# قبض (ق-ب-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve avuçlarlar

- Harfler: ق - ب - ض
- Kur'an'da: 9 geçiş · 7 ayet · 9 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَقَبَضْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/siga/%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B6%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | فَفَعَلْتُ | Hemen avuçladım | 1 | 1 | [20:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/20:96.md) |
| [قَبَضْنَاهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F.md) | فَعَلْنَاهُ | Onu avuçladık | 1 | 1 | [25:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/25:46.md) |
| [قَبْضًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B6%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Avuçlamak | 1 | 1 | [25:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/25:46.md) |
| [قَبْضَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B6%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعْلَةً | Bir kere avuçlamak | 1 | 1 | [20:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/20:96.md) |
| [قَبْضَتُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B6%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | فَعْلَتُهُ | Onun avucu | 1 | 1 | [39:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/39:67.md) |
| [مَقْبُوضَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/siga/%D9%85%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%B6%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | مَفْعُولَةٌ | Avuçlanan | 1 | 1 | [2:283](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/2:283.md) |
| [وَيَقْبِضُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَيَفْعِلُونَ | Ve avuçlarlar | 1 | 1 | [9:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/9:67.md) |
| [وَيَقْبِضْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B6%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | وَيَفْعِلْنَ | Ve avuçlarlar | 1 | 1 | [67:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/67:19.md) |
| [يَقْبِضُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B6%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Avuçlar | 1 | 1 | [2:245](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/2:245.md) |

## Mücavir kökler — 57 mücavir (76 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Rihl” güneşli havada gökyüzünde beliren parçalı bulut…
2. [سول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sevil: “Seyl”den türemiştir
3. [طوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Buğday demeti demektir
4. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
5. [أدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İdave matara (su kabı) demektir
6. [قرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kırpıntı demektir
7. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
8. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Sufur” süpürgedir
9. [صفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Soffa”, odalar arası oturma yeridir
10. [نبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Nebiz köpük demektir
11. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
12. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
13. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bisat kilim demektir
14. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Tayr” kuş demektir
15. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koku veren yağdır
16. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çadırın kurulduğu yer demektir
17. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tanınmayan
18. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
19. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üst
20. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İsm hurmadan yapılan içkidir
21. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Katlanmış deri demektir
22. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
23. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Nihayet, son demektir
24. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tanınan ile
25. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sağ yandır
26. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
27. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
28. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
29. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su birikintisidir
30. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
31. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahip
32. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · El ve kol demektir
33. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kıdr kazandır
34. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir
35. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Petekteki baldır
36. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
37. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Tasma kayış demektir
38. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
39. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kesr(sin ile) kırık demektir
40. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
41. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Murar acı bir ağacın adıdır
42. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
43. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
44. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
45. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
46. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
47. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
48. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
49. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
50. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
51. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
52. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
53. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey
54. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
55. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
56. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
57. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قبض |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [اخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md), [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md), امسك, [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Avucun tamamını bir nesnenin üzerine kapatarak kavramak, içine almak ve çekmek |
| Çekirdek Özet 2 | Dağılmayı önleyip kendi egemenlik veya tasarruf alanına çekme, daraltma ve tutma |
| Çekirdek Özet 3 | Mülkiyetin, iradenin veya ilahi tasarrufun nesne üzerindeki tam zilyetlik ve hâkimiyeti |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel olarak avuçla bir şey almak biçiminde daraltıp Kur’an’daki zilyetlik, tasarrufu daraltma ve mutlak kudretle kuşatma boyutlarını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قب | Bir şeyi toplamak, büzmek, yükselti veya yuvarlaklık oluşturacak biçimde bir araya getirmek; nitekim [قبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%AD.md) aşırı büzüşüp çirkinleşmeyi, [قبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1.md) toprağı toplayıp gömmeyi, [قبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3.md) ateşten bir parça alıp toplamayı, [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) yönelerek bir noktada toplanmayı ifade eder. | ض | Baskı, sıkıştırma ve temas sertliği katan harfin eklenmesiyle çekirdekteki toplanma hareketi, bir nesnenin üzerine avucun kuvvetle kapatılması, kavranması ve dışarıya bırakılmayacak şekilde sıkıştırılması anlamına daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Çevredeki unsurları merkeze doğru çeken, çevreleyen ve sınır altına alan hareket |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Toplanan nesneyi bir iç mekâna, korunaklı bir alana veya hazneye yerleştirme |
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme imge: ص harfinin ses baskısıyla yoğunlaşmış biçimi) | Kuşatılan nesneyi dış etkilere karşı kuvvetli bir tazyikle sıkıştırma, kıstırma ve kilitleme |
| قبض | Nesneyi çevreleyip merkeze doğru çekerek iç hazneye kapatma ve üzerine kuvvetle kenetlenme | Dağınık veya açıkta duran bir unsuru sınırlandırarak içe almak ve sıkı bir kavrayışla dış dünyadan ayırıp tasarruf altına almak hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bütün parmakları kapatarak elin tamamıyla bir nesneyi kavramak, kılıç veya yayın tutamağını el içine almak; sürüyü bir arada tutarak dağılmasını önlemek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında sürüsünü dağıtmadan, tek bir alanda sıkıca toplayarak sevk eden güdücü için bu kök kullanılmıştır. Ru’be b. el-Accâc bir beytinde sert ve usta sürücüyü şöyle niteler: قَبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ |
| Erken Arapça kullanım | Savaşta elde edilen ve tek bir havuzda toplanan ganimet mallarına isim olarak verilmiştir; ganimetin dağıtılmadan önceki toplu haline «el-kabd» (القَبَض) denilmiştir. Ayrıca hızla yürüyen veya bacaklarını toplayarak koşan binekler için bu kök türetilmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça قبض kökü, Batı ve Kuzeybatı Sami dillerindeki ortak köklerle doğrudan fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. İbranicede yer alan קָפַץ (qaphats / qafats) kökü, organları birbirine bitiştirmek, büzmek, eli sıkıp yummak ve kapatmak (örneğin Tesniye [15:7](https://lisan.digital/tr/ayet/15:7.md)'deki yoksula karşı eli kapatmama yasağı) anlamlarını taşır. Aramaic ve Süryanicede קפץ / qpats biçimi büzüşmek, geri çekilmek ve kı kısmak işlevini sürdürür. Fonetik denklemde Sami dillerindeki /p/ ve /ts/ seslerinin Arapçada /b/ ve /ḍ/ (ض) sesleriyle eşleşmesi düzenli bir ses dönüşümüdür. Kökün Afro-Asyatik düzlemdeki ilksel somut çekirdeği açık duran bir uzvun (el, ağız, kanat) içeriye doğru katlanarak kapatılmasıdır. Arapça bu fiziksel çekirdeği hem hukuki bir tasarruf biçimine (mülkü teslim alma, zilyetlik kurma) hem de varoluşsal bir kudret kuşatmasına doğru genişleterek muhafaza etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قب ikili çekirdeğinden sertleşme ile türeme | Toplama ve büzme hareketinin el ayası ve parmaklarla birleşerek nesneyi bütünüyle kavramaya dönüşmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice q-p-ts (קפץ), Süryanice q-p-ts | Eli yummak, kapatmak, büzüşmek ve geri çekilmek anlamındaki köklerle düzenli fonetik ses denkliği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök katmanı | Açık duran organın içeri çekilerek kapatılmasına dair ilksel büzülme eylemi | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قبض | Anlamlı | Avuçlamak, tutmak, daraltmak | Elin tamamıyla kavramak, tasarrufa almak, yayılmış olanı geri çekmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [قضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D8%A8.md) | Anlamlı | Kesmek, budamak, ayırmak | Bir ağacın dalını kesip almak, budanmış taze yeşillik ve yem | Ortak çekirdekten koparma yönüyle anlam bağı taşır; Kur'an'da geçer |
| بقض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| [بضق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B6%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| ضقب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| ضبق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قبض | Merkez | Kavramak, çekmek, tasarruf altına almak | Avucun tamamını kapatarak nesneyi bütünüyle sınırlandırma ve geri çekme | Hem fiziksel tutmayı hem de yayılmış olanı içeriye doğru daraltmayı kapsar |
| [اخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) | Komşu | Almak, yakalamak | Nesneyi kendi mülkiyetine veya yönüne geçirme eylemidir; elin büzülmesi şart değildir | Genel alma fiilidir; kabzdaki fiziki kavrama ve daraltma biçimi zorunlu değildir |
| [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md) | Komşu | Sınır içine almak, toplamak | Bir şeyi kendi mülkiyet sınırları içerisine katıp koruma altına almaktır | Mekânsal ve sınır odaklıdır; el ile kavrama şartı aranmaz |
| امسك | Komşu | Tutmak, bırakmamak | Elde bulunan veya düşmekte olan nesneyi salıvermemek, tutmaya devam etmektir | Süreklilik ve engelleme baskındır; yeni bir kavrama eyleminden çok elde tutmayı vurgular |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Bir araya getirmek | Dağınık parçaları bir noktada toplamak fiilidir | Birleştirme esastır; nesnenin tek bir avuç veya kudret tarafından sıkıştırılması gerekmez |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Zıt | Yaymak, açmak, genişletmek | Katlanmış, büzülmüş veya tutulmuş olanı bütünüyle açığa çıkarmak ve yaymak | قبض kökünün tam zıddıdır; daraltmanın ve çekmenin karşıtı olarak genişletmeyi ifade eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قبض | Avuçlamak, tutmak, daraltmak | Elin tamamıyla kavramak, tasarrufa almak, çekmek | Kesin |
| Latince | prehendere, contrahere | Yakalamak, kavramak; büzmek, çekmek | İlk kelime fiziksel kavramayı, ikincisi yayılmış olanın geri çekilip büzülmesini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to grasp, to seize, to contract | Kavramak, el koymak, daraltmak | Nesneyi elle tutmayı ve boyut olarak geri çekip büzmeyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | ergreifen, einziehen | Yakalamak, kavramak; geri çekmek | Bir nesneye el koymayı ve yayılmış bir şeyi içeriye doğru çekmeyi içerir | Güçlü |
| Fransızca | saisir, contracter | Tutmak, zapt etmek; daralmak | Hukuki zilyetlik kurmayı ve fiziksel daralmayı birlikte karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَقَبَضْتُ قَبْضَةً | Fiziksel olarak elle avuçlamak | Sâmirî'nin elçinin izinden bir avuç toprak almasını anlatan bağlam (Tâhâ [20:96](https://lisan.digital/tr/ayet/20:96.md)) |
| قَبَضْنَاهُ قَبْضًا | Yayılmış olanı geri çekmek, tedricen daraltmak | Güneşin doğuşuyla uzayan gölgenin yavaşça içeri çekilip kısaltılması (Furkân [25:46](https://lisan.digital/tr/ayet/25:46.md)) |
| وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ | İnfaktan el çekmek, cimrilik etmek | Münafıkların hayra ve Allah yolunda harcamaya karşı ellerini sımsıkı kapatması (Tevbe [9:67](https://lisan.digital/tr/ayet/9:67.md)) |
| يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ | Rızkı veya imkânı daraltmak, kısmak | Allah'ın dilediği kulundan imkânı kısıp dilediğine genişletmesi bağlamı (Bakara [2:245](https://lisan.digital/tr/ayet/2:245.md)) |
| قَبْضَتُهُ | Mutlak kudret ve tasarruf altında bulunma | Kıyamet gününde bütün yeryüzünün Allah'ın tasarrufu ve kuşatması altında olması (Zümer [39:67](https://lisan.digital/tr/ayet/39:67.md)) |
| وَيَقْبِضْنَ | Uçarken kanatlarını toplamak, kısmak | Kuşların havadaki dengesini sağlarken kanatlarını açıp kapaması bağlamı (Mülk [67:19](https://lisan.digital/tr/ayet/67:19.md)) |
| مَقْبُوضَةٌ | Hukuken teslim alınmış olmak, zilyetlik | Borç ilişkisinde güvence olarak verilen rehnin fiilen alacaklının eline teslim edilmesi (Bakara [2:283](https://lisan.digital/tr/ayet/2:283.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve el-Kâbıd ismi | Allah'ın rızkı daraltması, ruhları kabzetmesi ve kıyamette mahlûkatı kudretinde tutması tartışması | Maddi el veya temas olmaksızın mutlak irade ve kudret tasarrufu |
| Fıkıh | Akitler hukuku ve zilyetlik | Satım ve rehin akitlerinde malın kabzedilmesinin mülkiyetin intikali ve risk sorumluluğundaki yeri | Malın alıcının veya rehin alanın fiili hâkimiyet ve kontrolüne geçmesi |
| Tefsir | Temsil ve istiare anlatımları | Gölgenin çekilmesi, kuşun kanat toplaması ve cimrilerin el yumması ifadelerinin mecazî tahlili | Somut kavrama hareketinden ahlaki, kozmolojik ve ontolojik çekilmeye geçiş |
| Hadis | Ölüm, kıyamet tasvirleri ve ahlak | Ruhların alınması hali ve kıyamet günü semavatın dürülüp kabzedilmesine dair rivayetler | Hayatın sonlandırılması ve kâinatın dağılmayacak şekilde tek otoriteye boyun eğmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ölüm ilişkisi | Ecel ve rızık takdiri | Varlığı kaynağına geri çekme | Canlılara verilen ruhun ve imkânın vakti geldiğinde geri alınarak ilahi huzura çekilmesi | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve biyolojik hareket | Daralma ve kapanma mekanizması | Denge ve ivme sağlama | Kuşun kanatlarını kapatması veya gazın büzülmesi gibi hacmin daraltılmasıyla güç üretilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Egemenlik ve otorite alanı | Merkezi denetim ve hâkimiyet | Dağılmayı önleme | Dağınık unsurların, sınırların ve toplumsal yapının tek bir merkezde toplanıp kontrol edilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve dolaşım | Zilyetlik ve likidite daralması | Güvence ve harcama kontrolü | Rehin ile malın teminata alınması veya cimrilikle sermayenin piyasadan çekilerek kilitlenmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kontraksiyon (büzülme / daralma) operatörü | Bir manifold veya uzaydaki noktaların birbirine yaklaşarak hacmin küçülmesi, yayılmış fonksiyonun sınırlandırılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Zilyetlik ve hak kısıtlaması (haciz / temellük) | Bir nesne üzerindeki fiili denetimin sağlanmasıyla başkalarının tasarruf alanının daraltılıp denetim altına alınması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca parmakları kapatıp el ile bir şeyi tutmak veya birinden borç / para teslim almak gibi dar bir eyleme indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; yayılmış kozmolojik varlıkların geri çekilmesinden (gölgenin kabzı), canlıların hareket mekanizmasına (kuşun kanat toplaması), ahlaki cimrilikten iktisadi teminata ve ilahi kudretin tüm varlığı ihata etmesine kadar uzanan tümel bir daraltma ve tasarruf ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde geçen ilahi tasarruf ifadelerinin (yeryüzünün Allah'ın kabzasında olması) antropomorfik biçimde fiziksel bir organa indirgenmesi ya da iktisadi rehin şartının basit bir el hareketi sanılarak hukuki zilyetlik derinliğinin ıskalanması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da varlığın genişleme ([بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md)) ve daralma (قبض) kutupları arasındaki ilahi dengesini kavramayı sağlar; hayatın, rızkın ve kozmik düzenin yalnızca yayılmaktan ibaret olmadığını, geri çekilme ve toplanma döngüsüyle ayakta durduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak ve rızık ilişkisini düzenleyen ayetlerde (Bakara [2:245](https://lisan.digital/tr/ayet/2:245.md)), borç ve teminat hukukunu belirleyen hükümlerde (Bakara [2:283](https://lisan.digital/tr/ayet/2:283.md)), tevhit ve ilahi azamet tasvirlerinde (Zümer [39:67](https://lisan.digital/tr/ayet/39:67.md)) ve tabiat kanunlarının anlatıldığı sahnelerde (Furkân [25:46](https://lisan.digital/tr/ayet/25:46.md); Mülk [67:19](https://lisan.digital/tr/ayet/67:19.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Münafıkların cimriliğini anlatan «ellerini sıkarlar» ifadesinin sadece cimrilik psikolojisi değil, toplumsal dayanışmadan bütünüyle geri çekilme tavrı olduğunu açıklar; ayrıca ilahi tasarrufun nesneleri yok etmek değil, kendi egemenlik alanına çekmek olduğunu fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Parmakların tamamını el ayasına doğru büzerek bir nesneyi dışarı taşmayacak biçimde kavramak, tutmak ve çekmek.
- Soyut anlam: Dağılmış, serbest veya yayılmış bir durumu sınırlandırarak belirli bir merkezî tasarruf, mülkiyet veya kontrol alanı altına almak.
- Sistematik karşılık: Açılma ve genişlemenin karşıtı olarak varlığı, rızkı, kudreti ve hukuki hâkimiyeti daraltma, çekme ve kendi bünyesinde toplama mekanizması.
- LaTeX modeli: $$C(x) = \{ y \in \Omega \mid \|y - x\| \le r \} \implies \lim_{r \to 0} C(x) = \{x\}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$ serbest veya yayılmış varlık uzayını, $x$ kavrayıcı merkezi, $y$ kontrol altına alınan unsurları, $r$ ise serbestiyet yarıçapını simgeler. $C(x)$ kümesi, merkezin nesneyi sınırlandırarak kendi içine çekmesini temsil eder; yarıçapın daralarak sıfıra yaklaşması ise yayılmış olanın bütünüyle büzülüp tek bir elde toplanmasını, yani kabz hareketinin tamamlanmasını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:245](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/2:245.md) — يَقْبِضُ

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Kimdir o ki; Allah’a güzel bir borç versin de Allah onu kat kat fazlasıyla ödesin. Allah, hem darlaştırır, hem de bollaştırır. Ve O’na döndürüleceksiniz.

### [Bakara 2:283](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/2:283.md) — مَقْبُوضَةٌ

وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ

Meal (IK): Eğer seferde olur da yazacak kimse bulamazsanız; alınan rehinler yeter. Şayet birbirinize güvenirseniz güvenilen kimse Rabbı olan Allah’tan korksun da borcunu ödesin. Bir de şehadeti gizlemeyin. Onu gizleyenin kalbi günahkardır. Allah yaptıklarınızı bilir.

### [Tevbe 9:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/9:67.md) — وَيَقْبِضُونَ

الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Münafık erkeklerle, münafık kadınlar birbirlerindendirler. Münkeri emreder ve ma’rufu nehyederler. Ellerini sımsıkı tutarlar. Onlar Allah’ı unuttular; O da onları unuttu. Muhakkak ki münafıklar; fasıkların kendileridir.

### [Taha 20:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/20:96.md) — فَقَبَضْتُ · قَبْضَةً

قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي

Meal (IK): O da: Onların görmedikleri bir şey gördüm ve o elçinin bastığı yerden bir avuç avuçladım. Ve bunu ziynet eşyasının eritildiği potaya attım. Nefsim bana bunu hoş gösterdi, dedi.

### [Furkan 25:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/25:46.md) — قَبَضْنَاهُ · قَبْضًا

ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا

Meal (IK): Sonra onu yavaş yavaş kendimize çekmişizdir.

### [Zümer 39:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/39:67.md) — قَبْضَتُهُ

وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ

Meal (IK): Onlar Allah’ı şanına yaraşır şekilde takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü bütün yeryüzü O’nun avucundadır. Gökler de O’nun sağ eliyle dürülmüştür. O; koştukları ortaklardan münezzehtir, yücedir.

### [Mülk 67:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/ayet/67:19.md) — وَيَقْبِضْنَ

أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمَنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ

Meal (IK): Onlar; üzerlerinde kanat çırpan sıra sıra kuşları görmezler mi? Onları Rahman’dan başkası tutmuyor. Muhakkak ki O; her şeyi görendir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والضاد والباء معهما
ق ض ب، ق ب ض يستعملان فقط قضب: القَضْبُ: الفصفصة الرطبة، قال يصف البستان:
فسيلها سامقُ جـبـارِهـا		واعتمَّ فيها القَضْيُب والسُّنْبُلُ
والقَضْبُ: كل شجرة سبطت أغصانها.
والقُضْبُ: قطعك للقضيب ونحوه.
والتَّقضيبُ: قطع أغصان الكرم أيام الربيع، قال القطامي:
فغدا صبيحة صوبها متوجساً		شئز القيام يُقَضِّبُ الأغصانا
وقَضَبْتُ ساعده بالسيف قَضْباً، وسيف قاضبٌ وقَضّابٌ ومِقضبٌ.
والقَضْبُ اسم ما قَضَبْتَ لسهام أو قسي، قال:
وفارجٍ من قَضْبِ ما تَقَضَّبا
والفارجُ: القوس البائنة الوتر.
والاقتِضابُ: ركوبك دابة صعبة لم ترض.
والاقتِضابُ: أن تقترح من ذات نفسك كلاماً أو شعراً فاضلاً.
والقضيبُ: السيف الدقيق، وجمع القضيب من الغصن قُضِبان بالضم والكسر.
قبض: القَبْضُ بجمع الكف على الشيء.
ومَقْبِضُ القوس أعم وأعرف من مِقْبَضٍ، وهو حيث يُقبَضُ عليه بجمع اليد، ومن السكين أيضاً.
والقَبيضُ: السريع نقل القوائم من الدواب.
وانقَبَضَ القوم أي أسرعوا في السير، قال رؤبة:
وعجِّلي بالقوم وانقباضِي
والقبْضُ: سوق شديد، قال:
في مائة يسير منها القابِضُ
وتقول: إنه ليَقبِضنُي ما قَبَضَكَ ويبسطني ما بَسَطكَ.
وتقول: الخير يبسطهُ والشر يَقبِضهُ. وانقَبَضْتَ عنا فما قَبَضَك عنا.
والتَّقَبُّضُ: التشنج.
والقَبَضُ: ما جمع من الغنائم فألقي في قبضه أي مجتمعه.
والقَبّاضةُ: الحمار السريع الذي يَقبِضُ العانة أي يعجلها، قال:
قَبَاضَةٌ بين العنيف واللبق

##### Türkçe

**القاف** ve **الضاد** ve **الباء** onlarla birlikte

**ق ض ب**، **ق ب ض** yalnızca kullanılırlar.

**قضب**: **القَضْبُ**: yaş **الفصفصة** (yonca); bahçeyi vasfederken dedi ki:
فَسِيلُها سامِقُ جـبـارِهـا		واعتمَّ فيها **القَضْيُب** و**السُّنْبُلُ**

Ve **القَضْبُ**: dalları düzleşmiş her ağaç.

Ve **القُضْبُ**: senin **القضيب** ve benzerini kesmendir.

Ve **التَّقضيبُ**: ilkbahar günlerinde asmanın dallarını kesmek; **القطامي** dedi ki:
فغدا صبيحة صوبها متوجساً		شئز القيام يُقَضِّبُ الأغصانا

Ve “kılıçla onun önkolunu **قَضْباً** kestim”; ve kesen kılıç: **قاضبٌ** ve **قَضّابٌ** ve **مِقضبٌ**.

Ve **القَضْبُ**: oklar yahut yaylar için kestiğin şeyin adıdır; dedi ki:
وفارجٍ من **قَضْبِ** ما تَقَضَّبا

Ve **الفارجُ**: kirişi ayrık olan yaydır.

Ve **الاقتِضابُ**: razı olmamış (uysallaşmamış) zor bir binek hayvana binmendir.

Ve **الاقتِضابُ**: kendi nefsinden üstün bir söz yahut şiir teklif etmen (ortaya atman)dır.

Ve **القضيبُ**: ince kılıç; ve daldan olan **القضيب**in çoğulu **قُضِبان**dır; (hem) damme ile hem kesre ile.

**قبض**: **القَبْضُ**: avucu bir şeyin üzerine toplayarak (kapatıp) tutmaktır.

Ve **مَقْبِضُ** yayın (tutulan yeri), **مِقْبَضٍ**dan daha genel ve daha bilinenidir; o, elin toplanmasıyla üzerine tutulandır; bıçaktan da (böyledir).

Ve **القَبيضُ**: binek hayvanlarda ayakları hızlı nakletmek (hızlı adım atmak).

Ve **انقَبَضَ القوم**: yani yürüyüşte hızlandılar; **رؤبة** dedi ki:
وعجِّلي بالقوم وانقباضِي

Ve **القبْضُ**: şiddetli sevk; dedi ki:
في مائة يسير منها القابِضُ

Ve dersin ki: “Seni tutan şey beni de tutuyor; seni açan şey beni de açıyor”: **إنه ليَقبِضنُي ما قَبَضَكَ ويبسطني ما بَسَطكَ**.

Ve dersin ki: “Hayır onu açar, şer onu tutar”: **الخير يبسطهُ والشر يَقبِضهُ**. Ve “bizden **انقَبَضْتَ**; seni bizden ne tuttu?”: **فما قَبَضَك عنا**.

Ve **التَّقَبُّضُ**: kasılma.

Ve **القَبَضُ**: ganimetlerden toplanan şeydir; “onun **قبضه**sine”, yani onun toplanma yerine atıldı.

Ve **القَبّاضةُ**: süratli eşek; **العانة**yı, yani onu acele ettirir; dedi ki:
قَبَاضَةٌ بين العنيف واللبق

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قَبَضْتُ الشي قَبْضاً: أخذته. والقَبْضُ: خلاف البسطِ. ويقال: صار الشيء في قَبْضتك، أي في مِلكك. ودخل مال فلانٍ في القَبَضِ، وهو ما قُبِضَ من أموال الناس. والانقِباضُ: خلافُ الانبساط. وانْقَبَضَ الشيءُ: صار مَقْبوضاً. والقُبْضَةُ بالضم: ما قَبَضْتَ عليه من شيء. يقال: أعطاه قُبْضَةً من سويقٍ أو تمرٍ، أي كفًّا منه. وربَّما جاء بالفتح. والمَقْبِضُ من القوس والسيف: حيث يُقْبَضُ عليه بجمع الكفّ. وأقْبَضْتَ السيف والسكين، أي جعلت له مَقْبِضاً. ويقال: رجلٌ قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ، للذي يتمسَّك بالشيء ثم لا يلبث أن يدعه ويرفضه. وراعٌ قُبَضَةٌ، إذا كان مُنْقَبِضاً لا يتفسَّح في رعي غنمه. وتَقَبَّضَ عنه، أي اشْمأزّ. وتَقَبَّضَتِ الجلدة في النار، إذا انزوت. وقَبَّضْتُ الشيء تَقْبيضاً: جمعته وزويته. وتَقبيضُ المال: إعطاؤه لمن يأخذه. وقُبِضَ فلان، أي مات، فهو مقبوضٌ. والقَبْضُ: الإسراعُ، ومنه قوله تعالى: "أوَلَمْ يَرَوْا إلى الطَّيرِ فوقَهمْ صافَّاتٍ ويَقْبِضْنَ". ورجلٌ قابِضٌ وقَبيضٌ بيِّن القَباضةِ، إذا كان منكمشاً سريعاً. وفرسٌ قَبيضُ الشدِّ، أي سريعُ نقل القوائم. والقبْضُ: السوقُ السريعُ، يقال: هذا حادٍ قابِضٌ. وحادٍ قَبَّاضٌ وقَبَّاضَةٌ. قال رؤبة:
قَبَّاضَةٌ بين العنيفِ واللبِق

##### Türkçe

**قَبَضْتُ** **الشي** **قَبْضاً**: onu aldım. **والقَبْضُ**: **البسطِ**’ın zıddıdır. Ve denilir: şey **قَبْضتك**’te oldu; yani mülkünde oldu. Ve falanın malı **القَبَضِ**’a girdi; o, insanların mallarından kabzedilmiş olan şeydir. **والانقِباضُ**: **الانبساط**’ın zıddıdır. Ve **انْقَبَضَ** şey: **مَقْبوضاً** oldu. **والقُبْضَةُ** (damme ile): bir şeyden üzerine kabzettiğin şeydir. Denilir: ona **قُبْضَةً** **سويقٍ** veya **تمرٍ** verdi; yani ondan bir avuç. Ve bazen fetha ile gelir. **والمَقْبِضُ** yaydan ve kılıçtan: avucun toplanmasıyla üzerine kabzedilen yerdir. Ve **أقْبَضْتَ** kılıcı ve bıçağı; yani ona bir **مَقْبِضاً** yaptın. Ve denilir: adam **قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ**; bir şeye tutunup sonra gecikmeden onu bırakan ve terk eden kimse için. Ve çoban **قُبَضَةٌ**; eğer daralan, koyunlarını otlatmada genişlemeyen ise. Ve **تَقَبَّضَ** ondan; yani tiksindi. Ve deri ateşte **تَقَبَّضَتِ**; eğer büzüşüp çekildi ise. Ve **قَبَّضْتُ** şeyi **تَقْبيضاً**: onu topladım ve büzdüm. Ve **تَقبيضُ** mal: onu alan kimseye onu vermektir. Ve falan **قُبِضَ**; yani öldü; o hâlde o **مقبوضٌ**dur. **والقَبْضُ**: hızlanmadır; ondan Yüce Allah’ın sözü: “أوَلَمْ يَرَوْا إلى الطَّيرِ فوقَهمْ صافَّاتٍ ويَقْبِضْنَ”. Ve adam **قابِضٌ** ve **قَبيضٌ**; **القَباضةِ**’si açık (belli) ise; eğer büzülmüş, hızlı ise. Ve at **قَبيضُ الشدِّ**; yani ayakların naklinde hızlı. Ve **القبْضُ**: hızlı sevktir; denilir: bu **حادٍ قابِضٌ**dur. Ve **حادٍ قَبَّاضٌ** ve **قَبَّاضَةٌ**. Rü’be dedi ki:
قَبَّاضَةٌ بين العنيفِ واللبِق

