **أَبو قابُوس**: Arapların meliki **النعمان بن المنذر بن امرئ القَيس بن عمرو بن عَدِيّ اللَّخَمِي**’nin künyesidir. Ve **النابغة** onu zaruret için **أَبا قُبَيْس** yaptı; böylece onu, terhîm küçültmesiyle küçülttü; **يزيد بن الصَّعِق**’e hitap ederek dedi:
فإِن يَقْدِرْ عليك أَبُو قُبَيْس،
يَحُطَّ بك المَعِيشَة في هَوانِ
Onu ancak küçülttü; hâlbuki onunla büyütmeyi murad ediyordu; tıpkı **حُباب بن المنذر**’in dediği gibi: “Ben onun kaşındırılan **جُذَيلُها**’sıyım ve onun direklenen **عُذَيْقُها**’ıyım.” Ve **قابوس** yabancılık ve marifelik sebebiyle munsarif olmaz; **النابغة** dedi:
نبِّئْتُ أَنَّ أَبا قابُوس أَوْعَدَني،
ولا قَرارَ على زَأْرِ من الأَسَدِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ب س * * القَبَسُ * بفتحتين شعلة من نار وكذا * الِقْبَاسُ * و * قَبَسً * منه نارا من باب ضرب * فأقْبَسًهُ * أي أعطاه منه قبسا و * اقْتَبَسً * منه أيضا نارا وعلما أي استفاد قال اليزيدي * أقْبَصَهُ * علماو * قَبَسهُ * نارا فإن كان طلبها له قال * أقْبَصَهُ * وقال الكسائي أقبسه علما ونارا سواء و * فَبَسهُ * أيضا فيهما وأبو * قُبَيْسٍ * جبل بمكة

##### Türkçe

* ق ب س * * **القَبَسُ** * iki fetha ile: ateşten bir alev; bunun gibi **الِقْبَاسُ** da. Ve ondan ateş aldı: **قَبَسَ**; (bu) **ضرب** bâbındandır. Böylece **فأقْبَسَهُ**: yani ona ondan bir **قبس** verdi. Ve ondan ayrıca ateş ve ilim aldı: **اقْتَبَسَ**; yani faydalandı. el-Yezîdî dedi: İlim olarak **أقْبَصَهُ**; ateş olarak ise **قَبَسَهُ**. Eğer onu kendisi için talep ettiyse: **أقْبَصَهُ** dedi. el-Kisâî dedi: Onu ilim ve ateş olarak **أقبسه** eşittir; ve ikisinde de ayrıca **فَبَسَهُ**. Ve **قُبَيْسٍ** Ebû’su: Mekke’de bir dağdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القبس، محركة: النار، وقيل: الشعلة من النار، وفي التهذيب: شعلة من نار تقتبس، أي توخذ من معظم النار، ومن ذلك قوله تعالى:  بشهاب قبس  أي جذوة من نار تأخذها في طرف عود. وفي حديث علي رضي الله تعالى عنه: حتى أورى قبسا لقابس، أي أظهر نورا من الحق لطالبه، كالمقباس. وقبس يقبس منه نارا، من حد ضرب، واقتبسها: أخذها. واقتبس العلم ومن العلم: استفاده، كذلك اقتبس منه نارا. وقال الكسائي: اقتبست منه علما ونارا، سواء، قال: وقبست أيضا، فيهما. وفي الحديث:  من اقتبس علما من النجوم اقتبس شعبة من السحر  ، وفي حديث العرباض: أتيناك زائرين ومقتبسين، أي طالبين العلم. وقابس، كناصر: د، بالمغرب بين طرابلس الغرب وسفاقس، منه أبو الحسن علي بن محمد المعافري القابسي، صاحب الملخص، وغيره. والقابوس: الرجل الجميل الوجه الحسن اللون، عن ابن الأعرابي. وأبو قابوس: كنية النعمان بن المنذر بن امرئ القيس بن عمر وبن عدي اللخمي ملك العرب، وجعله النابغة أبا قبيس، للضرورة، فصغره تصغير الترخيم، فقال يخاطب يزيد بن الصعق:

  فإن يقدر عليك أبو قبـيس                      تحط بك المعيشة في هوان وإنما صغره وهو يريد تعظيمه، كقول حباب بن المنذر: أنا جذيلها المحكك وعذيقها المرجب، وقابوس: ممنوع للعجمة والمعرفة، قال النابغة:
  نبئت أن أبا قابوس أوعـدنـي                      ولا قرار على زأر من الأسد وهو اسم أعجمي معرب كاووس، وبه لقب الملك الكيانية. وأبو قبيس، مصغرا: جبل بمكة، وهذه عبارة الصحاح، وفي التهذيب: جبل مشرف على مسجد مكة، سمي برجل من مذحج، حداد، لأنه أول من بنى فيه، وفي الروض للسهيلي: عرف أبو قبيس بقبس بن شالخ، رجل من جرهم، كان قد وشى بين عمرو بن مضاض وبين ابنة عمه مية، فنذرت ألا تكلمه، وكان شديد الكلف بها فحلف ليقتلن قبيسا، فهرب منه في الجبل المعروف به، وانقطع خبره، فإما مات، وإما تردى منه، فسمي الجبل أبا قبيس، قال: وله خبر طويل ذكره ابن هشام في غير هذا الكتاب. وكان أبو قبيس الجبل هذا يسمى الأمين، لأن الركن، أي الحجر الأسود، كان مستودعا فيه، كما ذكره أهل السير والتواريخ. وأبو قبيس: حصن من أعمال حلب، نقله الصاغاني، وقال ياقوت: مقابل شيزر، معروف. ويزيد بن قبيس، كزبير: محدث شامي، وفاته: أبو الحسن علي بن قبيس، شيخ لابن عساكر، أكثر عنه ف تاريخه. وقيبس بن أبي هشام كزيرك جد أبي محمد عبد الله ابن قيس السهمي المحدث ذكره عبد الغني بن سعيد، قال وكان يكتب معنا الحديث. والقبس، بالكسر: الأصل، قاله ابن فارس، وليس بتصحيف قنس، بالنون، قاله الصاغاني. قلت: وسيأتي في ق ن س أن أبا عبيد صحفه بالباء، وهو في قول العجاج. والقبيس، كأمير وكتف: الفحل السريع الإلقاح، لا ترجع عنه أنثى، وقيل: هو الذي يلقح لأول قرعة، وقيل: هو الذي ينجب من ضربة واحدة، وقد قبس، كفرح وكرم قبسا، محركة، وقباسة، ككرامة، وهذه عن ابن عباد، وفيه اللف والنشر المرتب. ومن أمثالهم لقوة صادفت قبيسا أو لقوة وأب قبيس، قال الشاعر:
  حملت ثلاثة فوضعت تما                      فأم لقوة وأب قـبـيس

  يضرب للمتفقين يجتمعان، وقال الزمخشري: يضرب في سرعة اتقاق الأخوين، وقال: هو مجاز. واللقوة، بالفتح: السريعة التلقي لماء الفحل، يقال: امرأة لقوة، إذا كانت سريعة الحمل، كما سيذكر في موضعه. وأقبسه: أعلمه، ومنه حديث عقبة بن عامر، رضي الله عنه: فإذا راح أقبسناه ما سمعنا من رسول الله صلى الله عليه وسلم أي أعلمناه إياه، ويقال: أتانا فلان يقتبس العلم فأقبسناه، أي علمناه، وهو مجاز. وأقبسه: أعطاه قبسا من نار، يقال: اقتبسنا فلانا فأبى أن يقبسنا أي يعطينا نارا، وقد اقتبسني، إذا قال: أعطني نارا. وأقبس فلانا: طلبها له، فإذا جئته بها قيل: قبسته، وكذلك الخير، وقال الكسائي: أقبسته نارا أو علما، سواء، قال: وقد يجوز طرح الألف منهما. وقال ابن الأعرابي: قبسني نارا ومالا، وأقبسني علما، وقد يقال بغير الألف. وقد أغفل عن ذلك المصنف. وقنبس، كعنبر: اسم، والنون زائدة، وسيأتي للمصنف ذكره ثانيا. والأقبس: من تبدو حشفته قبل أن يختن، عن أبي عمرو. واقتبس: أخذ من معظم النار، وهذا قد تقدم في كلامه في أول المادة، هو قوله: اقتبسها: أخذها، فإعادته ثانيا تكرار، كما لا يخفى. ومما يستدرك عليه: القابس: طالب النار، جمعه أقباس، لا يكسر على غير ذلك. والقوابس: الذين يقبسون الناس الخير، يعني يعلمون. والمقبس والمقباس: ما قبست به النار. وفحل قبس، بالفتح، كقبيس، نقله الصاغاني. وأقبس الفحل النوق: ألقحها سريعا، نقله ابن القطاع. وامرأة مقباس: تحمل سريعا، نقله الأزهري سماعا عن امرأة من العرب. وسمو قابسا. وابنا قبيس في هذيل، قال أبو ذؤيب:
  وبابني قبيس ولم يكـلـمـا                      إلى أن يضيء عمود السحر وقبس، بالتحريك: هو ابن خمر ابن عمرو، أخو قيس بالياء وعزيز، ذكره ابن الكلبي، نقله الصاغاني. قلت: أي في الجمهرة، وضبطه هكذا بالموحدة، وعمرو المذكور هو ابن وهب الكندي. والمقتبس: الجذوة من النار. وتقول: ما زورتك إلا كقبسة العجلان. وتقول: ما أنا إلا قبسة من نارك. وقبسته علما وخيرا، وأقبسته، وقيل: أقبسته فقط، قاله الزمخشري. ويقال: هذه حمى قبس، فسره الصاغاني فقال: حمى عرض، وخالفه الزمخشري فقال: أي لا حمي عرض، أي اقتبسها من غيره ولم تعر له من نفسه، وهو مجاز. وقبس النار: أوقدها، نقلها ابن القطاع. وقبسة، بفتح القاف وكسر الموحدة وتشديد السين المفتوحة: من أعمال بلنسية، منها أحمد بن عبد العزيز بن الفضل البلنسي القبسي، قال الحافظ: ذكره ابن عبد الملك في التكملة، وضبطه، وأرخ موته سنة 573. ومقباس، كمحراب: في نسب بديل بن سلمة الخزاعي الصحابي، وهو بديل بن سلمة بن خلف بن عمرو بن مقباس. وقابوس: من قرى نهر الملك.

