# قبس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قبس

القَبَس: النار. والقَبَس: الشُّعْلة من النار. وفي التهذيب: القَبَس شُعلة من نار تَقْتَبِسها من مُعْظَم، واقْتِباسها الأَخذ منها. وقوله تعالى: بشهاب قَبَس: القَبَس: الجَذْوَة، وهي النار التي تأْخذها في طَرَف عُود. وفي حديث عليّ، رِضوان اللَّه عليه: حتى أَوْرى قَبَساً لِقابِس أَي أَظهر نُوراً من الحق لطالبه. والقابِس: طالِب النار، وهو فاعِل من قَبَس، والجمع أَقْباسٌ، لا يكسَّر على غير ذلك، وكذلك المِقْباس. ويقال: قَبَسْت منه ناراً أَقْبِس قَبْساً فأَقْبَسَني أَي أَعطاني منه قَبَساً، وكذلك اقْتَبَسْت منه ناراً، واقْتَبَسْت منه عِلْماً أَيضاً أَي استفدته. قال الكِسائيّ: واقْتَبَسَت منه عِلماً وناراً سواء، قال: وقَبَسْت أَيضاً فيها. وفي الحديث: من اقْتَبَس عِلْماً من النجوم اقْتَبَس شُعْبةً من السِّحْر. وفي حديث العِرْباض: أَتيناك زائرين ومُقْتَبِسين أَي طالبي العلم، وقد قَبَس النارَ يَقْبِسها قَبْساً واقتَبَسَها. وقَبَسه النار يَقْبِسُه: جاءه بها: واقْتَبَسه وقَبَسْتُكَه واقْتَبَسْتُكَه. وقال بعضهم: قَبَسْتُك ناراً وعلماً، بغير أَلف وقيل: أَقْبَسْتُه علماً وقَبَستُه ناراً أَو خيراً إِذا جِئْتَه به، فإِن كان طَلَبَها له قال: أَقْبَسْتُه، بالأَلف. وقال الكسائي: أَقْبَسْتُه ناراً أَو علماً سواء، قال: وقد يجوز طَرْح الأَلف منهما. ابن الأَعرابي: قَبَسَني ناراً ومالاً وأَقْبَسَني علماً، وقد يقال بغير الأَلف. وفي حديث عُقْبَة بن عامِر: فإِذا راح أَقْبَسْناه ما سمعنا من رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، أَي أَعلَمْناه إِياه.
والقَوابِسُ: الذين يَقْبِسُون الناس الخير يعني يعلِّمون. وأَتانا فلان يَقتبس العلم فأَقْبَسنَاه أَي علَّمناه. وأَقْبَسْنا فلاناً فأَبى أَن يُقْبِسَنا أَي يُعْطِينَا ناراً. وقد اقْتَبَسَني إِذا قال: أَعْطِني ناراً. وقَبَسْت العِلْم وأَقْبَسْته فلاناً.
والمِقْبَس والمِقْباس: ما قُبِسَتْ به النار.
وفحل قَبَس وقَبِسٌ وقَبِيس: سريع الإِلْقاح، لا ترجع عنه أُنثى، وقيل: هو الذي يُلقِح لأَوّل قَرْعَة، وقيل: هو الذي يُنْجِب من ضَربة واحدة، وقد قَبِس الفحل، بالكسر، قَبَساً وقَبُسَ قَباسة وأَقْبَسَها: أَلْقَحَها سريعاً. وفي المثل: لَقْوَةٌ صادَفَتْ قَبِيساً؛ قال الشاعر: حَمَلْتِ ثلاثة فوضعت تِمّاً،
فأُمِّ لَقْوَةٌ، وأَبٌ قَبِيسُ
واللَّقْوة: السَّريعَة الحمل. يقال: امرأَة لَقْوَة سريعَة اللَّقَح؛ وفَحْلٌ قَبِيس: مثله إِذا كان سريع الإِلْقاح إِذا ضَرَب الناقة. قال الأَزهري: سمعت امرأَة من العرب تقول أَنا مِقْباس؛ أَرادت أَنها تَحْمِل سريعاً إِذا أَلمَّ بها الرجل، وكانت تَسْتَوْصِفُنِي دَواء إِذا شربتْه لم تحمِل معه.
وقابُوسُ: اسمٌ عجمي معرَّب. وأَبو قُبَيْس: جبل مُشرِف على مَكة، وفي التهذيب: جبل مشرف على مسجد مكة، وفي الصحاح: جبل بمكة. والقابُوس: الجميل الوجه الحَسَن اللَّوْن، وكان النُّعْمان بن المنذِر يُكنَى أَبا قابُوس. وقابِس وقُبَيْس: اسمان؛ قال أَو ذؤيب:
ويا ابْنَيْ قُبَيْس ولم يُكْلَما،
إِلى أَن يُضِيءَ عَمُودُ السَّحَرْ
وأَبو قابُوس: كنية النعمان بن المنذر بن امرئ القَيس بن عمرو بن عَدِيّ اللَّخَمِي مَلِك العرَب، وجعله النابغة أَبا قُبَيْس للضَّرورة فصغَّره تصغير الترخيم فقال يخاطب يزيد بن الصَّعِق:
فإِن يَقْدِرْ عليك أَبُو قُبَيْس،
يَحُطَّ بك المَعِيشَة في هَوانِ
وإِنما صَّغره وهو يريد تعظيمه كما قال حُباب بن المنذر: أَنا جُذَيلُها المُحكَّك وعُذَيْقُها المُرَجَّب، وقابوس لا ينصرف للعجمة والتعريف؛ قال النابغة:
نبِّئْتُ أَنَّ أَبا قابُوس أَوْعَدَني،
ولا قَرارَ على زَأْرِ من الأَسَدِ