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ض ب
قضب ، قبض : مستعملان .
قضب : قال الله جلَّ وعزَّ : ( شَقّاً فَأَنبَتْنَا فِيهَا حَبّاً وَعِنَباً وَقَضْباً ) ( عبس : 27 ، 28 ) .
قال الفراء : القَضْبُ : الرَّطْبة . قال : وأهل مكة يُسمون القَتَّ القَضْبَةَ .
وقال أبو عبيد عن الأصمعي : القَضْبُ : الرَّطْبةُ .
وأنشد غيره بيت لبيد بن ربيعة :
إِذا أرْوَوْا بها زَرْعاً وقضبا
أمالوها عَلَى خُورٍ طِوالِ
قال الليث : القضبُ مِنَ الشَّجرِ كلُّ شجرٍ سَبِطتْ أغصانُهُ وطالتْ ، والقضبُ : قطعكَ القضِيبَ ونحوهُ .
قال : والقضيبُ اسمٌ يقع على ما قَضَبْتَ مِنْ أغصانٍ لتَتَّخِذَ منها سهاماً أو قسيّاً ، وأنشد لرؤبةَ :
وفارِجٍ مِنْ قَضْبٍ ما تَقَضَّبَا
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه كان إذا رَأَى التَّصْلِيبَ في ثَوْب قضبَهُ ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : يعني قطعَ مَوْضعَ التَّصْلِيبِ منهُ . والقضب : القطعُ ، ومنه قِيلَ : اقتضبتُ الحديثَ إنما هو انتزعتُه واقتطعتهُ ، وإياه عنى ذو الرُّمة يصفُ الثورَ :
كأَنَّهُ كَوكَبٌ في إثر عِفْرِيَةٍ
مُسَوَّمٌ في سَوادِ الليلِ مُنقضب
أي : مُنْقضٌّ مِن مكانه .
وقال القطامي يصف الثورَ :
فَغَدا صَبيحَة صَوْبها مُتَوَجِّساً
شَئِزَ القيامِ يقضِّبُ الأغصانا
أبو عبيد عن أبي عبيدة : ارتجلْتُ الكلامَ ارتجالاً واقتضبتُه اقتضاباً ، ومعناهُمَا أن يكُونَ تكلمَ بهِ مِنْ غيْر أن يكون هيَّأَهُ قبل ذلك .
قال : وسمعتُ الأصمعي يقول : القضيبُ من السُّيوفِ اللطيفُ ، وهو ضِدُّ الصفيحةِ ، والقضيبُ : الغصنُ وجمعهُ القُضبانُ والقِضبانُ والقضيبُ من الإبلِ الذي لم يمهرِ الرِّياضَةَ ، واقتضَبَ فُلانٌ بكراً إذا ركبهُ ليذله قبل أن يُراضَ .
يقال : بكرٌ قضيبٌ وناقةٌ قضيبٌ بغيرِ هَاءٍ .
وقال النضرُ : القضيبُ : شجرٌ تتخذُ منهُ القسيُّ ، وأنشدَ غيرهُ :
رَذَايا كالبَلايا أو
كعِيدَانٍ مِنَ القضْبِ
ويقال : إنه من أجناسِ النبعِ ، وقد يكنى بالقضيبِ عن ذكرِ الإنسانِ وجميعِ الحيوانِ ، والمقضَبَةُ منبِتُ القضْب ويجمعُ مَقَاضِبَ ومقاضِيبَ .
وقال عروة بن الورد :
لستُ لمرَّةَ إنْ لم أُوفِ مرْقبةً
يبدُو لِيَ الحَرْثُ مِنها والمقاضيب
والمقتضَبُ : عروضٌ مِن الشِّعرِ معروفٌ وهو مِثلُ قولهِ :
هَلْ عليَّ وَيحكما
إنْ لَهَوْتُ من حَرَج
ويقال للمنجلِ مِقْضبٌ ومقضاب وسيف قاضبٌ قاطعٌ .
وقال الأصمعي : القضبُ : السهامُ الدقاقُ وَاحِدُها قضيب ، وأنشد قول ذِي الرُّمة :
مُعِدُّ زُرْقٍ هَدَتْ قضباً مُصَدَّرَةً
قال : أراد قضباً فسكنَ الضادَ وجعله مثل عديم وعدم وأديم وأدم .
وقال غيره : جمعَ قضيباً عَلَى قضب لما وجدَ فعلاً في الجمعِ مُستمراً .
قبض : قال الليث : القبضُ بجمع الكَفِّ على الشيءِ .
وقال غيره : القبضةُ : ما أخذتَ بجُمْع كفِكَ كله ، فإذا كان بأصابعك فهي القبصة بالصاد .
قال الليث : ويقال : مَقْبِضُ القَوْس ومَقْبِضٌ أَعَمُّ وأَعْرَفُ .
وَيقولون : مقبضُ السِّكِّين وَمقْبِضتُه كل ذلك حيثُ يُقبَضُ عليه بِجُمْع الكَفِّ .
وقال ابن شميل : المَقبِضةُ مَوضع اليد من القناة .
الليث : القَبِيضُ من الدَّوَابِّ السريعُ نَقْل القوائم .
قال الطِّرِمَّاح :
سَدَتْ بقَبَاضَةٍ وثَنَتْ بِلِينِ
أبو عبيد عن أبي عمرو : القبْض : الإسراعُ .
يقال : منه رَجلٌ قَبِيضٌ بَيِّنُ القَبَاضةِ .
الليث : انقَبَضَ القومُ إذا ساروا وأَسرَعوا .
وأنشد :
آذَنَ جِيرَانُكَ بانقباضِ
والقابضُ : السائقُ السَّريعُ السَّوق .
قال أبو منصور : وإنَّما سُمِّيَ السوْقُ قَبْضاً لأن السائقَ للإبلِ يَقْبضها أي : يجمعهَا إذا أرادَ سَوقهَا ، فإن انتشرتْ عليه لم يقدر على سَوقِهَا ومنه قول الفَقعسيِّ :
في هَجْمَةٍ يُغدِرُ منها القابض
الليث : إنه لَيقبِضنِي ما قَبضكَ قُلْتُ معناه : أنه ليُحْشمُني ما أحْشمك ونَقِيضهُ إنه لَيَبْسُطُنِي ما بَسَطَكَ .
يقال : الخيرُ يَبْسُطهُ والشَّرُّ يَقْبضهُ ، والتَّقَبُّضُ : التَّشَنُّجُ ، والملك قابضُ الأرواح .
الحراني عن ابن السكيت : القَبْضُ : مَصْدَرُ قَبضْتُ قَبْضاً ، والْقَبْضُ : السُّرْعَةُ .
يقال : إنه لَقبِيضٌ بين القباضَةِ والْقَبضِ ، إذا كان سريعاً ، وأنشد :
كيفَ تَرَاهَا والْحُدَاةُ تَقْبضُ
أي : تَسُوقُ سَوْقاً سريعاً .
ويقال : قَبضْتُ مالِي قَبْضاً .
ودَخَلَ مَالُ فُلانٍ في الْقَبَضِ ، يعني ما قُبِضَ من أموالِ الناسِ .
وقال الليث : الْقَبَضُ ما جُمِعَ من الغنائم فَأُلْقِيَ في قَبَضِهِ أي : في مُجْتَمعهِ ، والْقَبّاضَةُ : الحمار السَّريعُ الذي يَقْبضُ الْعانَةَ أي : يُعْجِلهَا وأنشد :
قَبَّاضَةٌ بين العنِيفِ واللَّبِقْ
قال : والقَبِيضةُ : القَصِيرَةُ .
قال أبو منصور : هذا غَلَطٌ وكان قَرَأَ القُنْبُضَةَ بالنونِ والباءِ فَصَيَّرَها قَبِيضَةً .
وروى أبو عبيد عن الأصمعي قال : الْقُنْبُضَةُ من النِّساء القصيرَةُ ، وأنشد :
إذا القُنْبُضَاتُ السُّودُ طَوَّفْنَ بالضُّحى
رَقَدْنَ عَليهنَّ الْحِجالُ المُسَجَّفُ
الأصمعي : ما أدري أيُّ القَبيضِ هو كقولِكَ أيُّ الْخَلْقِ هو ، وربمَا تكلَّمُوا به بِغيرِ حَرْفِ النَّفْي كما قال الراعي :
أمْسَتْ أُمَيَّةُ للإسْلامِ حائِطَةً
ولِلْقَبيضِ رُعاةً أمْرُهَا الرَّشَدُ
ويقال للرَّاعي الْحَسَنِ التدبير الرفيقِ برَعِيْتِهِ إنَّه لَقُبْضَةٌ رُفَضَةٌ ، ومَعنَاهُ : أنه يَقْبضُهَا فَيسوقُها إذا أجدَبَ المَرْتَعُ ، وإذا وَقَعَتْ في لُمْعَةٍ من الكلاء رَفَضَها حتى تنتشرَ فَتَرْتعَ كيف شاءت .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القبضُ قَبولُكَ المتاعَ وإن لم تُحوِّلهُ ، والقبْضُ : تحوِيلكَ المتاعَ إلى حَيِّزِكَ والقبضُ الانقِباضُ وأصْله في جَناحِ الطير .
قال تعالى : ( صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ ) ( الملك : 19 ) .
والقبضُ : التناولُ لِلشيءِ بِيدكَ مُلامَسةَ ، والقَبْضُ ضَرْبٌ من السَّيْرِ .

##### Türkçe

ق ض ب
**قضب** , **قبض** : ikisi de kullanımdadır.

**قضب** : Allah (azze ve celle) dedi: ( “yarıp da onda tane, üzüm ve **قَضْباً** bitirdik” ) (Abese: 27, 28).
el-Ferrâ dedi: **القَضْبُ**: **الرَّطْبة**’dir. Dedi: Mekke ehli **القَتَّ**’e **القَضْبَة** derler.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **القَضْبُ**: **الرَّطْبةُ**’dir.
Başkası Lebîd b. Rabîa’nın beytini okudu:
Eğer onunla ekin ve **قضبا** sularlarsa
Onu uzun çukurlara doğru eğdirdiler
el-Leys dedi: **القضبُ** ağaçtan: dalları düzleşmiş ve uzamış her ağaçtır; ve **القضبُ**: senin **القضِيبَ** ve benzerini kesmendir.
Dedi: **القضيبُ**; oklardan yahut yaylardan yapmak için dallardan kestiğin şeye verilen bir addır; ve Ru’be’den okudu:
Ve yarıcı (bir şey) ki **قَضْبٍ**’dendir; kesilmedikçe kesilmez
Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: (O, bir elbisede **التَّصْلِيبَ** gördüğü zaman onu **قضبَهُ** idi.)
Ebû Ubeyd dedi: el-Asmaî dedi: yani ondan **التَّصْلِيبِ** yerini kesti. Ve **القضب**: kesmedir; ondan denildi: **اقتضبتُ الحديثَ**; ancak onu çekip aldım ve kestim (kopardım) demektir. Ve bunu, boğayı vasfederek Zû’r-Rumme kastetti:
Sanki o, bir **عِفْرِيَةٍ**’nin ardından bir yıldızdır
Gecenin karanlığında işaretlenmiş, **مُنقضب**
Yani: yerinden kopup inmiş.
el-Kutâmî boğayı vasfederek dedi:
Sağanağının sabahında ürkek olarak sabahladı
Ayağa kalkışı huysuz; dalları **يقضِّبُ**
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **ارتجلْتُ الكلامَ** irticâlen ve **اقتضبتُه** iktizâben; ikisinin manası, onu daha önce hazırlamış olmaksızın onunla konuşmuş olmasıdır.
Dedi: el-Asmaî’yi şöyle derken işittim: **القضيبُ** kılıçlardan: ince olanıdır; o, **الصفيحةِ**’nin zıddıdır. Ve **القضيبُ**: daldır; çoğulu **القُضبانُ** ve **القِضبانُ**’dır. Ve **القضيبُ** develerden: terbiye alıştırmasını henüz öğrenmemiş olandır. Ve falan, bir bakireyi (genç deveyi) **اقتضَبَ** eder; onu, terbiye edilmeden önce boyun eğdirmek için biner.
Denilir: **بكرٌ قضيبٌ** ve **ناقةٌ قضيبٌ**; **هَاءٍ** olmaksızın.
en-Nadr dedi: **القضيبُ**: ondan yaylar yapılan ağaçtır. Başkası okudu:
Belalar gibi rezillikler yahut
**القضْبِ**’den çubuklar gibi
Ve denilir: o, **النبعِ** cinslerindendir. Ve **القضيبِ** ile insanın ve bütün hayvanın erkeği kinayelenir. Ve **المقضَبَةُ**: **القضْب**’un bittiği yerdir; çoğulu **مَقَاضِبَ** ve **مقاضِيبَ**’dır.
Urve b. el-Verd dedi:
Eğer bir gözetleme yerini yerine getirmezsem, ben Murra’ya (mensup) değilim
Ondan bana ekin ve **المقاضيب** görünür
Ve **المقتضَبُ**: şiirden bilinen bir aruzdur; şu söze benzer:
Bana, yazık size, (bir şey) var mı
Eğer bir sıkıntıdan oyalanırsam
Ve orak için **مِقْضبٌ** ve **مقضاب** denilir; ve **سيف قاضبٌ**: kesici.
el-Asmaî dedi: **القضبُ**: ince oklardır; tekili **قضيب**’dir. Zû’r-Rumme’nin sözünü okudu:
Mavi (oklar) hazırlayıcı; **قضباً**’ı öne sürülmüş olarak hidayet etti
Dedi: **قضباً** istedi; sonra **الضادَ**’ı sükûnladı ve onu **عديم** ve **عدم** ve **أديم** ve **أدم** gibi yaptı.
Başkası dedi: cem‘de süreklilik gösteren bir **فعلاً** bulduğu için **قضيباً**’ı **قضب** üzerine cem‘ etti.

**قبض** : el-Leys dedi: **القبضُ**; bir şeyi avucun tamamını toplayarak tutmaktır.
Başkası dedi: **القبضةُ**: avucunun tamamını toplayarak aldığın şeydir; eğer parmaklarınla olursa o, **القبصة**’dır; **بالصاد** ile.
el-Leys dedi: **مَقْبِضُ القَوْس** denilir; ve **مَقْبِضٌ** daha genel ve daha bilinen (bir addır).
Ve derler: **مقبضُ السِّكِّين** ve **مقْبِضتُه**; bunların hepsi, avucun tamamıyla tutulduğu yerdir.
İbn Şumeyl dedi: **المَقبِضةُ**; mızrak sapında elin yeridir.
el-Leys: **القَبِيضُ** binek hayvanlarından: ayakların naklinde hızlı olandır.
et-Tırımmah dedi:
**قَبَاضَةٍ** ile örttü ve yumuşaklıkla büktü
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **القبْض**: hızlanmadır.
Denilir: ondan, **رَجلٌ قَبِيضٌ**; **القَبَاضةِ**’si açık (belli) olan.
el-Leys: kavim **انقَبَضَ** ettiğinde; yürüdüler ve hızlandılar.
Ve okudu:
Komşuların **بانقباضِ** ile haber verdi
Ve **القابضُ**: hızlı sevk eden sürücüdür.
Ebû Mansûr dedi: sevke ancak **قَبْضاً** adı verildi; çünkü deve sürücüsü, onları sürmek istediğinde onları **يَقْبضها**; yani toplar. Eğer ona karşı dağılırlarsa onları sürmeye güç yetiremez. Ve ondan el-Fak‘asî’nin sözü:
Bir baskında ki ondan **القابض** hainlik eder
el-Leys: “Beni, seni **قَبضكَ** eden şey **لَيقبِضنِي**” dediğimde manası: “Beni, seni utandıran şey utandırır”dır; bunun nakîzi: “Beni, seni **بَسَطَكَ** eden şey **لَيَبْسُطُنِي**.”
Denilir: hayır onu **يَبْسُطهُ**, şer onu **يَقْبضهُ**; ve **التَّقَبُّضُ**: kasılmadır. Ve melek, ruhları kabzedendir.
el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: **القَبْضُ**; **قَبضْتُ**’nun masdarıdır: **قَبْضاً**. Ve **الْقَبْضُ**: sürattir.
Denilir: o, hızlı olduğunda, **القباضَةِ** ve **الْقَبضِ** arasında açıkça **لَقبِيضٌ**’dir. Ve okudu:
Onu nasıl görürsün, hâlbuki **الْحُدَاةُ** **تَقْبضُ**
Yani: hızlı bir sevk ile sürer.
Ve denilir: malımı **قَبضْتُ**; **قَبْضاً**.
Ve falanın malı **الْقَبَضِ** içine girdi; yani insanların mallarından kabzedilmiş olan (şey) içine.
el-Leys dedi: **الْقَبَضُ**; ganimetlerden toplanıp onun **قَبَضِهِ**’ne, yani toplanma yerine atılan şeydir. Ve **الْقَبّاضَةُ**: hızlı eşektir; **الْعانَةَ**’yı **يَقْبضُ**; yani onu acele ettirir. Ve okudu:
**قَبَّاضَةٌ**; sert ile çevik arasında
Dedi: ve **القَبِيضةُ**: kısa olandır.
Ebû Mansûr dedi: bu bir yanlıştır; o, **القُنْبُضَةَ**’yı **بالنونِ والباءِ** ile okumuş, sonra onu **قَبِيضَةً** yapmıştır.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den rivayet etti; dedi: **الْقُنْبُضَةُ** kadınlardan kısa olandır. Ve okudu:
Kara **القُنْبُضَاتُ** kuşluk vakti dolaştıklarında
Üstlerine örtülü perdeler çöktü
el-Asmaî: **القَبيضِ**’in hangisi olduğunu bilmiyorum; senin “hangi yaratık odur” demen gibi. Ve bazen onu, çoban’ın dediği gibi, nefy harfi olmaksızın söylediler:
Umeyye İslâm için bir duvar oldu
Ve **لِلْقَبيضِ** çobanlar; onun işi doğru yoldur
Ve sürüsüne yumuşak davranan, iyi tedbirli çobana: o, **لَقُبْضَةٌ رُفَضَةٌ** denilir; manası: otlak kıtlaştığında onu **يَقْبضُهَا**; sonra onu sürer. Ve otun bir parıltısına düştüğünde onu **رَفَضَها**; ta ki yayılsın da dilediği gibi otlasın.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den dedi: **القبضُ**; eşyayı, onu taşımamış olsan bile, kabul etmendir. Ve **القبْضُ**: eşyayı kendi alanına nakletmendir. Ve **القبضُ**: **الانقِباضُ**’dır; aslı kuşun kanadındadır.
Allah Teâlâ dedi: ( “kanat açanlar ve **يَقْبِضْنَ**; onları ancak (O) tutar” ) (Mülk: 19).
Ve **القبضُ**: bir şeyi elinle dokunarak almaktır. Ve **القَبْضُ**: yürüyüşün bir türüdür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والباء وما يثلثهما)
(قبح)  القاف والباء والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلاف الحُسْن، وهو القُبْح. يقال قَبحَه الله، وهذا مقبوحٌ وقَبيح. وزعم ناسٌ أنَّ المعنى في قَبَحه: نحّاهُ وأبعدَه. [ومنه] قولُه تعالى: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ [القصص 42].
ومما شذَّ عن الأصل وأحسَبُه من الكلام الذي ذَهَبَ مَن كان يُحْسِنُه، قولُهم كِسْرُ قَبيحٍ، وهو عَظْمُ السَّاعد، النِّصف الذي يلي المِرْفَق. قال:
لو كنتَ عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ	 *** ولو كنتَ كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيحِ
(قبر)  القاف والباء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غموضٍ في شيء وتطامُن. من ذلك القَبْر: قَبْر الميِّت. يقال قَبَرْتُه أقْبُرُه. قال الأعشى:
لو أسندَتْ ميتاً إلى نَحْرِِها *** عاشَ ولم يُنقَلْ إلى قَابِرِ([1])فإن جعلتَ لـه مكاناً يُقْبَرُ فيه قلتَ: أقْبَرْتُهُ، قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. قلنا: ولولا أنَّ العلماءَ تجوَّزُوا في هذا لمَا رأينا أنْ يُجمَعَ بين قَوْلِ الله وبين الشِّعْرِ في كتابٍ، فكيف في وَرَقَةٍ أو صفحة. ولكنَّا اقتدَيْنَا بهم، والله تعالى يَغفر لنا، ويعفو عَنَّا وعنهم([2]).
وقال ناسٌ من أهل التَّفسير في قوله تعالى: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. ألهمَ كيف يُدْفَن. قال ابنُ دُرَيد: أرض قَبُورٌ: غامضة. ونَخْلَةٌ قَبُور [وكَبُوسٌ([3])]: يكون حَمْلُها في سَعَفها. ومكانُ القبور مَقْبَرَة ومَقْبُرَة.
(قبس)  القاف والباء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صفةٍ من صفات النَّار، ثمَّ يستعار. من ذلك القَبَس: شُعْلَةُ النَّار. قال الله تعالى في قِصَّة موسى عليه السلام: ﴿لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ﴾ [طه 10]. ويقولون: أقْبَسْتُ الرّجُلَ عِلماً، وقَبَسْتُه ناراً.
قال ابنُ دريد([4]): قَبَسْتُ من فلانٍ ناراً، واقتَبَسْتُ منه علماً، وأَقْبَسَنِي قَبَساً.
ومن هذا القياس قولهم: فَحْلٌ قَبِيسٌ، وذلك إذا كان سريعَ الإلقاح، كأنَّهُ شُبِّهَ بِشُعْلَةِ النّار. قال:
* فَأُمٌّ لَِقْوَةٌ وأبٌ قَبِيسُ([5]) *
فأمَّا القِبْس فيقال إنَّه الأصل.
(قبص)  القاف والباء والصاد أصلانِ يَدُلُّ أحدهما على خِفّةٍ وسُرعة، والآخَر على تجمُّع.
فالأوَّل القَبَص، وهو الخِفَّة والنَّشاط. والقَبُوص: الذي إذا جَرَى لم يُصِبِ الأرضَ منهُ إلاّ أطرافُ سَنابِكه. ومن ذلك القَبْصُ، وهو تناوُلُ الشَّيءِ بأطراف الأصابع، ولا يكون ذلك إلاَّ عن خِفَّة وعَجَلة. وقرئت: ﴿فَقَبَصْتُ قَبْصَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ([6])﴾ [طه 96]، بالصَّاد. وذلك المأخوذُ قَبْصة.
والأصل الآخر القِبْص، وهو العَدَد الكثير. قال:
لكم مَسجدَا اللهِ المَزُورَانِ والحَصَى	لكُمْ قِبْصُه من بينِ أثْرَى وأَقتَرَا([7])ومن هذا الباب القَبَص في الرَّأس: الضَّخَم، ويقال منه هامَةٌ قَبْصاء. قال أبو النجم:
* [قَبْصَاءَ لَم تُفطَحْ ولم تُكَتَّلِ([8])] *
ومما شذَّ عن هذين الأصلين: القَبْصَ، وهو وجعٌ عن أكْل الزَّبيب. قال:
* أرفقة تشكو الجُحافَ والقَبَصْ([9]) *
(قبض)  القاف والباء والضاد أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على شيء مأخوذٍ، وتجمُّع في شيء.
تقول: قَبَضْتُ الشَّيءَ من المال وغيرهِ قَبْضاً. ومَقْبِض السَّيف ومَقْبَضُه: حيث تَقبِضُ* عليه. والقَبَض، بفتح الباء: ما جُمِعَ من الغنائم وحُصِّل. يقال: اطرَحْ هذا في القَبَض، أي في سائر ما قُبِض من المغْنَم. وأمَّا القَبْض الذي هو الإسراع، فمن هذا أيضاً، لأنَّه إذا أسرَع جَمَع([10]) نَفْسَهُ وأطرافَه. قال الله تعالى: ﴿أوَلَمْ يَرَوْا إلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمسِكُهُنَّ﴾ [الملك 19]، قالوا: يُسْرِعْن في الطَّيَران. وهذه اللّفظَةُ من قولهم: راعٍ قُبَضةٌ، إذا كان لا يتفسَّح في مَرعى غَنَمه. يقال: هو قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ، أي يَقبِضُها حَتَّى إذا بَلَغَ المكانَ يؤُمُّه رَفَضها. ويقولون للسَّائق العنيف: قبَّاضةٌ وقابض. قال رؤبة:
* قبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ([11]) *
ومن الباب: انقبَضَ عن الأمر وتقبّض، إذا اشمأَزَّ([12]).
(قبط)  القاف والباء والطاء أصلٌ صحيح. قال ابن دريد([13]): القَبْط: جَمْعُكَ الشَّيءَ بيدِك. يقال: قَبَطْتُه أقْبِطُهُ قَبْطاً. قال: وبه سُمِّيَ القُبَّاط([14])، هذا النَّاطف، عربيٌّ صحيح.
ومما ليس من هذا الباب القِبط: أهلُ مصر، والنِّسبة إليهم قِبطيٌّ، والثِّياب القُبطيّةُ لعلَّها منسوبةٌ إلى هؤلاء، إلاَّ أنَّ القافَ ضُمَّت للفَرْق.
قال زهير:
لَيَأْتِيَنَّكَ مِنِّي مَنْطِقٌ قَذَعٌ *** باقٍ كَمَا دَنَّسَ القُبْطِيَّةَ الوَدَكُ([15])وتجمع قَباطيّ.
(قبع)  القاف والباء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شبه أنْ يَخْتَبئ الإنسانُ أو غيرُه. يقال: [قَبَع] الخنزيرُ والقنفذُ، إذا أدْخَلَ رأسَهُ في عُنقه، قَبْعاً. وجارية قُبَعَة طُلَعة، إذا تخبَّأت تارةً وتطلَّعَتْ تارة. والقُبَعة: خِرقة كالبُرنُس، تسمِّيها العامة: القُنْبُعَة([16]). والقُبَاع: مكيالٌ واسعٌ، كأَنَّه سمِّي قُباعاً لما يَقْبَعُ فيه من شيء. وقَبَع الرّجُلُ: أعيا وانبهَرَ. وسُمِّي قابعاً لأنَّه يَتقبض عند إعيائه عن الحركة.
ومما شذَّ عن هذا الباب قَبِيعةُ السَّيف، وهي التي على طَرَف قائِمِهِ من حديدٍ أو فِضَّة.
(قبل)  القاف والباء واللام أصلٌ واحدٌ صحيحٌ تدلُّ كلمهُ كلُّها على مواجهةِ الشَّيء للشَّيء، ويتفرع بعد ذلك.
فالقُبُل من كلِّ شيء: خلافُ دُبُره، وذلك أنَّ مُقْدِمَه يُقْبِلُ على الشَّيء. والقَبيل: ما أقبَلَتْ به المرأةُ من غَزْلها حين تَفتِله. والدَّبير: ما أدبرَتْ به. وذلك معنَى قولهم: "ما يَعْرِف قبيلاً من دَبِير". والقِبلةُ سُمِّيت قِبلةً لإقبال النَّاس عليها في صَلاتِهِم، وهي مُقْبِلةٌ عليهم أيضاً. ويقال: فَعَل ذلك قِبَلاً، أي مُواجَهَة. وهذا من قِبَل فلانٍ، أي من عنده، كأنَّه هو الذي أقْبَلَ به عليك. والقِبَال: زمام البَعيرِ والنَّعل. وقابَلْتُها: جَعَلْتُ لها قِبالَينِ، لأنَّ كُلَّ واحدٍ منهما يُقْبِلُ على الآخَر. وشاةٌ مُقابَلة: قُطِعَت من أذنها قِطعةٌ لم تَبِنْ وتُرِكَتْ مُعلَّقة من قُدُم. [فإن كانت([17])] من أُخُرٍ فهي مُدابَرة. والقابلة: الليلة المقْبلة. والعامُ القابل: المُقْبل. ولا يقال منه فَعَلَ. والقابلة: التي تَقْبَلُ الولدُ عند الوِلادِ. والقَبُول من الرِّياح: الصَّبا، لأنَّها تُقابِل الدَّبور أو البيتَ([18]). وقَبِلْتُ الشَّيءَ قَبولاً. والقَبَل في العين: إقبال السَّوادِ على المَحْجِر، ويقال بل هو إقبالهُ على الأنف. والقَبَل: النَّشَْزُ من الأرض يستقبِلُك. تقول: رأيتُ بذلك القَبَل شخصاً. والقبيل: الكفيل؛ يقال قَبِل به قَبالةً([19])، وذلك أنَّهُ يُقْبِل على الشَّيء يَضْمنُه. وافعَلْ ذلك إلى عشرٍ من ذي قَبَل([20])، أي فيما يُستَأنف من الزَّمان. ويقال: أقبَلْنا على الإبل، إذا استقينا على رؤوسها وهي تشرب. [و] ذلك هو القَبَل. وفلانٌ مُقْتَبَل الشَّباب: لم يَبِنْ فيه أثر كِبَرٍ ولم يُولِّ شبابُه. وقال:
ليس بِعَلٍّ كبيرٍ لا شبابَ به *** لكن أُثَيْلةُ صافي اللَّونِ مُقْتَبَلُ([21])والقابل: الذي يَقْبَل دَلْوَ السّانيَة. قال:
وقابلٌ يتغنَّى كلَّما قَبضتْ *** على العَراقي يداه قائماً دَفَقَا([22])قال ابن دريد: القَبَلة: [خرزة شبيهة بالفَلْكَة تُعَلَّق في أعناق الخيل([23])]، ويقال القَبَلة: شيءٌ تتخذه السَّاحرة تقبل بوجه الإنسان على الآخَر([24]). وقبائل الرَّأس: شُعَبُه التي تَصل بينها الشُّؤون؛ وسمِّيت ذلك لإقبال كلِّ واحدةٍ منها على الأخرى؛ و*بذلك سمِّيت قبائلُ العرب. وقَبِيل القوم: عَرِيفُهم. وسمِّي بذلك لأنَّه يُقبِل عليهم يتعرَّف أمورَهم. قال:
أوَ كُلَّمَا وَرَدَتْ عُكاظَ قبيلة *** بَعثوا إليَّ قبيلَهم يتوسَّمُ([25])ونحن في قَبَالة([26]) فلانٍ، أي عِرافته، وما لفلانٍ قِبلةٌ، أي جهةٌ يتوجَّه إليها ويُقبِل عليها. ويقولون: القَبِيل: جماعةٌ من قبائلَ شتَّى، والقبيلة: بنو أبٍ واحد. وهذا عندنا قد قيل، وقد يقال لبني أبٍ واحدٍ قبيل. قال لبيد:
* وقَبِيلٌ من عُقَيلٍ صادقٌ([27]) *
فأمّا قولهم: لا قِبَلَ لي به([28])، أي لا طاقَة، فهو من الباب، أي ليس هو كما يمكِّنني الإقبال. فأمَّا قَبْلُ الذي هو خلافُ بعد، فيمكن أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، وقد يُتَمحَّل له بأن يقال هو مقبلٌ على الزّمان. وهو عندنا إلى الشُّذوذ أقرب.
(قبن)  القاف والباء والنون. يقولون: قَبَن في الأرض: ذهب. وحمار قَبَّان: دويْبّة.
(قبو)  القاف والباء والواو كلمةٌ صحيحة، تدلُّ على ضمٍّ وجمع. يقال: قَبَوْت الشَّيءَ: جمعتُه وضَممتُه. وأهلُ المدينة يسمُّون الرّفعَ في الحركات قَبْواً. وهذا حرفٌ مقْبُوّ. ويقال: إنَّ القَبَاء مشتقٌّ منه، لأنَّ الإنسانَ يجمعُه على نفْسه.
--------------ـــ
([1]) ديوان الأعشى 105.
([2]) هذا نموذج صادق من ورع ابن فارس.
([3]) التكملة من الجمهرة (1: 271).
([4]) الجمهرة (1: 287).
([5]) أنشد هذا العجز في مجالس ثعلب 640. وصدره كما في اللسان (لقو، قبس): * حملت ثلاثة فوضعت تما *
          وفي الألفاظ لابن السكيت 345:
* حملت ثلاثة فولدت تما *
([6]) قرأ الجمهور: (فقبضت قبضة) بالضاد المعجمة، وقرأ عبد الله وأبي وابن الزبير وحميد والحسن: (فقبصت قبصة) بفتح قاف (قبصة). وقرأ الحسن بخلاف عنه وقتادة ونصر بن عاصم بضم القاف. تفسير أبي حيان (6: 273). وانظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([7]) البيت للكميت، كما في اللسان (قبص). والبيت من شواهد النحويين، استشهد به في الإنصاف 427 على حذف الموصول وإبقاء صلته، وفي شرح الأشموني للألفية على حذف المنعوت الذي ليس بعض مجرور قبله بمن أو في.
([8]) موضعه بياض في الأصل. وأنشده في اللسان منسوباً لأبي النجم في (فطح)، وفي (قبص) بدون نسبة. ونجد البيت محرفاً في أرجوزة أبي النجم التي نشرها العلامة بهجة الأثري في مجلة المجمع العلمي العربي بدمشق، أغسطس سنة 1928 ص 474. وقبله:
* تحت حجاجي هامة لم تعجل *
([9]) أنشده في اللسان (جحف، قبص) ومجالس ثعلب 221.
([10]) في الأصل: "لأنه إذا ساغ وجمع".
([11]) ديوان رؤبة 105 واللسان (قبض).
([12]) بعده الأصل: "قال رؤبة أيضاً: قباضة بين العنيف واللبق".
([13]) الجمهرة (1: 307).
([14]) هذا يطابق نص الجمهرة. وفي المجمل عن ابن دريد: "القبيطي"، وهي لغة فيه.
([15]) ديوان زهير 183 واللسان (قبط، قذع).
([16]) كذا في الأصل واللسان (قنبع). وفي المجمل: "قبيعة".
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) هذا التعريف لأهل العراق، إذ أن القبول أو الصبا هي التي تهب من ناحية الشرق، والبيت في مغرب أهل العراق، فهي تقابله.
([19]) هي بالفتح كما في المجمل واللسان والقاموس. وأما بالكسر فمصدر لقبلت القابلة المرأة عند الولادة.
([20]) في الأصل: "عشرين ذي قبل"، صوابه في اللسان والقاموس. و "قبل" تقال بالتحريك وكعنب.
 ([21]) البيت للمتنخل الهذلي، كما سبق في (عل).
([22]) لزهير في ديوانه 40 واللسان (قبل) وبرواية: "كلما قدرت". وقبله:
لها أداة وأعوان غدون لها *** قتب وغرب إذا ما أفرغ انسحقا
 ([23]) التكملة من الجمهرة (1: 321)، وهي ثابتة في المجمل بدون عزو إلى ابن دريد.
([24]) في الأصل: "يتخذه الساحر يقبل" إلخ. ووجهه من المجمل. وفي اللسان والجمهرة: "والقبلة خرزة من خرز نساء الأعراب يؤخذن بها الرجال، يقلن في كلامهن: يا قبلة اقبليه "ويا كرار كريه".
([25]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. والرواية المشهورة: "عريفهم". اللسان (عرف) والأصمعيات 67 ليبسك ومعاهد التنصيص (1: 70) والعقد وكامل ابن الأثير (يوم مبايض). والبيت من أبيات لطريف بن مالك العنبري.
([26]) كذا ضبط في اللسان والقاموس، وضبط في المجمل بكسر القاف.
([27]) تمامه كما سبق في (عصل)، حيث سبق التخريج:
* كليوث بين غارب وعصل *
([28]) في الأصل: "لا قبل له بي"، والتفسير بعده يقتضي ما أثبت.

ـ

##### Türkçe

(قاف, **القاف** ve **الباء** ve bunların üçüncüsü olan şeyler babı)

(**قبح**)  **القاف** ve **الباء** ve **الحاء** bir tek kelimedir; güzelliğin zıddına delâlet eder; o da **القُبْح**tır. Denir ki: Allah onu çirkin kılsın; ve bu **مقبوح**tur ve **قَبيح**tir. Bir topluluk, **قَبَحه**’deki mânânın: onu uzaklaştırdı ve onu uzak etti, olduğunu iddia etti. [Ve ondan] O’nun (yüce) sözü: ﴿وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ﴾ [القصص 42].

Asıldan şâz olanlardan ve ben onu, onu iyi bilen kimsenin gidip de (kaybolup) gittiği sözden sayıyorum: onların “**كِسْرُ قَبيحٍ**” demeleri; o, önkol kemiğidir; dirseğe bitişik olan yarısıdır. Dedi ki:
لو كنتَ عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ	 *** ولو كنتَ كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيحِ

(**قبر**)  **القاف** ve **الباء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyde kapalılığa ve alçalmaya delâlet eder. Bundan: **القَبْر**; ölü’nün kabri. Denir ki: onu gömdüm; onu gömerim. A‘şâ dedi ki:
لو أسندَتْ ميتاً إلى نَحْرِِها *** عاشَ ولم يُنقَلْ إلى قَابِرِ
Eğer onun için içinde gömüleceği bir yer kılarsan, dersin ki: onu gömülecek yere koydum. Allah (yüce) dedi: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. Dedik ki: âlimler bunda mecaza gitmemiş olsalardı, Allah’ın sözü ile şiirin bir kitapta bir araya getirilmesini görmezdik; bir varakta yahut sayfada nasıl olsun. Fakat biz onlara uyduk; Allah (yüce) bize mağfiret etsin ve bizi ve onları affetsin.