##### Türkçe

**القبس**, harekeli: ateş; ve denildi: ateşten alev. Ve **التهذيب**’de: “İktibas olunan bir ateşten alev”; yani ateşin çoğundan alınır. Ve bundan, Yüce Allah’ın sözü: **بشهاب قبس**; yani bir çubuğun ucunda aldığın ateşten bir kor parçası. Ve Ali’nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisinde: “ta ki bir **قبسا** bir **لقابس** için tutuşturdu”; yani onu talep edene haktan bir nur izhar etti; **المقباس** gibi. Ve **قبس**: ondan ateş alınır; **ضرب** haddi üzere. Ve **اقتبسها**: onu aldı. Ve **اقتبس العلم** ve **من العلم**: ondan faydalandı; yine böyle, ondan ateş aldı. **الكسائي** dedi: “Ondan ilim ve ateş iktibas ettim”; eşittir. Dedi: “Ve **قبست** de (dedim), ikisinde.” Ve hadiste: “Kim yıldızlardan bir ilim iktibas ederse, sihirden bir şube iktibas etmiş olur.” Ve **العرباض** hadîsinde: “Sana ziyaretçiler ve iktibas edenler olarak geldik”; yani ilim talep edenler. Ve **قابس**, **ناصر** gibi: Mağrib’de, Trablusgarp ile Safaks arasında bir belde; ondan **أبو الحسن علي بن محمد المعافري القابسي**, **الملخص** sahibidir ve başkaları. Ve **القابوس**: yüzü güzel, rengi güzel adam; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أبو قابوس**: Arapların meliki **النعمان بن المنذر بن امرئ القيس بن عمر وبن عدي اللخمي**’nin künyesi. Ve **النابغة** onu zaruret sebebiyle **أبا قبيس** yaptı; onu, terhîm küçültmesiyle küçülttü; şöyle dedi, **يزيد بن الصعق**’a hitap ederek:

فإن يقدر عليك أبو قبـيس
تحط بك المعيشة في هوان

Onu küçülttü; hâlbuki onu büyütmeyi istiyordu; **حباب بن المنذر**’in sözü gibi: “Ben onun ovulan kütüğü ve yükseltilmiş hurma salkımıyım.” Ve **قابوس**: yabancılık ve marifet sebebiyle memnûdur. **النابغة** dedi:

نبئت أن أبا قابوس أوعـدنـي
ولا قرار على زأر من الأسد

Ve o, **كاووس** gibi, Arapçalaştırılmış yabancı bir isimdir; ve onunla **الكيانية** melikine lakap verilmiştir. Ve **أبو قبيس**, küçültülmüş olarak: Mekke’de bir dağ; bu, **الصحاح**’ın ibaresidir. Ve **التهذيب**’de: Mekke mescidine nazır bir dağ; **مذحج**’den bir adamla, bir demirciyle isimlendirildi; çünkü onda ilk bina eden oydu. Ve **الروض**’da, **السهيلي**’nin: **أبو قبيس**, **قبس بن شالخ** ile bilindi; **جرهم**’den bir adam; **عمرو بن مضاض** ile amcasının kızı **مية** arasında söz taşıdı; o da onu konuşmamak üzere adadı. O ise ona şiddetle düşkündü; **قبيسا**’yı öldüreceğine yemin etti; o da onunla bilinen dağa kaçtı; haberi kesildi; ya öldü ya da ondan yuvarlandı; böylece dağa **أبو قبيس** adı verildi. Dedi: “Onun uzun bir haberi vardır; İbn Hişâm bunu bu kitabın dışında zikretti.” Ve bu dağ **أبو قبيس**, **الأمين** diye adlandırılırdı; çünkü rükün, yani **الحجر الأسود**, onda emanet olarak konulmuştu; siyer ve tarihler ehlinin zikrettiği gibi. Ve **أبو قبيس**: Halep amellerinden bir hisar; **الصاغاني** onu nakletti. Ve **ياقوت** dedi: Şeyzer’in karşısında; mâlûm. Ve **يزيد بن قبيس**, **زبير** gibi: Şamlı bir muhaddis. Vefatı: **أبو الحسن علي بن قبيس**, İbn Asâkir’e şeyh; ondan **تاريخه**’nde çokça rivayet etti. Ve **قيبس بن أبي هشام** **زيرك** gibi, muhaddis **أبو محمد عبد الله ابن قيس السهمي**’nin dedesi; onu **عبد الغني بن سعيد** zikretti; dedi: “Ve bizimle hadisi yazardı.” Ve **القبس**, kesre ile: asıl; İbn Fâris söyledi; **قنس**’in ( **النون** ile) tashîfi değildir; **الصاغاني** söyledi. Dedim: Ve **ق ن س**’de gelecektir ki **أبو عبيد** onu **الباء** ile tashîf etti; ve o, **العجاج**’ın sözündedir. Ve **القبيس**, **أمير** ve **كتف** gibi: hızlı dölleyen aygır; ondan hiçbir dişi geri dönmez. Ve denildi: o, ilk sıçrayışta dölleyendir. Ve denildi: o, bir tek vuruştan döl veren/nesil veren olandır. Ve gerçekten **قبس** etti; **فرح** ve **كرم** gibi, **قبسا**; harekeli; ve **قباسة**; **كرامة** gibi. Bu, İbn Abbâd’dandır; ve onda tertipli “lafz ve neşr” vardır. Ve onların darb-ı mesellerinden: “**لقوة** bir **قبيسا**’ya rastladı” yahut “**لقوة**’nun anası ve **قبيس**’in babası”; şair dedi:

حملت ثلاثة فوضعت تما
فأم لقوة وأب قـبـيس

İki uyumlu şey için söylenir; bir araya gelirler. Ve **الزمخشري** dedi: iki kardeşin uyuşmasının süratine darb olunur. Ve dedi: o, mecazdır. Ve **اللقوة**, fetha ile: aygırın suyunu çabuk kabul eden; “kadın **لقوة**” denir; eğer çabuk hamile kalıyorsa; yerinde zikredileceği gibi. Ve **أقبسه**: ona bildirdi. Ondan, **عقبة بن عامر** hadisi (Allah ondan razı olsun): “Akşam dönünce, Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun)’dan işittiğimizi ona **أقبسناه**”; yani onu ona bildirdik. Ve denir: “Falan bize ilmi iktibas eder olarak geldi; biz de onu **أقبسناه**”; yani ona öğrettik; ve o mecazdır. Ve **أقبسه**: ona ateşten bir **قبس** verdi. Denir: “Falanı iktibas ettik de bize **يقبسنا** etmeyi reddetti”; yani bize ateş vermeyi. Ve “Beni **اقتَبَسَني**”; eğer dedi ki: “Bana ateş ver.” Ve **أقبس** falanı: onu onun için talep etti; onu ona getirdiğinde “Onu **قبسته**” denir. Ve yine böyle, hayır. Ve **الكسائي** dedi: “Ona ateş veya ilim **أقبسته**”; eşittir. Dedi: “Ve ikisinde de **الألف**’in atılması caiz olur.” Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: “Bana ateş ve mal **قبسني**; ve bana ilim **أقبسني**”; ve bazen **الألف** olmaksızın da söylenir. Musannif bunu ihmal etti. Ve **قنبس**, **عنبر** gibi: bir isim; **النون** ziyadedir; ve musannifin onu ikinci defa zikri gelecektir. Ve **الأقبس**: sünnet edilmeden önce haşefesi görünen kimse; Ebû Amr’dan. Ve **اقتبس**: ateşin çoğundan aldı; bu, onun maddenin başındaki sözünde geçti; o, “**اقتبسها**: onu aldı” sözüdür; onu ikinci defa iadesi tekrar olur; gizli olmadığı gibi. Ve ona istidrâk olunacaklardandır: **القابس**: ateş talep edendir; cem‘i **أقباس**; bunun dışında kırılmaz. Ve **القوابس**: insanlara hayrı **يقبسون** edenler; yani öğretenler. Ve **المقبس** ve **المقباس**: onunla ateş aldığın şey. Ve “**قبس** aygır”, fetha ile, **قبيس** gibi; **الصاغاني** nakletti. Ve **أقبس** aygır develeri: onları çabuk dölledi; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve “**مقباس** kadın”: çabuk hamile kalır; **الأزهري** bir Arap kadından semâ‘ yoluyla nakletti. Ve “**قابسا**” diye adlandırdılar. Ve **هذيل**’de **ابنا قبيس**; Ebû Züeyb dedi:

وبابني قبيس ولم يكـلـمـا
إلى أن يضيء عمود السحر

Ve **قبس**, tahrîk ile: o, **خمر**’in oğlu, **عمرو**’nun oğlu; **قيس** ( **بالياء** ile) ve **عزيز**’in kardeşi; İbnü’l-Kelbî zikretti; **الصاغاني** nakletti. Dedim: yani **الجمهرة**’de; ve onu böyle, **الموحدة** ile ضبط etti; ve zikredilen **عمرو**, **وهب الكندي**’nin oğludur. Ve **المقتبس**: ateşten kor parçası. Ve dersin: “Seni ancak **قبسة العجلان** gibi ziyaret ettim.” Ve dersin: “Ben ancak senin ateşinden bir **قبسة**’yim.” Ve “Ondan ilim ve hayır **قبسته**; ve **أقبسته**.” Ve denildi: yalnız **أقبسته**; **الزمخشري** söyledi. Ve denir: “Bu, **حمى قبس**’tir”; **الصاغاني** onu tefsir etti de dedi: “**حمى عرض**.” Ve **الزمخشري** ona muhalefet etti de dedi: yani “**لا حمي عرض**”; yani onu başkasından iktibas etti, kendinden ona ariyet vermedi; ve o mecazdır. Ve **قبس النار**: onu yaktı; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **قبسة**, **القاف**’ın fethası, **الموحدة**’nin kesresi ve fethalı **السين**’in şeddelenmesiyle: Belensiye amellerinden; ondan **أحمد بن عبد العزيز بن الفضل البلنسي القبسي**; hâfız dedi: İbn Abdülmelik onu **التكملة**’de zikretti, onu ضبط etti ve ölümünü 573 senesi diye tarihledi. Ve **مقباس**, **محراب** gibi: sahâbî **بديل بن سلمة الخزاعي**’nin nesebinde; o, **بديل بن سلمة بن خلف بن عمرو بن مقباس**’tır. Ve **قابوس**: Nehrü’l-Melik köylerinden.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَبَسَ نَارًا
1 قَبَسَ نَارًا ذ , aor. قَبِسَ , (Msb, K,) inf. n. قَبْسٌ, (T, K,) He took fire, مِنْهُ [from him;] (K;) as also ↓ اقتبسها: (S, K:) or he took fire from the main mass thereof; (Msb;) as also ↓ اقتبس [alone]. (Msb, K.) ― -b2- [Hence,] قَبَسَ عِلْمًا, (and مِنَ العِلْمِ, TA,) (assumed tropical:) He acquired knowledge, مِنْهُ [from him;] (Ks, K, TA;) as also ↓ اقتبسهُ: (Ks, S, K, TA:) or he learned knowledge; as also ↓ اقتبس. (Msb.) ― -b3- [Hence also, قَبَسَ حُمَّى (assumed tropical:) He caught a fever from another; as also ↓ اقتبسها.] You say, هٰذِهِ حُمَّى قَبْسٍ (assumed tropical:) This is a fever caught from another; not accidentally inbred: (A, TA:) but Sgh explains it differently, as signifying an accidental fever. (TA.) And الحُمَّى مِنْ غَيْرِهِ وَلَمْ ↓ اقتبس تَعْرِضْ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ (assumed tropical:) [He caught the fever from another; and it did not accidentally come to him from himself]. (A, TA.) -A2- قَبَسَ مِنْهُ نَارًا, aor. قَبِسَ , inf. n. قَبْسٌ, [He sought from him fire; (see its part. n., below;)] (S;) [and so ↓ اقتبسه, for اقتبس مِنْهُ نَارًا; for you say,] اِقْتَبَسْنَا فُلَانًا فَأَبَى ان يُقْبِسَنَا, meaning, [We sought fire from such a one, and he refused] to give us fire. (TA.) ― -b2- [And hence, قَبَسَ عِلْمًا (assumed tropical:) He sought knowledge; (see, again, its part. n., below;) and so ↓ اقتبسهُ; as appears from an explanation of the part. n. of this latter also; and from the saying,] أَتَانَا فُلَانٌ يَقْتَبِسُ العِلْمَ فَأَقْبَسْنَاهُ, meaning, (assumed tropical:) [Such a one came to us seeking knowledge, and] we taught him. (TA.) -A3- Also, قَبَسَ النَّارَ He lighted, or kindled, the fire. (IKtt.) -A4- See also 4, passim.

اقبسهُ
4 اقبسهُ ذ He gave him a قَبَس [a brand, or burning stick, or burning piece of fire-wood]: (S, K:) or he gave him fire: and ↓ قَبَسَهُ he brought him fire: (TA:) and اقبسهُ نَارًا (Ks, S, Msb) he gave him fire; (S, * Msb, TA;) as also نَارًا ↓ قَبَسَهُ. (Yz, Ks, IAar, S.) ― -b2- [Hence,] اقبسهُ (assumed tropical:) He taught him: (K:) and اقبسهُ عِلْمًا, (Yz, Ks, IAar, S, A, Msb,) and خَيْرًا, (A, TA,) (assumed tropical:) he taught him knowledge, (S, * Msb, TA,) and (assumed tropical:) good; (TA;) as also عِلْمًا ↓ قَبَسَهُ, (Ks, IAar, S, A, Msb, TA,) and خَيْرًا: (A:) the latter verb is sometimes thus used; (IAar, TA;) or is allowable: (Ks, TA:) or only the former: (A:) [but it seems to be indicated in the TA, that you say. خَيْرًا ↓ قَبَسَهُ as meaning (assumed tropical:) he brought him good:] and you say also مَالًا ↓ قَبَسَهُ [app. meaning (assumed tropical:) he gave him property]. (IAar, TA.) -A2- اقبس فُلَانًا نَارًا He sought fire for such a one. (Yz, * S, * K.)