### Türkçe

**القَبَس**: ateş. Ve **القَبَس**: ateşten meşale. Ve **التهذيب**’de:
**القَبَس** ateşten bir meşaledir; onu bir büyük (ateş yığını)ndan **تَقْتَبِسها** (alırsın); onun **اقْتِباسها**’ı ondan alma(dır). Ve Yüce sözü:
**بشهاب قَبَس**: **القَبَس**: **الجَذْوَة**’dir; o, bir çubuğun ucunda aldığın ateştir. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine: “ta ki bir **قَبَساً**’ı bir **لِقابِس** için **أَوْرى** edinceye kadar”; yani hakkın nurunu, onu talep edene izhar etti. Ve **القابِس**: ateş talibi; o, **قَبَس**’ten ism-i fâildir; cem‘i **أَقْباسٌ**’tır; bunun dışında kırık çoğul yapılmaz; **المِقْباس** da böyledir. Ve denilir:
Ondan bir ateş **قَبَسْت**; **أَقْبِس** **قَبْساً**; böylece o bana **فأَقْبَسَني**; yani ondan bana bir **قَبَساً** verdi. Ve yine böyledir: ondan bir ateş **اقْتَبَسْت**; ve ondan bir ilim de **واقْتَبَسْت منه عِلْماً**; yani onu istifade ettim. **الكِسائيّ** dedi: Ondan ilim ve ateş **واقْتَبَسَت** ikisi de birdir; dedi: ve onda **قَبَسْت** de (vardır). Ve hadîste: Kim yıldızlardan bir ilim **اقْتَبَس** ederse, sihirden bir şube **اقْتَبَس** etmiş olur. Ve **العِرْباض** hadîsinde: “Sana ziyaretçiler ve **مُقْتَبِسين** olarak geldik”; yani ilim talipleri. Ve o, ateşi **قَبَس** eder; onu **يَقْبِسها** **قَبْساً** (olarak) ve onu **اقتَبَسَها**. Ve **قَبَسه النار يَقْبِسُه**: onu ona getirdi: ve onu **واقْتَبَسه**; ve “onu sana getirdim” (mânâsında) **قَبَسْتُكَه** ve **اقْتَبَسْتُكَه**. Bazıları dedi: “Sana ateş ve ilim getirdim” **قَبَسْتُك**; elifsiz. Ve denildi: “Ona ilim verdim” **أَقْبَسْتُه علماً**; ve “ona ateş yahut hayır getirdim” **وقَبَستُه ناراً أَو خيراً**; onu ona getirdiğin zaman. Şayet onu onun için talep ettiyse dedi: “Ona (talep ettiğini) verdim” **أَقْبَسْتُه**; elif ile. **الكسائي** dedi: “Ona ateş yahut ilim verdim” **أَقْبَسْتُه ناراً أَو علماً** ikisi de birdir; dedi: ikisinden de elifi atmak caiz olabilir. **ابن الأَعرابي**: “Bana ateş ve mal verdi” **قَبَسَني ناراً ومالاً**; ve “bana ilim verdi” **وأَقْبَسَني علماً**; ve elifsiz de söylenebilir. **عُقْبَة بن عامِر** hadîsinde: “Akşam dönünce, Allah’ın Resulünden, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine, işittiklerimizi ona **أَقْبَسْناه**”; yani onu ona bildirdik.