Tefsir ehlinden bir topluluk, O’nun (yüce) sözü hakkında: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]: Ona nasıl gömüleceğini ilham etti, dedi. İbn Düreyd dedi: **أرض قَبُورٌ**: kapalı (gizli). Ve **نَخْلَةٌ قَبُور** [ve **كَبُوسٌ**]: yükü (meyvesi) yaprak saplarında olur. Ve kabirlerin yeri: **مَقْبَرَة** ve **مَقْبُرَة**.

(**قبس**)  **القاف** ve **الباء** ve **السين** sahih bir asıldır; ateşin sıfatlarından bir sıfata delâlet eder; sonra ödünç alınır. Bundan: **القَبَس**; ateşin alevi. Allah (yüce), Musa عليه السلام kıssasında dedi: ﴿لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ﴾ [طه 10]. Ve derler: bir adama ilim verdirdim; ve ona ateş aldım.

İbn Düreyd dedi: Birinden ateş aldım; ve ondan ilim aldım; ve bana bir **قَبَس** verdi.

Ve bu kıyastan onların sözü: **فَحْلٌ قَبِيسٌ**; bu, hızlı dölleyici olduğu zaman (söylenir); sanki ateşin alevine benzetilmiştir. Dedi ki:
* فَأُمٌّ لَِقْوَةٌ وأبٌ قَبِيسُ *
Ama **القِبْس** için, onun asıl olduğu söylenir.

(**قبص**)  **القاف** ve **الباء** ve **الصاد** iki asıldır: birisi hafifliğe ve sürate delâlet eder; diğeri toplanmaya.

Birincisi **القَبَص**tır; o, hafiflik ve canlılıktır. **القَبُوص**: koştuğu zaman, ondan yere ancak tırnaklarının uçları değen (hayvan). Ve bundan **القَبْص**: bir şeyi parmak uçlarıyla almak; bu ancak hafiflik ve acele ile olur. Şöyle okunmuştur: ﴿فَقَبَصْتُ قَبْصَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ﴾ [طه 96], **الصاد** ile. Ve alınan şey **قَبْصة**dır.

Diğer asıl **القِبْص**tır; o, çok sayıdır. Dedi ki:
لكم مَسجدَا اللهِ المَزُورَانِ والحَصَى	لكُمْ قِبْصُه من بينِ أثْرَى وأَقتَرَا
Ve bu babdan: baştaki **القَبَص**; irilik. Ondan: **هامَةٌ قَبْصاء** denir. Ebû’n-Necm dedi:
* قَبْصَاءَ لَم تُفطَحْ ولم تُكَتَّلِ *

Bu iki asıldan şâz olanlardan: **القَبْصَ**; kuru üzüm yemekten olan ağrı. Dedi ki:
* أرفقة تشكو الجُحافَ والقَبَصْ *

(**قبض**)  **القاف** ve **الباء** ve **الضاد** tek bir sahih asıldır; alınmış bir şeye ve bir şeyde toplanmaya delâlet eder.

Dersin ki: maldan ve başkasından bir şeyi aldım, alma olarak. Ve kılıcın **مَقْبِض**i ve **مَقْبَضُه**: üzerine tuttuğun yerdir. Ve **القَبَض**, **الباء**’nın fethiyle: ganimetlerden toplanıp elde edilen şeydir. Denir ki: bunu **القَبَض** içine at; yani ganimetten alınmış olanın geri kalanına. Ama sürat olan **القَبْض**, bu da bundandır; çünkü süratlenince kendini ve uzuvlarını toplar. Allah (yüce) dedi: ﴿أوَلَمْ يَرَوْا إلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمسِكُهُنَّ﴾ [الملك 19]; dediler ki: uçuşta süratlenirler. Ve bu lafız, onların “**راعٍ قُبَضةٌ**” sözündendir; sürüsünün otlağında genişlemeyen (çoban) olduğu zaman. Denir ki: o **قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ**dır; yani onları tutar; ta ki yöneldiği yere varınca onları salıverir. Ve sert sürücüye derler: **قبَّاضةٌ** ve **قابض**. Rü’be dedi:
* قبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ *

Ve babdandır: işten **انقبَضَ** etti ve **تقبّض** etti; iğrendiği zaman.

(**قبط**)  **القاف** ve **الباء** ve **الطاء** sahih bir asıldır. İbn Düreyd dedi: **القَبْط**: bir şeyi elinle toplaman. Denir ki: onu topladım; onu toplarım; toplama olarak. Dedi ki: bununla **القُبَّاط** adlandırıldı; bu, tatlı (şerbetli) lokmadır; sahih Arapçadır.

Bu babdan olmayan: **القِبط**; Mısır halkı. Onlara nisbet: **قِبطيٌّ**. **الثِّياب القُبطيّةُ** belki bunlara nisbetlidir; ancak ayırt için **القاف** dammelendi.

Züheyr dedi:
لَيَأْتِيَنَّكَ مِنِّي مَنْطِقٌ قَذَعٌ *** باقٍ كَمَا دَنَّسَ القُبْطِيَّةَ الوَدَكُ
Ve **قَباطيّ** diye çoğul yapılır.

(**قبع**)  **القاف** ve **الباء** ve **العين** sahih bir asıldır; insanın yahut başkasının saklanmasına benzer bir şeye delâlet eder. Denir ki: [**قَبَع**] domuz ve kirpi; başını boynuna soktuğu zaman; **قَبْعاً**. Ve **جارية قُبَعَة طُلَعة**: bazen saklanıp bazen göründüğü zaman. Ve **القُبَعة**: burnus gibi bir bez; avam ona **القُنْبُعَة** der. Ve **القُبَاع**: geniş bir ölçek; sanki içine giren şey sebebiyle **قُباعاً** adlandırılmıştır. Ve adam **قَبَع** etti: yoruldu ve nefesi kesildi. Ve “**قابعاً**” diye adlandırıldı; çünkü yorulunca hareketten büzülür.

Bu babdan şâz olanlardan: **قَبِيعةُ السَّيف**; onun dik kısmının ucunda demirden yahut gümüşten olan şeydir.

(**قبل**)  **القاف** ve **الباء** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; kelimelerinin hepsi bir şeyin bir şeye karşı gelmesine delâlet eder; sonra bundan dallanır.

Her şeyin **القُبُل**ü: arkasının zıddıdır; çünkü önü şeye yönelir. Ve **القَبيل**: kadının eğirip bükmeye başladığında ipliğinden getirdiği şeydir. Ve **الدَّبير**: arkasını dönerek getirdiği şeydir. Bu, onların “**ما يَعْرِف قبيلاً من دَبِير**” sözünün mânâsıdır. Ve **القِبلةُ**, insanların namazlarında ona yönelmeleri sebebiyle **قِبلةً** diye adlandırıldı; o da onlara yönelmiştir. Ve denir: bunu **قِبَلاً** yaptı; yani yüz yüze. Ve bu, falanın **قِبَل**indendir; yani onun yanındandır; sanki onu sana o getirmiştir. Ve **القِبَال**: devenin ve nalın kayışı. Ve onu karşılaştırdım: ona iki **قِبال** kıldım; çünkü her biri ötekine yönelir. Ve **شاةٌ مُقابَلة**: kulağından bir parça kesildi; ayrılmadı ve önden asılı bırakıldı. [Eğer] arkadan olursa, o **مُدابَرة**dir. Ve **القابلة**: gelecek gece. Ve **العامُ القابل**: gelecek (yıl). Ondan “yaptı” denmez. Ve **القابلة**: doğumda çocuğu karşılayan (ebe). Ve rüzgârlardan **القَبُول**: **الصَّبا**dır; çünkü **الدَّبور**a yahut eve karşı gelir. Ve bir şeyi **قَبولاً** kabul ettim. Ve gözde **القَبَل**: siyahlığın göz çukuruna yönelmesidir; denir ki bilakis onun buruna yönelmesidir. Ve **القَبَل**: yerden seni karşılayan tümsektir. Dersin ki: o **القَبَل**de bir şahıs gördüm. Ve **القبيل**: kefil; denir ki: onunla **قَبالةً** kefil oldu; çünkü şeye yönelir, onu üstlenir. Ve bunu, **ذي قَبَل**’den on’a kadar yap; yani zamandan başlanacak olan (gelecek olan) içinde. Ve derler: develere yöneldik; yani onlar içerken başları üzerinde su çektik. [Ve] işte o **القَبَل**dir. Ve falan **مُقْتَبَل الشَّباب**dır: onda yaşlılık izi belirmemiştir ve gençliği gitmemiştir. Dedi ki:
ليس بِعَلٍّ كبيرٍ لا شبابَ به *** لكن أُثَيْلةُ صافي اللَّونِ مُقْتَبَلُ
Ve **القابل**: su çekenin kovasını karşılayan (kimse). Dedi ki:
وقابلٌ يتغنَّى كلَّما قَبضتْ *** على العَراقي يداه قائماً دَفَقَا
İbn Düreyd dedi: **القَبَلة**: [**خرزة شبيهة بالفَلْكَة تُعَلَّق في أعناق الخيل**]; ve denir: **القَبَلة**: büyücünün, insanın yüzünü ötekine döndürmek için yaptığı bir şeydir. Ve başın **قبائل**i: **الشُّؤون**un arasını birleştirdiği dallarıdır; her birinin ötekine yönelmesi sebebiyle böyle adlandırıldı; ve bununla Arapların **قبائل**i adlandırıldı. Ve kavmin **قَبِيل**i: onların **عَرِيف**idir. Böyle adlandırıldı; çünkü onlara yönelir, işlerini tanır. Dedi ki:
أوَ كُلَّمَا وَرَدَتْ عُكاظَ قبيلة *** بَعثوا إليَّ قبيلَهم يتوسَّمُ
Ve biz falanın **قَبَالة**sindeyiz; yani onun **عِرافة**sındayız. Ve falanın **قِبلةٌ**si yoktur; yani yöneldiği ve ona yöneldiği bir ciheti yoktur. Ve derler: **القَبِيل**: türlü kabilelerden bir topluluk; ve **القبيلة**: bir tek babanın oğullarıdır. Bu, bize göre söylenmiştir; ve bir tek babanın oğullarına **قبيل** de denir. Lebîd dedi:
* وقَبِيلٌ من عُقَيلٍ صادقٌ *
Ama onların “**لا قِبَلَ لي به**” sözü: yani güç yok; babdandır; yani o, bana yönelmeyi mümkün kılacak gibi değildir. Ama “sonra”nın zıddı olan **قَبْلُ** ise, zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve ona, “zamana yönelmiş” denilerek bir çıkış yolu aranabilir. O, bize göre şâzlığa daha yakındır.

(**قبن**)  **القاف** ve **الباء** ve **النون**. Derler: yerde **قَبَن** etti: gitti. Ve **حمار قَبَّان**: küçük bir hayvancık.

(**قبو**)  **القاف** ve **الباء** ve **الواو** sahih bir kelimedir; sıkıştırmaya ve toplamaya delâlet eder. Denir ki: bir şeyi **قَبَوْت** ettim: onu topladım ve onu birleştirdim. Medine halkı harekelerdeki yükseltmeye **قَبْواً** der. Ve bu, **مقْبُوّ** bir harftir. Ve denir ki: **القَبَاء** ondan türemiştir; çünkü insan onu kendi üzerine toplar.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القبض: تناول الشيء بجميع الكف. نحو قبض السيف وغيره. قال تعالى: ﴿فقبضت فبضة﴾ [طه/96]، فقبض اليد على الشيء جمعها بعد تناوله، وقبضها عن الشيء جمعها قبل تناوله، وذلك إمساك عنه، ومنه قيل لإمساك اليد عن البذل. قبض. قال: ﴿يقبضون أيديهم﴾ [التوبة/67]، أي: يمتنعون من الإنفاق، ويستعار القبض لتحصيل الشيء وإن لم يكن فيه مراعاة الكف، كقولك: قبضت الدار من فلان، أي: حزتها. قال تعالى: ﴿والأرض جميعا قبضته يوم القيامة﴾ [الزمر/67]، أي: في حوزه حيث لا تمليك لأحد. وقوله: ﴿ثم قبضناه إلينا قبضا يسيرا﴾ [الفرقان/46]، فإشارة إلى نسخ الظل الشمس. ويستعار القبض للعدو؛ لتصور الذي يعدو بصورة المتناول من الأرض شيئا، وقوله: ﴿يقبض ويبسط﴾ [البقرة/245]، أي: يسلب تارة ويعطي تارة، أو يسلب قوما ويعطي قوما، أو يجمع مرة ويفرق أخرى، أو يميت ويحيي، وقد يكنى بالقبض عن الموت، فيقال: قبضة الله، وعلى هذا النحو قوله عليه الصلاة والسلام: (ما من آدمي إلا وقلبه بين أصبعين من أصابع الرحمن) (الحديث عن النواس بن سمعان قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (ما من قلب إلا وهو بين إصبعين من أصابع رب العالمين، إذا شاء أن يقيمه أقامه، وإذا شاء أن يزيغه أزاغه). أخرجه أحمد 4/182، وإسناده صحيح) أي: الله قادر على تصريف أشرف جزء منه، فكيف ما دونه، وقيل: راع قبضة: يجمع الإبل (يقال: راع قبضة: إذا كان منقبضا لا يتفسح في رعي غنمه. انظر: الجمهرة 1/303؛ والمجمل 3/741)، والانقباض: جمع الأطراف، ويستعمل في ترك التبسط.

##### Türkçe

- **القبض**: şey’i bütün avuçla almak. Şu gibi: kılıcı ve başkasını **قبض** etti. Yüce Allah dedi: ﴿فقبضت فبضة﴾ [طه/96]; böylece elin şey üzerine **قبض**’ı, onu aldıktan sonra onu (eli) toplamasıdır; onu şeyden **قبض** etmesi ise, onu almadan önce onu (eli) toplamasıdır; bu, ondan el çekmedir. Ondan dolayı, eli bağıştan alıkoymaya **قبض** denildi. Dedi: ﴿يقبضون أيديهم﴾ [التوبة/67], yani: infaktan kaçınırlar. Ve **القبض**, şey’i elde etmeye (tahsil etmeye) ödünçlenir; onda avucu gözetme olmasa bile; senin sözün gibi: “Falancadan evi **قبض** ettim”, yani: onu zapt ettim. Yüce Allah dedi: ﴿والأرض جميعا قبضته يوم القيامة﴾ [الزمر/67], yani: hiç kimseye mülkiyet verme olmaksızın, onun zaptında. Ve O’nun sözü: ﴿ثم قبضناه إلينا قبضا يسيرا﴾ [الفرقان/46]; böylece, gölgenin güneş tarafından neshedilmesine bir işarettir. Ve **القبض**, düşmanlık için ödünçlenir; çünkü düşmanlık edenin, yerden bir şey alanın suretiyle tasavvur edilmesi (sebebiyle). Ve O’nun sözü: ﴿يقبض ويبسط﴾ [البقرة/245], yani: bir kere alır (söker) ve bir kere verir; yahut bir kavimden alır ve bir kavme verir; yahut bir defa toplar ve başka bir defa dağıtır; yahut öldürür ve diriltir. Ve **القبض** ile ölümden kinaye yapılır; böylece denir: **قبضة الله**. Ve bu tarz üzere, onun—salât ve selâm üzerine olsun—sözü: (ما من آدمي إلا وقلبه بين أصبعين من أصابع الرحمن) (النواس بن سمعان’dan hadis: dedi: Allah’ın Elçisi صلى الله عليه وسلم şöyle derken işittim: (ما من قلب إلا وهو بين إصبعين من أصابع رب العالمين، إذا شاء أن يقيمه أقامه، وإذا شاء أن يزيغه أزاغه). Ahmed 4/182’de çıkardı; ve onun isnadı sahihtir) yani: Allah, onun en şerefli parçasını evirip çevirmeye kadirdir; öyleyse ondan aşağı olanı nasıl (olmasın). Ve denildi: **راع قبضة**: develeri toplar (denilir: **راع قبضة**: eğer o, sıkışık (münقبض) ise, koyunlarının otlatılmasında genişlemez. Bak: el-Cemhere 1/303; el-Mücmel 3/741). Ve **الانقباض**: uçları toplamak. Ve yayılmayı terk etmede kullanılır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ب ض
قبض المتاع وأقبضته إياه وقبّضته وتقابض المتبايعان وقابضته مقابضة واقتبضته لنفسي‏.‏
وأعطاني قبضةً من التمر وقبضةً‏.‏
والملك قابض الأرواح‏.‏
والرّهان مقبوضة‏.‏
وقبّض الطائر‏:‏ جمعه في قبضته‏.‏
وقبض على عرف الفرس‏.‏
وهو مقبض السّيف والقوس والسّوط ومقابضها‏.‏
وأقبض السّكين‏:‏ جعل له مقبضاً‏.‏
واطرح هذا في القبض‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قبض على غريمه وقبض على العامل‏.‏
وقبض فلان إلى رحمة الله وهو عمّا قليل مقبوض‏.‏
وفلان يبسط عبيده ولا يقبضهم والخير يقبضه والشرّ يبسطه وإنه ليقبضني ما قبضك ويبسطني ما بسطك‏.‏
وانقبضت عنّا فما قبضك‏.‏
وتقبض على الأمر‏:‏ توقّف عليه وتقبض عنه وانقبض‏:‏ اشمأز‏.‏
وقبض رجله وبسطها‏.‏
وقبّض وجهه فتقبّض‏.‏
وقبّضت النار الجلدة فتقبّضت‏.‏
وتقبض الشيخ‏:‏ تشنج‏.‏
وقبضت ثوبك وثوب مقبض‏:‏ مشنج وهو نحو الكسور في أوساط الأقبية‏.‏
رواع قبضةٌ رفضة‏:‏ حسن التدبير بالماشية يجمعها فإذا وجد مرعًى نشرها‏.‏
ويقال لمن يتمسك بالشيء ثم لا يلبث أن يدعه‏:‏ فلان قبضةٌ رفضة‏.‏
وقبضت الإبل‏:‏ أسرعت في سيرها كأنها تثب فيه وتجمع قوائمها‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ ويقبضن من عاد وسادٍ وواحدٍ كما انصاع بالسّيّ النّعام النّوافر وانقبض فلان في حاجته‏:‏ أسرع وشمّر وانقبضت بالقوم‏:‏ شمّرت بهم‏.‏
قال رؤبة‏:‏ فلو رأت بنت أبي انقضاضي وعجلي بالقوم وانقباضي وفرس قبيض‏:‏ سريع بيّن القباضة‏.‏
وملك فلان القبيض‏:‏ الخلق وما أدري أيّ القبيض هو‏.‏
قال الراعي‏:‏ أمست أميّة للإسلام حائطةً وللقبيض رعاةً أمرها رشد وأحب إليّ أن يروى خابطةً وللقبيض رعاةٌ أي رعاةٌ غيرهم‏.‏
وتقول‏:‏ أطاعه السود والبيض وألقى مقاليده إليه القبيض لأنه ساعٍ قبيض في أمر معاشه ودنياه‏.‏

##### Türkçe

ق ب ض
**قبض** metayı; ve onu ona **أقبضته** ettim; ve onu **قبّضته** ettim; ve iki alım-satım yapan **تقابض** ettiler; ve onunla **قابضته** ettim, **مقابضة** olarak; ve onu kendim için **اقتبضته** ettim.‏
Ve bana hurmadan bir **قبضةً** verdi; ve bir **قبضةً**.‏
Ve melik, ruhları **قابض** olandır.‏
Ve rehinler **مقبوضة**dur.‏
Ve kuşu **قبّض** etti: onu avucunda topladı.‏
Ve atın yelesi üzerine **قبض** etti.‏
Ve o, kılıcın, yayın ve kamçının **مقبض**ıdır; ve onların **مقابض**larıdır.‏
Ve bıçağı **أقبض** etti: ona bir **مقبضاً** yaptı.‏
Ve bunu **القبض** içine at.‏
Ve mecazdan: borçlusunu üzerine **قبض** etti; ve âmili üzerine **قبض** etti.‏
Ve falan, Allah’ın rahmetine **قبض** olundu; ve o, az sonra **مقبوض**dur.‏
Ve falan, kölelerini yayar ve onları **يقبض** etmez; ve hayrı **يقبض** eder, şerri yayar; ve gerçekten beni **يقبضني** eden, senin **قبض** ettiğindir; ve beni **يبسطني** eden, senin **بسط** ettiğindir.‏
Ve bizden **انقبضت**; artık seni **قبض** eden nedir?‏
Ve iş üzerine **تقبض** etti: onun üzerinde durdu; ve ondan **تقبض** etti; ve **انقبض** etti: tiksindi.‏
Ve ayağını **قبض** etti ve onu yaydı.‏
Ve yüzünü **قبّض** etti; böylece **تقبّض** etti.‏
Ve ateş deriyi **قبّضت**; böylece **تقبّضت**.‏
Ve şeyh **تقبض** etti: kasıldı.‏
Ve elbiseni **قبضت** ettim; ve **ثوب مقبض**: büzüşmüş; ve o, kubbelerin ortalarındaki kırıklar gibidir.‏
**رواع قبضةٌ رفضة**: davarı iyi idare etme; onu toplar, sonra otlak bulduğunda onu yayar.‏
Ve bir şeye tutunup sonra çok geçmeden onu bırakan kimse için denir: falan **قبضةٌ رفضة**dir.‏
Ve develeri **قبضت** ettim: yürüyüşlerinde hızlandılar; sanki onda sıçrıyorlar ve ayaklarını topluyorlar gibi.‏
Zü’r-Rumme dedi:
Ve **يقبضن** (tutarlar/toplarlar) bir **عاد**dan, bir **سادٍ**dan ve bir **واحدٍ**dan; tıpkı ürkek devekuşlarının sürücüyle boyun eğmesi gibi.
Ve falan, ihtiyacında **انقبض** etti: hızlandı ve eteğini topladı; ve kavimle **انقبضت** ettim: onlarla eteğimi topladım.‏
Rü’be dedi:
Eğer Ebû’nun kızı benim **انقضاضي**mi ve kavimle acelemi ve benim **انقباضي**mi görseydi.
Ve **فرس قبيض**: hızlı; **القباضة**sı açık-seçik (olan).‏
Ve falan, **القبيض**i mülk edindi: yaratılış; ve ben, onun hangi **القبيض** olduğunu bilmiyorum.‏
Er-Râ‘î dedi:
Ümeyye, İslâm için bir koruyucu olarak ve **للقبيض** için çobanlar olarak akşamladı; onun işi doğru yoldur.
Ve bana daha sevgili olan, “**خابطةً**” olarak rivayet edilmesidir; ve **للقبيض** için çobanlar, yani onların dışındaki çobanlar.‏
Ve dersin ki: siyahlar ve beyazlar ona itaat etti; ve dizginlerini ona bıraktı; **القبيض** (ona bıraktı), çünkü o, geçimi ve dünyası işinde hızlı koşan bir **قبيض**tir.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَبْضُ: خِلافُ البَسْط، قَبَضَه يَقْبِضُه قَبْضاً وقَبّضَه؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
تَرَكْتُ ابنَ ذي الجَدَّينِ فيه مُرِشَّةٌ،
يُقَبِّضُ أَحْشاءَ الجَبانِ شَهِيقُها
والانْقِباضُ: خِلافُ الانْبِساط، وقد انْقَبَضَ وتَقَبَّضَ. وانْقَبَضَ الشيءُ: صارَ مَقْبُوضاً. وتَقَبَّضَتِ الجلدة في النار أَي انْزَوَتْ. وفي أَسماء اللّه تعالى: القابِضُ، هو الذي يُمْسِكُ الرزق وغيره من الأَشياء عن العِبادِ بلُطْفِه وحِكمته ويَقْبِضُ الأَرْواحَ عند المَمات. وفي الحديث: يَقْبِضُ اللّه الأَرضَ ويقبض السماء أَي يجمعهما. وقُبِضَ المريضُ إِذا توُفِّيَ وإِذا أَشرف على الموت. وفي الحديث: فأَرْسَلَتْ إِليه أَن ابناً لي قُبِضَ؛ أَرادت أَنه في حال القَبْضِ ومُعالجة النَّزْع. الليث: إِنه ليَقْبِضُني ما قَبَضَك؛ قال الأَزهري: معناه أَنه يُحْشِمُني ما أَحْشَمَكَ، ونَقِيضُه من الكلام: إِنه لَيَبْسُطُني ما بَسَطَك. ويقال: الخَيْرُ يَبْسُطُه والشرُّ يَقْبِضُه. وفي الحديث: فاطِمةُ بَضْعةٌ مني يَقْبِضُني ما قبَضها أَي أَكره ما تكرهه وأَنْجَمِعُ مما تنجمع منه. والتَّقَبُّضُ: التَّشَنُّجُ. والملَكُ قابِضُ الأَرْواح. والقبض: مصدر قَبَضْت قَبْضاً، يقال: قبضتُ مالي قبضاً. والقَبْضُ: الانقباض، وأَصله في جناح الطائر؛ قال اللّه تعالى: ويَقْبِضْنَ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلا الرحمن. وقبَضَ الطائرُ جناحَه: جَمَعَه. وتَقَبَّضَتِ الجلدةُ في النار أَي انْزَوَتْ. وقوله تعالى: ويَقْبِضُون أَيديَهم؛ أَي عن النفقة، وقيل: لا يُؤْتون الزكاة. واللّه يَقْبِضُ ويبسُط أَي يُضَيِّقُ على قوم ويُوَسِّع على قوم. وقَبَّضَ ما بين عينيه فَتَقَبَّضَ: زَواه. وقَبَّضْتُ الشيءَ تَقْبِيضاً: جَمَعْتُه وزَوَيْتُه. ويومٌ يُقَبِّضُ ما بين العَيْنَيْنِ: يكنى بذلك عن شدة خَوْفٍ أَو حَرْب، وكذلك يومٌ يُقَبِّضُ الحشَى. والقُبْضةُ، بالضم: ما قَبَضْتَ عليه من شيء، يقال: أَعْطاه قُبضة من سَوِيق أَو تمر أَو كَفّاً
(* قوله «أو كفاً» في شرح القاموس: أَي كفاً.) منه،
وربما جاء بالفتح. الليث: القَبْضُ جَمْعُ الكفّ على الشيء. وقَبَضْتُ الشيءَ قبْضاً: أَخذته. والقَبْضة: ما أَخذت بِجُمْعِ كفِّك كله، فإِذا كان بأَصابعك فهي القَبْصةُ، بالصاد. ابن الأَعرابي: القَبْضُ قَبُولُكَ المَتاعَ وإِن تُحَوِّلْه. والقَبْضُ: تَحْوِيلُكَ المَتاعَ إِلى حَيِّزِكَ. والقَبْضُ: التناوُلُ للشيءِ بيدك مُلامَسةً. وقبَضَ على الشيء وبه يَقْبِضُ قَبْضاً: انْحَنَى عليه بجميع كفه. وفي التنزيل: فَقَبَضْتُ قَبْضةً من أَثَر الرسول؛ قال ابن جني: أَراد من تراب أَثَر حافِر فرَس الرسول، ومثله مسأَلة لكتاب: أَنْتَ مِنِّي فَرْسخانِ أَي أَنْتَ مني ذُو مَسافةِ فَرْسَخَيْنِ. وصار الشيءُ في قَبْضِي وقَبْضَتي أَي في مِلْكِي. وهذا قُبْضةُ كفِّي أَي قدر ما تَقْبِضُ عليه. وقوله عزّ وجلّ: والأَرضُ جميعاً قَبْضَتُه يوم القيامة؛ قال ثعلب: هذا كما تقول هذه الدارُ في قَبْضَتي ويدِي أي في مِلْكِي، قال: وليس بقَوِيّ، قال: وأَجازَ بعض النحويين قَبْضَتَه يومَ القيامة بنصب قبضَتَه، قال: وهذا ليس بجائز عند أَحد من النحويين البصريين لأَنه مختص، لا يقولون زيدٍ قبضتَك ولا زيد دارَك؛ وفي التهذيب: المعنى والأَرضُ في حال اجتماعها قَبْضَتُه يوم القيامة. وفي حديث حنين: فأَخذ قُبْضةً من التراب؛ هو بمعنى المَقْبُوض كالغُرْفةِ بمعنى المَغْرُوف، وهي بالضم الاسم، وبالفتح المرّة.
ومَقبِضُ السِّكِّينِ والقَوسِ والسيف ومَقْبِضَتُها: ما قَبَضْتَ عليه منها بجُمْع الكفّ، وكذلك مَقْبِضُ كل شيءٍ. التهذيب: ويقولون مَقْبِضَةُ السِّكِّينِ ومَقْبِض السيف، كل ذلك حيث يُقْبَضُ عليه بجُمع الكفّ. ابن شميل: المَقْبِضَةُ موضع اليد من القَناة. وأَقْبَضَ السيفَ والسكين: جعل لهما مَقْبِضاً.
ورجل قُبَضَةٌ رُفَضةٌ: للذي يَتمَسَّكُ بالشيء ثم لا يَلْبَثُ أَن يَدَعَه ويَرْفِضَه، وهو من الرِّعاء الذي يَقْبِضُ إِبله فيسُوقُها ويَطْرُدها حتى يُنْهِيها حيث شاء، وراعٍ قُبضَةٌ إِذا كان مُنْقَبِضاً لا يتفسَّح في رَعْي غنمه.
وقَبَضَ الشيءَ قَبْضاً: أَخذه. وقَبَّضَه المالَ: أَعْطاهُ إِيّاه. والقَبَضُ: ما قُبِضَ من الأَمْوال. وتَقْبِيضُ المالِ: إِعطاؤه لمن يأْخذه. والقَبْضُ: الأَخذ بجميع الكف.
وفي حديث بلال، رضي اللّه عنه، والتمر: فَجَعل يجيءُ به قُبَضاً قُبَضاً. وفي حديث مجاهد: هي القُبَضُ التي تُعْطى عند الحَصاد، وقد روي بالصاد المهملة.
ودخلَ مالُ فلان في القَبَض، بالتحريك، يعني ما قُبِضَ من أَموال الناس. الليث: القَبَضُ ما جُمع من الغنائم فأُلقي في قَبَضِه أَي في مُجْتَمَعِه. وفي الحديث: أَن سعداً قَتَلَ يوم بدر قَتِيلاً وأَخذ سيفه فقال له: أَلْقِه في القَبَضِ؛ والقَبَضُ، بالتحريك، بمعنى المقبوض وهو ما جُمِع من الغنيمة قبل أَن تُقْسَم. ومنه الحديث: كان سلمان على قَبَضٍ من قَبَضِ المهاجرين. ويقال: صار الشيءُ في قَبْضِكَ وفي قَبْضَتِكَ أَي في مِلْكِكَ.
والمَقْبَضُ: المكانُ الذي يُقْبَضُ فيه، نادِرٌ.
والقَبْضُ في زِحافِ الشعر: حذف الحرف الخامس الساكن من الجزء نحو النون من فعولن أَينما تصرفت، ونحو الياء من مفاعيلن؛ وكلُّ ما حُذف خامسه، فهو مَقْبُوض، وإِنما سمي مَقْبوضاً لِيُفْصَل بين ما حذف أَوله وآخره ووسطُه. وقُبِضَ الرَّجل: مات، فهو مَقْبُوضٌ. وتَقَبَّضَ على الأَمر: توَقَّفَ عليه. وتَقَبَّضَ عنه: اشْمَأَزَّ. والانْقِباضُ والقَباضةُ والقَبَضُ إِذا كان مُنْكَمِشاً سريعاً؛ قال الراجز:
أَتَتْكَ عِيسٌ تَحْمِيلُ المَشِيّا
ماءً، من الطَّثْرَةِ، أَحْوَذِيّا
يُعْجِلُ ذا القَباضةِ الوَحِيّا،
أَن يَرْفَعَ المئْزَرَ عنه شَيّا
والقَبِيضُ من الدواب: السرِيعُ نقلِ القوائِم؛ قال الطِّرمّاح: سَدَتْ بِقَباضةٍ وثَنَتْ بِلِين
والقابِضُ: السائقُ السرِيعُ السَّوْقِ؛ قال الأَزهري: وإِنما سمي السَّوْقُ قَبْضاً لأَنَّ السائق للإِبل يَقْبِضُها أَي يَجْمَعُها إِذا أَراد سوْقَها، فإِذا انتشرت عليه تَعَذَّرَ سوْقُها، قال: وقَبَضَ الإِبلَ يَقْبِضُها قَبّضاً ساقَها سَوْقاً عَنيفاً. وفرس قَبِيضُ الشدِّ أَي سَرِيعُ نقلِ القوائم. والقَبْضُ: السوْق السريع؛ يقال: هذا حادٍ قابِضٌ؛ قال الراجز:
كيْفَ تَراها، والحُداةُ تَقْبِضُ
بالغَمْلِ لَيْلاً، والرِّحالُ تَنْغِضُ
(* قوله «بالغمل» هو اسم موضع كما في الصحاح والمعجم لياقوت.) تَقْبِضُ أَي تسوق سَوْقاً سريعاً؛ وأَنشد ابن بري لأَبي محمد الفقعسي: هَلْ لَكِ، والعارِضُ مِنْكِ عائضُ،
في هَجْمةٍ يَغْدِرُ منها القابِضُ؟
ويقال: انْقَبَضَ أَي أَسْرَع في السوْق؛ قال الراجز:
ولو رَأَت بِنْت أَبي الفَضّاضِ،
وسُرْعتي بالقَوْمِ وانْقِباضِي
والعَيْرُ يَقْبِضُ عانَته: يَشُلَّها. وعَير قَبّاضة: شَلاَّل، وكذلك حادٍ قَبَّاضةٌ وقَبَّاضٌ؛ قال رؤبة:
قَبّاضةٌ بَيْنَ العَنِيفِ واللَّبِقْ
قال ابن سيده: دخلت الهاء في قَبّاضة للمبالغة، وقد انْقَبَضَ بها. والقَبْضُ: الإِسْراعُ. وانْقَبَضَ القومُ: سارُوا وأَسْرَعُوا؛ قال: آذَنَ جِيرانك بانْقِباضِ
قال: ومنه قوله تعالى: أَوَلم يَرَوْا إِلى الطير فوقهم صافّاتٍ ويَقْبِضْنَ.
والقُنْبُضةُ من النساء: القصيرة، والنون زائدة؛ قال الفرزدق: إِذا القُنْبُضات السودُ طَوَّفْنَ بالضُّحَى،
رَقَدْنَ، عَلَيْهِنَّ الحِجالُ المُسَجَّفُ
والرجل قُنْبُضٌ، والضمير في رَقدن يعود إِلى نسوة وصفهن بالنَّعْمةِ والتَّرَفِ إِذا كانت القُنْبُضات السود في خِدْمة وتَعَبٍ. قال الأَزهري: قول الليث القَبِيضةُ من النساء القصيرة تصحيف والصواب القُنْبُضة، بضم القاف والباء، وجمعها قُنْبُضات، وأَورد ببيت الفرزدق.
والقَبّاضةُ: الحمار السريعُ الذي يَقْبِضُ العانةَ أَي يُعْجِلُها؛ وأَنشد لرؤبة:
أَلَّفَ شَتَّى لَيْسَ بالرّاعِي الحَمِقْ،
قَبّاضةٌ بين العَنِيفِ واللَّبِقْ
الأَصمعي: ما أَدري أَيُّ القَبِيضِ هو كقولك ما أَدري أَيُّ الطَّمْشِ هو، وربما تكلموا به بغير حرف النفي؛ قال الراعي:
أَمْسَتْ أُمَيّةُ للاسْلامِ حائطةً،
ولِلْقَبِيضِ رُعاةً أَمْرُها الرّشدُ
ويقال للرّاعِي الحسَنِ التدْبير الرَّفِيقِ برَعِيَّتِه: إِنه لَقُبَضةٌ رُفَضةٌ، ومعناه أَنه يَقْبِضُها فيسُوقُها إِذا أَجْدَب لها المَرْتَعُ، فإِذا وقَعَت في لُمْعةٍ من الكلإِ رفَضَها حتى تَنْتَشِرَ فَتَرْتَعَ.والقَبْضُ: ضرب من السَّير. والقِبِضَّى: العَدْو الشديدُ؛ وروى الأَزهري عن المنذري عن أَبي طالب أَنه أَنشده قولَ الشماخ: وتَعْدُو والقِبِضَّى قَبْلَ عَيْرٍ وما جَرَى،
ولم تَدْرِ ما بالي ولم أَدْر ما لَها
قال: والقِبِضَّى والقِمِصَّى ضرْب من العَدْو فيه نَزْوٌ. وقال غيره: يقال قَبَضَ، بالصاد المهملة، يَقْبِضُ إِذا نزا، فهما لغتان؛ قال: وأَحسَب بيتَ الشمّاخ يُروى: وتعدو القِبِصّى، بالصاد المهملة.