8 اـِقْتَبَسَ see 1, passim.

قَبَسٌ
قَبَسٌ ذ Fire: (TA:) or a live coal: (Bd, xx. 10:) or [more commonly, and more properly, like نَفَضٌ in the sense of مَنْفُوضٌ;] a firebrand (شُعْلَةٌ مِنْ نَارٍ, T, S, A, Msb, K, * and Bd ubi supra,) taken from the main mass of fire; (T, A, Msb, * K;) as also ↓ مُقْتَبَسٌ and ↓ مِقْبَسٌ (A) and ↓ مِقْبَاسٌ: (S, A, Msb, K:) the last two [properly] signify a thing [such as a stick, or piece of fire-wood,] with which one has taken fire: (TA:) and قَبَسٌ is also explained as signifying a live coal, or piece of fire, (جِذْوَةٌ مِنْ نَارٍ,) which one takes upon the end of a stick: (TA:) [and ↓ قَبْسَةٌ also signifies the same; as appears from an application thereof in the K, art. جذو, where الجِذْوَةُ is explained by القَبْسَةُ مِنَ النَّارِ; and from the saying,] مَا أَنَا اـِلَّا قَبْسَةٌ مِنْ نَارِكَ [lit., I am nought but a piece from thy fire; app. meaning, my subsistence, or the like, is derived from thee]. (A, TA.) It is said in a trad. of 'Alee, حَتَّى أَوْرَى قَبَسَ القَابِسِ (assumed tropical:) So that he manifested a light of truth to the seeker thereof. (TA.)

قَبْسَةٌ
قَبْسَةٌ ذ [inf. n. of un. of 1; A single act of taking fire; &c. Hence the saying,] مَا زُرْتُكَ اـِلَّا كَقَبْسَةِ العَجْلَانِ [I did not visit thee save like the hasty person's single act of taking fire]. (TA.) -A2- See also قَبَسٌ.

قَابِسٌ
قَابِسٌ ذ [act. part. n. of 1; Taking fire; a taker of fire; &c. Hence the saying,] مَا أَنْتَ اـِلَّا كالقَابِسِ العَجْلَانِ [Thou art none other than like the hasty taker of fire]. (A.) ― -b2- [(assumed tropical:) Acquiring, or learning, knowledge; an acquirer, or a learner, of knowledge.] -A2- Seeking, or a seeker of, fire: pl. أَقْبَاسٌ; its only broken pl. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) Seeking, or a seeker of, knowledge; as also ↓ مُقْتَبِسٌ. (TA.) ― -b3- القَوَابِسُ [pl. of القَابِسُ, like as الفَوَارِسُ is pl. of الفَارِسُ,] (assumed tropical:) Those who teach men what is good. (TA.)

مَقْبِسٌ
مَقْبِسٌ ذ The place of the fire-brand: i. e., firewood that has been lighted: or charcoal that has become hard; opposed to حُمَمَةٌ, which is [a piece of] charcoal that does not hold together: pl. مَقَابِسُ. (Msb.)

مِقْبَسٌ
مِقْبَسٌ ذ : see قَبَسٌ.

مِقْبَاسٌ
مِقْبَاسٌ ذ : see قَبَسٌ.

مُقْتَبَسٌ
مُقْتَبَسٌ ذ : see قَبَسٌ.

مُقْتَبِسٌ
مُقْتَبِسٌ ذ : see قَابِسٌ.

قبوس
قبوس ذ A sort of طُنْبُور: see مَعَازِفُ.

##### Türkçe

**قَبَسَ نَارًا**
1 **قَبَسَ نَارًا** ذ , muzâri‘ **قَبِسَ** , (Msb, K,) mastar ismi **قَبْسٌ**, (T, K,) O, ondan [ondan;] ateş aldı; (K;) bunun gibi ↓ **اقتبسها**: (S, K:) yahut onun ana kütlesinden ateş aldı; (Msb;) bunun gibi ↓ **اقتبس** [yalnız]. (Msb, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **قَبَسَ عِلْمًا**, (ve **مِنَ العِلْمِ**, TA,) (mecaz kabul edilerek:) O, ondan [ondan;] bilgi edindi; (Ks, K, TA;) bunun gibi ↓ **اقتبسهُ**: (Ks, S, K, TA:) yahut bilgi öğrendi; bunun gibi ↓ **اقتبس**. (Msb.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca, **قَبَسَ حُمَّى** (mecaz kabul edilerek:) O, başkasından bir hummaya yakalandı; bunun gibi ↓ **اقتبسها**.] Sen dersin ki, **هٰذِهِ حُمَّى قَبْسٍ** (mecaz kabul edilerek:) Bu, başkasından kapılmış bir hummadır; kazara kendiliğinden türemiş değildir: (A, TA:) fakat Sgh onu başka türlü açıklar; kazara bir humma mânâsında. (TA.) Ve **الحُمَّى مِنْ غَيْرِهِ وَلَمْ ↓ اقتبس تَعْرِضْ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ** (mecaz kabul edilerek:) [O, hummayı başkasından kaptı; ve o, kendisinden kazara ona arız olmadı]. (A, TA.) -A2- **قَبَسَ مِنْهُ نَارًا**, muzâri‘ **قَبِسَ** , mastar ismi **قَبْسٌ**, [O, ondan ateş istedi; (aşağıda bunun ism-i fâiline bak;)] (S;) [ve bunun gibi ↓ **اقتبسه**, **اقتبس مِنْهُ نَارًا** yerine; çünkü sen dersin ki,] **اِقْتَبَسْنَا فُلَانًا فَأَبَى ان يُقْبِسَنَا**, mânâsı, [Biz falancadan ateş istedik, o da] bize ateş vermeyi reddetti. (TA.) ― -b2- [Ve bundan dolayı, **قَبَسَ عِلْمًا** (mecaz kabul edilerek:) O, bilgi istedi; (yine, aşağıda bunun ism-i fâiline bak;) ve bunun gibi ↓ **اقتبسهُ**; bu, bu sonuncunun ism-i fâilinin açıklamasından da göründüğü üzere; ve şu sözden: ] **أَتَانَا فُلَانٌ يَقْتَبِسُ العِلْمَ فَأَقْبَسْنَاهُ**, mânâsı, (mecaz kabul edilerek:) [Falanca bize bilgi istemeye geldi, biz de] ona öğrettik. (TA.) -A3- Ayrıca, **قَبَسَ النَّارَ** O, ateşi yaktı yahut tutuşturdu. (IKtt.) -A4- 4’e de bak, yer yer.

**اقبسهُ**
4 **اقبسهُ** ذ O, ona bir **قَبَس** [bir kor parçası, yahut yanan çubuk, yahut yanan odun parçası] verdi: (S, K:) yahut ona ateş verdi: ve ↓ **قَبَسَهُ** o, ona ateş getirdi: (TA:) ve **اقبسهُ نَارًا** (Ks, S, Msb) o, ona ateş verdi; (S, * Msb, TA;) bunun gibi **نَارًا** ↓ **قَبَسَهُ**. (Yz, Ks, IAar, S.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **اقبسهُ** (mecaz kabul edilerek:) O, ona öğretti: (K:) ve **اقبسهُ عِلْمًا**, (Yz, Ks, IAar, S, A, Msb,) ve **خَيْرًا**, (A, TA,) (mecaz kabul edilerek:) o, ona bilgi öğretti, (S, * Msb, TA,) ve (mecaz kabul edilerek:) hayır; (TA;) bunun gibi **عِلْمًا** ↓ **قَبَسَهُ**, (Ks, IAar, S, A, Msb, TA,) ve **خَيْرًا**: (A:) bu son fiil bazen böyle kullanılır; (IAar, TA;) yahut câizdir: (Ks, TA:) yahut yalnız birincisi: (A:) [fakat TA’da, senin **خَيْرًا** ↓ **قَبَسَهُ** dediğin, (mecaz kabul edilerek:) ona hayır getirdi mânâsında, işaret ediliyor gibidir:] ve sen ayrıca **مَالًا** ↓ **قَبَسَهُ** dersin [görünüşe göre mânâsı (mecaz kabul edilerek:) ona mal verdi]. (IAar, TA.) -A2- **اقبس فُلَانًا نَارًا** O, falanca için ateş istedi. (Yz, * S, * K.)

8 **اـِقْتَبَسَ** 1’e bak, yer yer.

**قَبَسٌ**
**قَبَسٌ** ذ Ateş: (TA:) yahut canlı kor: (Bd, xx. 10:) yahut [daha yaygın ve daha doğru olarak, مَنْفُوضٌ mânâsında **نَفَضٌ** gibi;] bir ateş meşalesi/kor parçası (**شُعْلَةٌ مِنْ نَارٍ**, T, S, A, Msb, K, * ve Bd yukarıda anılan yerde,) ateşin ana kütlesinden alınmış; (T, A, Msb, * K;) bunun gibi ↓ **مُقْتَبَسٌ** ve ↓ **مِقْبَسٌ** (A) ve ↓ **مِقْبَاسٌ**: (S, A, Msb, K:) son iki [aslında] ateş alınmış olan bir şeyi [çubuk yahut odun parçası gibi] ifade eder: (TA:) ve **قَبَسٌ** ayrıca, bir çubuğun ucuna alınan canlı kor yahut ateş parçası (**جِذْوَةٌ مِنْ نَارٍ**) mânâsında da açıklanır: (TA:) [ve ↓ **قَبْسَةٌ** da aynı şeyi ifade eder; bunun, K’da جذو maddesinde onun bir kullanımından, orada **الجِذْوَةُ**’nün **القَبْسَةُ مِنَ النَّارِ** ile açıklanmasından; ve şu sözden anlaşıldığı üzere,] **مَا أَنَا اـِلَّا قَبْسَةٌ مِنْ نَارِكَ** [lafzen: Ben, senin ateşinden bir parçadan başka bir şey değilim; görünüşe göre mânâsı, benim geçimim yahut benzeri, senden türemiştir]. (A, TA.) ‘Alî’den bir rivayette şöyle denilmiştir: **حَتَّى أَوْرَى قَبَسَ القَابِسِ** (mecaz kabul edilerek:) Böylece o, onu arayana hakikat nurunu ortaya koydu. (TA.)

**قَبْسَةٌ**
**قَبْسَةٌ** ذ [1’in bir defalık mastar ismi; bir tek ateş alma fiili; vb. Bundan dolayı şu söz:] **مَا زُرْتُكَ اـِلَّا كَقَبْسَةِ العَجْلَانِ** [Ben seni, acele edenin bir tek ateş alma fiili gibi olmaktan başka ziyaret etmedim]. (TA.) -A2- **قَبَسٌ**’a da bak.

**قَابِسٌ**
**قَابِسٌ** ذ [1’in ism-i fâili; ateş alan; ateş alan kimse; vb. Bundan dolayı şu söz:] **مَا أَنْتَ اـِلَّا كالقَابِسِ العَجْلَانِ** [Sen, acele ateş alan kimse gibi olmaktan başka bir şey değilsin]. (A.) ― -b2- [(mecaz kabul edilerek:) Bilgi edinen yahut öğrenen; bilginin edinenı yahut öğreneni.] -A2- Ateş arayan yahut ateş arayıcı: cem‘i **أَقْبَاسٌ**; onun tek kırık cem‘i. (TA.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) Bilgi arayan yahut bilgi arayıcı; bunun gibi ↓ **مُقْتَبِسٌ**. (TA.) ― -b3- **القَوَابِسُ** [**القَابِسُ**’un cem‘i; tıpkı **الفَوَارِسُ**’in **الفَارِسُ**’in cem‘i olması gibi,] (mecaz kabul edilerek:) İnsanlara hayır olanı öğretenler. (TA.)