Ve **القَوابِسُ**: insanlara hayrı **يَقْبِسُون** (verenler)dir; yani öğretirler. Falan bize ilmi **يَقتبس** ederek geldi; biz de onu **فأَقْبَسنَاه**; yani ona öğrettik. Ve falanı **أَقْبَسْنا**; o da bize **يُقْبِسَنا**’yı reddetti; yani bize ateş vermeyi. Ve “benden ateş istedi” mânâsında: “benden **اقْتَبَسَني**”; yani “bana ateş ver” dediği zaman. Ve ilmi **قَبَسْت** ve onu falana **أَقْبَسْته**.

Ve **المِقْبَس** ve **المِقْباس**: onunla ateşin alındığı şey.

Ve **قَبَس** ve **قَبِسٌ** ve **قَبِيس** (olan) aygır: hızlı dölleyici; ondan hiçbir dişi geri dönmez. Ve denildi: o, ilk vuruşta dölleyendir. Ve denildi: o, tek bir vuruştan (çiftleşmeden) döl veren (yavrulatan)dır. Ve aygır **قَبِس** etti—kesre ile—**قَبَساً**; ve **قَبُسَ** **قَباسة** olarak; ve onu **أَقْبَسَها**: onu hızlıca dölledi. Ve meselde: “Bir **لَقْوَةٌ** bir **قَبِيساً**’a rastladı”; şair dedi:
حَمَلْتِ ثلاثة فوضعت تِمّاً،
فأُمِّ لَقْوَةٌ، وأَبٌ قَبِيسُ
Ve **اللَّقْوة**: hızlı gebe kalan (dişi)dir. Denilir: **امرأَة لَقْوَة**; hızlı **اللَّقَح** (gebe kalma)lı. Ve **فَحْلٌ قَبِيس**: bunun gibidir; deveye vurduğu zaman hızlı dölleyici olursa. **الأَزهري** dedi: Araplardan bir kadının “Ben **مِقْباس**’ım” dediğini işittim; onunla, erkeğin ona uğraması hâlinde hızlıca hamile kaldığını kastetti. Ve o, bana, içtiği zaman onunla birlikte hamile kalmayacağı bir ilacı vasfetmemi istiyordu.

Ve **قابُوسُ**: Arapçalaştırılmış yabancı bir isimdir. Ve **أَبو قُبَيْس**: Mekke’ye nazır bir dağdır; ve **التهذيب**’de: Mekke mescidine nazır bir dağ; ve **الصحاح**’ta: Mekke’de bir dağ. Ve **القابُوس**: yüzü güzel, rengi güzel olandır. Ve **النُّعْمان بن المنذِر**’in künyesi **أَبا قابُوس** idi. Ve **قابِس** ve **قُبَيْس**: iki isimdir; **أَو ذؤيب** dedi:
ويا ابْنَيْ قُبَيْس ولم يُكْلَما،
إِلى أَن يُضِيءَ عَمُودُ السَّحَرْ
Ve **أَبو قابُوس**: Arapların meliki **النعمان بن المنذر بن امرئ القَيس بن عمرو بن عَدِيّ اللَّخَمِي**’nin künyesidir. Ve **النابغة** onu zaruret için **أَبا قُبَيْس** yaptı; böylece onu, terhîm küçültmesiyle küçülttü; **يزيد بن الصَّعِق**’e hitap ederek dedi:
فإِن يَقْدِرْ عليك أَبُو قُبَيْس،
يَحُطَّ بك المَعِيشَة في هَوانِ
Onu ancak küçülttü; hâlbuki onunla büyütmeyi murad ediyordu; tıpkı **حُباب بن المنذر**’in dediği gibi: “Ben onun kaşındırılan **جُذَيلُها**’sıyım ve onun direklenen **عُذَيْقُها**’ıyım.” Ve **قابوس** yabancılık ve marifelik sebebiyle munsarif olmaz; **النابغة** dedi:
نبِّئْتُ أَنَّ أَبا قابُوس أَوْعَدَني،
ولا قَرارَ على زَأْرِ من الأَسَدِ