##### Türkçe

**القَبْضُ**: **البَسْط**’ın zıddı; onu **قَبَضَه يَقْبِضُه قَبْضاً** ve **قَبّضَه**;
sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
“İbn Zî’l-Ceddeyn’i onda bir **مُرِشَّةٌ** bıraktım,
onun hırıltısı korkağın içlerini **يُقَبِّضُ** eder.”

**الانْقِباضُ**: **الانْبِساط**’ın zıddı; ve **انْقَبَضَ** ve **تَقَبَّضَ**. Ve **انْقَبَضَ**
şey: **مَقْبُوضاً** oldu. Ve dericik ateşte **تَقَبَّضَتِ**; yani büzüldü.
Ve Allah Teâlâ’nın isimlerinde: **القابِضُ**; o, kullardan rızkı ve başka
şeyleri lütfu ve hikmetiyle tutandır ve ölüm anında ruhları **يَقْبِضُ** eder.
Ve hadiste: Allah yeri **يَقْبِضُ** eder ve göğü **يقبض** eder; yani ikisini toplar. Ve **قُبِضَ**
hasta, vefat ettiğinde ve ölüme yaklaştığında. Ve hadiste: “Ona gönderdi:
Bana bir oğlum **قُبِضَ**”; onun **القَبْضِ** hâlinde ve can çekişmeyle uğraşma durumunda olduğunu kastetti.
el-Leys: “Beni **يَقْبِضُني** eder, seni **قَبَضَ** eden şey”; el-Ezherî dedi: manası,
seni utandıran şey beni de utandırır; ve sözde bunun nakîzi: “Beni **لَيَبْسُطُني** eder, seni genişleten şey.”
Ve denir: hayır onu **يَبْسُطُه** eder, şer onu **يَقْبِضُه** eder. Ve hadiste: “Fâtıma benden bir parçadır;
onu **قبَضها** eden şey beni **يَقْبِضُني** eder”; yani onun kerih gördüğünü kerih görürüm ve onun çekindiğinden çekinip toplanırım.
Ve **التَّقَبُّضُ**: **التَّشَنُّجُ**. Ve melek ruhların **قابِضُ**’ıdır. Ve **القبض**: **قَبَضْت قَبْضاً**’ın masdarı; denir: malımı **قبضاً** kabzettim. Ve **القَبْضُ**: **الانقباض**; aslı
kuşun kanadındadır; Allah Teâlâ dedi: “Ve **يَقْبِضْنَ**; onları ancak Rahmân tutar.”
Ve kuş kanadını **قبَضَ**: onu topladı. Ve dericik ateşte **تَقَبَّضَتِ**; yani büzüldü. Ve O’nun sözü: “Ve ellerini **ويَقْبِضُون**”;
yani nafakadan; ve denildi: zekâtı vermezler. Ve Allah **يَقْبِضُ** eder ve **يبسُط** eder; yani bir kavme daraltır
ve bir kavme genişletir. Ve iki gözünün arasını **قَبَّضَ** etti de **فَتَقَبَّضَ**: onu büktü. Ve şeyi **قَبَّضْتُ**
**تَقْبِيضاً**: onu topladım ve büktüm. Ve iki gözün arasını **يُقَبِّضُ** eden bir gün:
şiddetli korku yahut savaş hakkında bununla kinaye edilir; aynı şekilde içi **يُقَبِّضُ** eden bir gün.
Ve **القُبْضةُ** (ضم ile): bir şeyden üzerine **قَبَضْتَ** ettiğin şey; denir: ona kavrulmuş un yahut hurmadan bir **قُبضة** yahut bir avuç verdi
(* “أو كفاً” sözü, Kāmûs şerhinde: yani bir avuç.) ondan;
ve bazen فتح ile gelir. el-Leys: **القَبْضُ** şey üzerine avucu toplamak demektir. Ve şeyi **قَبَضْتُ**
**قبْضاً**: onu aldım. Ve **القَبْضة**: avucunun tamamını toplayarak aldığın şeydir; parmaklarınla olursa o **القَبْصةُ**’dır, **بالصاد**.
İbnü’l-A‘râbî: **القَبْضُ** metayı, onu nakletmesen bile, kabul etmendir. Ve **القَبْضُ**: metayı kendi alanına çevirmen.
Ve **القَبْضُ**: bir şeyi elinle dokunarak almandır. Ve şeye ve onunla **قَبْضاً** **يَقْبِضُ**: bütün avucuyla onun üzerine eğildi.
Ve tenzîlde: “Ben elçinin izinden bir **قَبْضةً** **فَقَبَضْتُ**”; İbn Cinnî dedi: elçinin atının nal izinin toprağından kastetti;
ve bunun benzeri, bir kitaba dair mesele: “Sen benden iki fersahsın”; yani sen benden iki fersahlık mesafe sahibisin.
Ve şey **قَبْضِي** ve **قَبْضَتي** içinde oldu; yani mülkümde. Ve bu, avucumun **قُبْضةُ**’sidir; yani üzerine kabzettiğin miktar.
Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: “Ve yer bütünüyle kıyamet günü O’nun **قَبْضَتُه**’dur”; Sa‘leb dedi: bu, “Bu ev benim **قَبْضَتي** ve elimdedir” demen gibidir; yani mülkümdedir; dedi: fakat kuvvetli değildir.
Dedi: bazı nahivciler **قَبْضَتَه يومَ القيامة**’yı **قبضَتَه**’yi nasb ederek câiz gördü; dedi: bu, Basralı nahivcilerden hiçbirine göre câiz değildir; çünkü mahsustur; “Zeyd’in **قبضتَك**” demezler, “Zeyd’in evin” de demezler.
**التهذيب**’de: mana, yerin toplanmış hâlinde kıyamet günü O’nun **قَبْضَتُه** olmasıdır.
Huneyn hadîsinde: “Topraktan bir **قُبْضةً** aldı”; bu, **المَقْبُوض** manasındadır; **الغُرْفةِ**’nin **المَغْرُوف** manasında olması gibi; o, ضم ile isimdir, فتح ile bir keredir.

Bıçağın, yayın ve kılıcın **مَقبِضُ**’u ve onun **مَقْبِضَتُها**’sı: onlardan avucun tamamını toplayarak üzerine **قَبَضْتَ** ettiğin şeydir; aynı şekilde her şeyin **مَقْبِضُ**’u.
**التهذيب**: “Bıçağın **مَقْبِضَةُ**’si” ve “kılıcın **مَقْبِض**’ı” derler; bunların hepsi, avucun tamamıyla üzerine kabzedilen yerdir.
İbn Şümeyl: **المَقْبِضَةُ** mızrak gövdesinde elin yeridir. Ve kılıcı ve bıçağı **أَقْبَضَ**: ikisine bir **مَقْبِضاً** yaptı.

Ve bir adam **قُبَضَةٌ رُفَضةٌ**: bir şeye tutunup sonra gecikmeden onu bırakıp terk eden kimse içindir; ve o, develerini **يَقْبِضُ** edip onları sevk eden
ve dilediği yere varıncaya dek onları süren ve kovan çobanlardandır; ve bir çoban **قُبضَةٌ**: koyunlarını otlatmada genişlemeyen, içine kapanık olduğunda.

Ve şeyi **قَبَضَ** **قَبْضاً**: onu aldı. Ve ona malı **قَبَّضَه**: onu ona verdi. Ve **القَبَضُ**: mallardan kabzedilen şey.
Ve malın **تَقْبِيضُ**’ı: onu alacak olana vermektir. Ve **القَبْضُ**: avucun tamamıyla almaktır.

Bilâl hadîsinde, Allah ondan razı olsun, hurma hakkında: onu **قُبَضاً قُبَضاً** getirmeye başladı.
Mücâhid hadîsinde: o, hasat sırasında verilen **القُبَضُ**’dur; ve **بالصاد** المهملة ile de rivayet edilmiştir.

Falanın malı **القَبَض**’a (harekeli) girdi; yani insanların mallarından kabzedilen şeye.
el-Leys: **القَبَضُ** ganimetlerden toplanan ve onun **قَبَضِه**’ine, yani toplanma yerine atılan şeydir. Ve hadiste: Sa‘d Bedir günü birini öldürdü ve kılıcını aldı; ona dedi ki: “Onu **القَبَضِ**’e at.”
Ve **القَبَضُ** (harekeli), **المقبوض** manasındadır; o, taksim edilmeden önce ganimetten toplanan şeydir. Ve bundan hadîs: Selmân, muhacirlerin **قَبَضٍ**’ından bir **قَبَضٍ** üzerindeydi.
Ve denir: şey senin **قَبْضِكَ**’inde ve **قَبْضَتِكَ**’indedir; yani mülkündedir.

Ve **المَقْبَضُ**: içinde kabzedilen yer; nâdirdir.

Ve şiirin zihâfında **القَبْضُ**: cüzden beşinci sâkin harfi hazfetmektir; **فعولن**’dan **النون** gibi, nerede tasarruf ederse etsin; ve **مفاعيلن**’dan **الياء** gibi; beşincisi hazfedilen her şey **مَقْبُوض**’dur.
Ve ancak, evveli, âhiri ve ortası hazfedilenden ayırt edilsin diye **مَقْبوضاً** diye adlandırıldı. Ve adam **قُبِضَ**: öldü; o hâlde o **مَقْبُوضٌ**’dur.
Ve iş üzerine **تَقَبَّضَ**: onda duraksadı. Ve ondan **تَقَبَّضَ**: tiksindi. Ve **الانْقِباضُ** ve **القَباضةُ** ve **القَبَضُ**: büzüşük, çabuk olduğunda; râciz dedi ki:
“Yük yükleyen develer sana geldi,
su (getirerek), **الطَّثْرَةِ**’den, çevik,
vahşi olan **ذا القَباضةِ**’yı acele ettirir,
ondan peştamalı biraz kaldırmaya.”

Ve binek hayvanlarından **القَبِيضُ**: ayakları hızlı nakleden; et-Tırimmâh dedi ki:
“Bir **قَباضةٍ** ile sertleşti ve bir yumuşaklıkla kıvrıldı.”

Ve **القابِضُ**: hızlı sevk eden sürücüdür; el-Ezherî dedi: sevke **قَبْضاً** denilmesi ancak şundandır: deve sürücüsü onları sevk etmek istediğinde onları **يَقْبِضُها** eder; yani toplar; eğer ona karşı dağılırlarsa onları sevk etmek güçleşir.
Dedi: ve develeri **قَبَضَ** **يَقْبِضُها قَبّضاً**: onları şiddetli bir sevkle sürdü. Ve bir at **قَبِيضُ الشدِّ**: yani ayakları hızlı nakleden.
Ve **القَبْضُ**: hızlı sevktir; denir: bu, **حادٍ قابِضٌ**’dır; râciz dedi ki:
“Onu nasıl görürsün, hâlbuki kervan sürücüleri **تَقْبِضُ** eder,
geceleyin **بالغَمْلِ**’de, ve semerler sallanır.”
(* “بالغمل” sözü, **الصحاح** ve Yâkūt’un **المعجم**’inde olduğu üzere bir yer adıdır.)
**تَقْبِضُ**: yani hızlı bir sevkle sürer; ve İbn Berrî, Ebû Muhammed el-Fuk‘asî için inşâd etti:
“Senin için var mı, senden olan bulut (da) ısırıcı iken,
bir topluluk içinde; ondan **القابِضُ** gadr eder?”

Ve denir: **انْقَبَضَ**; yani sevkte hızlandı; râciz dedi ki:
“Eğer Ebû’l-Faddâd’ın kızı görseydi,
kavimle süratimi ve **انْقِباضِي**’mi.”

Ve yaban eşeği, kuyruğunun kökünü **يَقْبِضُ** eder: onu felç edercesine kasar. Ve bir eşek **قَبّاضة**: felçli; aynı şekilde bir kervan sürücüsü **قَبَّاضةٌ** ve **قَبَّاضٌ**; Ru’be dedi ki:
“**قَبّاضةٌ**; şiddetli ile yumuşak arasında.”
İbn Sîde dedi: mübalağa için **قَبّاضة**’ya **الهاء** girdi; ve onunla **انْقَبَضَ** etti.

Ve **القَبْضُ**: hızlanmadır. Ve kavim **انْقَبَضَ**: yürüdüler ve hızlandılar; dedi ki:
“Komşularını **بانْقِباضِ** ile haberdar etti.”
Dedi: ve ondan Allah Teâlâ’nın sözü: “Üstlerinde kuşlara bakmadılar mı; saf saf ve **ويَقْبِضْنَ**.”

Ve kadınlardan **القُنْبُضةُ**: kısa boylu; **النون** ziyadedir; el-Ferezdak dedi ki:
“Eğer siyah **القُنْبُضات** kuşluk vakti dolaşırsa,
uyudular; üzerlerinde örtülü perdeler.”

Ve erkek **قُنْبُضٌ**’dur; ve **رَقدن**’deki zamir, onları nimet ve refahla vasfettiğin kadınlara döner; siyah **القُنْبُضات** hizmet ve yorgunluk içinde olduğunda.
el-Ezherî dedi: el-Leys’in “kadınlardan **القَبِيضةُ** kısa boyludur” sözü tashîftir; doğrusu **القُنْبُضة**’dır; **القاف** ve **الباء**’ın ضم’uyla; çoğulu **قُنْبُضات**; ve el-Ferezdak’ın beytini getirdi.

Ve **القَبّاضةُ**: kuyruğun kökünü **يَقْبِضُ** eden, yani onu acele ettiren hızlı eşektir;
ve Ru’be için inşâd etti:
“Dağınıkları birleştirdi; ahmak çoban değildir,
**قَبّاضةٌ**; şiddetli ile yumuşak arasında.”

el-Asma‘î: “Hangi **القَبِيضِ** olduğunu bilmiyorum” derim; senin “Hangi **الطَّمْشِ** olduğunu bilmiyorum” demen gibi; bazen nefiy harfi olmaksızın da onunla konuşurlar; er-Râ‘î dedi ki:
“Ümeyye İslâm için bir koruyucu oldu,
ve **لِلْقَبِيضِ** için çobanlar; onun işi doğru yoldur.”

Ve sürüsünü iyi idare eden, ona yumuşak davranan iyi çobana denir: “O, **لَقُبَضةٌ رُفَضةٌ**”; manası: otlak ona kıtlık verdiğinde onu toplar, sevk eder; bir ot yaması içine düştüğünde ise onu bırakır, ta ki yayılsın da otlasın.
Ve **القَبْضُ**: yürüyüşün bir türüdür. Ve **القِبِضَّى**: şiddetli koşudur; el-Ezherî, el-Münzirî’den, Ebû Tâlib’den rivayetle, ona eş-Şemmâh’ın sözünü inşâd etti:
“Ve koşar; **القِبِضَّى** bir yaban eşeğinden önce ve (o) koştu,
ne benim hâlimi bildi ne de ben onun hâlini bildim.”
Dedi: **القِبِضَّى** ve **القِمِصَّى**: içinde sıçrayış bulunan bir koşu türüdür. Ve başkası dedi: **قَبَضَ** denir, **بالصاد** المهملة, **يَقْبِضُ**: sıçradığında; ikisi iki lehçedir; dedi:
Ve sanırım eş-Şemmâh’ın beyti şöyle rivayet edilir: “Ve koşar **القِبِصّى**”, **بالصاد** المهملة.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ب ض * * قَبَضَ * الشيء أخذه و * القَبْضُ * أيضا ضد البسط وبابهما ضرب ويقال صار الشيء في * قَبْضِكَ * وفي قَبْضَتِك * أي في ملكك و * الانْقِباضُ * ضد الانبساط و * انْقَبَضَ * الشيء صار * مقبوضاً * و * القُبْضَةُ * بالضم ما قبضت عليه من شيء يقال أعطاه قبضة من سويق أو تمر أي كفا منه وربما جاء بالفتح و * المَقْبِضُ * بوزن المجلس من القوس ولاسيف ونحوهما حيث يقبض عليه بجمع الكف و * تَقَبَّضَ * عنه اشمأزَّ و * تَقَبَّضَتِ * الجلدة في النار انزوت و * قَبَّضَ * الشيء * تَقْبيضاً * جمعه وزواه و * قبَّضَهُ * المال أيضا أعضاه إياه و * قُبِضَ * فلان على ما لم يسم فاعله فهو * مقْبُوضٌ * أي مات و * القَبْضُ * الإسراع ومنه قوله تعالى ﴿صافات ويقبضن﴾

##### Türkçe

* ق ب ض * **قَبَضَ** şeyi aldı ve **القَبْضُ** da ayrıca yaymanın zıddıdır; ikisinin babı **ضرب**’dır. Ve denilir: şey **قَبْضِكَ**’da ve **قَبْضَتِك**’dedir; yani mülkündedir. Ve **الانْقِباضُ** yayılmanın zıddıdır. Ve **انْقَبَضَ** şey, **مقبوضاً** oldu. Ve **القُبْضَةُ** (ضم ile) bir şeyden üzerine kabzettiğin şeydir; denilir: ona kavrulmuş undan veya hurmadan bir **قبضة** verdi; yani ondan bir avuç. Bazen فتح ile de gelir. Ve **المَقْبِضُ**, **المجلس** vezninde, yaydan ve kılıçtan ve benzerlerinden, avucun toplanmasıyla üzerine kabzedilen yerdir. Ve **تَقَبَّضَ** ondan, tiksindi. Ve **تَقَبَّضَتِ** deri ateşte, büzüldü. Ve **قَبَّضَ** şeyi **تَقْبيضاً**, onu topladı ve büktü. Ve **قبَّضَهُ** malı da, onu ona verdi. Ve “faili adlandırılmayan” üzere **قُبِضَ** falan; o halde o **مقْبُوضٌ**’dur; yani öldü. Ve **القَبْضُ** hızlanmadır. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿صافات ويقبضن﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قبضه بيده يقبضه: تناوله بيده ملامسة، كما في العباب، وهو أخص من قول الجوهري: قبضت الشيء قبضا: أخذته، ويقرب منه قول الليث: القبض: جمع الكف على الشيء. وقيل: القبض: الأخذ بأطراف الأنامل، وهذا نقله شيخنا، وهو تصحيف. والصواب أن الأخذ بأطراف الأنامل هو القبص، بالصاد المهملة، وقد تقدم. وقبض عليه بيده: أمسكه. ويقال: قبض عليه، وبه، يقبض قبضا، إذا انحنى عليه بجميع كفه. وقبض يده عنه: امتنع عن إمساكه، ومنه قوله تعالى  ويقبضون أيديهم  أي عن النفقة، وقيل: عن الزكاة، فهو قابض وقباض، حكاه أبو عثمان المازني، قال: وهو لغة أهل المدينة في الذي يجمع كل شيء، وقباضة، بزيادة الهاء، وليست للتأنيث. وقبضه: ضد بسطه، ويراد به التضييق. ومنه قوله تعالى  والله يقبض ويبسط  أي يضيق على قوم ويوسع على قوم. وروى المسور بن مخرمة، عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال:  فاطمة بضعة مني، يقبضني ما قبضها ويبسطني ما بسطها  وقال الليث: يقال: إنه ليقبضني ما قبضك. قال الأزهري: معناه أنه يحشمني ما أحشمك. وقبض الطائر وغيره: أسرع في الطيران، أو المشي. وأصل القبض، في جناح الطائر، هو أن يجمعه ليطير، وقد قبض، وهو قابض، وقبض فهو قبيض بين القباضة والقباض والقبض، بفتحتهن، وفيه لف ونشر غير مرتب، أي منكمش سريع، وأنشد الجوهري للراجز:
  أتتك عيس تحمل المشيا
  ماء من الطثرة أحـوذيا
  يعجل ذا القباضة الوحيا
  أن يرفع المئزر عنه شيا

  ومنه قوله تعالى  والطير صافات ويقبضن  هكذا في سائر النسخ وهو غلط، فإن الآية  أولم يروا إلى الطير فوقهم صافات ويقبضن  وأما آية النور  والطير صافات  ليس فيها ويقبضن، وكأنه سقط لفظ فوقهم من أصل نسخة المصنف، إما سهوا أو من النساخ، وقد ذكر الجوهري الآية على صحتها، وكذا الصاغاني وصاحب اللسان، إلا أنهما اقتصرا على صافات ويقبضن، ولم يذكرا أول الآية، فتأمل. ورجل قبيض الشد، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، والصواب: فرس قبيض الشد، أي سريع نقل القوائم، كما في الصحاح، والعباب. وفي اللسان: القبيض من الدواب: السريع نقل القوائم. قال الطرماح:
  سدت بقباضة وثنت بلين ولكن في قول تأبط شرا ما يدل على أنه يقال رجل قبيض الشد، وهو قوله:
  حتى نجوت ولما ينزعوا سلبي                      بواله من قبيض الشد غيداق

  فإنه يصف عدو نفسه، كما قاله الصاغاني. قلت: وكان من أعدى العرب، كما سيأتي في أ ب ط. وقبض فلان، كعني: مات، فهو مقبوض، كما في الصحاح. وفي الحديث: قالت أسماء، رضي الله عنها  رأيت رسول الله صلى الله عليه وسلم في المنام، فسألني: كيف بنوك? قلت: يقبضون قبضا شديدا، فأعطاني حبة سوداء كالشونيز شفاء لهم. قال: وأما السام فلا أشفي منه  وفي اللسان: قبض المريض، إذا توفي، وإذا أشرف على الموت، ومنه الحديث:  فأرسلت إليه: أن ابنا لي قبض  أرادت أنه في حال القبض، ومعالجة النزع. ويقال: دخل مالك في القبض، محركة، أي في المقبوض، كالهدم للمهدوم، والنفض للمنفوض. وفي الصحاح: هو ما قبض من أموال الناس. قلت: ومنه الحديث:  اذهب فاطرحه في القبض  قاله لسعد بن العاص وأخذ سيفه. وفي حديث أبي ظبيان:  كان سلمان على قبض من قبض المهاجرين  . وقال الليث: القبض: ما جمع من الغنائم قبل أن تقسم. وألقي في قبضه، أي مجتمعه. والمقبض، كمنزل، وعليه اقتصر الجوهري والمقبض، مثل مقعد، نقله الليث، قال: والكسر أعم وأعرف، أي كسر الباء، ويقال: المقبض مثل منبر، وما رأيت أحدا من الأئمة ذكره، والمقبضة بهاء فيهن، وهذه عن الأزهري: ما يقبض عليه بجمع الكف، من السيف وغيره، كالسكين والقوس. وقال ابن شميل: المقبضة: موضع اليد من القناة. وقال أبو عمرو: القبض، كركع: دابة تشبه السلحفاة، وهي دون القنفذ، إلا أنها لا شوك لها. والقبضة، بالفتح، وضمه أكثر: ما قبضت عليه من شيء. يقال: أعطاه قبضة من السويق أو من التمر، أي كفا منه. ويقال: بالضم اسم بمعنى المقبوض، كالغرفة بمعنى المغروف. وبالفتح المرة. وقوله تعالى  فقبضت قبضة من أثر الرسول  قال ابن جني: أراد من تراب أثر حافر فرس رسول الله، ومثله مسألة الكتاب: أنت مني فرسخان، أي أنت مني ذو مسافة فرسخين. وقوله عز وجل:  والأرض جميعا قبضته يوم القيامة  أي في حوزته حيث لا تمليك لأحد. ويقال: رجل قبضة رفضة، كهمزة، فيهما: من يمسك بالشيء، ثم لا يلبث أن يدعه ويرفضه، كما في الصحاح. وهذا هو الصواب، عبارة المصنف تقتضي أن هذا تفسير قبضة وحده، وليس كذلك. وقد سبق أيضا في ر ف ض مثل ذلك. والقبضة: الراعي الحسن التدبير، وعبارة الصحاح: راع قبضة، إذا كان منقبضا لا يتفسح في رعي غنمه، والذي قاله الأزهري: يقال للراعي الحسن التدبير الرفيق برعيته: إنه لقبضة رفضة، ومعنى ذلك أنه يقبضها فيسوقها إذا أجدب لها المرتع، فإذا وقعت في لمعة من الكلإ رفضها حتى تنتشر فترتع. وكأن المصنف جمع بين القولين فأخذ شيئا من عبارة الأزهري، وشيئا من عبارة الصحاح. والقبضى، كزمكى: ضرب من العدو فيه نزو، ويروى بالصاد المهملة، وقد تقدم، وبهما يروى قول الشماخ يصف امرأته:
  أعدو القبضى قبل عير وما جرىولم تدر ما خبري ولم أدر مالها

  والقبيض من الناس: اللبيب المقبل المكب على صنعته، عن ابن عباد. وأقبض السيف وكذا السكين: جعل له مقبضا، نقله الجوهري. وقبضه المال تقبيضا: أعطاه في قبضته، أي حوله إلى حيزه. وقبض الشيء تقبيضا: جمعه وزواه. ومنه قبض ما بين عينيه، وقد يكون من شدة لخوف أو حرب. وانقبض الشيء: انضم. يقال: انقبض في حاجتي، أي انضم، كما في العباب. وقال الليث: انقبض: سار وأسرع. قال:
  آذن جيرانك بانقباض وانقبض الشيء: ضد انبسط. قال رؤبة:
  فلو رأت بنت أبي فضاض
  وعجلي بالقوم وانقباضي والمتقبض، هكذا في سائر النسخ. وفي العباب والتكملة: المنقبض: الأسد المجتمع، والمستعد للوثوب. والأولى إسقاط واو العطف فإن الصاغاني جعله من صفة الأسد. وأنشد قول النابغة الذبياني:
  فقلت يا قوم إن الليث منقبض                      على براثنه لعدوه الضاري وتقبض عنه: اشمأز، كما في الصحاح. وتقبض إليه: وثب. وأنشد الصاغاني:
  يا رب أباز من العفر صدع
  تقبض الذئب إليه واجتمع وتقبض الجلد على النار، وفي بعض نسخ الصحاح: في النار: انزوى. وتقبض جلد الرجل: تشنج. ومما يستدرك عليه: التقبيض: القبض الذي هو خلاف البسط، عن ابن الأعرابي. يقال: قبضه، وقبضه، وأنشد:
  تركت ابن ذي الجدين فيه مرشة                      يقبض أحشاء الجبان شهيقهـا والتقبيض أيضا: التناول بأطراف الأصابع. وتقبض الرجل: انقبض. وتقبض: تجمع. وانقبض الشيء: صار مقبوضا، نقله الجوهري. والقابض في أسماء الله الحسنى هو الذي يمسك الرزق وغيره من الأشياء عن العباد بلطفه وحكمته، ويقبض الأرواح عند الممات. في الحديث:  يقبض الله الأرض ويقبض السماء  أي يجمعهما. وقبض الله روحه: توفاه، وقابض الأرواح عزرائيل عليه السلام. والانقباض عن الناس: الانجماع والعزلة. وقبضة السيف: هي مقبضه، أو لغية. والقبضة والقبض: الملك. يقال: هذه الدار في قبضتي وقبضي، كما تقول في يدي. وتجمع القبضة على قبض. ومنه حديث بلال والتمر:  فجعل يجيء به قبضا قبضا  . والمقبض، كمقعد: المكان الذي يقبض فيه، نادر. والقبض في زحاف الشعر: حذف الحرف الخامس الساكن من الجزء، نحو النون من فعولن أينما تصرفت، ونحو الياء من مفاعيلن. وكل ما حذف خامسه فهو مقبوض، وإنما سمي مقبوضا ليفصل بين ما حذف أوله وآخره ووسطه. وتقبض على الأمر: توقف عليه. والقباض، كسحاب: السرعة. والقبض: السوق السريع: يقال: هذا حاد قابض. قال الراجز:
  كيف تراها والحداة تقبض
  بالغمل ليلا والرحال تنغض كذا في اللسان والصحاح. قلت: وهو قول ضب، ويروى:
  كيف تراها بالفجاج تنهض
  بالغيل ليلا والحداة تقبض تقبض، أي تسوق سوقا سريعا. وأنشد ابن بري لأبي محمد الفقعسي:
  هل لك والعارض منك عائض                      في هجمة يغدر منها القابض

  وقد تقدم الكلام عليه في ع ر ض وفي ع و ض. قال الأزهري: وإنما سمي السوق قبضا، لأن السائق للإبل يقبضها، أي يجمعها إذا أراد سوقها، فإذا انتشرت عليه تعذر سوقها. قال: وقبض الإبل يقبضها قبضا: ساقها سوقا عنيفا. والعير يقبض عانته: يشلها، وعير قباضة: شلال، وكذلك: حاد قباضة، وقباض. قال رؤبة:
  ألف شتى ليس بالراعي الحمق
  قباضة بين العنيف واللبق قال ابن سيده: دخلت الهاء في قباضة للمبالغة، وقد انقبض بها. والقبض: النزو. وقال عبدة بن الطبيب العبشمي يصف ناقته:
  تخذي به قدما طورا وترجعـه                      فحده من ولاف القبض مفلول ويروى بالصاد المهملة، وقد نقدم. وقال الأصمعي: يقال: ما أدري أي القبيض هو، كقولك: ما أدري أي الطمش هو. وربما تكلموا به بغير حرف النفي. قال الراعي:
  أمست أمية للإسلام حـائطة                      وللقبيض رعاة أمرها الرشد وذكر الليث هنا القبيضة، كسفينة، من النساء: القصيرة. قال الأزهري: هو تصحيف. صوابه القنبضة، بالنون، وسيأتي للمصنف. وذكره الجوهري هنا على أن النون زائدة. والقبيضة كسفينة: القبضة، وبه قرئ في الشاذ:  فقبضت قبيضة من أثر الرسول  نقله المصنف في البصائر. واقتبض من أثره قبضة، كقبض، والصاد لغة فيه. وأنشد في البصائر لأبي الجهم الجعفري:
  قالت له واقتبضت مـن أثـره
  يا رب صاحب شيخنا في سفره قيل له كيف اقتبضت من أثره? قال: أخذت قبضة من أثره في الأرض فقبلتها. ويستعار القبض للتصرف في الشيء وإن لم يكن فيه ملاحظة اليد والكف، نحو: قبضت الدار والأرض، أي حزتها. تذنيب: القبض عند المحققين من الصوفية نوعان: قبض في الأحوال وقبض في الحقائق. فالقبض في الأحوال أمر يطرق القلب ويمنعه عن الانبساط والفرح، وهو نوعان أيضا: أحدهما ما يعرف سببه كتذكر ذنب أو تفريط. والثاني: ما لا يعرف سببه بل يهجم على القلب هجوما لا يقدر على التخلص منه، وهذا هو القبض المشار إليه بألسنة القوم، وضده البسط. فالقبض والبسط حالتان للقلب، لا يكاد ينفك عنهما. ومنهم من جعل القبض أقساما غير ما ذكرنا: قبض تأديب، وقبض تهذيب، وقبض جمع. وقبض تفريق: فقبض التأديب يكون عقوبة على غفلة، وقبض التهذيب يكون إعدادا لبسط عظيم يأتي بعده. فيكون القبض قبله كالمقدمة له. وقد جرت سنة الله تعالى في الأمور النافعة المحبوبة يدخل إليها من أبواب أضدادها. وأما قبض الجمع فهو ما يحصل للقلب حالة جمعيته على الله من انقباضه عن العالم وما فيه، قلا يبقى فيه فضل ولا سعة لغير من اجتمع عليه قلبه. وفي هذه من أراد من صاحبه ما يعهده منه من المؤانسة والمذاكرة فقد ظلمه. وأما قبض التفرقة فهو الذي يحصل لمن تفرق قلبه عن الله وتشتت في الشعاب والأودية، فأقل عقوبته ما يجده من القبض الذي ينتهي معه الموت. وثم قبض آخر خص الله به ضنائن عباده وخواصهم، وهم ثلاث فرق. وتحقيق هذا المحل في كتب التصوف، وفي هذا القدر كفاية.