**مَقْبِسٌ**
**مَقْبِسٌ** ذ Ateş parçasının yeri: yani yakılmış odun; yahut sertleşmiş kömür; **حُمَمَةٌ**’nin zıddı; o da [bir parça] kömürdür ki bir arada durmaz: cem‘i **مَقَابِسُ**. (Msb.)

**مِقْبَسٌ**
**مِقْبَسٌ** ذ : **قَبَسٌ**’a bak.

**مِقْبَاسٌ**
**مِقْبَاسٌ** ذ : **قَبَسٌ**’a bak.

**مُقْتَبَسٌ**
**مُقْتَبَسٌ** ذ : **قَبَسٌ**’a bak.

**مُقْتَبِسٌ**
**مُقْتَبِسٌ** ذ : **قَابِسٌ**’e bak.

قبوس
قبوس ذ Bir çeşit **طُنْبُور**: **مَعَازِفُ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَبَسَ
قَبَسَ I ( n. ac. قَبْس 1 )
a.  [ acc. &  Min ], Took, got, acquired, obtained from; sought from; learnt from.

b.  see IV (b) .

أَقْبَسَ
أَقْبَسَ IV ,
a.  Gave fire to.

b.  Taught, imparted ( knowledge ) to; taught, instructed.

اِقْتَبَسَ
اِقْتَبَسَ VIII ,
a.  see I (a) .

b.  Borrowed passages from, quoted ( author ).

قَبْسَة
قَبْسَة 1t ,
a.  The borrowing fire.

b.  Loan; borrowed passage, quotation.

c.  Eagerness, alacrity.

قِبْس
قِبْس 2 ,
a.  Origin.

قَبَس
قَبَس 4 ,
a.  Fire; live-coal; fire-brand.

مَقْبِس
مَقْبِس 18 , ( pl. مَقَاْبِسُ 44 ),
a.  Fire-brand; charcoal.

b.  Brazier.

مِقْبَس
مِقْبَس 20 ,
a.  see 4 .

قَاْبِس
قَاْبِس 21 , ( pl. أَقْبَاْس 38 ),
a.  A taker, a borrower of fire.

b.  ( pl. قَوَاْبِسُ 41 ), Seeker of knowledge, learner; teacher.

قَاْبُوْس
قَاْبُوْس 40 ,
a.  Handsome, comely.

مِقْبَاْس
مِقْبَاْس 45 ,
a.  see 4 .

اِقْتَبَسَ
N. Ag. اِقْتَبَسَ VIII ,
a.  see 21 .

اِقْتَبَسَ
N. P. اِقْتَبَسَ VIII ,
a.  see 4 .

اِقْتَبَسَ
N. Ac. اِقْتَبَسَ VIII ,
a.  Acquisition, acquirement ( of knowledge ).

##### Türkçe

قَبَسَ
قَبَسَ I ( n. ac. **قَبْس** 1 )
a.  [ acc. &  Min ], -den aldı, elde etti, iktisap etti, temin etti; -den talep etti; -den öğrendi.

b.  IV (b)’ye bak.

أَقْبَسَ
أَقْبَسَ IV ,
a.  Ateş verdi.

b.  (bilgi) öğretti, aktardı; öğretti, talim etti.

اِقْتَبَسَ
اِقْتَبَسَ VIII ,
a.  I (a)’ya bak.

b.  -den pasajlar ödünç aldı, (müellifi) iktibas etti, alıntıladı.

قَبْسَة
قَبْسَة 1t ,
a.  Ateş ödünç alma.

b.  Ödünç; ödünç alınmış pasaj, alıntı.

c.  Heves, çeviklik.

قِبْس
قِبْس 2 ,
a.  Asıl, köken.

قَبَس
قَبَس 4 ,
a.  Ateş; kor; meşale.

مَقْبِس
مَقْبِس 18 , ( pl. **مَقَاْبِسُ** 44 ),
a.  Meşale; kömür.

b.  Mangal.

مِقْبَس
مِقْبَس 20 ,
a.  4’e bak.

قَاْبِس
قَاْبِس 21 , ( pl. **أَقْبَاْس** 38 ),
a.  Ateş alan, ateş ödünç alan.

b.  ( pl. **قَوَاْبِسُ** 41 ), Bilgi arayan, öğrenen; öğretmen.

قَاْبُوْس
قَاْبُوْس 40 ,
a.  Yakışıklı, güzel.

مِقْبَاْس
مِقْبَاْس 45 ,
a.  4’e bak.

اِقْتَبَسَ
N. Ag. **اِقْتَبَسَ** VIII ,
a.  21’e bak.

اِقْتَبَسَ
N. P. **اِقْتَبَسَ** VIII ,
a.  4’e bak.

اِقْتَبَسَ
N. Ac. **اِقْتَبَسَ** VIII ,
a.  (bilginin) iktisabı, edinim.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قبس
قَبَسَ - يَقْبِسُ - قَبَس - اقْتَبَسَ - يَقْتَبِسُ
قَبَسَ - يَقْبِسُ + كائن + ناراً أو شيئاً + من كائن: يأخذ قطعة أو جزءاً من النار أو الشيء لينتفع به
قَبَس: اسم فعل " قَبَسَ - يَقْبِسُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: ما " يُقَْبَس": الجزء المقتطع عن الأصل: وفي النار هو الشعلة المأخوذة من شعلة أخرى
اقْتَبَسَ - يَقْتَبِسُ: على وزن " افتعل " من " قَبَسَ - يَقْبِسُ ": يقوم بفعل قبس بإرادة ودافع ذاتي: يقبس نفسه بنفسه: يسعى للحصول بنفسه على نار مأخوذة من شعلة أخرى
﴿أو آتيكم بشهاب قبس﴾: شهاب مأخوذ من شعلة أخرى
﴿انظرونا نقتبس من نوركم﴾: نأخذ من نوركم ضوءاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " فصل جزء عن كائن أو شيء بالمزق والفتق والسلخ"، وهي:
فَتَقَ - يَفْتُقُ، قَدَّ - يَقُدُّ، مَزَقَ - يَمْزِقُ، سَلَخَ - يَسْلََخُ، قَبَسَ - يَقْبِسُ، هَرَتَ - يَهْرُتُ (هَرَتَ - يَهْرِتُ)
قبس
 	﴿إذ رأى نارا فقال لأهله امكثوا إني آنست نارا لعلي آتيكم منها بقبس أو أجد على النار هدى (10)﴾ طه ﴿إذ قال موسى لأهله إني آنست نارا سآتيكم منها بخبر أو آتيكم بشهاب قبس لعلكم تصطلون (7)﴾ النمل
نقتبس
 ﴿يوم يقول المنافقون والمنافقات للذين آمنوا انظرونا نقتبس من نوركم قيل ارجعوا وراءكم فالتمسوا نورا فضرب بينهم بسور له باب باطنه فيه الرحمة وظاهره من قبله العذاب(13)﴾ الحديد
مختار الصحاح
● [قبس] ق ب س: القَبَسُ بفتحتين شعلة من نار وكذا الِقْبَاسُ و قَبَسً منه نارا من باب ضرب فأقْبَسًهُ أي أعطاه منه قبسا و اقْتَبَسً منه أيضا نارا وعلما أي استفادقال اليزيدي أقْبَصَهُ علماو قَبَسهُ نارا فإن كان طلبها له قال أقْبَصَهُ وقال الكسائي أقبسه علما ونارا سواء و فَبَسهُ أيضا فيهما وأبو قُبَيْسٍ جبل بمكة
الراغب
قبس
- القبس: المتناول من الشعلة، قال: }أو آتيكم بشهاب قبس﴿[النمل/7]، والقبس والاقتباس: طلب ذلك، ثم يستعار لطلب العلم والهداية. قال:﴾انظرونا نقتبس من نوركم{ [الحديد/13]. وأقبسته نارا أو علما: أعطيته، والقبيس: فحل سريع الإلقاح تشبيها بالنار في السرعة.
ملخص اللسان:
1.     قَبَسْت منه ناراً أَقْبِس قَبْساً فأَقْبَسَني أَي أَعطاني منه  قَبَساً، وكذلك اقْتَبَسْت منه ناراً،
2.      القَبَس: النار. والقَبَس: الشُّعْلة من النار
3.     بشهاب قَبَس: القَبَس: الجَذْوَة، وهي النار التي تأْخذها في  طَرَف عُود
4.     والقابِس: طالِب النار، وهو فاعِل من  قَبَس
5.     أَوْرى قَبَساً لِقابِس  أَي أَظهر نُوراً من الحق لطالبه.
6.     واقْتَبَسْت منه عِلْماً أَيضاً أَي  استفدته
7.     وفحل قَبَس وقَبِسٌ وقَبِيس: سريع الإِلْقاح، لا ترجع عنه أُنثى
8.     والقابُوس: الجميل  الوجه الحَسَن اللَّوْن
لسان العرب
● - قبس: القَبَس: النار. والقَبَس: الشُّعْلة من النار. وفي التهذيب:  القَبَس شُعلة من نار تَقْتَبِسها من مُعْظَم، واقْتِباسها الأَخذ منها. وقوله  تعالى: بشهاب قَبَس: القَبَس: الجَذْوَة، وهي النار التي تأْخذها في  طَرَف عُود. وفي حديث عليّ، رِضوان اللَّه عليه: حتى أَوْرى قَبَساً لِقابِس  أَي أَظهر نُوراً من الحق لطالبه. والقابِس: طالِب النار، وهو فاعِل من  قَبَس، والجمع أَقْباسٌ، لا يكسَّر على غير ذلك، وكذلك المِقْباس. ويقال:  قَبَسْت منه ناراً أَقْبِس قَبْساً فأَقْبَسَني أَي أَعطاني منه  قَبَساً، وكذلك اقْتَبَسْت منه ناراً، واقْتَبَسْت منه عِلْماً أَيضاً أَي  استفدته. قال الكِسائيّ: واقْتَبَسَت منه عِلماً وناراً سواء، قال: وقَبَسْت  أَيضاً فيها. وفي الحديث: من اقْتَبَس عِلْماً من النجوم اقْتَبَس شُعْبةً  من السِّحْر. وفي حديث العِرْباض: أَتيناك زائرين ومُقْتَبِسين أَي  طالبي العلم، وقد قَبَس النارَ يَقْبِسها قَبْساً واقتَبَسَها. وقَبَسه النار  يَقْبِسُه: جاءه بها: واقْتَبَسه وقَبَسْتُكَه واقْتَبَسْتُكَه. وقال  بعضهم: قَبَسْتُك ناراً وعلماً، بغير أَلف وقيل: أَقْبَسْتُه علماً  وقَبَستُه ناراً أَو خيراً إِذا جِئْتَه به، فإِن كان طَلَبَها له قال:  أَقْبَسْتُه، بالأَلف. وقال الكسائي: أَقْبَسْتُه ناراً أَو علماً سواء، قال: وقد  يجوز طَرْح الأَلف منهما. ابن الأَعرابي: قَبَسَني ناراً ومالاً  وأَقْبَسَني علماً، وقد يقال بغير الأَلف. وفي حديث عُقْبَة بن عامِر: فإِذا راح  أَقْبَسْناه ما سمعنا من رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، أَي  أَعلَمْناه إِياه.  والقَوابِسُ: الذين يَقْبِسُون الناس الخير يعني يعلِّمون. وأَتانا فلان  يَقتبس العلم فأَقْبَسنَاه أَي علَّمناه. وأَقْبَسْنا فلاناً فأَبى أَن  يُقْبِسَنا أَي يُعْطِينَا ناراً. وقد اقْتَبَسَني إِذا قال: أَعْطِني  ناراً. وقَبَسْت العِلْم وأَقْبَسْته فلاناً.  والمِقْبَس والمِقْباس: ما قُبِسَتْ به النار.  وفحل قَبَس وقَبِسٌ وقَبِيس: سريع الإِلْقاح، لا ترجع عنه أُنثى، وقيل:  هو الذي يُلقِح لأَوّل قَرْعَة، وقيل: هو الذي يُنْجِب من ضَربة واحدة،  وقد قَبِس الفحل، بالكسر، قَبَساً وقَبُسَ قَباسة وأَقْبَسَها: أَلْقَحَها  سريعاً. وفي المثل: لَقْوَةٌ صادَفَتْ قَبِيساً؛ قال الشاعر:  حَمَلْتِ ثلاثة فوضعت تِمّاً،  فأُمِّ لَقْوَةٌ، وأَبٌ قَبِيسُ  واللَّقْوة: السَّريعَة الحمل. يقال: امرأَة لَقْوَة سريعَة اللَّقَح؛  وفَحْلٌ قَبِيس: مثله إِذا كان سريع الإِلْقاح إِذا ضَرَب الناقة. قال  الأَزهري: سمعت امرأَة من العرب تقول أَنا مِقْباس؛ أَرادت أَنها تَحْمِل  سريعاً إِذا أَلمَّ بها الرجل، وكانت تَسْتَوْصِفُنِي دَواء إِذا شربتْه لم  تحمِل معه.  وقابُوسُ: اسمٌ عجمي معرَّب. وأَبو قُبَيْس: جبل مُشرِف على مَكة، وفي  التهذيب: جبل مشرف على مسجد مكة، وفي الصحاح: جبل بمكة. والقابُوس: الجميل  الوجه الحَسَن اللَّوْن، وكان النُّعْمان بن المنذِر يُكنَى أَبا  قابُوس. وقابِس وقُبَيْس: اسمان؛ قال أَو ذؤيب:  ويا ابْنَيْ قُبَيْس ولم يُكْلَما،  إِلى أَن يُضِيءَ عَمُودُ السَّحَرْ  وأَبو قابُوس: كنية النعمان بن المنذر بن امرئ القَيس بن عمرو بن  عَدِيّ اللَّخَمِي مَلِك العرَب، وجعله النابغة أَبا قُبَيْس للضَّرورة  فصغَّره تصغير الترخيم فقال يخاطب يزيد بن الصَّعِق:  فإِن يَقْدِرْ عليك أَبُو قُبَيْس،  يَحُطَّ بك المَعِيشَة في هَوانِ  وإِنما صَّغره وهو يريد تعظيمه كما قال حُباب بن المنذر: أَنا جُذَيلُها  المُحكَّك وعُذَيْقُها المُرَجَّب، وقابوس لا ينصرف للعجمة والتعريف؛  قال النابغة:  نبِّئْتُ أَنَّ أَبا قابُوس أَوْعَدَني،  ولا قَرارَ على زَأْرِ من الأَسَدِ
مقاييس اللغة:
(قبس) القاف والباء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صفةٍ من صفات النَّار، ثمَّ يستعار. من ذلك القَبَس: شُعْلَةُ النَّار. قال الله تعالى في قِصَّة موسى عليه السلام: ﴿لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ﴾ [طه 10]. ويقولون: أقْبَسْتُ الرّجُلَ عِلماً، وقَبَسْتُه ناراً.
قال ابنُ دريد([4]): قَبَسْتُ من فلانٍ ناراً، واقتَبَسْتُ منه علماً، وأَقْبَسَنِي قَبَساً.
ومن هذا القياس قولهم: فَحْلٌ قَبِيسٌ، وذلك إذا كان سريعَ الإلقاح، كأنَّهُ شُبِّهَ بِشُعْلَةِ النّار. قال:
* فَأُمٌّ لَِقْوَةٌ وأبٌ قَبِيسُ([5]) *
فأمَّا القِبْس فيقال إنَّه الأصل.
القاموس المحيط:
القَبَسُ، محركةً شُعْلَةُ نارٍ تُقْتَبَسُ من مُعْظَمِ النارِ، كالمِقْباسِ، وقَبَسَ يَقْبِسُ منه ناراً. واقْتَبَسَها أخَذَها، والعِلْمَ اسْتَفَادَهُ. وقابِسُ، كناصِرٍ د بالمغربِ بينَ طَرابُلُسَ وسَفاقُسَ.
والقابُوسُ: الرجُلُ الجميلُ الوَجْهِ، الحَسَنُ اللَّوْنِ. وأبو قابُوسَ: النُّعْمانُ بنُ المُنْذِرِ مَلِكُ العَرَبِ. وقابُوسُ مَمْنوعٌ لِلْعُجْمَةِ والمَعْرِفَةِ، مُعَرَّبُ كاوُوسَ. وأبو قُبَيْسٍ: جبلٌ بمكَّةَ، سُمِّيَ بِرَجُلٍ من مَذْحِجٍ حَدَّادٍ، لأنَّهُ أولُ من بَنَى فيه، وكانَ يُسَمَّى الأمينَ، لأِنَّ الرُّكْنَ كانَ مُسْتَوْدَعاً فيه، وحِصْنٌ من أعمالِ حَلَبَ. ويَزيدُ بنُ قُبَيْسٍ: شامِيٌّ. وقِيبَسٌ، كزِيرَكٍ: جَدُّ عبدِ اللهِ بنِ قَيْسٍ المحدِّثِ.
والقِبْسُ، بالكسر: الأصْلُ. والقَبيسُ، كأَميرٍ وكَتِفٍ: الفَحْلُ السَّريعُ الإِلْقاحِ، وقد قَبُِسَ، كفَرِحَ وكرُمَ، قَبَساً وقَباسَةً. ومن أمثالِهِم: " لَقْوَةٌ صادَفَتْ قَبيساً " ، أو " لَقْوَةٌ وأبٌ قَبيسٌ " ، يُضْرَبُ للمُتَّفِقَيْنِ يَجْتَمعانِ، واللَّقْوَةُ: السَّريعَةُ التَّلَقِّي لماءِ الفَحْلِ. وأقْبَسَهُ: أعْلَمَهُ، وأعْطَاهُ قَبَساً، وفلاناً ناراً: طَلَبَها له. وقَنْبَسٌ، كعَنْبَرٍ: اسْمٌ. والأَقْبَسُ: من تَبْدُو حَشَفَتُهُ قبلَ أن يُخْتَنَ. واقْتَبَسَ: أخَذَ من مُعْظَمِ النارِ.
تاج العروس:
ق ب س
القَبَس مُحَرَّكةً : النّارُ وقيل : الشُّعْلَةُ من النّار وفي التَّهْذِيب : شُعْلَةٌ من نارٍ تُقْتَبَس أَي تُوْخَذُ منْ مُعْظَم النارِ ومن ذلكَ قولُه تعالى : " بشِهَابٍ قَبَسٍ " أَي جَذْوَةٍ من نارٍ تَأْخُذُهَا في طَرَفِ عُودٍ . وفي حَديث عليٍّ رضيَ اللهُ تعالَى عنه : حَتَّى أَوْرَى قَبَساً لقَابسٍ أَي أَظْهَر نُوراً من الحَقِِّ لطَالِبه كالمِقْباس . وقَبَسَ يَقْبِس منه ناراً من حَدِّ ضَرَبَ واقْتَبَسَهَا : أَخَذَهَا . واقْتَبَسَ العِلْمَ ومن العِلْم : اسْتَفادَه كذلكَ اقْتَبَسَ منه ناراً . وقال الكسَائيُّ : اقْتَبَسْتُ منه عِلْماً وناراً سَواءٌ قال : وقَبَستُ أَيضاً فيهما . وفي الحديث : " من اقْتَبَسَ عِلْماً من النَّجُوم اقْتَبَسَ شُعْبَةً من السِّحْر " وفي حَديث العِرْباض : أَتَيْنَاكَ زائِرينَ ومقْتَبسينَ أَي طالبينَ العِلْمَ . وقاَبِسُ كناصر : د بالمَغْرب بَيْنَ طَرَابُلُس الغَرْب وسَفَاقُسَ منه أبُو الحَسَن عليُّ بنُ محَمَّدٍ المَعَافِريُّ القابِسِيُّ صاحِب الملَخَّصِ وغيرهُ . والقابُوس : الرجُلُ الجَمِيلُ الوَجْهِ الحَسَنُ اللَّوْنِ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ . وأَبو قَابُوسَ : كُنْيَةُ النُّعْمَان بن المُنْذِرِ بن امْرِئِ القَيْسِ بنِ عَمْرِ وبن عَدِيٍّ اللَّخْمِيِّ مَلِك العَرَبِ وجَعَلَه النابِغَةُ أَبا قُبَيْسٍ للضَّرورَةِ فَصَغَّرَه تَصْغِيرَ التَّرْخِيمِ فقال يخاطِب يَزِيدَ بنَ الصَّعِقِ :
فَإِنْ يَقْدِرْ عَلَيْكَ أَبو قُبَيْسٍ ... تَحُطُّ بِكَ المَعِيشَةُ فِي هَوَانِ وإِنَّمَا صَغَّرَه وهو يرِيد تَعْظِيمَه كقولِ حُبَابِ بن المنْذِرِ : أَنا جُذَيْلُهَا المُحَكَّكُ وعُذَيْقَهَا المُرَجَّب وقَابُوسُ : ممنوعٌ لِلعُجْمةِ والمَعْرِفَةِ قالَ النّابِغَةُ :
نُبِّئْتُ أَنَّ أَبا قَابُوسَ أَوْعَدَنِي ... ولا قَرَارَ علَى زَأْرٍ مَن الأَسَدِ وهو اسمٌ أَعْجَمِيٌّ مُعَرَّبُ كاوُوس وبه لُقِّبَ المُلُكُ الكِيَانِيَّةُ . وأَبُو قُبَيسٍ مُصَغَّراً : جَبَلٌ بِمَكَّةَ وهذِه عِبَارَةُ الصّحَاحِ وفي التَّهْذِيبِ : جَبَلٌ مُشْرِفٌ على مَسْجِدِ مَكَّةَ سُمِّيَ بِرَجُلٍ مِنْ مَذْحِجٍ حَدَّادٍ لأَنَّهُ أَوَّلُ مَن بَنَى فيه وفي الرَّوْضِ لِلْسَّهَيْلِيّ : عُرِفَ أَبو قُبَيْسٍ بُقَبْسِ بنِ شالَخ رجُلٍ من جُرْهُم كان قد وَشَى بَيْنَ عَمْرِو بنِ مُضَاضٍ وبينَ ابْنَةَ عَمِّه مَيَّةَ فنَذَرَتْ أَلاَ تُكَلِّمَه وكان شَدِيدَ الكَلَفِ بها فحَلَف لَيَقْتُلَنَّ قُبَيٍساً فهَرَب منه في الجَبَلِ المَعْرُوفِ به وانْقَطَع خَبَرُه فإِمّا ماتَ وإِمّا تَرَدَّى مِنه فسُمِّيَ الجَبَلُ أَبَا قُبَيْس قال : وله خَبَرٌ طَوِيلٌ ذَكرَه ابنُ هِشَامٍ في غَيْرِ هذا الكِتَابِ . وكانَ أَبو قُبَيْسٍ الجَبَلُ هذا يُسَمَّى الأَمِينَ لأَنَّ الرُّكْنَ أَي الحَجَرَ الأَسْوَدَ كان مُسْتَودَعاً فيه كما ذَكَرَه أَهْلُ السِّيَرِ والتَّوارِيخ . وأَبو قُبيْسٍ : حِصْنٌ مِن أَعْمالِ حَلَب نقلَه الصّاغَانِيُّ وقالَ ياقُوت : مُقَابِل شَيْزَر معروفٌ . ويزِيدُ بنُ قُبيْسٍ كزُبَيْرٍ : مُحَدِّثٌ شامِيٌّ وفَاتَه : أَبُو الحسنِ عليُّ بنُ قُبيْسٍ شيخٌ لابنِ عَسَاكِر أَكثَرَ عنه ف تارِيخِه . وقِيبَسُ بنُ أَبي هِشَامٍ كزِيرَكٍ جَدُّ أَبِي مُحَمَّدٍ عبدِ اللهِ ابنِ قيْسٍ السَّهْمِيِّ المُحدِّثِ ذكَره عبدُ الغنِيِّ بنُ سعِيدٍ قال وكان يَكْتُبُ مَعَنَا الحَدِيثَ . والقِبْسُ بالكسرِ : الأَصْلُ قالهُ ابنُ فارِسٍ وليس بتَصْحِيفِ قِنْسٍ بالنُّون قاله الصّاغَانِيُّ . قلتَ : وسيأْتِي في ق ن س أنَّ أَبا عُبَيْدٍ صَحَّفه بالباءِ وهو في قول العجّاج . والقَبِيسُ كأَمِيرٍ وكَتِف : الفَحْلُ السَّرِيعُ الإِلْقاحِ لا تَرْجِعُ عنه أُنْثَى وقيل : هو الذي يُلْقِحُ لأَوَّلِ قَرْعَةٍ وقيل : هو الذي يُنْجِبُ مِن ضَرْبَةٍ واحِدَة وقد قَبَس كفَرِحَ وكَرُمَ قَبَساً مُحَرَّكةً وقَبَاسَةً ككَرَامَةٍ وهذه عنِ ابنِ عَبّاد وفيه اللَّفُّ والنَّشْرُ المُرَتَّب . ومِن أمثَالِهم لَقْوَةٌ صَادَفَتْ قَبِيساً أَو لَقْوَةٌ وأَبٌ قَبِيسٌ قال الشاعر :
حَمَلْتِ ثَلاثَةً فوَضَعْتِ تِمَّاً ... فأُمٌّ لَقْوَةٌ وأَبٌ قَبِيسُ
يُضرَبُ للمُتَّفِقَينِ يَجْتَمِعَان وقال الزَّمَخْشَرِيُّ : يُضْرَبُ في سُرْعَةِ اتِّقاقِ الأخَوَيْن وقال : هو مَجَازٌ . واللَّقْوَةُ بالفَتْح : السَّرِيعةُ التَّلَقِّي لِمَاءِ الفَحْلِ يقال : امْرَأَةٌ لَقْوَةٌ إِذا كانَتْ سَرِيعَةَ الحَمْلِ كما سيُذْكر في مَوْضِعِهِ . وأَقْبَسَهُ : أَعْلَمَهُ ومنه حَدِيثُ عُقْبَةَ بنِ عامِرٍ رضِيَ الله عنه : فإذا راحَ أَقْبَسْنَاهُ ما سَمِعْنَا من رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عليهِ وسَلَّمَ أَي أَعْلَمْناه إِيّاه ويُقَال : أَتَانَا فُلانٌ يَقْتَبِسُ العِلْمَ فأَقْبَسْناه أَي عَلَّمْناه وهو مَجازٌ . وأَقْبَسَه : أَعْطاه قَبساً مِن نارٍ يقال : اقْتَبَسْنا فُلاناً فأَبَى أَنْ يَقْبِسَنا أَي يُعْطِيَنَا ناراً وقد اقْتَبَسَنِي إِذا قالَ : أَعْطِنِي ناراً . وأَقْبَسَ فُلاَناً : طَلَبَهَا له فإِذا جِئْتَهُ بها قِيلَ : قَبَسْتُه وكذلِكَ الخَيْرُ وقالَ الكِسائيُّ : أَقْبسْتُه ناراً أَو عِلْماً سوَاءٌ قالَ : وقد يَجُوزُ طَرْحُ الأَلِفِ مِنهما . وقالَ ابنُ الأَعْرَابِيّ : قَبَسَنِي ناراً ومالاً وأَقْبَسنِي عِلْماً وقد يُقَالُ بغيرِ الأَلِفِ . وقد أغْفلَ عن ذلِك المُصَنِّفُ . وقَنْبَسٌ كعَنْبَرٍ : اسمٌ والنُّونُ زائِدَةٌ وسَيَأْتِي للمُصَنِّفِ ذِكْرُه ثانِياً . والأَقْبَسُ : مَنْ تَبْدُو حَشَفَتُه قَبْلَ أَنْ يُخْتَنَ عن أَبي عَمْرٍو . واقْتَبَسَ : أَخَذَ مِن مُعْظَمِ النّارِ وهذا قد تَقدَّم في كَلامِه في أَوّلِ المَادَّة هو قَوْلُه : اقْتَبَسَهَا : أَخَذَهَا فإعادَتُه ثانِياً تَكْرارٌ كما لا يَخْفَى . ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : القَابِسُ : طالِبُ النَّارِ جَمْعُه أَقْبَاسٌ لا يُكَسَّرُ عَلَى غيرِ ذلِك . والقَوَابِسُ : الَّذِين يُقْبِسُون الناسَ الخَيْرَ يعني يُعَلِّمُونَ . والمِقْبَسُ والْمِقْبَاسُ : ما قُبسَتْ به النّارُ . وفَحْلٌ قَبْسٌ بالفَتْح كقَبِيسٍ نَقَلَه الصّاغَانِيُّ . وأَقْبَسَ الفَحْلُ النُّوقَ : أَلْقَحها سَرِيعاً نَقَلَه ابنُ القَطَّاعِ . وامْرَأَةٌ مِقْبَاسٌ : تَحْمِلُ سَرِيعاً نقلَه الأَزْهَرِيُّ سَمَاعاً عن امْرأَة من العَربِ . وسَمَّوْ قَابِساً . وابْنا قُبَيْسٍ في هُذَيْلٍ قال أَبو ذُؤَيْب :
وبابْنَيْ قُبَيْسٍ ولم يُكْلَمَا ... إِلى أَن يُضِيءَ عَمُودُ السَّحَرْ وقَبَسٌ بالتَّحْرِيكِ : هو ابنُ خَمَرِ ابنِ عَمْرو أَخو قَيْسٍ بالياءِ وعَزِيزٍ ذكرَه ابنُ الكَلْبِيِّ نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ . قلتُ : أَي في الجَمْهَرَةِ وضَبَطَه هكذا بالمُوَحَّدَة وعَمروٌ المذكور هو ابنُ وَهْبٍ الكِنْدِيُّ . والمُقْتَبَسُ : الجَذْوَةُ مِن النّارِ . وتَقُولُ : ما زَوْرَتُك إِلاَّ كقَبْسَةِ العَجْلانِ . وتقول : ما أَنا إِلاّ قَبْسَةٌ من نَاركَ . وقَبَسْتُه عِلْماً وخَيْراً وأَقْبَسْتُهُ وقيل : أَقْبَسْتُه فقط قاله الزَّمَخْشريُ . ويقالُ : هذه حُمَّى قَبَس فَسَّرَه الصّاغَانِيّ فقال : حُمَّى عَرَضٍ وخالفه الزَّمَخشريّ فقال : أَي لا حُمَّي عَرَضٍ أَي اقْتَبَسَها من غيْرِه ولم تَعْرِْ له من نَفْسِه وهو مَجازٌ . وقَبَسَ النّارَ : أَوْقَدَها نقلها ابنُ القُطّاع . وقَبِسَّةُ بفتح القاف وكسْر المُوَحَّدة وتشديد السِّين المَفْتُوحَة : من أَعْمَال بَلَنْسِيَة منها أَحْمَد بنُ عبد العَزيز بن الفَضْل البَلنْسيُّ القَبِسِّيُّ قال الحافظُ : ذَكرَه ابنُ عبد المَلك في التَّكْملة وضبَطه وأَرَّخَ مَوْتَه سنة 573 . ومِقْبَاسٌ كمِحْرَابٍ : في نَسَبِ بُدَيْلِ بنِ سَلَمَة الخُزَاعيِّ الصَّحابيِّ وهو بُدَيْلُ بنُ سَلَمَة بن خَلَفِ بن عَمْرِو بن مِقْبَاسٍ . وقَابُوسُ : من قُرَى نَهْرِ المَلِكِ