##### Türkçe

Onu eliyle **قبضه** eder, onu **يقبضه** eder: onu eliyle, temas ederek aldı; **العباب**’da olduğu gibi. Bu, **الجوهري**’nin sözü olan: “**قبضت** şeyi **قبضا**: onu aldım” sözünden daha özeldir. Ve ona yakın olan **الليث**’in sözü: **القبض**: avucu şeyin üzerine toplamak. Ve denildi ki: **القبض**: parmak uçlarıyla almak; bunu şeyhimiz nakletti ve bu bir tashiftir. Doğrusu, parmak uçlarıyla almak **القبص**’tır; **بالصاد المهملة** ile; ve daha önce geçti. Ve onu eliyle **قبض** etti: onu tuttu. Ve denilir: ona ve onunla **قبض** etti, **يقبض** **قبضا** eder; bütün avucuyla onun üzerine eğildiği zaman. Ve elini ondan **قبض** etti: onu tutmaktan kaçındı; bundan da Yüce Allah’ın sözü: **ويقبضون أيديهم**; yani nafakadan; ve denildi ki: zekâttan. O hâlde o **قابض** ve **قباض**’dır; bunu **أبو عثمان المازني** hikâye etti; dedi ki: “Bu, her şeyi toplayan kimse hakkında Medine ehlinin dilidir.” Ve **قباضة** (هاء ziyadesiyle); ve bu, dişillik için değildir. Ve onu **قبض** etti: onu **بسط** etmenin zıddı; ve bununla daraltma kastedilir. Bundan da Yüce Allah’ın sözü: **والله يقبض ويبسط**; yani bir kavme daraltır ve bir kavme genişletir. Ve **المسور بن مخرمة**, Peygamber’den (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet etti ki şöyle dedi: **فاطمة بضعة مني، يقبضني ما قبضها ويبسطني ما بسطها**. Ve **الليث** dedi: denilir ki: “Şüphesiz, seni **قبض** eden şey beni **يقبضني** eder.” **الأزهري** dedi: manası, seni utandıran şeyin beni utandırmasıdır. Ve kuşun ve başkasının **قبض** etmesi: uçuşta veya yürüyüşte hızlanmasıdır. Ve **القبض**’ın aslı, kuşun kanadında, uçmak için onu toplamasıdır; ve **قد قبض** etmiştir; o **قابض**’dır. Ve **قبض** etti; o hâlde o, **القباضة** ile **القباض** ve **القبض** arasında **قبيض**’dir; bunların fethasıyla. Ve onda tertipsiz bir “laf ve neşr” vardır; yani büzülmüş, hızlı. Ve **الجوهري** recez söyleyeni için şu beyti okudu:
  أتتك عيس تحمل المشيا
  ماء من الطثرة أحـوذيا
  يعجل ذا القباضة الوحيا
  أن يرفع المئزر عنه شيا

Bundan da Yüce Allah’ın sözü: **والطير صافات ويقبضن**; diğer bütün nüshalarda böyle; oysa bu yanlıştır. Çünkü âyet: **أولم يروا إلى الطير فوقهم صافات ويقبضن**’dir. أما **آية النور**: **والطير صافات**; onda **ويقبضن** yoktur. Sanki “**فوقهم**” lafzı, musannifin nüsha aslından düşmüştür; ya sehven ya da müstensihlerden. Ve **الجوهري** âyeti sahihliği üzere zikretti; كذلك **الصاغاني** ve **صاحب اللسان**; ancak ikisi **صافات ويقبضن** ile yetindiler ve âyetin başını zikretmediler; öyleyse düşün. Ve “**رجل قبيض الشد**”; diğer bütün nüshalarda böyle; oysa bu yanlıştır. Doğrusu: “**فرس قبيض الشد**”; yani ayakları nakletmede hızlı; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ve **اللسان**’da: binek hayvanlarından **القبيض**: ayakları nakletmede hızlı olan. **الطرماح** dedi:
  سدت بقباضة وثنت بلين ولكن في قول تأبط شرا ما يدل على أنه يقال رجل قبيض الشد، وهو قوله:
  حتى نجوت ولما ينزعوا سلبي                      بواله من قبيض الشد غيداق

Çünkü o, kendi koşuşunu vasfeder; **الصاغاني**’nin dediği gibi. Dedim ki: O, Arapların en hızlı koşanlarındandı; **أ ب ط**’da geleceği gibi. Ve falan kimse **قبض** etti, **كعني** gibi: öldü; o hâlde o **مقبوض**’dur; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve hadiste: **أسماء** (Allah ondan razı olsun) dedi: **رأيت رسول الله صلى الله عليه وسلم في المنام، فسألني: كيف بنوك? قلت: يقبضون قبضا شديدا، فأعطاني حبة سوداء كالشونيز شفاء لهم. قال: وأما السام فلا أشفي منه**. Ve **اللسان**’da: hasta **قبض** etti; yani vefat etti; ve ölümün eşiğine geldiği zaman da. Bundan da hadis: **فأرسلت إليه: أن ابنا لي قبض**; onunla, onun **القبض** hâlinde olduğunu ve can çekişmeyle uğraştığını kastetti. Ve denilir: “Mâlik **في القبض**’a girdi” (**محركة**); yani **في المقبوض**’a; tıpkı **الهدم**’in yıkılmış için, **النفض**’ın silkelenmiş için olması gibi. Ve **الصحاح**’ta: o, insanların mallarından **قبض** edilen şeydir. Dedim ki: Bundan da hadis: **اذهب فاطرحه في القبض**; bunu **سعد بن العاص**’a söyledi ve kılıcını aldı. Ve **أبي ظبيان** hadisi: **كان سلمان على قبض من قبض المهاجرين**. Ve **الليث** dedi: **القبض**: ganimetlerden, taksim edilmeden önce toplanan şeydir. Ve “onun **قبضه**’sine atıldı”; yani onun toplanmışına. Ve **المقبض**, **كمنزل** gibi; **الجوهري** bununla yetindi. Ve **المقبض**, **مثل مقعد**; bunu **الليث** nakletti; dedi ki: “Kesre daha umumî ve daha bilinenidir”; yani **الباء**’ın kesresi. Ve denilir: **المقبض** **مثل منبر**; imamların hiçbirinden onu zikreden görmedim. Ve **المقبضة** (onlarda **هاء** ile); bu, **الأزهري**’dendir: avucun toplanmasıyla üzerine **قبض** edilen şey; kılıç ve başkası gibi; bıçak ve yay gibi. Ve **ابن شميل** dedi: **المقبضة**: mızrağın el yeri. Ve **أبو عمرو** dedi: **القبض**, **كركع** gibi: kaplumbağaya benzeyen bir hayvandır; kirpiden aşağıdır; ancak onun dikeni yoktur. Ve **القبضة**, fetha ile—ve damme daha çoktur—: bir şeyden üzerine **قبض** ettiğin şey. Denilir: ona **قبضة** verdi; kavut veya hurmadan; yani ondan bir avuç. Ve denilir: damme ile, **المقبوض** manasında bir isimdir; **الغرفة**’nin **المغروف** manasında olması gibi. Ve fetha ile bir keredir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فقبضت قبضة من أثر الرسول**; **ابن جني** dedi: “Resûl’ün atının nal izinin toprağından”ı kastetti. Ve bunun benzeri, kitabın meselesi: “Sen benden iki fersahsın”; yani sen benden iki fersah mesafesi sahibisin. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: **والأرض جميعا قبضته يوم القيامة**; yani onun tasarrufunda; öyle ki hiç kimse için mülkiyet yoktur. Ve denilir: “**رجل قبضة رفضة**”, **كهمزة** gibi; ikisinde de: şeye tutunan, sonra çok geçmeden onu bırakan ve onu atan kimse; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve bu doğrudur; musannifin ibaresi, bunun yalnız **قبضة**’nın tefsiri olduğunu gerektirir; öyle değildir. Ve daha önce **ر ف ض**’da da bunun benzeri geçti. Ve **القبضة**: iyi tedbirli çoban. Ve **الصحاح**’ın ibaresi: “**راع قبضة**”; koyunlarını otlatmada genişlemeyen, sıkı davranan olduğu zaman. Ve **الأزهري**’nin dediği: sürüsüne yumuşak davranan, iyi tedbirli çobana denilir ki: “O, **لقبضة رفضة**’dir.” Bunun manası: otlak kuraklaştığında onları tutar ve sürer; sonra otun bir parçasına düştüklerinde onları bırakır, ta ki yayılsınlar da otlasınlar. Sanki musannif iki sözü birleştirdi; **الأزهري**’nin ibaresinden bir şey aldı ve **الصحاح**’ın ibaresinden bir şey aldı. Ve **القبضى**, **كزمكى** gibi: içinde sıçrayış bulunan bir koşu türüdür. Ve **بالصاد المهملة** ile rivayet olunur; ve daha önce geçti. Ve onunla ve bunlarla, **الشماخ**’ın karısını vasfederek söylediği söz rivayet olunur:
  أعدو القبضى قبل عير وما جرىولم تدر ما خبري ولم أدر مالها

Ve **القبيض** insanlardan: akıllı, yönelen, sanatına kapanıp yoğunlaşan (kimsedir); İbn ʿAbbâd’dan. Ve **أقبض** kılıcı ve yine bıçağı: ona bir **مقبض** yaptı; Cevherî nakletti. Ve **قبضه** malı **تقبيضا**: ona kendi **قبضة**sinde verdi; yani onu kendi alanına çevirdi. Ve **قبض** şeyi **تقبيضا**: onu topladı ve büktü. Ondandır: iki gözünün arasını **قبض** etti; ve bu, korku veya savaş için şiddetten olabilir. Ve **انقبض** şey: büzüldü. Denir: ihtiyacımda **انقبض** etti; yani büzüldü, **العباب**’da olduğu gibi. Leys dedi: **انقبض**: yürüdü ve hızlandı. Dedi:
  Komşularını **انقباض** ile haberdar et ve **انقبض** şey: **انبسط**’ın zıddıdır. Ru’be dedi:
  Eğer Ebû Fuḍâḍ’ın kızı görseydi
  Kavimle acele etmemi ve **انقباضي**’mi ve **المتقبض**; işte böyle, diğer nüshalarda. Ve **العباب** ve **التكملة**’de: **المنقبض**: toplanmış aslan ve sıçramaya hazır olan. Ve evlâ olan, atıf **و**’sunu düşürmektir; çünkü Ṣâğânî onu aslanın sıfatından kıldı. Ve Nâbiğa ez-Ẕubyânî’nin sözünü şahit getirdi:
  Dedim: ey kavim, şüphesiz aslan **منقبض**                      pençeleri üzerinde, azgın düşmanına (karşı) Ve ondan **تقبض** etti: tiksinip geri çekildi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve ona doğru **تقبض** etti: sıçradı. Ve Ṣâğânî şahit getirdi:
  Ey Rabbim, beyazımsılardan bir **أباز** (ki) yarık (açar)
  Kurt ona doğru **تقبض** etti ve toplandı Ve deri ateş üzerinde **تقبض** etti; ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: ateşte: büzülüp çekildi. Ve adamın derisi **تقبض** etti: kasıldı. Ve ona ek olarak kaydedileceklerdendir: **التقبيض**: yaymanın zıddı olan **القبض**; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Denir: **قبضه** ve **قبضه**; ve şahit getirildi:
  İki baht sahibinin oğlunu onda bir titreme içinde bıraktım                      korkağın iç organlarını onun hırıltısı **يقبض** eder **التقبيض** ayrıca: parmak uçlarıyla alma. Ve adam **تقبض** etti: **انقبض** etti. Ve **تقبض**: toplandı. Ve şey **انقبض** etti: **مقبوض** oldu; Cevherî nakletti. Ve **القابض** Allah’ın en güzel isimlerindendir; o, rızkı ve diğer şeyleri kullardan lütfu ve hikmetiyle tutandır; ve ölüm anında ruhları **يقبض** eder. Hadiste:  **يقبض الله الأرض ويقبض السماء**  yani ikisini toplar. Ve Allah onun ruhunu **قبض** etti: onu vefat ettirdi; ve ruhları alan **قابض الأرواح** Azrâîl’dir, عليه السلام. Ve insanlardan **الانقباض**: toplanma ve inziva. Ve kılıcın **قبضة**’si: onun **مقبض**’ıdır; yahut bir lugattır. Ve **القبضة** ve **القبض**: mülk. Denir: bu ev benim **قبضتي**’mde ve **قبضي**’mdedir; senin “elimde” dediğin gibi. Ve **القبضة** çoğulu **قبض** üzerine toplanır. Ondandır Bilâl ve hurma hadisi:  **فجعل يجيء به قبضا قبضا**  . Ve **المقبض**, **مقعد** gibi: içinde **يقبض** olunan yer; nadirdir. Ve şiirde **زحاف**ta **القبض**: cüz’ün sâkin beşinci harfini hazfetmektir; **فعولن**’den **النون** gibi, nerede tasarruf ederse; ve **مفاعيلن**’den **الياء** gibi. Ve beşincisi hazfedilen her şey **مقبوض**’dur; ancak ona **مقبوض** denmesi, başı, sonu ve ortası hazfedilen şeyler arasında ayırmak içindir. Ve iş üzerine **تقبض** etti: onda durdu (ona bağlı kaldı). Ve **القباض**, **سحاب** gibi: sürat. Ve **القبض**: hızlı sevk; denir: bu keskin **قابض**tır. Râciz dedi:
  Onu nasıl görürsün, hâdîler **تقبض** eder
  Geceleyin **الغمل** ile ve semerler sallanır İşte böyle **اللسان** ve **الصحاح**’ta. Dedim: bu, Ḍabb’ın sözüdür; ve şöyle rivayet edilir:
  Onu nasıl görürsün, geçitlerde kalkar
  Geceleyin **الغيل** ile ve hâdîler **تقبض** eder **تقبض**: yani hızlı bir sevkle sevk eder. İbn Berrî, Ebû Muhammed el-Fuqaʿsî için şahit getirdi:
  Sana var mı, senden bir arız (bulut) ısırıcı iken                      içinde **القابض**’ın ondan hile yaptığı bir baskında

  Ve onun hakkında söz daha önce **ع ر ض**’da ve **ع و ض**’da geçti. Ezherî dedi: sevke ancak **قبضا** adı verildi; çünkü develeri süren, onları **يقبضها**; yani sevk etmek istediğinde onları toplar; eğer ona karşı dağılırlarsa, onları sevk etmek güçleşir. Dedi: develeri **قبض** eder, onları **قبضا**: şiddetli bir sevkle sevk etti. Ve erkek eşek, sürüsünü **يقبض** eder: onu felç eder; ve felç edici erkek eşek: **قباضة**; felç edici. Ve yine: keskin **قباضة** ve **قباض**. Ru’be dedi:
  Bin türlü; ahmak çobanla değil
  Şiddetli ile yumuşak arasında **قباضة** İbn Sîde dedi: mübalağa için **قباضة**’ya **الهاء** girdi; ve onunla **انقبض** etti. Ve **القبض**: sıçrama. Ve ʿAbde b. et-Ṭabîb el-ʿAbşemî, devesini vasfederek dedi:
  Onunla bazen ileri adım attırır ve onu geri çevirir                      onun keskinliği, **القبض**’ın gevşekliğinden körelmiştir Ve **الصاد** المهملة ile de rivayet edilir; ve daha önce takdim ettik. Asmaʿî dedi: denir: ben bilmem hangi **القبيض** odur; senin “ben bilmem hangi **الطمش** odur” demen gibi. Ve bazen onu nefy harfi olmaksızın da söylerler. Râʿî dedi:
  Ümeyye İslâm için bir koruyucu oldu                      ve **للقبيض** onun işinin çobanları doğru yol (oldu) Leys burada **القبيضة**’yi, **سفينة** gibi, kadınlardan: kısa boylu (diye) zikretti. Ezherî dedi: bu bir tashîftir; doğrusu **القنبضة**’dir, **النون** ile; ve musannif için gelecektir. Ve Cevherî onu burada, **النون**’un زائد olduğu üzere zikretti. Ve **القبيضة** **سفينة** gibi: **القبضة**; ve şâz kıraatte onunla okundu:  **فقبضت قبيضة من أثر الرسول**  ; musannif onu **البصائر**’de nakletti. Ve onun izinden bir **قبضة** **اقتبض** etti; **قبض** gibi; ve **الصاد** onda bir lugattır. **البصائر**’de Ebû’l-Cehm el-Cuʿferî için şahit getirdi:
  Ona dedi ve onun izinden **اقتبضت** etti
  Ey Rabbim, şeyhimizin sahibini seferinde (koru) Ona denildi: onun izinden nasıl **اقتبضت** ettin? Dedi: yerde onun izinden bir **قبضة** aldım da onu öptüm. Ve **القبض**, elde ve avuçta gözlem olmasa bile, bir şeyde tasarruf için mecaz yapılır; şöyle ki: evi ve araziyi **قبضت** ettim; yani onu zapt ettim. **تذنيب**: muhakkik sûfîlere göre **القبض** iki türdür: hâllerde **قبض** ve hakikatlerde **قبض**. Hâllerde **القبض**, kalbe gelen ve onu **الانبساط** ve sevinçten men eden bir iştir; ve o da iki türdür: birincisi sebebi bilinen; günahı veya kusuru hatırlamak gibi. İkincisi: sebebi bilinmeyen; bilakis kalbe, ondan kurtulmaya güç yetiremeyeceği bir hücumla ansızın gelir; ve bu, kavmin dilleriyle işaret edilen **القبض**’dır; ve onun zıddı **البسط**tır. Böylece **القبض** ve **البسط**, kalbin iki hâlidir; onlardan neredeyse ayrılmaz. Ve onlardan kimi, **القبض**’ı bizim zikrettiğimizden başka kısımlara ayırdı: **قبض تأديب** ve **قبض تهذيب** ve **قبض جمع**. Ve **قبض تفريق**: böylece **قبض التأديب**, bir gaflet üzerine ceza olur; ve **قبض التهذيب**, ondan sonra gelecek büyük bir **بسط** için hazırlık olur. Böylece ondan önceki **القبض**, ona bir mukaddime gibi olur. Ve Allah Teâlâ’nın sünneti, faydalı sevilen işlerde cereyan etmiştir: onlara zıtlarının kapılarından girilir. Ama **قبض الجمع** ise, kalbin Allah üzerinde toplanmışlığı hâlinde, âlemden ve onda olandan **انقباض** etmesinden kalbe hâsıl olandır; böylece, kalbin üzerinde toplandığı kimseden başkası için onda ne bir fazlalık ne de bir genişlik kalır. Ve bunda, sahibinden ünsiyet ve müzakere olarak ondan alıştığını isteyen kimse, ona zulmetmiştir. Ama **قبض التفرقة** ise, kalbi Allah’tan ayrılıp geçitlerde ve vadilerde dağılana hâsıl olandır; onun en az cezası, onunla birlikte ölümün son bulduğu **القبض**’dan bulduğudur. Sonra başka bir **قبض** daha vardır ki Allah onu kullarının seçkinlerine ve haslarına tahsis etmiştir; ve onlar üç fırkadır. Bu yerin tahkiki tasavvuf kitaplarındadır; ve bu miktarda yeterlilik vardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَبَضَهُ
1 قَبَضَهُ ذ , (S, M, A, Mgh, Msb,) or قَبَضَهُ بِيَدِهِ, (O, K,) aor. قَبِضَ , (A, Msb, K,) inf. n. قَبْضٌ, (S, Msb,) He took it with his hand, (A, O, K,) by actual touch, or feel: (O:) or the former signifies he closed his hand upon it: (Lth:) [he grasped it; griped it; clutched it; seized it:] or he took it with the whole of his hand: (Bd, xx. 96:) or i. q. أَجَذَهُ [he took it in any manner: he took it with his hand: he took possession of it: and he received it]: (S, M, Mgh, Msb:) and قَبَضَ عَلَيْهِ, and بِهِ, (M,) or قَبَضَ عَلَيْهِ بِيَدَهِ, (A, Mgh, Msb, K,) aor. and inf. n. as above, (M,) he grasped it, clutched it, laid hold upon it, or seized it, with his hand; syn. أَمْسَكَهُ: (A, K:) or he seized it (أَنْحَى عَلَيْهِ) with the whole of his hand: (M:) or he closed, or contracted, his fingers upon it: (Mgh, Msb:) it is also said, by MF, that some assert قَبْضٌ to signify the “ taking with the ends of the fingers; ” but this is a mistranscription, for قَبْضٌ, with the unpointed ص. (TA [in which it is said, in another place in this art., that ↓ تَقْبِيضٌ has also this last signification; but this is evidently, in like manner, a mistranscription, for تَقْبِيضٌ.]) You say, قَبَضَ المَتَاعَ [He took, or received, the commodity, or the commodities, or goods]. (A.) And قَبَضَ مِنْهُ الدَّيْنَ [He took, or received, from him the debt]. (M, K, in art. قضى; &c.). And it is said in the Kur, [xx. 96,] فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ, (M,) and, accord. to an extraordinary reading, ↓ قَبِيضَةً, (B,) meaning [And I took a handful] of the dust from the footstep of the hoof of the horse of the messenger [Gabriel]: (IJ, M:) and ↓ اـِقْتَبَضَ مِنْ أَتَرِهِ قَبْضَةً signifies the same as قَبَضَ: and قَبَصَ [q. v.] is [said to be] a dial. form thereof. (TA.) And you say, قَبَضَ الطَّائِرَ He collected, or comprehended, the bird in his grasp. (A.) And قَبَضَ عَلَى عُرْفِ الفَرَسِ [He grasped, or laid hold upon, the mane of the horse]. (A.) ― -b2- It is also used metaphorically, to denote the having an absolute property in a thing, to dispose of it at pleasure, without respect to the hand; as in the phrase قَبَضْتُ الأَرْضَ, and الدَّارَ, (tropical:) I had, or took, or got, possession of the land, and of the house. (TA.) And [in like manner] it is said in a trad., يَقْبِضُ اللّٰهُ الأَرْضَ, and السَّمَآءَ, (assumed tropical:) God will comprehend, or collect together, [within his sole possession, (see قُبْضَةٌ,)] the earth, and the heaven. (TA.) [In like manner] you say also, قَبَضَ عَلَى غَرِيمِهِ (tropical:) [He arrested his debtor: used in this sense in the present day]. (A.) And قَبَضَ اللّٰهُ رُوحَهُ (tropical:) God took his soul. (TA.) And قَبَضَهُ اللّٰهُ (tropical:) God caused him to die. (Msb.) And قُبِضَ (tropical:) He (a man, S, M, A) died: (S M, A, * K:) and also (assumed tropical:) he (a sick man) was at the point of death; in the state of having his soul taken; in the agony of death. (L, TA.) And قَبَضْتُهُ عَنِ الأَمْرِ (assumed tropical:) I removed him from the thing, or affair. (Msb.) ― -b3- قَبَضَهُ, aor. as above, (M, K,) and so the inf. n., (S, M, Mgh,) also signifies the (assumed tropical:) contr. of بَسَطَهُ; (S, * M, Mgh, * K;) and so ↓ قبّضهُ, (IAar, M,) inf. n. تَقْبِيضٌ. (TA.) [As such, (assumed tropical:) He contracted it; or drew it together.] You say, قَبَضَ رِجْلَهُ وَبَسَطَهَا (tropical:) [He contracted his leg, and extended it]. (A.) And قَبَضَ كَفَّهُ [He clenched his hand]. (S, Mgh, Msb, K, in art. برجم.). And قَبَضَ يَدَهُ عَنْهُ (assumed tropical:) [He drew in his hand from it: or] he refrained from laying hold upon it. (K.) Whence the saying in the Kur, [ix. 68,] وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ, meaning (assumed tropical:) [And they draw in their hands, or refrain,] from expenditure, or from paying the [poor-rate called] زَكَاة. (TA.) You say also, جَنَاحَهُ ↓ قبّض (assumed tropical:) He (a bird) contracted his wing: (M:) or قَبَضَ, or قَبَضَ جَنَاحَهُ, (assumed tropical:) he contracted his wing to fly. (TA.) And hence, (TA,) قَبَضَ, aor. as above; (S, K;) or قَبُضَ (M;) [or both;] inf. n. [of the former] قَبْضٌ (S, K,) and [of the latter, as indicated in the M,] قَبَاضَةٌ (S, M, A, K) and قَبَاضٌ; (M;) (tropical:) He (a bird, S, K, and a horse, A, and a man, S, or other [animal], K,) was quick, (S, M, A, K,) in flight, or in going or pace. (K.) يَقْبِضْنَ, said of birds, in the Kur, [lxvii. 19,] is [said to be] an ex. of this signification. (S, K. *) You say also, قَبَضَتِ الاـِبِلُ (tropical:) The camels were quick in their pace; at every spring therein, putting their legs together. (A.) And ↓ اـِنْقَبَضَ (tropical:) He, or it, (a company of men, M,) went, or journeyed, and was quick. (Lth, M, K.) And فِى فُلَانٌ ↓ اـِنْقَبَضَ حَاجَتِهِ (tropical:) Such a one was quick, and light, or active, in accomplishing his want. (A.) And قَبْضٌ also signifies i. q. نَزْوٌ (assumed tropical:) [The act of leaping, &c.]. (TA.) ― -b4- [Also, as contr. of بَسَطَهُ,] (assumed tropical:) He collected it together. (Az.) And hence, (Az,) قَبَضَ الاـِبِلَ, (Az, M,) aor. قَبِضَ , inf. n. قَبْضٌ (Az, S, M) (assumed tropical:) He drove (Az, S, M) the camels violently, or roughly, (Az, M.) or quickly: (S:) because the driver collects them together, when he desires to drive them; for when they disperse themselves from him, the driving of them is difficult: (Az, TA:) and بِهَا ↓ اـِنْقَبَضَ [signifies the same, or, agreeably with an explanation given above, (tropical:) he went quickly with them]. (M.) And العَيْرُ يَقْبِضُ عَانَتَهُ (assumed tropical:) The he-ass drives away his she-ass. (M.) ― -b5- [As such also,] قَبَضَهُ; (A;) and ↓ قبّضهُ, (S, M, K,) inf. n. تَقْبِيضٌ; (S;) (tropical:) He, or it, drew it, collected it, or gathered it, together; contracted it, shrank it, or wrinkled it. (S, M, A, * K.) You say, قَبَضَ وَجْهَهُ (tropical:) He, or it, contracted, or wrinkled, his face]. (A.) And قَبَضَتِ النَّارُ الجِلْدَةَ (tropical:) [The fire contracted, shrank, or shrivelled, the piece of skin]. (A.) And ↓ قَبَّضَ مَا بَيْنِ عَيْنَيْهِ (assumed tropical:) He contracted, or wrinkled, the part between his eyes. (M, TA.) And ↓ يَوْمٌ يُقَبِّضُ مَا بَيْنَ العَيْنَيْنِ (assumed tropical:) [A day that contracts, or wrinkles, the part between the eyes]; a metonymical phrase, denoting vehemence of fear, or of war. (M, TA. *) And in like manner you say, الحَشَى ↓ يَوْمٌ يُقَبِّضُ (assumed tropical:) [A day that contracts the bowels]. (M.) [And hence قَبَضَ, aor. and inf. n. as first mentioned, (assumed tropical:) It (a medicine, or food, &c.,) astringed, or constipated. And (assumed tropical:) It (food) was astringent in taste; as also ↓ تَقَبَّضَ.] ― -b6- As such also, قَبَضَهُ, signifies (assumed tropical:) He straitened it; scanted it; made it scanty. (Msb, TA.) You say, قَبَضَ اللّٰهُ الرِزْقَ, aor. and inf. n. as first mentioned, (assumed tropical:) God straitened, scanted, or made scanty, the means of subsistence. (Msb.) And it is said in the Kur, [ii. 246,] وَاللّٰهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ (assumed tropical:) And God straitens, or scants, or makes scanty, the means of subsistence, to some, (Bd, Msb, * TA, *) or withholds the means of subsistence from whom He will, (Jel,) and amplifies, enlarges, or makes ample or plentiful, the same, (Bd, Msb, Jel, TA,) to some, (Bd, TA,) or to whom He will. (Jel.) ― -b7- [As such also, (assumed tropical:) He abridged his liberty.] You say, فُلَانٌ يَبْسُطُ غَبِيدَهُ ثُمَّ يَقْبِضُهُمْ (tropical:) [Such a one enlarges the liberty of his slaves; then abridges their liberty]. (A.) ― -b8- [As such also, (tropical:) He, or it, contracted his heart; i. e. distressed him; grieved him.] You say, اـِنَّهُ يَقْبِضُنِى مَا يَقْبِضُكَ وَيَبْسُطُنِى مَا يَبْسُطُكَ (tropical:) Verily what distresses thee, or grieves thee, distresses, or grieves, me; and what rejoices thee rejoices me]. (A.) [And it is related in a trad., that Mohammad said, فَاطِمَةُ مِنِّى يَقْبِضُنِى مَا قَبَضَهَا وَيَبْسُطُنِى مَا بَسَطَهاَ (tropical:) [Fátimeh is as though she were a part of me: what hath distressed her, or grieved her, distresses, or grieves, me; and what hath rejoiced her rejoices me]. (TA.) Or the phrase اـِنَّهُ لَيَقْبِضُنِى مَا قَبَضَكَ, mentioned by Lth, means (assumed tropical:) Verily what hath annoyed and angered thee annoys and angers me. (Az, TA.) قَبْضٌ and بَسْطٌ are terms applied by the investigators of truth among the Soofees to two contrary states of the heart, from both of which it is seldom or never free: the former being an affection of the heart withholding it from dilatation and joy; whether the cause thereof be known, as the remembrance of a sin or an offence, or of an omission, or be not known; and some of them make other divisions thereof. (TA.) [In like manner] you say also, عَنَّا فَمَا قَبَضَكَ ↓ اِنْقَبَضْتُ (tropical:) [Thou shrankest from us: and what made thee to shrink?]. (A.) ― -b9- [As such also, (tropical:) He, or it, made him close-fisted, tenacious, or niggardly.] You say, الخَيْرُ يَقْبِضُهُ وَالشَّرُّ يَبْسُطُهُ (tropical:) [Wealth makes him close-fisted, tenacious, or niggardly; and poverty makes him open-handed, liberal, or generous]. (A.)

2 قَبَّضَ see a remark appended to the first sentence in this art. : ― -b2- see also فَبَضَهُ as contr. of بَسَطَهُ, in six places. ― -b3- قَبَّضَهُ المَالَ, (S, * M, K, *) or المَتَاعَ, (A,) inf. n. تَقْبِيضٌ, (S, K,) He gave to him, (S, M, K,) in his grasp, or possession, (K,) i. e. to him who should receive it, (S,) the property, (S, M,) or commodity, or commodities, or goods; (A;) i. e. he transferred it to his possession; (TA;) [lit. he made him to take it, to take it with his hand, to grasp it, or to receive it;] as also اـِيَّاهُ ↓ أَقْبَضَهُ. (A.)

قابضهُ
3 قابضهُ ذ , inf. n. مُقَابَضَةٌ (AZ, A) and قِبَاضٌ, (Er-Rághib, TA in art. شرى,) He bartered, or exchanged commodities, with him. (AZ, in TA, art, خوص.) [See also قَايَضَهُ.]

اقبضهُ المَتَاعَ
4 اقبضهُ المَتَاعَ ذ [or المَالَ]: see 2. -A2- القبضهُ He put, or made, a handle to it, (S, M, A, K,) namely a knife, (S, M, A,) and a sword. (S, K.)

تقبّض
5 تقبّض ذ quasi-pass. of قَبَّضَهُ as contr. of بَسَطَهُ; (M;) as also ↓ اِنْقَبَضَ is of قَبَضَهُ in the same sense, (S, * M, K, *) being contr. of اِنْبَسَطَ. (S, K.) [As such,] both signify (assumed tropical:) It became drawn, collected, or gathered, together; or it drew, collected, or gathered, itself together; or contracted; or shrank; syn. of the former, تَجَمَّعَ; (TA;) and of the latter, اِنْضَمَّ [which also signifies it became drawn and joined, or adjoined, to another thing; &c.]. (O, K.) So the latter signifies in the phrase فِى حَاجَتِى ↓ انقبض (assumed tropical:) [It became comprised in, or adjoined to, the object of my want]. (O.) ― -b2- [As such also,] the former signifies (tropical:) It (a man's face, A, or the part between the eyes, M,) became contracted, or wrinkled; (M, A; *) and in like manner a piece of skin, in, or upon, a fire; meaning it became contracted, shrunken, or shrivelled; it shrank: (so in different copies of the S:) or it (skin, K, or the skin of a man, TA) became contracted, or shrunken; (K, TA;) and so an old man. (A.) ― -b3- [As such also,] تَقبّض عَنْهُ (tropical:) He shrank, or shrank with aversion, from him, or it; (S, M, A, K;) as also عَنْهُ ↓ اِنْقَبَضَ: (A:) [see an ex. of the latter near the end of 1.] ↓ الاِنْقِبَاضُ عَنِ النَّاسِ also signifies (assumed tropical:) The withdrawing, removing, or retiring, from men. (TA.) And عَنِ الأَمْرِ ↓ اِنْقَبَضَ (assumed tropical:) He removed, or became removed, from the thing, or affair. (Msb.) ― -b4- تقبّض عَلَى الأَمْرِ (tropical:) He paused, or waited, at the thing, or affair; syn. تَوَقَّفَ. (M, A.) ― -b5- تقبّض اـِلَيْهِ (assumed tropical:) He leaped, or sprang, towards him. (Sgh, K.) ― -b6- See also 1; last third of the paragraph.

تقابض المُتَيَايِعَانِ
6 تقابض المُتَيَايِعَانِ ذ [The two parties in an affair of traffic bartered, or exchanged commodities, each with the other: see 3]. (A.)

انقبض
7 انقبض ذ It (a thing) became مَقْبُوض [meaning taken, taken with the hand, grasped, or received]. (S.) ― -b2- See also 5, in six places. ― -b3- And see 1, in three places, about the middle of the paragraph.

اقتبضهُ لِنَفْسِهِ
8 اقتبضهُ لِنَفْسِهِ ذ [He took it, took it with his hand, grasped it, clutched it, seized it, took possession of it, or received it, for himself]. (A.) See an ex. in 1, before the first break in the paragraph.

قَبْضٌ
قَبْضٌ ذ The act of taking, taking with the hand; [grasping; clutching; seizing;] taking possession of; or receiving. (S, Msb.) ― -b2- And [hence], Possession; (S, TA;) as also ↓ قَبْضَةٌ: (S, M, Mgh, Msb, TA:) or the latter is a n. un. [signifying an act of taking, or taking with the hand; a grasp; a seizure; &c.]. (TA.) You say, صَارَ الشَّىْءُ فِى قَبْضِكَ, and ↓ قَبْضَتِكَ, The thing became in thy possession. (S, M. *) And هٰذِهِ الدَّارُ فِى قَبْضِى, (TA,) and ↓ قَبْضَتِى, (M, TA,) This house is in my possession; (M, TA;) like as you say, فِى يَدَى. (TA.)

قَبَضٌ
قَبَضٌ ذ i. q. مَقْبُوضٌ; (Mgh, K;) like هَدَمٌ in the sense of مَهْدُومٌ, and نَفَضٌ in the sense of مَنْفُوضٌ; (TA;) meaning What is taken, of articles of property (S, M) of people: (S:) what is collected, (Lth,) or taken and collected, (Mgh,) of spoils, before they are divided. (Lth, Mgh.) You say, دَخَلَ مَالُ فُلَانٍ فِى القَبَضِ The property of such a one entered into what was taken of the articles of property of the people. (S.) And اـِطْرَحَهُ فِى القَبَضِ (A, Mgh) Throw thou it among the things that have been taken: (Mgh:) said to Saad Ibn-Abee- Wakkás, when he slew Sa'eed Ibn-El-'Ás, and took his sword: so in a trad. (TA.) And in another trad. it is said, جُعِلَ سَلْمَانُ عَلَى قَبَضٍ Selmán was set over spoils that were taken and yet undivided, to guard and divide them. (Mgh.)

قَبْضَةٌ
قَبْضَةٌ ذ : [pl. قَبَضَاتٌ:] see قَبْضٌ, in three places. ― -b2- See also قُبْضَةٌ, in four places. ― -b3- And see مَقْبِضٌ. ― -b4- Also, [The measure of a man's fist, from side to side;] four finger-breadths; (Mgh, Msb, voce جَرِيبٌ;) the sixth part of the common ذِرَاع [or cubit: but in the present day, the measure of a man's fist with the thumb erect; which is about six inches and a quarter]: pl. قَبَضَاتٌ. (Mgh, Msb, vocibus ذِرَاعٌ and جَرِيبٌ.)

قُبْضَةٌ
قُبْضَةٌ ذ (S, A, Mgh, Msb, K) [A handful;] what one takes with the hand, or grasps; (S, K;) مِنْ كَذَا [of such a thing]; (Mgh;) as, for instance, مِنْ سَوِيقٍ [of meal of parched barley]; (S;) or مِنْ تَمْرٍ [of dates]; (S, A, Msb;) i. e. كَفّاً; (S;) as also ↓ قَبْضَةٌ; (S, M, A, K;) but the former is the more common; (S, K;) and ↓ قَبِيضَةٌ: (B:) or the first is a subst. in the sense of مَقْبُوضٌ, and the second is a n. un.: (TA:) the pl. of the first is قُبَضٌ. (TA.) You say also, كَفِّى ↓ هٰذَا قَبْضَةُ This is the quantity that my hand grasps. (M.) See two other exs. of the second word, and an ex. of the third, in 1, before the first break in the paragraph. It is also said in the Kur, [xxxix. 67,] وَالْأَرْضُ جَمِيعًا يَوْمَ القِيَامَةِ ↓ قَبْضَتُهُ, i. e. قُبْضَتُهُ, for قَبْضَةٌ is an inf. n. [of un.] used as a subst., or is for ذَاتُ قَبْضَةٍ, (Bd,) and the literal signification is, [And the earth altogether shall be] his handful [on the day of resurrection]; (Bd, Jel;) meaning in his possession (Jel, TA) alone, (TA,) and at his free and absolute disposal: (Jel:) Th says, that this is like the phrase هٰذِهِ الدَّارُ فِى قَبْضَتِى, meaning as explained above, voce قَبْضٌ; but this opinion is not valid:) (M:) another reading is ↓ قَبْضَتَهُ, in the accus. case, (M, Bd,) as an adv. n.; that which is determinate being thus likened to what is vague; (Bd;) and this is allowed by some of the grammarians; but it is not allowed by any one of the grammarians of El-Basrah. (M.) It is also said, in the trad. of Bilál and the dates, فَجَعَلَ يَجِىْءُ بِهِ قُبَضًا قُبَضًا [And he set about bringing them (the pronoun referring to التَّمْر the dates) handfuls by handfuls]. (TA.)

قُبَضَةٌ
قُبَضَةٌ ذ , (K,) or قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ, (S, M, A, TA,) to this latter, not to the former alone, the following explanation applies, (TA,) A man who lays hold upon a thing, and then leaves it without delay. (S, M, A, K.) And the former, A pastor who draws his sheep or goats together, not going far and wide in pasturing them: (S:) or who manages well (A, K) for his sheep or goats, (K,) or for his beasts, collecting them together, and, when he finds a place of pasture, spreads them abroad: (A:) and the latter, a pastor who manages well, and is gentle with his pasturing beasts, collecting them together and driving them, when their place of pasturage becomes wanting in herbage, and, when they light upon a piece of herbage, leaves them to spread abroad and pasture at pleasure: (Az, TA:) or who collects together his camels, and drives them until he brings them whithersoever he will. (M.) [See also art. رفض.]

قَبِيضٌ
قَبِيضٌ ذ : see قَابِضٌ, in three places.

قَبِيضَةٌ
قَبِيضَةٌ ذ : see قُبْضَةٌ, in two places.

قَبَّاضٌ
قَبَّاضٌ ذ : see قَابِض; each in two places.

قَبَّاضَةٌ
قَبَّاضَةٌ ذ : see قَابِضٌ; each in two places.

قَابِضٌ
قَابِضٌ ذ Taking with the hand: [or in any manner: taking possession of: receiving: (see 1:)] grasping, clutching, or seizing, with the hand: and in like manner, [but in an intensive sense,] ↓ قَبَّاضٌ: (K:) or the latter is of the dial. of the people of El-Medeeneh, applied to him who [grasps or] collects everything: (Aboo-'Othmán El-Mázinee:) and ↓ قبَّاضَةٌ [which is doubly intensive]; (K;) the ة in this last not denoting the fem. gender. (TA.) قَابِضُ الأَرْوَاحِ [(tropical:) The taker of the souls] is an appellation of [the Angel of Death,] 'Izrá-eel, or 'Azrá-eel. (TA.) And القَابِضُ, one of the names of God, signifies (tropical:) The Withholder [or Straitener or Scanter] of the means of subsistence, and of other things, from his servants, by his graciousness and his wisdom: and the Taker of souls, at the time of death. (TA.) ― -b2- A bird (assumed tropical:) contracting his wing to fly. (TA.) And hence, (TA,) قَابِضٌ (S, K) and ↓ قَبِيضٌ (S, A, K) A bird, (K,) or horse, (A,) or other [animal], (K,) (tropical:) quick (A, K) in flight, or in going or pace: (K:) or a man (assumed tropical:) light, or active, and quick: (S:) and [hence, app.,] the latter also signifies (assumed tropical:) an intelligent man, who keeps, or adheres, to his art, or work. (Ibn-'Abbád, K.) And الشَّدِّ ↓ قَبِيضُ A horse, (S, K, in [some of] the copies of the K “ a man, ” which is a mistake, though it seems to be also applied to a man, TA,) or a beast of carriage, (L,) (assumed tropical:) quick in the shifting of the legs from place to place [in running]. (S, L, K.) ― -b3- A camel-driver (assumed tropical:) driving quickly; a quick driver; and in like manner, [but in an intensive sense,] ↓ قَبَّاضٌ, and [in a doubly intensive sense] ↓ قَبَّاضَةٌ: (S:) or the last signifies (assumed tropical:) driving away vehemently; the ة denoting intensiveness; and is applied to an ass driving away his she-ass, and to a camel-driver. (M.) [See an ex. of the first, voce عَائِضً, in art. عوض.] ― -b4- [Applied to medicine, food, &c., (assumed tropical:) Astringent, or constipating.]

مَقْبَضٌ
مَقْبَضٌ ذ A place of taking, taking with the hand, [grasping, clutching, seizing,] or receiving: extr. [in form, for by rule it should be مَقْبِضٌ]. (M.) See also what next follows.

مَقْبِضٌ
مَقْبِضٌ ذ (S, M, A, Mgh, Msb, K) and ↓ مَقْبَضٌ, (Lth, M, Msb, K,) but the former is the more common and the better known, (Lth,) and ↓ مِقْبَضٌ, (M, K,) and with ة, (K,) i. e. ↓ مَقْبِضَةٌ, and ↓ مِقْبَضَةٌ, (M,) The handle; or part where it is grasped, (S, M, A, * Mgh, * Msb, K,) by the hand, (Msb,) or with the whole hand; (S;) of a sword, (S, A, Mgh, Msb, K,) and ↓ قَبْضَةٌ is said to signify the same; (TA;) or of a knife, (M, A,) and of a bow, (S, A,) and of a whip, (A,) &c., (K,) or of anything: (M:) or ↓ مَقْبِضَةٌ or ↓ مِقْبَضَةٌ signifies the place of the hand of a spear or spear-shaft: (ISh:) pl. مَقَابِضُ. (A.)

مِقْبَضٌ
مِقْبَضٌ ذ : see مَقْبَضٌ.

مَقْبِضَةٌ
مَقْبِضَةٌ ذ and مِقْبَضَةٌ: see مَقْبِضٌ, in two places.

مَقْبُوضٌ
مَقْبُوضٌ ذ pass. part. n. of قَبَضَهُ. See قَبَضٌ, and قُبْضَةٌ. ― -b2- (tropical:) Taken to the mercy of God; (A;) dead. (S.)

مُتَقَبِّضٌ
مُتَقَبِّضٌ ذ : see what next follows.

مُنْقَبِّضٌ
مُنْقَبِّضٌ ذ , (O, TS,) or ↓ مَتَقَبِّضٌ, (K,) A lion prepared to spring: (K:) or a lion drawn together: and one prepared to spring: (O, TA:) but the conjunction should rather be omitted. (TA.)

##### Türkçe

**قَبَضَهُ**: Onu tuttu.

1 **قَبَضَهُ** ذ , (S, M, A, Mgh, Msb,) yahut **قَبَضَهُ بِيَدِهِ**, (O, K,) muzârîsi **قَبِضَ** , (A, Msb, K,) mastarı **قَبْضٌ**, (S, Msb,) onu eliyle aldı, (A, O, K,) fiilî dokunuşla, yahut yoklayışla: (O:) yahut birincisi, elini onun üzerine kapadı demektir: (Lth:) [onu kavradı; sıktı; yapıştı; ele geçirdi:] yahut onu elinin tamamıyla aldı: (Bd, xx. 96:) yahut **أَجَذَهُ** ile aynı mânâdadır [onu herhangi bir tarzda aldı: onu eliyle aldı: ona sahip oldu: ve onu teslim aldı]: (S, M, Mgh, Msb:) ve **قَبَضَ عَلَيْهِ**, ve **بِهِ**, (M,) yahut **قَبَضَ عَلَيْهِ بِيَدَهِ**, (A, Mgh, Msb, K,) muzârîsi ve mastarı yukarıdaki gibi, (M,) onu eliyle kavradı, yapıştı, tuttu, yahut ele geçirdi; eş anlamlısı **أَمْسَكَهُ**: (A, K:) yahut onu ( **أَنْحَى عَلَيْهِ** ) elinin tamamıyla ele geçirdi: (M:) yahut parmaklarını onun üzerine kapadı, yahut büzdü: (Mgh, Msb:) MF tarafından da, bazılarının **قَبْضٌ**’un “parmak uçlarıyla alma”yı ifade ettiğini ileri sürdükleri söylenmiştir; fakat bu bir yanlış yazımdır; çünkü **قَبْضٌ**, noktasız **ص** ile [yazılan]dır. (TA [ki onda, bu maddede başka bir yerde, aşağıdaki **تَقْبِيضٌ**’un da bu son mânâya geldiği söylenmiştir; fakat bu da açıkça, aynı şekilde, **تَقْبِيضٌ** için bir yanlış yazımdır.]) Dersin ki, **قَبَضَ المَتَاعَ** [malı, yahut malları/eşyayı aldı, yahut teslim aldı]. (A.) Ve **قَبَضَ مِنْهُ الدَّيْنَ** [ondan borcu aldı, yahut tahsil etti]. (M, K, **قضى** maddesinde; vb.). Ve Kur’ân’da [xx. 96] şöyle denilmiştir: **فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ**, (M,) ve olağan dışı bir kıraate göre, aşağıdaki **قَبِيضَةً**, (B,) mânâsı: [Ben bir avuç aldım] elçinin [Cebrâil’in] izinden, atının tırnağının ayak izinden olan topraktan: (IJ, M:) ve aşağıdaki **اـِقْتَبَضَ مِنْ أَتَرِهِ قَبْضَةً** **قَبَضَ** ile aynı mânâyı ifade eder: ve **قَبَصَ** [bkz.] bunun bir lehçe şeklidir [denilmiştir]. (TA.) Ve dersin ki, **قَبَضَ الطَّائِرَ** kuşu avucunda topladı, yahut kavrayışı içinde kuşu kuşattı. (A.) Ve **قَبَضَ عَلَى عُرْفِ الفَرَسِ** [atın yelesini kavradı, yahut tuttu]. (A.) ― -b2- Ayrıca mecazen, bir şeyde mutlak mülkiyete sahip olmayı, onu elden bağımsız olarak dilediği gibi tasarruf etmeyi ifade etmek için kullanılır; **قَبَضْتُ الأَرْضَ**, ve **الدَّارَ**, (mecaz:) “araziye ve eve sahip oldum, yahut zilyetliğini aldım, yahut elde ettim” sözünde olduğu gibi. (TA.) Ve [aynı şekilde] bir hadiste şöyle denilmiştir: **يَقْبِضُ اللّٰهُ الأَرْضَ**, ve **السَّمَآءَ**, (mecaz kabul edilen:) Allah yeri ve göğü kuşatacak, yahut bir araya toplayacak, [kendi yegâne tasarrufu içinde (bkz. **قُبْضَةٌ**)]. (TA.) [Aynı şekilde] sen ayrıca dersin ki, **قَبَضَ عَلَى غَرِيمِهِ** (mecaz:) [borçlusunu yakaladı/tutukladı: günümüzde bu mânâda kullanılır]. (A.) Ve **قَبَضَ اللّٰهُ رُوحَهُ** (mecaz:) Allah onun ruhunu aldı. (TA.) Ve **قَبَضَهُ اللّٰهُ** (mecaz:) Allah onu öldürdü. (Msb.) Ve **قُبِضَ** (mecaz:) o (bir adam, S, M, A) öldü: (S M, A, * K:) ve ayrıca (mecaz kabul edilen:) o (hasta bir adam) ölüm noktasında oldu; ruhu alınmakta olma hâlinde; ölüm sekerâtında. (L, TA.) Ve **قَبَضْتُهُ عَنِ الأَمْرِ** (mecaz kabul edilen:) onu şeyden, yahut işten uzaklaştırdım. (Msb.) ― -b3- **قَبَضَهُ**, muzârîsi yukarıdaki gibi, (M, K,) ve mastarı da böyledir, (S, M, Mgh,) ayrıca (mecaz kabul edilen:) **بَسَطَهُ**’nun zıddını da ifade eder; (S, * M, Mgh, * K;) ve bunun gibi aşağıdaki **قبّضهُ**, (IAar, M,) mastarı **تَقْبِيضٌ**. (TA.) [Buna göre, (mecaz kabul edilen:) onu büzdü; yahut topladı.] Dersin ki, **قَبَضَ رِجْلَهُ وَبَسَطَهَا** (mecaz:) [bacağını büzdü ve onu uzattı]. (A.) Ve **قَبَضَ كَفَّهُ** [elini sıktı]. (S, Mgh, Msb, K, **برجم** maddesinde.). Ve **قَبَضَ يَدَهُ عَنْهُ** (mecaz kabul edilen:) [elini ondan geri çekti: yahut] onu tutmaktan geri durdu. (K.) Buradan Kur’ân’da [ix. 68] şu söz: **وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ**, mânâsı (mecaz kabul edilen:) [ellerini geri çekerler, yahut geri dururlar,] harcamadan, yahut [**زَكَاة** denilen] zekâtı vermekten. (TA.) Sen ayrıca dersin ki, aşağıdaki **قبّض جَنَاحَهُ** (mecaz kabul edilen:) o (bir kuş) kanadını büzdü: (M:) yahut **قَبَضَ**, yahut **قَبَضَ جَنَاحَهُ**, (mecaz kabul edilen:) uçmak için kanadını büzdü. (TA.) Ve buradan, (TA,) **قَبَضَ**, muzârîsi yukarıdaki gibi; (S, K;) yahut **قَبُضَ** (M;) [yahut ikisi de;] birincinin mastarı **قَبْضٌ** (S, K,) ve ikincinin [M’de işaret edildiği üzere] mastarı **قَبَاضَةٌ** (S, M, A, K) ve **قَبَاضٌ**; (M;) (mecaz:) o (bir kuş, S, K, ve bir at, A, ve bir adam, S, yahut başka [hayvan], K,) hızlı idi, (S, M, A, K,) uçuşta, yahut gidişte veya yürüyüşte. (K.) Kuşlar hakkında Kur’ân’da [lxvii. 19] geçen **يَقْبِضْنَ**, bu mânânın bir örneğidir [denilmiştir]. (S, K. *) Sen ayrıca dersin ki, **قَبَضَتِ الاـِبِلُ** (mecaz:) develer yürüyüşlerinde hızlı oldular; her sıçrayışta bacaklarını birbirine yaklaştırarak. (A.) Ve aşağıdaki **اـِنْقَبَضَ** (mecaz:) o, yahut o (erkeklerden bir topluluk, M,) gitti, yahut yolculuk etti, ve hızlı oldu. (Lth, M, K.) Ve **اـِنْقَبَضَ فِى فُلَانٌ حَاجَتِهِ** (mecaz:) falan kimse ihtiyacını gidermede hızlı, ve hafif, yahut çevik oldu. (A.) Ve **قَبْضٌ** ayrıca **نَزْوٌ** ile aynı mânâyı ifade eder (mecaz kabul edilen:) [sıçrama fiili, vb.]. (TA.) ― -b4- [Ayrıca, **بَسَطَهُ**’nun zıddı olarak,] (mecaz kabul edilen:) onu bir araya topladı. (Az.) Ve buradan, (Az,) **قَبَضَ الاـِبِلَ**, (Az, M,) muzârîsi **قَبِضَ** , mastarı **قَبْضٌ** (Az, S, M) (mecaz kabul edilen:) o (Az, S, M) develeri şiddetle, yahut sertçe sürdü, (Az, M.

) veya çabucak: (S:) çünkü sürücü onları, onları sürmek istediği vakit, bir araya toplar; zira onlar ondan dağılıp ayrıldıklarında, onları sürmek zordur: (Az, TA:) ve **بِهَا اـِنْقَبَضَ** [aynısını ifade eder; yahut yukarıda verilen bir açıklamaya göre, (mecazen:) onlarla çabucak gitti]. (M.) Ve **العَيْرُ يَقْبِضُ عَانَتَهُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Erkek eşek, dişi eşeğini sürüp uzaklaştırır. (M.) ― -b5- [Bunun gibi ayrıca,] **قَبَضَهُ**; (A;) ve **قبّضهُ**, (S, M, K,) mastarı **تَقْبِيضٌ**; (S;) (mecazen:) O, yahut o (şey), onu çekti, bir araya topladı yahut derledi; onu büzdü, küçülttü yahut buruşturdu. (S, M, A, * K.) Dersin ki, **قَبَضَ وَجْهَهُ** (mecazen:) O, yahut o (şey), onun yüzünü büzdü yahut buruşturdu]. (A.) Ve **قَبَضَتِ النَّارُ الجِلْدَةَ** (mecazen:) [Ateş, deri parçasını büzdü, küçülttü yahut buruşup kuruttu]. (A.) Ve **قَبَّضَ مَا بَيْنِ عَيْنَيْهِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) İki gözünün arasındaki kısmı büzdü yahut buruşturdu. (M, TA.) Ve **يَوْمٌ يُقَبِّضُ مَا بَيْنَ العَيْنَيْنِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) [İki gözün arasındaki kısmı büzen yahut buruşturan bir gün]; korkunun yahut savaşın şiddetini gösteren kinayeli bir ibare. (M, TA. *) Ve aynı şekilde dersin ki, **يَوْمٌ يُقَبِّضُ الحَشَى** (mecaz olduğu varsayılarak:) [Bağırsakları büzen bir gün]. (M.) [Ve buradan **قَبَضَ**, muzârisi ve mastarı ilk zikredildiği üzere, (mecaz olduğu varsayılarak:) O (bir ilaç, yahut yiyecek, vb.,) büzüştürdü yahut kabız etti. Ve (mecaz olduğu varsayılarak:) O (yiyecek) tat bakımından büzücü idi; bunun gibi **تَقَبَّضَ** da.] ― -b6- Bunun gibi ayrıca, **قَبَضَهُ**, (mecaz olduğu varsayılarak:) O, onu daralttı; kıstı; onu kıt yaptı, anlamına gelir. (Msb, TA.) Dersin ki, **قَبَضَ اللّٰهُ الرِزْقَ**, muzârisi ve mastarı ilk zikredildiği üzere, (mecaz olduğu varsayılarak:) Allah rızkı daralttı, kıstı yahut kıt yaptı. (Msb.) Ve Kur’ân’da [ii. 246] şöyle denilmiştir: **وَاللّٰهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Allah, bazılarına (Bd, Msb, * TA, *) geçim vasıtalarını daraltır, kısar yahut kıt yapar; yahut dilediğinden geçim vasıtalarını alıkoyar; (Jel,) ve aynı şeyi (Bd, Msb, Jel, TA,) bazılarına (Bd, TA,) yahut dilediğine (Jel) genişletir, büyütür yahut bol ve çok yapar. (Jel.) ― -b7- [Bunun gibi ayrıca, (mecaz olduğu varsayılarak:) Onun hürriyetini kısalttı.] Dersin ki, **فُلَانٌ يَبْسُطُ غَبِيدَهُ ثُمَّ يَقْبِضُهُمْ** (mecazen:) [Falanca, kölelerinin hürriyetini genişletir; sonra onların hürriyetini kısaltır]. (A.) ― -b8- [Bunun gibi ayrıca, (mecazen:) O, yahut o (şey), onun kalbini büzdü; yani onu sıkıntıya soktu; onu kederlendirdi.] Dersin ki, **اـِنَّهُ يَقْبِضُنِى مَا يَقْبِضُكَ وَيَبْسُطُنِى مَا يَبْسُطُكَ** (mecazen:) Şüphesiz seni sıkıntıya sokan yahut kederlendiren şey, beni de sıkıntıya sokar yahut kederlendirir; ve seni sevindiren şey beni sevindirir]. (A.) [Ve bir hadiste rivayet edilmiştir ki Muhammed şöyle dedi: **فَاطِمَةُ مِنِّى يَقْبِضُنِى مَا قَبَضَهَا وَيَبْسُطُنِى مَا بَسَطَهاَ** (mecazen:) [Fâtıma benden (bir parça) gibidir: onu sıkıntıya sokmuş yahut kederlendirmiş olan şey, beni de sıkıntıya sokar yahut kederlendirir; ve onu sevindirmiş olan şey beni sevindirir]. (TA.) Yahut Lth tarafından zikredilen **اـِنَّهُ لَيَقْبِضُنِى مَا قَبَضَكَ** ibaresi, (mecaz olduğu varsayılarak:) Şüphesiz seni rahatsız edip öfkelendirmiş olan şey, beni rahatsız edip öfkelendirir, demektir. (Az, TA.) **قَبْضٌ** ve **بَسْطٌ**, sûfîler arasında hakikatin araştırıcıları tarafından kalbin iki zıt hâline uygulanan terimlerdir; kalp bunların her ikisinden de nadiren yahut hiç kurtulmaz: birincisi, kalbi genişleme ve sevinçten alıkoyan bir kalp etkilenmesidir; bunun sebebi bilinsin yahut bilinmesin; biliniyorsa, bir günahın yahut bir suçun, yahut bir terk edişin hatırlanması gibi; ve onların bazısı bunun başka taksimlerini yapar. (TA.) [Aynı şekilde] ayrıca dersin ki, **عَنَّا فَمَا قَبَضَكَ اِنْقَبَضْتُ** (mecazen:) [Bizden çekindin/ürktün: peki seni çekindiren/ürküten neydi?]. (A.) ― -b9- [Bunun gibi ayrıca, (mecazen:) O, yahut o (şey), onu eli sıkı, tutucu yahut cimri yaptı.] Dersin ki, **الخَيْرُ يَقْبِضُهُ وَالشَّرُّ يَبْسُطُهُ** (mecazen:) [Zenginlik onu eli sıkı, tutucu yahut cimri yapar; ve fakirlik onu eli açık, cömert yahut kerîm yapar]. (A.)

2 **قَبَّضَ**: bu maddede ilk cümleye eklenmiş bir kayda bak. : ― -b2- ayrıca **فَبَضَهُ**’ye, **بَسَطَهُ**’nın zıddı olarak, altı yerde bak. ― -b3- **قَبَّضَهُ المَالَ**, (S, * M, K, *) yahut **المَتَاعَ**, (A,) mastar ismi **تَقْبِيضٌ**, (S, K,) ona, (S, M, K,) onun kavrayışına, yahut mülkiyetine, (K,) yani onu alacak olana, (S,) malı, (S, M,) yahut metayı, yahut metaları, yahut eşyayı verdi; (A;) yani onu onun mülkiyetine nakletti; (TA;) [lafzen: onu onu almaya, eliyle almaya, kavramaya, yahut teslim almaya sevk etti;] bunun gibi **اـِيَّاهُ** ↓ **أَقْبَضَهُ**. (A.)

**قابضهُ**
3 **قابضهُ** ذ, mastar ismi **مُقَابَضَةٌ** (AZ, A) ve **قِبَاضٌ**, (Er-Rághib, TA in art. شرى,) onunla metaları takas etti, yahut metaları değiş tokuş etti. (AZ, in TA, art, خوص.) [Ayrıca **قَايَضَهُ**’ye bak.]

**اقبضهُ المَتَاعَ**
4 **اقبضهُ المَتَاعَ** ذ [yahut **المَالَ**]: 2’ye bak. -A2- **القبضهُ** Ona bir sap koydu, yahut sap yaptı, (S, M, A, K,) yani bir bıçağa, (S, M, A,) ve bir kılıca. (S, K.)

**تقبّض**
5 **تقبّض** ذ, **قَبَّضَهُ**’nin, **بَسَطَهُ**’nın zıddı olarak, quasi-pass.’ıdır; (M;) bunun gibi ↓ **اِنْقَبَضَ** da **قَبَضَهُ**’nindir aynı manada, (S, * M, K, *) **اِنْبَسَطَ**’ın zıddı olarak. (S, K.) [Bu şekilde,] ikisi de (mecaz kabul edilerek) şunu ifade eder: bir araya çekilmiş, toplanmış, yahut derlenmiş oldu; yahut kendini bir araya çekti, topladı, yahut derledi; yahut büzüldü; yahut küçüldü; ilkinin eşanlamlısı **تَجَمَّعَ**; (TA;) ve ikincisinin eşanlamlısı **اِنْضَمَّ** [ki bu da bir şeye çekilip bitişti, yahut ona eklemlendi; vb. manasına gelir]. (O, K.) Böylece ikincisi, **فِى حَاجَتِى** ↓ **انقبض** ibaresinde (mecaz kabul edilerek) şunu ifade eder: [ihtiyacımın maksadına dâhil oldu, yahut ona bitişti]. (O.) ― -b2- [Bu şekilde ayrıca,] ilki (mecaz:) o (bir adamın yüzü, A, yahut iki göz arasındaki kısım, M,) büzüldü, yahut kırıştı; (M, A; *) ve aynı şekilde ateşte bulunan, yahut ateş üzerinde bulunan bir deri parçası; yani büzüldü, küçüldü, yahut buruştu; küçüldü: (S’nin farklı nüshalarında böyle:) yahut o (deri, K, yahut bir adamın derisi, TA) büzüldü, yahut küçüldü; (K, TA;) ve böylece yaşlı bir adam. (A.) ― -b3- [Bu şekilde ayrıca,] **تَقبّض عَنْهُ** (mecaz:) ondan, yahut ondan (şeyden), çekindiği için geri çekildi, yahut ürküp çekildi; (S, M, A, K;) bunun gibi **عَنْهُ** ↓ **اِنْقَبَضَ**: (A:) [ikincisinin bir örneği için 1’in sonuna yakın yere bak.] ↓ **الاِنْقِبَاضُ عَنِ النَّاسِ** da (mecaz kabul edilerek) insanların arasından çekilme, uzaklaşma, yahut geri durma manasına gelir. (TA.) Ve **عَنِ الأَمْرِ** ↓ **اِنْقَبَضَ** (mecaz kabul edilerek:) o şeyden, yahut işten uzaklaştı, yahut uzaklaşmış oldu. (Msb.) ― -b4- **تقبّض عَلَى الأَمْرِ** (mecaz:) o şeyde, yahut işte durakladı, yahut bekledi; eşanlamlısı **تَوَقَّفَ**. (M, A.) ― -b5- **تقبّض اـِلَيْهِ** (mecaz kabul edilerek:) ona doğru sıçradı, yahut atıldı. (Sgh, K.) ― -b6- Ayrıca 1’e bak; paragrafın son üçte biri.

**تقابض المُتَيَايِعَانِ**
6 **تقابض المُتَيَايِعَانِ** ذ [alışveriş işindeki iki taraf, birbirleriyle metaları takas etti, yahut değiş tokuş etti: 3’e bak]. (A.)

**انقبض**
7 **انقبض** ذ O (bir şey) **مَقْبُوض** oldu [yani alınmış, elle alınmış, kavranmış, yahut teslim alınmış]. (S.) ― -b2- Ayrıca 5’e, altı yerde, bak. ― -b3- Ve 1’e, paragrafın ortalarına dair, üç yerde bak.

**اقتبضهُ لِنَفْسِهِ**
8 **اقتبضهُ لِنَفْسِهِ** ذ [onu kendisi için aldı; onu eliyle aldı; onu kavradı; onu sımsıkı tuttu; onu ele geçirdi; ona sahip oldu; yahut onu teslim aldı]. (A.) 1’de, paragraftaki ilk kesmeden önce, bir örneğe bak.