##### Türkçe

**قبس**
**قَبَسَ - يَقْبِسُ - قَبَس - اقْتَبَسَ - يَقْتَبِسُ**
**قَبَسَ - يَقْبِسُ** + bir varlık + ateş veya bir şey + bir varlıktan: ateşten veya şeyden, ondan yararlanmak için bir parça veya bir bölüm alır.
**قَبَس**: “**قَبَسَ - يَقْبِسُ**” fiilinin fiil adı; o da mef‘ûl mânasında: “**يُقَْبَس**” olan şey: asıldan kesilip alınmış parça; ateşte ise başka bir alevden alınmış alevdir.
**اقْتَبَسَ - يَقْتَبِسُ**: “**قَبَسَ - يَقْبِسُ**”ten “**افتعل**” vezninde: irade ve özsel bir saikle **قبس** fiilini yapar: kendisi kendisi için **يقبس** eder: başka bir alevden alınmış bir ateşi bizzat elde etmeye çalışır.
﴿**أو آتيكم بشهاب قبس**﴾: başka bir alevden alınmış bir şihab.
﴿**انظرونا نقتبس من نوركم**﴾: nurunuzdan bir ışık alırız.

Ve lafız, “bir varlıktan veya bir şeyden yırtma, yarma ve soyma ile bir parçayı ayırma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَتَقَ - يَفْتُقُ**، **قَدَّ - يَقُدُّ**، **مَزَقَ - يَمْزِقُ**، **سَلَخَ - يَسْلََخُ**، **قَبَسَ - يَقْبِسُ**، **هَرَتَ - يَهْرُتُ** (**هَرَتَ - يَهْرِتُ**)

**قبس**
 ﴿إذ رأى نارا فقال لأهله امكثوا إني آنست نارا لعلي آتيكم منها بقبس أو أجد على النار هدى (10)﴾ طه ﴿إذ قال موسى لأهله إني آنست نارا سآتيكم منها بخبر أو آتيكم بشهاب قبس لعلكم تصطلون (7)﴾ النمل

**نقتبس**
﴿يوم يقول المنافقون والمنافقات للذين آمنوا انظرونا نقتبس من نوركم قيل ارجعوا وراءكم فالتمسوا نورا فضرب بينهم بسور له باب باطنه فيه الرحمة وظاهره من قبله العذاب(13)﴾ الحديد

مختار الصحاح
● [**قبس**] ق ب س: **القَبَسُ** iki fetha ile: ateşten bir alev; aynı şekilde **الِقْبَاسُ** da. Ve “ondan ateş **قَبَسً** etti” (yani) **ضرب** babından; sonra “onu **فأقْبَسًهُ**” yani ona ondan bir **قبس** verdi. Ve ondan ayrıca “**اقْتَبَسً**” da: ateş ve ilim (yani) faydalandı. el-Yezîdî dedi: “Ona ilim **أقْبَصَهُ** etti”; ve ona ateş “**قَبَسهُ**” etti; eğer onu kendisi için talep ettiyse “**أقْبَصَهُ**” dedi. el-Kisâî dedi: “Ona ilim ve ateş **أقبسه**” ikisi de aynıdır; ve “**فَبَسهُ**” de ikisinde (kullanılır). Ve **أبو قُبَيْسٍ**: Mekke’de bir dağdır.

الراغب
**قبس**
- **القبس**: alevden alınan (şey). Dedi ki: }**أو آتيكم بشهاب قبس**﴿[النمل/7]. Ve **القبس** ve **الاقتباس**: bunun talebi; sonra ilim ve hidayet talebi için istiâre edilir. Dedi ki:﴾**انظرونا نقتبس من نوركم**{ [الحديد/13]. Ve ona ateş veya ilim **أقبسته**: ona verdim. Ve **القبيس**: hızlı dölleyen bir damızlık erkek; süratte ateşe benzetme olarak.

ملخص اللسان:
1. **قَبَسْت** ondan bir ateş; **أَقْبِس** **قَبْساً**; sonra o bana **فأَقْبَسَني** yani ondan bana bir **قَبَساً** verdi; aynı şekilde ondan bir ateş **اقْتَبَسْت**.
2. **القَبَس**: ateş. Ve **القَبَس**: ateşten alev.
3. **بشهاب قَبَس**: **القَبَس**: **الجَذْوَة**; o, bir çubuğun ucunda aldığın ateştir.
4. Ve **القابِس**: ateş talep eden; o, **قَبَس**ten fâildir.
5. **أَوْرى قَبَساً لِقابِس**: yani onu talep edene haktan bir nur ortaya koydu.
6. Ve ondan ayrıca bir ilim **واقْتَبَسْت**: yani onu istifade ettim.
7. Ve bir damızlık erkek **قَبَس** ve **قَبِسٌ** ve **قَبِيس**: hızlı dölleyen; hiçbir dişi ondan geri dönmez.
8. Ve **القابُوس**: yüzü güzel, rengi güzel olan.

لسان العرب
● - **قبس**: **القَبَس**: ateş. Ve **القَبَس**: ateşten alev. Ve **التهذيب**’de: **القَبَس**: büyük ateşten **تَقْتَبِسها** ettiğin (yani aldığın) bir alev; ve onun **اقْتِباسها**’sı ondan almaktır. Ve Yüce’nin sözü: **بشهاب قَبَس**: **القَبَس**: **الجَذْوَة**; o, bir çubuğun ucunda aldığın ateştir. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah’ın rıdvânı onun üzerine: “ta ki bir **قَبَساً**ı bir **لِقابِس** için **أَوْرى** etti” yani onu talep edene haktan bir nur ortaya koydu. Ve **القابِس**: ateş talep eden; o, **قَبَس**ten fâildir; çoğulu **أَقْباسٌ**; bundan başkasına kırılmaz; aynı şekilde **المِقْباس** da. Ve denir: ondan bir ateş **قَبَسْت**; **أَقْبِس** **قَبْساً**; sonra o bana **فأَقْبَسَني** yani ondan bana bir **قَبَساً** verdi; aynı şekilde ondan bir ateş **اقْتَبَسْت**; ve ondan ayrıca bir ilim **واقْتَبَسْت** yani onu istifade ettim. el-Kisâî dedi: ondan ilim ve ateş **واقْتَبَسَت** ikisi de aynıdır; dedi: ve ikisinde de **وقَبَسْت**. Ve hadîste: “kim yıldızlardan bir ilim **اقْتَبَس** ederse, sihirden bir şube **اقْتَبَس** etmiş olur.” Ve el-İrbâd hadîsinde: “sana ziyaretçiler ve **مُقْتَبِسين** olarak geldik” yani ilim talep edenler olarak. Ve o, ateşi **قَبَس** eder; onu **يَقْبِسها**; **قَبْساً**; ve onu **اقتَبَسَها**. Ve ona ateşi **قَبَسه**; onu **يَقْبِسُه**: ona onunla geldi. Ve onu **اقْتَبَسه**; ve seni onu **قَبَسْتُكَه**; ve seni onu **اقْتَبَسْتُكَه**. Ve bazıları dedi: sana ateş ve ilim **قَبَسْتُك**; elifsiz. Ve denildi: ona ilim **أَقْبَسْتُه**; ve ona ateş veya hayır **قَبَستُه**: onu onunla getirdiğimde; eğer onu kendisi için talep ettiyse: ona **أَقْبَسْتُه** (elif ile) dedi. el-Kisâî dedi: ona ateş veya ilim **أَقْبَسْتُه** ikisi de aynıdır; dedi: ikisinden de elifi atmak câiz olur. İbnü’l-A‘râbî: bana ateş ve mal **قَبَسَني**; ve bana ilim **أَقْبَسَني**; ve elifsiz de denebilir. Ve Ukbe b. Âmir hadîsinde: “akşam dönünce, Resûlullah’tan işittiklerimizi ona **أَقْبَسْناه**” yani onu ona bildirdik. Ve **القَوابِسُ**: insanlara hayrı **يَقْبِسُون** edenler; yani öğretirler. Ve falan bize ilmi **يَقتبس** ederken geldi; biz de onu **فأَقْبَسنَاه** yani ona öğrettik. Ve falanı **أَقْبَسْنا**; o da bize **يُقْبِسَنا** etmeyi, yani bize ateş vermeyi reddetti. Ve bana **اقْتَبَسَني** etti: “bana ateş ver” dediğinde. Ve ilmi **قَبَسْت**; ve onu falana **أَقْبَسْته**. Ve **المِقْبَس** ve **المِقْباس**: ateşin onunla **قُبِسَتْ** edildiği şey. Ve bir damızlık erkek **قَبَس** ve **قَبِسٌ** ve **قَبِيس**: hızlı dölleyen; hiçbir dişi ondan geri dönmez; ve denildi: o, ilk vuruşta dölleyendir; ve denildi: bir vuruştan tek seferde döl verendir. Ve damızlık erkek **قَبِس** etti (kesre ile): **قَبَساً** ve **قَبُسَ قَباسة**; ve onu **أَقْبَسَها**: onu hızlıca dölledi. Ve meselde: “**لَقْوَةٌ صادَفَتْ قَبِيساً**”; şair dedi ki:
حَمَلْتِ ثلاثة فوضعت تِمّاً،
فأُمِّ لَقْوَةٌ، وأَبٌ قَبِيسُ
Ve **اللَّقْوة**: hızlı hamile kalandır. Denir: kadın **لَقْوَة**: hızlı **اللَّقَح**; ve damızlık erkek **قَبِيس**: deveye vurduğunda hızlı dölleyense onun gibidir. el-Ezherî dedi: Araplardan bir kadının “ben **مِقْباس**’ım” dediğini işittim; onunla, erkek ona yaklaştığında hızlı hamile kaldığını kastetti; ve bana, içtiğinde onunla hamile kalmayacağı bir ilacı vasfetmemi istiyordu. Ve **قابُوسُ**: Arapçalaştırılmış yabancı bir isimdir. Ve **أَبو قُبَيْس**: Mekke’ye nazır bir dağdır; ve **التهذيب**’de: Mekke mescidine nazır bir dağ; ve **الصحاح**’ta: Mekke’de bir dağ. Ve **القابُوس**: yüzü güzel, rengi güzel olan; ve Nu‘mân b. Münzir’e **أَبا قابُوس** künyesi verilirdi. Ve **قابِس** ve **قُبَيْس**: iki isimdir; Ebu Züeyb dedi ki:
ويا ابْنَيْ قُبَيْس ولم يُكْلَما،
إِلى أَن يُضِيءَ عَمُودُ السَّحَرْ
Ve **أَبو قابُوس**: Nu‘mân b. Münzir b. İmru’ül-Kays b. Amr b. Adî el-Lahmî, Arapların kralının künyesidir; Nâbiga onu zaruret için **أَبا قُبَيْس** yaptı; onu terhîm tasğîriyle küçülttü; Yezîd b. es-Sa‘ık’a hitap ederek dedi ki:
فإِن يَقْدِرْ عليك أَبُو قُبَيْس،
يَحُطَّ بك المَعِيشَة في هَوانِ
Onu küçültmesi, onu yüceltmeyi istemesindendir; Hubâb b. Münzir’in sözü gibi: “ben onun sürtülen kütüğüyüm ve onun yükseltilmiş küçük hurma salkımıyım.” Ve **قابوس** yabancılık ve marifelik sebebiyle munsarif olmaz; Nâbiga dedi ki:
نبِّئْتُ أَنَّ أَبا قابُوس أَوْعَدَني،
ولا قَرارَ على زَأْرِ من الأَسَدِ

مقاييس اللغة:
(**قبس**) **القاف** ve **الباء** ve **السين**: ateşin sıfatlarından bir sıfata delâlet eden sahih bir asıldır; sonra istiâre edilir. Bundan: **القَبَس**: ateşin alevi. Allah Teâlâ, Musa عليه السلام kıssasında dedi: ﴿**لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ**﴾ [طه 10]. Ve derler: adama ilim **أقْبَسْتُ**; ve ona ateş **قَبَسْتُه**.
İbn Düreyd dedi([4]): falandan ateş **قَبَسْتُ**; ve ondan ilim **اقتَبَسْتُ**; ve o bana bir **قَبَساً** **أَقْبَسَنِي** etti.
Ve bu kıyastandır onların sözü: damızlık erkek **قَبِيسٌ**; bu, hızlı dölleyen olduğunda; sanki ateşin alevine benzetilmiştir. Dedi ki:
* فَأُمٌّ لَِقْوَةٌ وأبٌ قَبِيسُ([5]) *
Ama **القِبْس** hakkında, onun asıl olduğu söylenir.

القاموس المحيط:
**القَبَسُ** (harekeli): büyük ateşten **تُقْتَبَسُ** edilen bir ateş alevi; **كالمِقْباسِ**; ve ondan ateş **قَبَسَ يَقْبِسُ**. Ve onu **واقْتَبَسَها**: onu aldı; ve ilmi: onu **اسْتَفَادَهُ** etti. Ve **قابِسُ** ( **كناصِرٍ** gibi): Mağrib’de Trablus ile Safâkus arasında bir beldedir.
Ve **القابُوسُ**: yüzü güzel, rengi güzel adam. Ve **أبو قابُوسَ**: Arapların kralı Nu‘mân b. Münzir’dir. Ve **قابُوسُ** yabancılık ve marifelik sebebiyle men‘ edilmiştir; **كاوُوسَ**’un Arapçalaştırılmışıdır. Ve **أبو قُبَيْسٍ**: Mekke’de bir dağ; Medhıc’dan bir demirci adamla adlandırıldı; çünkü onda ilk bina eden oydu; ve **الأمينَ** diye adlandırılırdı; çünkü **الرُّكْنَ** onda emanet bırakılmıştı. Ve Halep amellerinden bir hisar. Ve **يَزيدُ بنُ قُبَيْسٍ**: Şamlıdır. Ve **قِيبَسٌ** ( **كزِيرَكٍ** gibi): muhaddis Abdullah b. Kays’ın dedesidir.
Ve **القِبْسُ** (kesre ile): asıl. Ve **القَبيسُ** ( **كأَميرٍ** ve **كَتِفٍ** gibi): hızlı dölleyen damızlık erkek; ve o **قَبُِسَ** etti ( **كفَرِحَ** ve **كرُمَ** gibi): **قَبَساً** ve **قَباسَةً**. Ve onların mesellerindendir: “**لَقْوَةٌ صادَفَتْ قَبيساً**”, yahut “**لَقْوَةٌ وأبٌ قَبيسٌ**”; uyuşan iki şeyin bir araya gelmesi için darb-ı mesel yapılır. Ve **اللَّقْوَةُ**: damızlık erkeğin suyunu hızlı kabul eden (dişi). Ve ona bir **قَبَساً** verdi ve onu bilgilendirdi: **وأقْبَسَهُ**. Ve falana ateş (vermesi için): onu kendisi için talep etti. Ve **قَنْبَسٌ** ( **كعَنْبَرٍ** gibi): bir isimdir. Ve **الأَقْبَسُ**: sünnet edilmeden önce **حَشَفَتُهُ** görünen kimsedir. Ve **اقْتَبَسَ**: büyük ateşten aldı.