**قَبْضٌ**
**قَبْضٌ** ذ Alma fiili; elle alma; [kavrama; sıkıca tutma; ele geçirme;] mülkiyete alma; yahut teslim alma. (S, Msb.) ― -b2- Ve [bundan dolayı], mülkiyet; (S, TA;) bunun gibi ↓ **قَبْضَةٌ**: (S, M, Mgh, Msb, TA:) yahut ikincisi bir n. un.’dur [alma fiilini, yahut elle almayı; bir kavrayışı; bir ele geçirişi; vb. ifade eder]. (TA.) Şöyle dersin: **صَارَ الشَّىْءُ فِى قَبْضِكَ**, ve ↓ **قَبْضَتِكَ**, Şey senin mülkiyetinde oldu. (S, M. *) Ve **هٰذِهِ الدَّارُ فِى قَبْضِى**, (TA,) ve ↓ **قَبْضَتِى**, (M, TA,) Bu ev benim mülkiyetimdedir; (M, TA;) tıpkı **فِى يَدَى** dediğin gibi. (TA.)

**قَبَضٌ**
**قَبَضٌ** ذ **مَقْبُوضٌ** ile aynı; (Mgh, K;) **هَدَمٌ**’un **مَهْدُومٌ** manasında olması gibi, ve **نَفَضٌ**’un **مَنْفُوضٌ** manasında olması gibi; (TA;) manası: insanların (S, M) mallarından alınmış olan şey: (S:) bölüştürülmeden önce ganimetten toplanmış olan, (Lth,) yahut alınmış ve toplanmış olan şey. (Mgh,) (Lth, Mgh.) Şöyle dersin: **دَخَلَ مَالُ فُلَانٍ فِى القَبَضِ** Filânın malı, insanların mallarından alınmış olan şeyin içine girdi. (S.) Ve **اـِطْرَحَهُ فِى القَبَضِ** (A, Mgh) Onu alınmış şeylerin arasına at: (Mgh:) Sa‘d İbn-Ebî-Vakkâs’a, Sa‘îd İbn-El-‘Âs’ı öldürüp kılıcını aldığı zaman söylenmiştir: bir rivayette böyle. (TA.) Ve başka bir rivayette şöyle denir: **جُعِلَ سَلْمَانُ عَلَى قَبَضٍ** Selmân, alınmış ve henüz bölüştürülmemiş ganimet üzerine, onları korumak ve bölüştürmek için, tayin edildi. (Mgh.)

**قَبْضَةٌ**
**قَبْضَةٌ** ذ : [çoğulu **قَبَضَاتٌ:**] **قَبْضٌ**’a, üç yerde, bak. ― -b2- Ayrıca **قُبْضَةٌ**’ye, dört yerde, bak. ― -b3- Ve **مَقْبِضٌ**’e bak. ― -b4- Ayrıca, [bir adamın yumruğunun yan yana ölçüsü;] dört parmak eni; (Mgh, Msb, voce **جَرِيبٌ**;) umumî **ذِرَاع**’ın altıda biri [yahut arşın: fakat günümüzde, başparmak dik iken bir adamın yumruğunun ölçüsü; ki bu yaklaşık altı inç ve çeyrektir]: çoğulu **قَبَضَاتٌ**. (Mgh, Msb, vocibus **ذِرَاعٌ** and **جَرِيبٌ**.)

**قُبْضَةٌ**

**قُبْضَةٌ** ذ (S, A, Mgh, Msb, K) [Bir avuç;] kişinin eliyle aldığı yahut kavradığı şey; (S, K;) **مِنْ كَذَا** [şu şeyden]; (Mgh;) meselâ **مِنْ سَوِيقٍ** [kavrulmuş arpa unundan]; (S;) yahut **مِنْ تَمْرٍ** [hurmadan]; (S, A, Msb;) yani **كَفّاً**; (S;) yine ↓ **قَبْضَةٌ** olarak da; (S, M, A, K;) lâkin birincisi daha yaygındır; (S, K;) ve ↓ **قَبِيضَةٌ**: (B:) yahut birincisi, **مَقْبُوضٌ** mânâsında bir isimdir, ikincisi ise bir isim-i vahdettir: (TA:) birincinin çoğulu **قُبَضٌ**dur. (TA.) Yine şöyle de dersin: **كَفِّى** ↓ **هٰذَا قَبْضَةُ** Bu, elimin kavradığı miktardır. (M.) İkinci kelimenin iki başka örneğini ve üçüncünün bir örneğini, 1’de, paragraftaki ilk kesmeden önce gör. Kur’ân’da da şöyle denilmiştir [xxxix. 67]: **وَالْأَرْضُ جَمِيعًا يَوْمَ القِيَامَةِ** ↓ **قَبْضَتُهُ**, yani **قُبْضَتُهُ**; zira **قَبْضَةٌ** bir masdar-isimdir [vahdet için] ve isim gibi kullanılmıştır; yahut **ذَاتُ قَبْضَةٍ** yerinedir; (Bd,) ve lafzî mânâ, [Ve yer bütünüyle olacak] onun avucu [kıyamet gününde]; (Bd, Jel;) mânâsı, yalnız (TA) onun mülkünde (Jel, TA) ve onun serbest ve mutlak tasarrufunda: (Jel:) Th der ki: bu, **هٰذِهِ الدَّارُ فِى قَبْضَتِى** ibaresi gibidir; mânâsı, yukarıda **قَبْضٌ** maddesinde açıklandığı gibidir; fakat bu görüş geçerli değildir:) (M:) başka bir kıraat ↓ **قَبْضَتَهُ**dur; nasb hâlinde, (M, Bd,) zarf-isim olarak; böylece belirli olan, müphem olana benzetilmiş olur; (Bd;) ve buna nahivcilerin bazısı cevaz vermiştir; fakat Basra nahivcilerinden hiçbiri buna cevaz vermemiştir. (M.) Bilâl ve hurmalar hadîsinde de şöyle denilmiştir: **فَجَعَلَ يَجِىْءُ بِهِ قُبَضًا قُبَضًا** [Ve onları (zamir **التَّمْر** hurmaya râci‘ olarak) avuç avuç getirmeye başladı]. (TA.)

**قُبَضَةٌ**

**قُبَضَةٌ** ذ, (K,) yahut **قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ**, (S, M, A, TA,) aşağıdaki açıklama, yalnız birincisine değil, bu ikincisine (yani bu sonuncuya) uygulanır, (TA,) Bir şeye el atıp sonra gecikmeksizin onu bırakan adam. (S, M, A, K.) Ve birincisi: koyunlarını yahut keçilerini bir araya toplayan, onları otlatmada uzaklara saçıp yaymayan çoban: (S:) yahut koyunları yahut keçileri için (K,) yahut hayvanları için, onları bir araya toplayarak iyi idare eden (A, K); ve bir otlak yeri bulduğunda onları yayar: (A:) ve ikincisi: iyi idare eden ve otlayan hayvanlarına yumuşak davranan; onları bir araya toplayıp sürer; otlak yerleri ottan yoksun kalınca; ve bir ot parçasına rastladıklarında onları yayılıp dilediklerince otlamaya bırakır: (Az, TA:) yahut develerini bir araya toplayan ve onları, dilediği yere götürünceye kadar süren. (M.) [Ayrıca **رفض** maddesine de bak.]

**قَبِيضٌ**

**قَبِيضٌ** ذ: üç yerde **قَابِضٌ**’a bak.

**قَبِيضَةٌ**

**قَبِيضَةٌ** ذ: iki yerde **قُبْضَةٌ**’a bak.

**قَبَّاضٌ**

**قَبَّاضٌ** ذ: iki yerde **قَابِض**’e bak.

**قَبَّاضَةٌ**

**قَبَّاضَةٌ** ذ: iki yerde **قَابِضٌ**’a bak.

**قَابِضٌ**

**قَابِضٌ** ذ Elle almak: [yahut herhangi bir tarzda: zilyetliğe almak: teslim almak: (1’e bak:)]; elle kavrayan, sıkan yahut yakalayan: ve aynı şekilde, [fakat mübalağalı mânâda,] ↓ **قَبَّاضٌ**: (K:) yahut ikincisi, Medine halkının lehçesindendir; her şeyi [kavrayıp yahut] toplayan kimseye uygulanır: (Aboo-'Othmán El-Mázinee:) ve ↓ **قبَّاضَةٌ** [ki iki kat mübalağalıdır]; (K;) bu sonuncudaki **ة**, müennesliği göstermez. (TA.) **قَابِضُ الأَرْوَاحِ** [(mecazen:) Ruhları alan] [Ölüm meleği] ‘Izrá-eel yahut ‘Azrá-eel’in bir lakabıdır. (TA.) Ve **القَابِضُ**, Allah’ın isimlerinden biridir; (mecazen:) kullarından rızık vasıtalarını ve başka şeyleri, lütfu ve hikmetiyle esirgeyen [yahut daraltan yahut kısan]; ve ölüm vaktinde ruhları alan demektir. (TA.) ― -b2- Bir kuşun (farzedilen mecaz:) uçmak için kanadını büzmesi. (TA.) Ve buradan, (TA,) **قَابِضٌ** (S, K) ve ↓ **قَبِيضٌ** (S, A, K) Bir kuş, (K,) yahut at, (A,) yahut başka [hayvan], (K,) (mecazen:) uçuşta, yahut gidişte veya yürüyüşte hızlı (A, K): (K:) yahut bir adam (farzedilen mecaz:) hafif, yahut çevik ve hızlı: (S:) ve [buradan, görünüşe göre,] ikincisi ayrıca (farzedilen mecaz:) sanatına yahut işine tutunan, yahut ona bağlı kalan zeki adam demektir. (Ibn-'Abbád, K.) Ve **الشَّدِّ** ↓ **قَبِيضُ** Bir at, (S, K, K’nın [bazı] nüshalarında “bir adam” [diye geçer] ki bu hatadır; gerçi bir adama da uygulanıyor görünür, TA,) yahut bir binek hayvanı, (L,) (farzedilen mecaz:) koşmada bacakları yerden yere çabuk değiştiren. (S, L, K.) ― -b3- Bir deve sürücüsü (farzedilen mecaz:) hızlı süren; hızlı sürücü; ve aynı şekilde, [fakat mübalağalı mânâda,] ↓ **قَبَّاضٌ**, ve [iki kat mübalağalı mânâda] ↓ **قَبَّاضَةٌ**: (S:) yahut sonuncusu (farzedilen mecaz:) şiddetle sürüp uzaklaştıran demektir; **ة** mübalağayı gösterir; ve dişi eşeğini süren erkek eşeğe ve deve sürücüsüne uygulanır. (M.) [Birincinin bir örneğini **عوض** maddesinde, **عَائِضً** lafzı altında gör.] ― -b4- [İlaca, yiyeceğe vb. uygulanınca, (farzedilen mecaz:) büzücü, yahut kabız edici.]

**مَقْبَضٌ**

**مَقْبَضٌ** ذ Alma yeri; elle alma, [kavrama, sıkma, yakalama,] yahut teslim alma: şekil bakımından kural dışı [zira kaideye göre **مَقْبِضٌ** olması gerekirdi]. (M.) Bundan sonra gelen şeye de bak.

**مَقْبِضٌ**

**مَقْبِضٌ** ذ (S, M, A, Mgh, Msb, K) ve ↓ **مَقْبَضٌ**, (Lth, M, Msb, K,) fakat birincisi daha yaygın ve daha iyi bilinenidir, (Lth,) ve ↓ **مِقْبَضٌ**, (M, K,) ve ة ile, (K,) yani ↓ **مَقْبِضَةٌ**, ve ↓ **مِقْبَضَةٌ**, (M,) Sap; yahut el ile, (Msb,) veya bütün el ile; (S;) kavranılan yer, (S, M, A, * Mgh, * Msb, K,) bir kılıcın, (S, A, Mgh, Msb, K,) ve ↓ **قَبْضَةٌ**’nin de aynı mânaya geldiği söylenir; (TA;) yahut bir bıçağın, (M, A,) ve bir yayın, (S, A,) ve bir kamçının, (A,) vb.nin, (K,) yahut herhangi bir şeyin: (M:) yahut ↓ **مَقْبِضَةٌ** veya ↓ **مِقْبَضَةٌ** bir mızrağın veya mızrak sapının el yeri mânasına gelir: (ISh:) çoğulu **مَقَابِضُ**. (A.)

**مِقْبَضٌ**

**مِقْبَضٌ** ذ : **مَقْبَضٌ**’a bak.

**مَقْبِضَةٌ**

**مَقْبِضَةٌ** ذ ve **مِقْبَضَةٌ**: iki yerde **مَقْبِضٌ**’a bak.

**مَقْبُوضٌ**

**مَقْبُوضٌ** ذ **قَبَضَهُ**’nun edilgen ism-i mef‘ûlü. **قَبْضٌ**’a ve **قُبْضَةٌ**’ye bak. ― -b2- (mecaz:) Allah’ın rahmetine alınmış; (A;) ölü. (S.)

**مُتَقَبِّضٌ**

**مُتَقَبِّضٌ** ذ : bundan sonra gelen şeye bak.

**مُنْقَبِّضٌ**

**مُنْقَبِّضٌ** ذ , (O, TS,) veya ↓ **مَتَقَبِّضٌ**, (K,) Sıçramaya hazırlanmış bir aslan: (K:) yahut büzülmüş bir aslan: ve sıçramaya hazırlanmış olan: (O, TA:) fakat bağlacın daha ziyade hazfedilmesi gerekir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَبَضَ
قَبَضَ I ( n. ac. قَبْض 1 )
a.  [ acc. &  Bi or 'Ala &  Bi ], Took, seized, grasped, clutched, griped, gripped with ( the hand ).

b.  Took; received.

c.  [ 'Ala ], Arrested ( debtor ).

d.  Contracted; clenched ( hand ); shrivelled, wrinkled ( skin ); astringed, constipated, pinched ( stomach ).

e.  Straitened, scanted ( means of subsistence ); restricted, abridged, curtailed ( liberty ).

f.  Vexed, grieved, distressed.

g.  [ 'An ], Shrank, abstained, refrained from.

h.  Was quick, swift, ran or flew quickly.

i.  [ pass. ], Died.

قَبَّضَ
قَبَّضَ II ,
a.  Gave, handed to; paid to.

b.  Collected, gathered, stored up.

c.  Contracted.

قَاْبَضَ
قَاْبَضَ III ,
a.  Bartered with.

أَقْبَضَ
أَقْبَضَ IV ,
a.  Put a handle to ( sword ).

b.  see II (a) .

تَقَبَّضَ
تَقَبَّضَ V ,
a.  Shrank, shrivelled, contracted; became wrinkled ( skin ).

b.  Was pinched, constipated ( stomach ).

c.  [ 'An ], Shrank from; withdrew, retired from.

d.  [ Ila ], Leapt, sprang towards.

تَقَاْبَضَ
تَقَاْبَضَ VI ,
a.  Bartered, trafficked.

اِنْقَبَضَ
اِنْقَبَضَ VII ,
a.  see V (a) , ( b ), ( c ).

d.  Was taken, seized; was received.

e.  Was sad, grieved, distressed.

f.  Prepared to start, to spring.

g.  see I (h) .

اِقْتَبَضَ
اِقْتَبَضَ VIII ,
a.  see I (b) .

قَبْض
قَبْض 1 ,
a.  Grasp, grip, clutch; seizure; possession; taking, receipt.

قَبْضَة
قَبْضَة 1t , ( pl. قَبَضَات ),
a.  see 1 ,  3t & 18 .

d.  Death, decease.

قُبْضَة
قُبْضَة 3t , ( pl. قُبَض 9 ),
a.  Handful.

قَبَض
قَبَض 4 ,
a.  Anything seized: spoil, booty, plunder.

b.  Eagerness, alacrity, promptness, promptitude.

مَقْبِض
مَقْبِض 18 , ( pl. مَقَاْبِضُ 44 ),
a.  Handle; haft.

مِقْبَض
مِقْبَض 20 ,
a.  see 18 .

قَاْبِض
قَاْبِض 21 ,
a.  Taking, seizing, grasping; receiving.

b.  Taker, receiver; collector, tax-gatherer.

c.  Astringent, constipating, costive, restringent.

d.  see 25 (a) .

قَبَاْضَة
قَبَاْضَة 22t ,
a.  Start, spring.

b.  Swiftness, quickness; alacrity.

قَبِيْض
قَبِيْض 25 ,
a.  Quick, swift; active, prompt.

b.  Alert, attentive.

قَبِيْضَة
قَبِيْضَة 25t ,
a.  see 3t .

قَبَّاْض
قَبَّاْض 28 ,  قَبَّاْضَة 28t ,
a.  Grasping, clutching; tenacious; grasp-all.

قَبڤضَ
N. P. قَبڤضَ I ,
a.  Taken, seized.

b.  Dead.

تَقَبَّضَ
N. Ag. تَقَبَّضَ V ,  N. Ag. اِنْقَبَضَ VII ,
a.  Preparing to spring; crouching ( lion ).

اِنْقَبَضَ
N. Ac. اِنْقَبَضَ VII ,
a.  Contraction.

b.  Constipation.

##### Türkçe

**قَبَضَ**
**قَبَضَ** I ( mastar-ı fiil: **قَبْض** 1 )
a.  [ mef‘ûl ile &  **بِ** veya **عَلَى** ile &  **بِ** ile ], Aldı, ele geçirdi, kavradı, sımsıkı tuttu, pençeledi, (elle) ile sımsıkı tuttu.

b.  Aldı; teslim aldı.

c.  [ **عَلَى** ile ], (borçluyu) tutukladı.

d.  Büzdü; (eli) sıktı; (deri) buruştu, kırıştı; (mideyi) büzüştürdü, kabız etti, sıktı.

e.  (geçim) imkânlarını daralttı, kıstı; (hürriyeti) sınırladı, kısalttı, budadı.

f.  Sıktı, kederlendirdi, bunaltı verdi.

g.  [ **عَنْ** ile ], Çekindi, uzak durdu, -den sakındı.

h.  Çabuk oldu, süratli oldu, çabuk koştu veya uçtu.

i.  [ meçhul ], Öldü.

**قَبَّضَ**
**قَبَّضَ** II ,
a.  Verdi, elden verdi; ödedi.

b.  Topladı, bir araya getirdi, biriktirdi.

c.  Büzdü.

**قَاْبَضَ**
**قَاْبَضَ** III ,
a.  İle takas etti.

**أَقْبَضَ**
**أَقْبَضَ** IV ,
a.  (kılıca) kabza koydu.

b.  II (a)’ya bak.

**تَقَبَّضَ**
**تَقَبَّضَ** V ,
a.  Büzüldü, buruştu, kasıldı; (deri) kırıştı.

b.  (mide) sıkıldı, kabız oldu.

c.  [ **عَنْ** ile ], -den çekindi; -den çekildi, -den geri durdu.

d.  [ **إِلَى** ile ], -e doğru sıçradı, atıldı.

**تَقَاْبَضَ**
**تَقَاْبَضَ** VI ,
a.  Takas etti, ticaret yaptı.

**اِنْقَبَضَ**
**اِنْقَبَضَ** VII ,
a.  V (a), (b), (c)’ye bak.

d.  Alındı, ele geçirildi; teslim alındı.

e.  Üzüldü, kederlendi, bunaldı.

f.  Başlamaya, sıçramaya hazırlandı.

g.  I (h)’ye bak.

**اِقْتَبَضَ**
**اِقْتَبَضَ** VIII ,
a.  I (b)’ye bak.

**قَبْض**
**قَبْض** 1 ,
a.  Kavrayış, tutuş, sımsıkı tutma; ele geçirme; mülkiyet; alma, teslim alma.

**قَبْضَة**
**قَبْضَة** 1t , ( çoğulu **قَبَضَات** ),
a.  1, 3t ve 18’e bak.

d.  Ölüm, vefat.

**قُبْضَة**
**قُبْضَة** 3t , ( çoğulu **قُبَض** 9 ),
a.  Bir avuç.

**قَبَض**
**قَبَض** 4 ,
a.  Ele geçirilen herhangi bir şey: ganimet, yağma, talan.

b.  İsteklilik, çeviklik, çabukluk, sürat, süratlilik.

**مَقْبِض**
**مَقْبِض** 18 , ( çoğulu **مَقَاْبِضُ** 44 ),
a.  Sap; kabza.

**مِقْبَض**
**مِقْبَض** 20 ,
a.  18’e bak.

**قَاْبِض**
**قَاْبِض** 21 ,
a.  Alan, ele geçiren, kavrayan; teslim alan.

b.  Alan, teslim alan; tahsildar, vergi toplayıcı.

c.  Büzücü, kabız edici, kabız yapan, büzüştürücü.

d.  25 (a)’ya bak.

**قَبَاْضَة**
**قَبَاْضَة** 22t ,
a.  Sıçrayış, atılış.

b.  Sürat, çabukluk; çeviklik.

**قَبِيْض**
**قَبِيْض** 25 ,
a.  Çabuk, süratli; faal, atik.

b.  Uyanık, dikkatli.

**قَبِيْضَة**
**قَبِيْضَة** 25t ,
a.  3t’ye bak.

**قَبَّاْض**
**قَبَّاْض** 28 ,  **قَبَّاْضَة** 28t ,
a.  Kavrayan, sımsıkı tutan; inatçı; her şeyi kapıp alan.

**قَبڤضَ**
Özel isim. **قَبڤضَ** I ,
a.  Alınmış, ele geçirilmiş.

b.  Ölü.

**تَقَبَّضَ**
İsm-i fâil. **تَقَبَّضَ** V ,  İsm-i fâil. **اِنْقَبَضَ** VII ,
a.  Sıçramaya hazırlanan; çömelmiş (aslan).