تاج العروس:
ق ب س
**القَبَس** (harekeli): ateş; ve denildi: ateşten alev. Ve **التَّهْذِيب**’de: büyük ateşten **تُقْتَبَس** yani alınan bir ateş alevi. Ve bundan, Yüce’nin sözü: “**بشِهَابٍ قَبَسٍ**” yani bir çubuğun ucunda aldığın ateşten bir **جَذْوَةٍ**. Ve Ali’nin hadîsinde رضيَ اللهُ تعالَى عنه: “ta ki bir **قَبَساً**ı bir **لقَابسٍ** için **أَوْرَى** etti” yani onu talep edene haktan bir nur ortaya koydu; **كالمِقْباس**. Ve ondan ateş **قَبَسَ يَقْبِس**; **ضَرَبَ** haddinden; ve onu **واقْتَبَسَهَا**: onu aldı. Ve ilmi, ilimden: onu **اسْتَفادَه**; aynı şekilde ondan ateş **اقْتَبَس**. el-Kisâî dedi: ondan ilim ve ateş **اقْتَبَسْتُ** ikisi de aynıdır; dedi: ve ikisinde de **وقَبَستُ**. Ve hadîste: “kim yıldızlardan bir ilim **اقْتَبَسَ** ederse, sihirden bir şube **اقْتَبَسَ** etmiş olur.” Ve el-İrbâd hadîsinde: “sana ziyaretçiler ve **مقْتَبسينَ** olarak geldik” yani ilim talep edenler olarak. Ve **قاَبِسُ** ( **كناصر** gibi): Mağrib’de Trablus el-Garb ile Safâkus arasında bir belde; ondan, **الملَخَّص** ve başkasının sahibi **القابِسِيُّ** el-Ma‘âfirî, Ebu’l-Hasen Ali b. Muhammed’dir. Ve **القابُوس**: yüzü güzel, rengi güzel adam; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أَبو قَابُوسَ**: Nu‘mân b. Münzir b. İmru’ül-Kays b. Amr b. Adî el-Lahmî, Arapların kralının künyesidir; Nâbiga onu zaruret için **أَبا قُبَيْسٍ** yaptı; onu terhîm tasğîriyle küçülttü; Yezîd b. es-Sa‘ık’a hitap ederek dedi ki:
فَإِنْ يَقْدِرْ عَلَيْكَ أَبو قُبَيْسٍ ... تَحُطُّ بِكَ المَعِيشَةُ فِي هَوَانِ
Onu küçültmesi, onu yüceltmeyi istemesindendir; Hubâb b. el-Münzir’in sözü gibi: “ben onun sürtülen kütüğüyüm ve onun yükseltilmiş küçük hurma salkımıyım.” Ve **قَابُوسُ**: yabancılık ve marifelik sebebiyle men‘ edilmiştir. Nâbiga dedi ki:
نُبِّئْتُ أَنَّ أَبا قَابُوسَ أَوْعَدَنِي ... ولا قَرَارَ علَى زَأْرٍ مَن الأَسَدِ
Ve o, Arapçalaştırılmış yabancı bir isimdir: **كاوُوس**; ve onunla **المُلُكُ الكِيَانِيَّةُ** lakaplandırıldı. Ve **أَبُو قُبَيسٍ** (küçültme ile): Mekke’de bir dağ; bu, **الصّحَاح**’ın ifadesidir. Ve **التَّهْذِيب**’de: Mekke mescidine nazır bir dağ; Medhıc’dan bir demirci adamla adlandırıldı; çünkü onda ilk bina eden oydu. Ve Süheylî’nin **الرَّوْض**’unda: **أَبو قُبَيْسٍ** **بُقَبْسِ بنِ شالَخ** ile bilindi; Cürhüm’den bir adam; Amr b. Mudâd ile amcasının kızı Meyye arasında söz taşıdı; o da onunla konuşmamaya adadı; o ise ona şiddetle düşkündü; **قُبَيٍساً**’ı mutlaka öldüreceğine yemin etti; o da onunla bilinen dağa kaçtı; haberi kesildi; ya öldü ya da ondan yuvarlandı; böylece dağ **أَبَا قُبَيْس** diye adlandırıldı. Dedi ki: onun uzun bir haberi vardır; İbn Hişâm onu bu kitabın dışında zikretti. Ve bu dağ **أَبو قُبَيْسٍ** **الأَمِينَ** diye adlandırılırdı; çünkü **الرُّكْنَ** yani **الحَجَرَ الأَسْوَدَ** onda emanet bırakılmıştı; siyer ve tarihler ehlinin zikrettiği gibi. Ve **أَبو قُبيْسٍ**: Halep amellerinden bir hisar; Sâgânî onu nakletti; Yâkût dedi: Şeyzer’in karşısında, bilinen (bir yer). Ve **يزِيدُ بنُ قُبيْسٍ** ( **كزُبَيْرٍ** gibi): Şamlı bir muhaddistir; ve ondan (müellifin) kaçırdığı: **أَبُو الحسنِ عليُّ بنُ قُبيْسٍ**: İbn Asâkir’in şeyhi; tarihinde ondan çokça rivayet etti. Ve **قِيبَسُ بنُ أَبي هِشَامٍ** ( **كزِيرَكٍ** gibi): muhaddis Ebu Muhammed Abdullah b. Kays es-Sehmî’nin dedesi; Abdülganî b. Saîd onu zikretti; dedi: bizimle hadîs yazardı. Ve **القِبْسُ** (kesre ile): asıl; bunu İbn Fâris söyledi; ve **النون** ile **قِنْسٍ** tashîfi değildir; bunu Sâgânî söyledi. Ben dedim: ve **ق ن س**’de gelecektir ki Ebu Ubeyd onu **الباء** ile tashîf etti; ve o, el-A‘câc’ın sözündedir. Ve **القَبِيسُ** ( **كأَمِيرٍ** ve **كَتِف** gibi): hızlı dölleyen damızlık erkek; hiçbir dişi ondan geri dönmez; ve denildi: ilk vuruşta dölleyendir; ve denildi: bir vuruştan tek seferde döl verendir. Ve o **قَبَس** etti ( **كفَرِحَ** ve **كَرُمَ** gibi): **قَبَساً** (harekeli) ve **قَبَاسَةً** ( **ككَرَامَةٍ** gibi); bu, İbn Abbâd’dandır; onda tertipli **اللَّفُّ والنَّشْرُ** vardır. Ve onların mesellerindendir: **لَقْوَةٌ صَادَفَتْ قَبِيساً** yahut **لَقْوَةٌ وأَبٌ قَبِيسٌ**; şair dedi ki:
حَمَلْتِ ثَلاثَةً فوَضَعْتِ تِمَّاً ... فأُمٌّ لَقْوَةٌ وأَبٌ قَبِيسُ
Uyuşan iki şeyin bir araya gelmesi için darb-ı mesel yapılır. Zemahşerî dedi: iki kardeşin uyuşmasının süratine darb-ı mesel yapılır; dedi: o bir mecazdır. Ve **اللَّقْوَةُ** (fetha ile): damızlık erkeğin suyunu hızlı kabul eden; denir: kadın **لَقْوَةٌ**: hızlı hamile kalansa; yeri geldiğinde zikredilecektir. Ve onu bilgilendirdi: **أَقْبَسَهُ**; ve ondan, Ukbe b. Âmir hadîsi رضيَ الله عنه: “akşam dönünce, Resûlullah’tan işittiklerimizi ona **أَقْبَسْنَاهُ**” yani onu ona bildirdik. Ve denilir: falan bize ilmi **يَقْتَبِسُ** ederken geldi; biz de onu **فأَقْبَسْناه** yani ona öğrettik; bu bir mecazdır. Ve ona bir ateşten bir **قَبساً** verdi: **وأَقْبَسَه**; denir: falanı **اقْتَبَسْنا**; o da bize **أَنْ يَقْبِسَنا** etmeyi reddetti; yani bize ateş vermeyi. Ve bana **اقْتَبَسَنِي** etti: “bana ateş ver” dediğinde. Ve falana **أَقْبَسَ**: onu kendisi için talep etti; ona onunla geldiğinde “ona **قَبَسْتُه**” denir; aynı şekilde hayır da. el-Kisâî dedi: ona ateş veya ilim **أَقْبسْتُه** ikisi de aynıdır; dedi: ikisinden de elifi atmak câiz olur. İbnü’l-A‘râbî dedi: bana ateş ve mal **قَبَسَنِي**; ve bana ilim **أَقْبَسنِي**; ve elifsiz de denilir. Müellif bunu ihmal etti. Ve **قَنْبَسٌ** ( **كعَنْبَرٍ** gibi): bir isim; **النُّونُ** zâiddir; müellifin onu ikinci defa zikri gelecektir. Ve **الأَقْبَسُ**: sünnet edilmeden önce **حَشَفَتُه** görünen kimse; Ebu Amr’dan. Ve **اقْتَبَسَ**: büyük ateşten aldı; bu, maddenin başında onun sözünde geçti: “**اقْتَبَسَهَا**: onu aldı”; onu ikinci defa iade etmesi, gizli olmadığı üzere, tekrardır. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **القَابِسُ**: ateş talep eden; çoğulu **أَقْبَاسٌ**; bundan başkasına kırılmaz. Ve **القَوَابِسُ**: insanlara hayrı **يُقْبِسُون** edenler; yani öğretirler. Ve **المِقْبَسُ** ve **الْمِقْبَاسُ**: ateşin onunla **قُبسَتْ** edildiği şey. Ve bir damızlık erkek **قَبْسٌ** (fetha ile), **قَبِيسٍ** gibi; Sâgânî onu nakletti. Ve damızlık erkek develeri **أَقْبَسَ**: onları hızlıca dölledi; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve kadın **مِقْبَاسٌ**: hızlı hamile kalır; el-Ezherî bunu Araplardan bir kadından semâ‘ olarak nakletti. Ve **قَابِساً** diye adlandırdılar. Ve Hüzeyl’de **ابْنا قُبَيْسٍ**; Ebu Züeyb dedi ki:
وبابْنَيْ قُبَيْسٍ ولم يُكْلَمَا ... إِلى أَن يُضِيءَ عَمُودُ السَّحَرْ
Ve **قَبَسٌ** (tahrîk ile): o, Hamer b. Amr’ın oğlu; **قَيْسٍ** ( **بالياءِ** ile) ve Aziz’in kardeşi; İbnü’l-Kelbî onu zikretti; Sâgânî onu nakletti. Ben dedim: yani **الجَمْهَرَة**’de; onu böyle **بالمُوَحَّدَة** ile ضبط etti; zikredilen Amr, Vehb el-Kindî’nin oğludur. Ve **المُقْتَبَسُ**: ateşten **الجَذْوَةُ**. Ve dersin: senin ziyaretin, ancak **قَبْسَةِ العَجْلانِ** gibidir. Ve dersin: ben, ancak senin ateşinden bir **قَبْسَةٌ**yım. Ve ona ilim ve hayır **قَبَسْتُه**; ve onu **أَقْبَسْتُهُ**; ve denildi: yalnızca **أَقْبَسْتُه**; bunu Zemahşerî söyledi. Ve denilir: bu, **حُمَّى قَبَس**’tır; Sâgânî onu tefsir etti ve dedi ki: bir arız humması. Zemahşerî ona muhalefet etti ve dedi ki: yani arız humması değil; yani onu başkasından **اقْتَبَسَ** etti; kendisinden ona arız olmadı; bu bir mecazdır. Ve ateşi **قَبَسَ**: onu yaktı; İbnü’l-Kuttâ‘ onu nakletti. Ve **قَبِسَّةُ**: **القاف**ın fethası, **المُوَحَّدة**nin kesri ve açık **السِّين**in şeddelenmesiyle: Belensiye amellerindendir; ondan, Belensî **القَبِسِّيُّ** Ahmed b. Abdülazîz b. el-Fadl; hâfız dedi: İbn Abdülmelik onu **التَّكْملة**’de zikretti; onu ضبط etti; ölümünü 573 senesi diye tarihlendirdi. Ve **مِقْبَاسٌ** ( **كمِحْرَابٍ** gibi): sahâbî Huzâî Budeyl b. Seleme’nin nesebinde; o, Budeyl b. Seleme b. Halef b. Amr b. **مِقْبَاسٍ**’tır. Ve **قَابُوسُ**: **نَهْرِ المَلِكِ** köylerindendir.