**اِنْقَبَضَ**
Mastar-ı fiil. **اِنْقَبَضَ** VII ,
a.  Büzülme.

b.  Kabızlık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قبض
قَبَضَ - يَقْبِضُ - قَبْضة - قَبْض - مَقْبُوْض- مَقْبُوْضَة
قَبَضَ - يَقْبِضُ + كائن + شيئاً: ضد بسط: يُقَرِّب ثم يجمع الشيء على بعضه فينكمش على نفسه أو على شيء: في كائن مركب من أطراف أو أجتحة أو زوائد أو أيدي، تخرج منه مبتعدة عن مجموعه، يقوم بحركة يقرب بها بعضها إلى بعض، إما من غير أن يكون بين أجزائها المنكمشة شيئاً أو قد تحجز بين الأطراف المتقاربة شيئاً، من تراب أو مال أو ما شابه، وفي الحالة الثانية يصبح للمعتى كناية عن التملك والحيازة
قَبَضَ - يَقْبِضُ + كائن + شيئاً: جمعه وقربه على نفسه
﴿ويقبضون أيديهم﴾
قَبَضَ - يَقْبِضُ + كائن + شيئاً + من شيء: يقتطعه منه: يضمه ويقربه على بعضه ثم ينتزعه من الشيء
﴿فقبضت قبضة من أثر الرسول فنبذتها﴾
قَبَضَ - يَقْبِضُ + كائن + شيئاً + إلى كائن: يضمه ويقربه على بعضه ثم يجعله يتوجه ويتحرك إليه
﴿ثم قبضناه إلينا قبضا يسيرا﴾
قَبْض: اسم فعل " قبض ": تقريب أجزاء الشيء وتجميعه إلى بعضه
قَبْضَاً: حال من " قَبْض "
قَبْضَة: على وزن " فـَعـْلـَة " اسم فعل للمرة من " قَبَضَ - يَقْبِضُ ": فعل القبض لمرة واحدة تجاه أمر مراد، وهي كذلك بمعنى مفعول:  ما تحجزه حركة القبض
مَقْبُوْض: اسم مفعول صفة مشبهة من " قَبَضَ - يَقْبِضُ ": ما يقع عليه فعل " قبض" فيحجزه ضمن الزوائد والأطراف المتجمعة
مَقْبُوْضَة: مؤنث " مَقْبُوْض "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الضم القبض والتجمع والانكماش والجعد " وهي:
قَبَضَ - يَقْبِضُ، غَمَزَ - يَغْمِزُ، قَرَشَ - يَقْرِشُ (قَرَشَ - يَقْرُشُ)، قَرَدَ - يَقْرِدُ (قَرِدَ - يَقْرَدُ)، ضَمَّ - يَضُمُّ، قَشْعَرَ - يُقَشْعِرُ
قبض - يقبض
يقبض يده	﴿المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض يأمرون بالمنكر وينهون عن المعروف ويقبضون أيديهم نسوا الله فنسيهم إن المنافقين هم الفاسقون(67)﴾ التوبة ﴿قال بصرت بما لم يبصروا به فقبضت قبضة من أثر الرسول فنبذتها وكذلك سولت لي نفسي(96)﴾ طه
يقبض الرزق	﴿من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا فيضاعفه له أضعافا كثيرة والله يقبض ويبسط وإليه ترجعون(245)﴾ البقرة
يقبض الظل	﴿ثم قبضناه إلينا قبضا يسيرا(46)﴾ الفرقان
يقبض جناحه	﴿أولم يروا إلى الطير فوقهم صافات ويقبضن ما يمسكهن إلا الرحمان إنه بكل شيء بصير (19)﴾ الملك
قبضة
سقبض التراب﴿قال بصرت بما لم يبصروا به فقبضت قبضة من أثر الرسول فنبذتها وكذلك سولت لي نفسي(96)﴾ طه
يقبض الأرض والسماوات	وما قدروا الله حق قدره والأرض جميعا قبضته يوم القيامة والسماوات مطويات بيمينه سبحانه وتعالى عما يشركون(67) } الزمر
قبضا
 ﴿ثم قبضناه إلينا قبضا يسيرا(46)﴾ الفرقان
مقبوضة
يقبض المال﴿وإن كنتم على سفر ولم تجدوا كاتبا فرهان مقبوضة فإن أمن بعضكم بعضا فليؤد الذي اؤتمن أمانته وليتق الله ربه ولا تكتموا الشهادة ومن يكتمها فإنه آثم قلبه والله بما تعملون عليم(283)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [قبض] ق ب ض: قَبَضَ الشيء أخذه و القَبْضُ أيضا ضد البسط وبابهما ضرب ويقال صار الشيء في قَبْضِكَ وفي قَبْضَتِك أي في ملكك و الانْقِباضُ ضد الانبساط و انْقَبَضَ الشيء صار مقبوضاً و القُبْضَةُ بالضم ما قبضت عليه من شيء يقال أعطاه قبضة من سويق أو تمر أي كفا منه وربما جاء بالفتح و المَقْبِضُ بوزن المجلس من القوس ولاسيف ونحوهما حيث يقبض عليه بجمع الكف و تَقَبَّضَ عنه اشمأزَّ و تَقَبَّضَتِ الجلدة في النار انزوت و قَبَّضَ الشيء تَقْبيضاً جمعه وزواه و قبَّضَهُ المال أيضا أعضاه إياه و قُبِضَ فلان على ما لم يسم فاعله فهو مقْبُوضٌ أي مات و القَبْضُ الإسراع ومنه قوله تعالى ﴿صافات ويقبضن﴾
الراغب
قبض
- القبض: تناول الشيء بجميع الكف. نحو قبض السيف وغيره. قال تعالى: }فقبضت فبضة﴿[طه/96]، فقبض اليد على الشيء جمعها بعد تناوله، وقبضها عن الشيء جمعها قبل تناوله، وذلك إمساك عنه، ومنه قيل لإمساك اليد عن البذل. قبض. قال:﴾يقبضون أيديهم﴿[التوبة/67]، أي: يمتنعون من الإنفاق، ويستعار القبض لتحصيل الشيء وإن لم يكن فيه مراعاة الكف، كقولك: قبضت الدار من فلان، أي: حزتها. قال تعالى:﴾والأرض جميعا قبضته يوم القيامة﴿[الزمر/67]، أي: في حوزه حيث لا تمليك لأحد. وقوله:﴾ثم قبضناه إلينا قبضا يسيرا﴿[الفرقان/46]، فإشارة إلى نسخ الظل الشمس. ويستعار القبض للعدو؛ لتصور الذي يعدو بصورة المتناول من الأرض شيئا، وقوله:﴾يقبض ويبسط{ [البقرة/245]، أي: يسلب تارة ويعطي تارة، أو يسلب قوما ويعطي قوما، أو يجمع مرة ويفرق أخرى، أو يميت ويحيي، وقد يكنى بالقبض عن الموت، فيقال: قبضة الله، وعلى هذا النحو قوله عليه الصلاة والسلام: (ما من آدمي إلا وقلبه بين أصبعين من أصابع الرحمن) (الحديث عن النواس بن سمعان قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (ما من قلب إلا وهو بين إصبعين من أصابع رب العالمين، إذا شاء أن يقيمه أقامه، وإذا شاء أن يزيغه أزاغه). أخرجه أحمد 4/182، وإسناده صحيح) أي: الله قادر على تصريف أشرف جزء منه، فكيف ما دونه، وقيل: راع قبضة: يجمع الإبل (يقال: راع قبضة: إذا كان منقبضا لا يتفسح في رعي غنمه. انظر: الجمهرة 1/303؛ والمجمل 3/741)، والانقباض: جمع الأطراف، ويستعمل في ترك التبسط.
ملخص اللسان:
1.    القَبْضُ: خِلافُ البَسْط، قَبَضَه يَقْبِضُه قَبْضاً وقَبّضَه
2.    يَقْبِضُ اللّه الأَرضَ ويقبض السماء أَي يجمعهما
3.    والتَّقَبُّضُ: التَّشَنُّجُ
4.    والقَبْضُ: الانقباض، وأَصله  في جناح الطائر؛ قال اللّه تعالى: ويَقْبِضْن
5.    وقَبَّضَ ما بين عينيه فَتَقَبَّضَ: زَواه.
6.    وقَبَّضْتُ الشيءَ  تَقْبِيضاً: جَمَعْتُه وزَوَيْتُه.
7.    القَبْضُ جَمْعُ الكفّ على الشيء.
8.     وقَبَضْتُ  الشيءَ قبْضاً: أَخذته. والقَبْضة: ما أَخذت بِجُمْعِ كفِّك كله
9.     واللّه يَقْبِضُ ويبسُط أَي يُضَيِّقُ على قوم  ويُوَسِّع على قوم.
10.                        وتَقْبِيضُ المالِ: إِعطاؤه لمن يأْخذه
11.                        القَبَضُ ما جُمع من الغنائم فأُلقي في قَبَضِه أَي في  مُجْتَمَعِه.
12.                        وقُبِضَ الرَّجل: مات، فهو مَقْبُوضٌ.
13.                        وتَقَبَّضَ على الأَمر:  توَقَّفَ عليه.
14.                        وتَقَبَّضَ عنه: اشْمَأَزَّ.
لسان العرب
● - قبض: القَبْضُ: خِلافُ البَسْط، قَبَضَه يَقْبِضُه قَبْضاً وقَبّضَه؛  الأَخيرة عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  تَرَكْتُ ابنَ ذي الجَدَّينِ فيه مُرِشَّةٌ،  يُقَبِّضُ أَحْشاءَ الجَبانِ شَهِيقُها  والانْقِباضُ: خِلافُ الانْبِساط، وقد انْقَبَضَ وتَقَبَّضَ. وانْقَبَضَ  الشيءُ: صارَ مَقْبُوضاً. وتَقَبَّضَتِ الجلدة في النار أَي انْزَوَتْ.  وفي أَسماء اللّه تعالى: القابِضُ، هو الذي يُمْسِكُ الرزق وغيره من  الأَشياء عن العِبادِ بلُطْفِه وحِكمته ويَقْبِضُ الأَرْواحَ عند المَمات.  وفي الحديث: يَقْبِضُ اللّه الأَرضَ ويقبض السماء أَي يجمعهما. وقُبِضَ  المريضُ إِذا توُفِّيَ وإِذا أَشرف على الموت. وفي الحديث: فأَرْسَلَتْ  إِليه أَن ابناً لي قُبِضَ؛ أَرادت أَنه في حال القَبْضِ ومُعالجة النَّزْع.  الليث: إِنه ليَقْبِضُني ما قَبَضَك؛ قال الأَزهري: معناه أَنه  يُحْشِمُني ما أَحْشَمَكَ، ونَقِيضُه من الكلام: إِنه لَيَبْسُطُني ما بَسَطَك.  ويقال: الخَيْرُ يَبْسُطُه والشرُّ يَقْبِضُه. وفي الحديث: فاطِمةُ بَضْعةٌ  مني يَقْبِضُني ما قبَضها أَي أَكره ما تكرهه وأَنْجَمِعُ مما تنجمع  منه. والتَّقَبُّضُ: التَّشَنُّجُ. والملَكُ قابِضُ الأَرْواح. والقبض: مصدر  قَبَضْت قَبْضاً، يقال: قبضتُ مالي قبضاً. والقَبْضُ: الانقباض، وأَصله  في جناح الطائر؛ قال اللّه تعالى: ويَقْبِضْنَ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلا  الرحمن. وقبَضَ الطائرُ جناحَه: جَمَعَه. وتَقَبَّضَتِ الجلدةُ في النار أَي  انْزَوَتْ. وقوله تعالى: ويَقْبِضُون أَيديَهم؛ أَي عن النفقة، وقيل: لا  يُؤْتون الزكاة. واللّه يَقْبِضُ ويبسُط أَي يُضَيِّقُ على قوم  ويُوَسِّع على قوم. وقَبَّضَ ما بين عينيه فَتَقَبَّضَ: زَواه. وقَبَّضْتُ الشيءَ  تَقْبِيضاً: جَمَعْتُه وزَوَيْتُه. ويومٌ يُقَبِّضُ ما بين  العَيْنَيْنِ: يكنى بذلك عن شدة خَوْفٍ أَو حَرْب، وكذلك يومٌ يُقَبِّضُ الحشَى.  والقُبْضةُ، بالضم: ما قَبَضْتَ عليه من شيء، يقال: أَعْطاه قُبضة من سَوِيق  أَو تمر أَو كَفّاً  (* قوله «أو كفاً» في شرح القاموس: أَي كفاً.) منه،  وربما جاء بالفتح. الليث: القَبْضُ جَمْعُ الكفّ على الشيء. وقَبَضْتُ  الشيءَ قبْضاً: أَخذته. والقَبْضة: ما أَخذت بِجُمْعِ كفِّك كله، فإِذا كان  بأَصابعك فهي القَبْصةُ، بالصاد. ابن الأَعرابي: القَبْضُ قَبُولُكَ  المَتاعَ وإِن تُحَوِّلْه. والقَبْضُ: تَحْوِيلُكَ المَتاعَ إِلى حَيِّزِكَ.  والقَبْضُ: التناوُلُ للشيءِ بيدك مُلامَسةً. وقبَضَ على الشيء وبه  يَقْبِضُ قَبْضاً: انْحَنَى عليه بجميع كفه. وفي التنزيل: فَقَبَضْتُ قَبْضةً  من أَثَر الرسول؛ قال ابن جني: أَراد من تراب أَثَر حافِر فرَس الرسول،  ومثله مسأَلة لكتاب: أَنْتَ مِنِّي فَرْسخانِ أَي أَنْتَ مني ذُو مَسافةِ  فَرْسَخَيْنِ. وصار الشيءُ في قَبْضِي وقَبْضَتي أَي في مِلْكِي. وهذا  قُبْضةُ كفِّي أَي قدر ما تَقْبِضُ عليه. وقوله عزّ وجلّ: والأَرضُ جميعاً  قَبْضَتُه يوم القيامة؛ قال ثعلب: هذا كما تقول هذه الدارُ في قَبْضَتي  ويدِي أي في مِلْكِي، قال: وليس بقَوِيّ، قال: وأَجازَ بعض النحويين  قَبْضَتَه يومَ القيامة بنصب قبضَتَه، قال: وهذا ليس بجائز عند أَحد من  النحويين البصريين لأَنه مختص، لا يقولون زيدٍ قبضتَك ولا زيد دارَك؛ وفي  التهذيب: المعنى والأَرضُ في حال اجتماعها قَبْضَتُه يوم القيامة. وفي حديث  حنين: فأَخذ قُبْضةً من التراب؛ هو بمعنى المَقْبُوض كالغُرْفةِ بمعنى  المَغْرُوف، وهي بالضم الاسم، وبالفتح المرّة.  ومَقبِضُ السِّكِّينِ والقَوسِ والسيف ومَقْبِضَتُها: ما قَبَضْتَ عليه  منها بجُمْع الكفّ، وكذلك مَقْبِضُ كل شيءٍ. التهذيب: ويقولون مَقْبِضَةُ  السِّكِّينِ ومَقْبِض السيف، كل ذلك حيث يُقْبَضُ عليه بجُمع الكفّ. ابن  شميل: المَقْبِضَةُ موضع اليد من القَناة. وأَقْبَضَ السيفَ والسكين:  جعل لهما مَقْبِضاً.  ورجل قُبَضَةٌ رُفَضةٌ: للذي يَتمَسَّكُ بالشيء ثم لا يَلْبَثُ أَن  يَدَعَه ويَرْفِضَه، وهو من الرِّعاء الذي يَقْبِضُ إِبله فيسُوقُها  ويَطْرُدها حتى يُنْهِيها حيث شاء، وراعٍ قُبضَةٌ إِذا كان مُنْقَبِضاً لا  يتفسَّح في رَعْي غنمه.  وقَبَضَ الشيءَ قَبْضاً: أَخذه. وقَبَّضَه المالَ: أَعْطاهُ إِيّاه.  والقَبَضُ: ما قُبِضَ من الأَمْوال. وتَقْبِيضُ المالِ: إِعطاؤه لمن يأْخذه.  والقَبْضُ: الأَخذ بجميع الكف.  وفي حديث بلال، رضي اللّه عنه، والتمر: فَجَعل يجيءُ به قُبَضاً  قُبَضاً. وفي حديث مجاهد: هي القُبَضُ التي تُعْطى عند الحَصاد، وقد روي بالصاد  المهملة.  ودخلَ مالُ فلان في القَبَض، بالتحريك، يعني ما قُبِضَ من أَموال الناس.  الليث: القَبَضُ ما جُمع من الغنائم فأُلقي في قَبَضِه أَي في  مُجْتَمَعِه. وفي الحديث: أَن سعداً قَتَلَ يوم بدر قَتِيلاً وأَخذ سيفه فقال له:  أَلْقِه في القَبَضِ؛ والقَبَضُ، بالتحريك، بمعنى المقبوض وهو ما جُمِع  من الغنيمة قبل أَن تُقْسَم. ومنه الحديث: كان سلمان على قَبَضٍ من قَبَضِ  المهاجرين. ويقال: صار الشيءُ في قَبْضِكَ وفي قَبْضَتِكَ أَي في  مِلْكِكَ.  والمَقْبَضُ: المكانُ الذي يُقْبَضُ فيه، نادِرٌ.  والقَبْضُ في زِحافِ الشعر: حذف الحرف الخامس الساكن من الجزء نحو النون  من فعولن أَينما تصرفت، ونحو الياء من مفاعيلن؛ وكلُّ ما حُذف خامسه،  فهو مَقْبُوض، وإِنما سمي مَقْبوضاً لِيُفْصَل بين ما حذف أَوله وآخره  ووسطُه. وقُبِضَ الرَّجل: مات، فهو مَقْبُوضٌ. وتَقَبَّضَ على الأَمر:  توَقَّفَ عليه. وتَقَبَّضَ عنه: اشْمَأَزَّ. والانْقِباضُ والقَباضةُ والقَبَضُ  إِذا كان مُنْكَمِشاً سريعاً؛ قال الراجز:  أَتَتْكَ عِيسٌ تَحْمِيلُ المَشِيّا  ماءً، من الطَّثْرَةِ، أَحْوَذِيّا  يُعْجِلُ ذا القَباضةِ الوَحِيّا،  أَن يَرْفَعَ المئْزَرَ عنه شَيّا  والقَبِيضُ من الدواب: السرِيعُ نقلِ القوائِم؛ قال الطِّرمّاح:  سَدَتْ بِقَباضةٍ وثَنَتْ بِلِين  والقابِضُ: السائقُ السرِيعُ السَّوْقِ؛ قال الأَزهري: وإِنما سمي  السَّوْقُ قَبْضاً لأَنَّ السائق للإِبل يَقْبِضُها أَي يَجْمَعُها إِذا أَراد  سوْقَها، فإِذا انتشرت عليه تَعَذَّرَ سوْقُها، قال: وقَبَضَ الإِبلَ  يَقْبِضُها قَبّضاً ساقَها سَوْقاً عَنيفاً. وفرس قَبِيضُ الشدِّ أَي  سَرِيعُ نقلِ القوائم. والقَبْضُ: السوْق السريع؛ يقال: هذا حادٍ قابِضٌ؛ قال  الراجز:  كيْفَ تَراها، والحُداةُ تَقْبِضُ  بالغَمْلِ لَيْلاً، والرِّحالُ تَنْغِضُ  (* قوله «بالغمل» هو اسم موضع كما في الصحاح والمعجم لياقوت.)  تَقْبِضُ أَي تسوق سَوْقاً سريعاً؛ وأَنشد ابن بري لأَبي محمد الفقعسي:  هَلْ لَكِ، والعارِضُ مِنْكِ عائضُ،  في هَجْمةٍ يَغْدِرُ منها القابِضُ؟  ويقال: انْقَبَضَ أَي أَسْرَع في السوْق؛ قال الراجز:  ولو رَأَت بِنْت أَبي الفَضّاضِ،  وسُرْعتي بالقَوْمِ وانْقِباضِي  والعَيْرُ يَقْبِضُ عانَته: يَشُلَّها. وعَير قَبّاضة: شَلاَّل، وكذلك  حادٍ قَبَّاضةٌ وقَبَّاضٌ؛ قال رؤبة:  قَبّاضةٌ بَيْنَ العَنِيفِ واللَّبِقْ  قال ابن سيده: دخلت الهاء في قَبّاضة للمبالغة، وقد انْقَبَضَ بها.  والقَبْضُ: الإِسْراعُ. وانْقَبَضَ القومُ: سارُوا وأَسْرَعُوا؛ قال:  آذَنَ جِيرانك بانْقِباضِ  قال: ومنه قوله تعالى: أَوَلم يَرَوْا إِلى الطير فوقهم صافّاتٍ  ويَقْبِضْنَ.  والقُنْبُضةُ من النساء: القصيرة، والنون زائدة؛ قال الفرزدق:  إِذا القُنْبُضات السودُ طَوَّفْنَ بالضُّحَى،  رَقَدْنَ، عَلَيْهِنَّ الحِجالُ المُسَجَّفُ  والرجل قُنْبُضٌ، والضمير في رَقدن يعود إِلى نسوة وصفهن بالنَّعْمةِ  والتَّرَفِ إِذا كانت القُنْبُضات السود في خِدْمة وتَعَبٍ. قال الأَزهري:  قول الليث القَبِيضةُ من النساء القصيرة تصحيف والصواب القُنْبُضة، بضم  القاف والباء، وجمعها قُنْبُضات، وأَورد ببيت الفرزدق.  والقَبّاضةُ: الحمار السريعُ الذي يَقْبِضُ العانةَ أَي يُعْجِلُها؛  وأَنشد لرؤبة:  أَلَّفَ شَتَّى لَيْسَ بالرّاعِي الحَمِقْ،  قَبّاضةٌ بين العَنِيفِ واللَّبِقْ  الأَصمعي: ما أَدري أَيُّ القَبِيضِ هو كقولك ما أَدري أَيُّ الطَّمْشِ  هو، وربما تكلموا به بغير حرف النفي؛ قال الراعي:  أَمْسَتْ أُمَيّةُ للاسْلامِ حائطةً،  ولِلْقَبِيضِ رُعاةً أَمْرُها الرّشدُ  ويقال للرّاعِي الحسَنِ التدْبير الرَّفِيقِ برَعِيَّتِه: إِنه  لَقُبَضةٌ رُفَضةٌ، ومعناه أَنه يَقْبِضُها فيسُوقُها إِذا أَجْدَب لها  المَرْتَعُ، فإِذا وقَعَت في لُمْعةٍ من الكلإِ رفَضَها حتى تَنْتَشِرَ  فَتَرْتَعَ.والقَبْضُ: ضرب من السَّير. والقِبِضَّى: العَدْو الشديدُ؛ وروى  الأَزهري عن المنذري عن أَبي طالب أَنه أَنشده قولَ الشماخ:  وتَعْدُو والقِبِضَّى قَبْلَ عَيْرٍ وما جَرَى،  ولم تَدْرِ ما بالي ولم أَدْر ما لَها  قال: والقِبِضَّى والقِمِصَّى ضرْب من العَدْو فيه نَزْوٌ. وقال غيره:  يقال قَبَضَ، بالصاد المهملة، يَقْبِضُ إِذا نزا، فهما لغتان؛ قال:  وأَحسَب بيتَ الشمّاخ يُروى: وتعدو القِبِصّى، بالصاد المهملة.
مقاييس اللغة:
(قبض) القاف والباء والضاد أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على شيء مأخوذٍ، وتجمُّع في شيء.
تقول: قَبَضْتُ الشَّيءَ من المال وغيرهِ قَبْضاً. ومَقْبِض السَّيف ومَقْبَضُه: حيث تَقبِضُ* عليه. والقَبَض، بفتح الباء: ما جُمِعَ من الغنائم وحُصِّل. يقال: اطرَحْ هذا في القَبَض، أي في سائر ما قُبِض من المغْنَم. وأمَّا القَبْض الذي هو الإسراع، فمن هذا أيضاً، لأنَّه إذا أسرَع جَمَع([10]) نَفْسَهُ وأطرافَه. قال الله تعالى: ﴿أوَلَمْ يَرَوْا إلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمسِكُهُنَّ﴾ [الملك 19]، قالوا: يُسْرِعْن في الطَّيَران. وهذه اللّفظَةُ من قولهم: راعٍ قُبَضةٌ، إذا كان لا يتفسَّح في مَرعى غَنَمه. يقال: هو قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ، أي يَقبِضُها حَتَّى إذا بَلَغَ المكانَ يؤُمُّه رَفَضها. ويقولون للسَّائق العنيف: قبَّاضةٌ وقابض. قال رؤبة:
* قبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ([11]) *
ومن الباب: انقبَضَ عن الأمر وتقبّض، إذا اشمأَزَّ([12]).
القاموس المحيط:
قَبَضَهُ بِيَدِهِ يَقْبِضُهُ تَناوَلَهُ بيدِه، عليه بيدِهِ أمْسَكَهُ، يَدَهُ عنه امْتَنَعَ عن إمساكِهِ، فهو قابِضٌ وقَبَّاضٌ وقَبَّاضَةٌ، وضِدُّ بَسَطَهُ، الطائِرُ، وغيرُهُ أسْرَعَ في الطَّيَرَانِ أو المَشْيِ. وهو قابِضٌ وقَبيضٌ، بَيِّنُ القَباضَةِ، والقَبَضِ مُنْكَمِشٌ سريعٌ، ومنه والطيرُ صافَّاتٍ ويَقْبِضْنَ. ورجلٌ قَبيضُ الشَّدِّ سريعُ نَقْلِ القَوائِمِ. وقُبِضَ، كعُنِيَ ماتَ. والقَبَضُ، محركةً المَقْبُوضُ. والمَقْبَضُ، كمَنْزِلٍ ومَقْعَدٍ ومِنْبَرٍ، وبالهاء فيهنَّ ما يُقْبَضُ عليه من السيفِ وغيرِهِ. والقُبَّضُ، كرُكَّعٍ دابَّةٌ تُشْبِهُ السُّلَحْفَاةَ. والقَبْضَةُ، وضَمُّهُ أكْثَرُ ما قَبَضْتَ عليه من شيء، وكهُمَزَةٍ من يُمْسِكُ بالشيء ثم لا يَلْبَثُ أن يَدَعَهُ، والراعي الحَسَنُ التَّدبيرِ في غَنَمِهِ. والقِبِضَّى، كزِمِكَّى ضَرْبٌ من العَدْوِ. والقبيضُ اللبيبُ المُكِبُّ على صَنْعَتِهِ. وأقْبَضَ السيفَ جَعَلَ له مَقْبَِضاً. وقَبَّضَهُ تَقْبِيضاً أعْطَاهُ في قَبْضَتِهِ، وجَمَعَهُ، وزَواهُ. وانْقَبَضَ انْضَمَّ، وسارَ، وأسْرَعَ، وضِدُّ انْبَسَطَ.
والمُتَقَبِّضُ: الأسَدُ، والمُسْتَعِدُّ للوُثوبِ. وتَقَبَّضَ عنه: اشْمَأَزَّ، إليه: وَثَبَ، الجِلْدُ: تَشَنَّجَ.
تاج العروس:
قَبَضَه بيَدِه يَقْبِضُه : تَنَاوَلَه بيَدِه مُلامَسَةً كما في العُباب وهو أَخَصُّ مِنْ قولِ الجَوْهَرِيّ : قَبَضْتُ الشَّيءَ قَبْضاً : أَخَذْتُه ويَقْرَب منهُ قَوْلُ اللَّيْثِ : القَبْضُ : جمعُ الكَفِّ على الشَّيْءِ . وقيلَ : القَبْضُ : الأَخْذُ بأَطْرافِ الأَنَامِل وهذا نَقَلَهُ شَيْخُنَا وهو تَصْحيفٌ . والصَّوابُ أَنَّ الأَخْذَ بأَطْرافِ الأَنامِلِ هو القَبْصُ بالصَّاد المُهْمَلة وقد تَقَدَّم . وقَبَضَ عَلَيْهِ بيَدِه : أَمْسَكَه . ويُقالُ : قَبَضَ عَلَيْهِ وبِهِ يَقْبِضُ قَبْضاً إِذا انْحَنَى عَلَيْهِ بجَميعِ كفِّه . وقَبَضَ يَدَهُ عنه : امْتَنَعَ عن إمْساكِه ومِنْهُ قَوْلُه تَعَالَى " ويَقْبِضُون أَيْدِيَهُمْ " أَي عن النَّفَقَةِ وقيلَ : عن الزَّكاةِ فهو قَابِضٌ وقَبَّاضٌ حكاه أَبو عُثمانَ المازِنِيّ قالَ : وهو لُغَةُ أَهل المَدينَة في الَّذي يَجْمَعُ كلَّ شَيْءٍ وقَبَّاضَةٌ بزِيادَةِ الهاء وليستْ للتَّأْنيث . وقَبَضَهُ : ضدُّ بَسَطَه ويُرادُ به التَّضْييقُ . ومِنْهُ قَوْلُه تَعَالَى " والله يَقْبِضُ ويَبْسُطُ " أَي يُضَيِّقُ عَلَى قَوْم ويُوَسِّعُ عَلَى قَوْمٍ . وروى المِسْوَرُ بنُ مَخْرَمَةَ عنِ النَّبِيّ صَلّى اللهُ عليه وسَلّم أَنَّهُ قالَ : " فاطِمَةُ بَضْعةٌ مِنِّي يَقْبِضُني مَا قَبَضَها ويَبْسُطُنِي مَا بَسَطَها " وقال اللَّيثُ : يُقَالُ : إِنَّهُ لَيَقْبِضُني مَا قَبَضَكَ . قالَ الأَزْهَرِيُّ : معناه أَنَّهُ يُحْشِمُني مَا أَحْشَمَكَ . وقَبَضَ الطَّائِرُ وغَيْرُه : أَسْرَعَ في الطَّيَرانِ أو المَشْيِ . وأَصْلُ القَبْضِ في جناحِ الطَّائر هو أَنْ يَجْمَعَهُ ليَطيرَ وقد قَبَضَ وهوَ قابِضٌ وقَبَضَ فهو قَبِيضٌ بيِّنُ القَباضَة والقَبَاضِ والقَبَضِ بفَتْحَتِهِنّ وفيه لفٌّ ونَشْرٌ غيرُ مُرَتَّب أَي مُنْكَمِشٌ سريعٌ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ للرَّاجز :
" أَتَتْكَ عِيسٌ تَحْمِلُ المَشِيَّا
" ماءً مِنَ الطَّثْرَةِ أَحْوَذِيَّا
" يُعْجِلُ ذَا القَبَاضَةِ الوَحِيَّا
" أَنْ يَرْفَعَ المِئْزَرَ عَنْهُ شَيَّا
ومِنْهُ قَوْلُه تَعَالَى " والطَّيْر صَافَّات ويَقْبِضْنَ " هكذا في سائر النُّسَخ وهو غَلَطٌ فإنَّ الآيَةَ " أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ ويَقْبِضْنَ " وأَمَّا آيَةُ النُّور " والطَّيْرُ صافَّاتٍ " لَيْسَ فيها ويَقْبِضْنَ وكَأَنَّهُ سَقَطَ لَفْظُ فَوْقَهُمْ من أَصل نُسْخَةِ المُصَنِّف إمَّا سهواً أَو مِنَ النُّسَّاخ وقد ذَكَرَ الجَوْهَرِيُّ الآيَةَ عَلَى صِحَّتِها وكذا الصَّاغَانِيُّ وصاحبُ اللّسَان إلاَّ أَنَّهما اقْتَصَرا عَلَى صَافَّات ويَقْبِضْنَ ولم يذكُرا أَوَّلَ الآيَةِ فتأَمَّل . ورجُلٌ قَبيضُ الشَّدِّ هكذا في سائر النُّسَخِ وهو غَلَطٌ والصَّوابُ : فَرَسٌ قَبيضُ الشَّدِّ أَي سَريعُ نَقْلِ القَوائِم كما في الصّحاح والعُبَاب . وفي اللّسَان : القَبيضُ من الدَّوابِّ : السَّريعُ نَقْلِ القَوَائِم . قالَ الطِّرِمّاح :
" سَدَتْ بقَبَاضَةٍ وثَنَتْ بلِينِ ولكنْ في قَوْل تَأَبَّطَ شَرًّا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يُقَالُ رَجُلٌ قَبيضُ الشَّدِّ وهو قولهُ :
حتَّى نَجَوْتُ ولَمَّا يَنْزِعُوا سَلَبِي ... بوَالِهٍ من قَبِيضِ الشَّدِّ غَيْداقِ
فإنَّهُ يَصِفُ عَدْوَ نَفْسِهِ كما قالهُ الصَّاغَانِيُّ . قٌلْت : وكانَ مِنْ أَعْدَى العَرَبِ كما سيأتي في أَ ب ط . وقُبضَ فُلانٌ كعُنِيَ : ماتَ فهو مَقْبوضٌ كما في الصّحاح . وفي الحَدِيث : قالتْ أَسْماءُ رضي الله عنها " رَأَيْتُ رَسُولُ الله صَلّى اللهُ عليه وسَلّم في المَنَام فسَأَلَني : كَيْفَ بَنُوكِ ؟ قُلْتُ : يُقْبَضُونَ قَبْضاً شَديداً فأَعْطاني حَبَّةً سَوْدَاءَ كالشُّونِيزِ شِفاءً لَهُمْ . قالَ : وأَمَّا السَّامُ فلا أَشْفي مِنْهُ " وفي اللّسَان : قُبِضَ المَريضُ إِذا تُوُفِّيَ وإذا أَشْرَفَ عَلَى المَوْتِ ومِنْهُ الحديثُ : " فأَرْسَلَتْ إِلَيْه : أَنَّ ابْناً لي قُبِضَ " أَرادَتْ أَنَّهُ في حالِ القَبْضِ ومعَالَجَةِ النَّزْع . ويُقَالُ : دَخَلَ مالُكَ في القَبْضِ مُحَرَّكَةً أَي في المَقْبوضِ كالهَدَمِ للمَهْدُومِ والنَّفَضِ للمَنْفوضِ . وفي الصّحاح : هو مَا قُبِضَ من أَموالِ النَّاسِ . قُلْت : ومِنْهُ الحَدِيث : " اذْهَبْ فاطْرَحْه في القَبَضِ " قالهُ لسَعْدِ بنَ العاصِ وأَخَذَ سَيْفَهُ . وفي حديث أَبي ظَبْيَانَ : " كانَ سَلْمانُ عَلَى قَبَضٍ مِنْ قَبَضِ المُهَاجِرين " . وقالَ اللَّيثُ : القَبَضُ : مَا جُمِعَ من الغنائم قبلَ أَن تُقْسَمَ . وأُلقيَ في قَبَضِهِ أَي مُجْتَمَعِه . والمَقْبِضُ كمَنْزِلٍ وعليه اقْتَصَر الجَوْهَرِيّ والمَقْبَضُ مِثْلُ مَقْعَدٍ نقله اللَّيْثُ قالَ : والكَسْرُ أَعَمُّ وأَعرفُ أَي كسرِ الباءِ ويُقَالُ : المِقْبَضُ مثلُ مِنْبَر وما رأَيْتُ أَحداً من الأَئمَّة ذكره والمقْبضة بهاءٍ فِيهنّ وهذه عن الأّزْهَرِيّ : مَا يُقْبَضُ عَلَيْهِ بجُمْعِ الكَفِّ من السَّيفِ وغيره كالسِّكِّين والقَوْسِ . وقال ابنُ شُمَيْلٍ : المقْبضَة : موضِعُ اليدِ من القناةِ . وقال أَبو عَمْرو : القُبَّض كرُكَّعٍ : دابَّةٌ تُشبه السُّلَحْفَاةَ وهي دونَ القُنْفُذِ إلاَّ أَنَّها لا شَوْكَ لها . والقَبْضَةُ بالفتح وضَمُّهُ أَكْثَرُ : مَا قَبَضْتَ عَلَيْهِ مِنْ شيءٍ . يُقَالُ : أَعْطاهُ قبْضَةً من السَّوِيقِ أَو من التَّمْرِ أَي كَفًّا مِنْهُ . ويُقَالُ : بالضَّمِّ اسمٌ بمعنى المَقْبوضِ كالغُرْفَةِ بمعنى المَغْروفِ . وبالفتحِ المَرَّة . وقَوْلُه تَعَالَى " فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسولِ " قالَ ابنُ جِنِّي : أَرادَ من تُرابِ أَثَرِ حافرِ فرس رَسُولُ الله ومثله مَسْأَلَةُ الكتابِ : أَنْتَ منِّي فَرْسَخَانِ أَي أَنْتَ منِّي ذو مَسافَةِ فَرْسَخَيْنِ . وقوله عَزَّ وَجَلّ : " والأَرْضُ جَميعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ القِيامَةِ " أَي في حَوْزَتِهِ حيث لا تَمْليكَ لأَحَدٍ . ويُقَالُ : رَجُلٌ قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ كهُمَزَةٌ فيهما : مَنْ يُمْسِكُ بالشَّيْءِ ثمَّ لا يَلْبَثُ أَنْ يَدَعَه ويَرْفُضَه كما في الصّحاح . وهذا هو الصَّوابُ عِبَارَةُ المُصَنِّفِ تَقْتَضي أَنَّ هذا تفسيرُ قُبَضَةٍ وحدَهُ وليس كذلك . وقد سَبَقَ أَيْضاً في ر ف ض مِثْلُ ذلك . والقُبَضَةُ : الرَّاعي الحَسَنُ التَّدْبيرِ وعِبَارَةُ الصّحاح : راعٍ قُبَضَةٌ إِذا كانَ مُنْقَبِضاً لا يَتَفَسَّحُ في رَعْيِ غَنَمِه والذي قالهُ الأّزْهَرِيّ : يُقَالُ للرَّاعي الحَسَنِ التَّدْبيرِ الرَّفيقِ برَعِيَّتِه : إِنَّهُ لقُبَضَةٌ رُفَضَةٌ ومعنى ذلك أَنَّهُ يَقْبِضُها فيَسوقُها إِذا أَجْدَبَ لها المَرْتَعُ فإذا وَقَعَتْ في لُمْعَةٍ من الكَلإِ رَفَضَها حتَّى تَنْتَشِرَ فتَرْتَعَ . وكأَنَّ المُصَنِّفِ جَمَعَ بَيْنَ القوليْنِ فأَخَذَ شيئاً مِنْ عِبَارَةِ الأّزْهَرِيّ وشيئاً من عِبَارَة الصّحاح . والقِبِضَّى كزِمكَّى : ضربٌ من العَدْوِ فيه نَزْوٌ ويُروى بالصَّاد المُهملة وقد تقدَّم وبهما يُروى قَوْلُ الشّمّاخ يصفُ امرأتهُ :
" أَعَدْوَ القِبِضَّى قَبْلَ عَيْرٍ وما جَرَىولَمْ تَدْرِ مَا خُبْرِي ولَمْ أَدْرِ مَالَها
والقَبيضُ من النَّاسِ : اللَّبيبُ المُقْبِلُ المُكِبُّ عَلَى صَنْعَتِه عن ابنِ عبَّاد . وأَقْبَضَ السَّيْفَ وكذا السِّكِّين : جَعَلَ لهُ مَقْبِضاً نقله الجَوْهَرِيّ . وقَبَّضَهُ المالَ تَقْبيضاً : أَعطاهُ في قَبْضَتِهِ أَي حوَّلَهُ إِلَى حَيِّزِهِ . وقَبَّضَ الشَّيْءَ تَقْبيضاً : جَمَعَهُ وزَواهُ . ومِنْهُ قَبَّضَ مَا بَيْنَ عَيْنَيْه وقد يكونُ مِنْ شدَّةٍ لخَوْفٍ أَو حَرْبٍ . وانْقَبَضَ الشَّيْءُ : انْضَمَّ . يُقَالُ : انْقَبَضَ في حاجَتِي أَي انْضَمَّ كما في العُبَاب . وقالَ اللَّيْثُ : انْقَبَضَ : سارَ وأَسْرَعَ . قالَ :
" آذَنَ جِيرانُك بانْقِبَاضِ وانْقَبَضَ الشَّيْءُ : ضدُّ انْبَسَطَ . قالَ رُؤْبَةُ :
" فَلَوْ رَأَتْ بِنْتُ أَبي فَضَّاضِ
" وعَجَلِي بالقوْمِ وانْقِباضِي والمُتَقَبِّضُ هكَذَا في سَائِرِ النُّسَخِ . وفي العُبَاب والتَّكْمِلَة : المُنْقَبِض : الأَسَدُ المُجْتَمِعُ والمُسْتَعِدُّ للوُثوبِ . والأَوْلى إسْقاطُ واوِ العطفِ فإِنَّ الصَّاغَانِيُّ جَعَلَهُ من صفَةِ الأَسَدِ . وأَنْشَدَ قَوْلَ النَّابِغَة الذُّبْيَانِيّ :
فقُلْتُ يا قوْمُ إنَّ اللَّيْثَ مُنْقَبِضٌ ... عَلَى بَراثِنِهِ لعَدْوِهِ الضَّارِي وتَقَبَّضَ عنهُ : اشْمَأَزَّ كما في الصّحاح . وتَقَبَّضَ إِلَيْه : وَثَبَ . وأَنْشَدَ الصَّاغَانِيُّ :
" يا رُبَّ أَبَّازٍ من العُفْرِ صَدَعْ
" تَقَبَّضَ الذِّئْبُ إِلَيْهِ واجْتَمَعْ وتَقَبَّضَ الجِلْدُ عَلَى النَّارِ وفي بعضِ نسخِ الصّحاح : في النَّارِ : انْزَوَى . وتَقَبَّضَ جِلْدُ الرَّجُلِ : تَشَنَّجَ . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : التَّقْبيضُ : القَبْضُ الَّذي هو خِلافُ البَسْطِ عن ابنِ الأَعرابيّ . يُقَالُ : قَبَضَه وقَبَّضَهُ وأَنْشَدَ :
تَرَكْتُ ابنَ ذِي الجَدَّيْنِ فيهِ مُرِشَّةٌ ... يُقَبِّضُ أَحْشاءَ الجَبانِ شَهيقُها والتَّقْبيضُ أَيْضاً : التَّناوُلُ بأَطْرافِ الأَصابِعِ . وتَقَبَّضَ الرَّجُلُ : انْقَبَضَ . وتَقَبَّضَ : تَجَمَّعَ . وانْقَبَضَ الشَّيْءُ : صارَ مَقْبوضاً نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . والقابِضُ في أَسْمَاءِ الله الحُسنى هو الَّذي يُمْسِكُ الرِّزْقَ وغيرَهُ من الأَشياءِ عنِ العِبادِ بلُطْفِهِ وحِكْمَتِهِ ويَقْبِضُ الأَرْواحَ عند المَمَات . في الحَدِيث : " يَقْبِضُ اللهُ الأَرْضَ ويَقْبِضُ السَّماءَ " أَي يَجْمَعُهُمَا . وقَبَضَ اللهُ روحَهُ : توَفَّاهُ وقابِضُ الأَرْواحِ عِزْرائِيلُ عَلَيْهِ السَّلامُ . والانْقِباضُ عنِ النَّاسِ : الانْجِماعُ والعُزْلَةُ . وقَبْضَةُ السَّيف : هي مَقْبِضُه أَو لُغَيَّةٌ . والقَبْضَةُ والقَبْضُ : المِلْكُ . يُقَالُ : هذه الدَّارُ في قَبْضَتي وقَبْضِي كما تقول في يَدِي . وتُجمعُ القَبْضَةُ عَلَى قُبَضٍ . ومِنْهُ حَديثُ بلالٍ والتَّمْر : " فَجَعَل يَجيءُ بِهِ قُبَضاً قُبَضاً " . والمَقْبَضُ كمَقْعَدٍ : المكانُ الَّذي يُقْبَضُ فيه نادِرٌ . والقَبْضُ في زِحافِ الشِّعْرِ : حَذْفُ الحرفِ الخامسِ السَّاكنِ من الجُزْءِ نحوُ النُّونِ مِنْ فَعُولُنْ أَيْنَما تَصَرَّفَتْ ونحوُ الياءِ مِنْ مَفَاعِيلُنْ . وكلُّ مَا حُذفَ خامسُه فهو مَقْبوضٌ وإِنَّما سُمِّيَ مَقْبوضاً ليُفْصَلَ بَيْنَ مَا حُذفَ أَوَّله وآخرُه ووَسَطُه . وتَقَبَّضَ عَلَى الأَمْرِ : توقَّفَ عَلَيْهِ . والقَبَاضُ كسَحَابٍ : السُّرْعَةُ . والقَبْضُ : السَّوقُ السًّريعُ : يُقَالُ : هذا حادٍ قابِضٌ . قالَ الرَّاجزُ :
" كَيْفَ تَراهَا والحُدَاةُ تَقْبِضُ
" بالغَمْلِ لَيْلاً والرِّحالُ تَنْغِضُ كذا في اللّسَان والصّحاح . قُلْتُ : وهو قَوْلُ ضَبٍّ ويُرْوى :
" كَيْفَ تَرَاهَا بالفِجَاجِ تَنْهَضُ
" بالغَيْل لَيْلاً والحُداةُ تَقْبِضُ تَقْبِضُ أَي تَسوقُ سَوْقاً سَريعاً . وأَنْشَدَ ابنُ بَرّيّ لأَبي مُحَمَّدٍ الفَقْعَسيّ :
هَلْ لكِ والعارِضُ مِنْكِ عائِضُ ... في هَجْمَةٍ يُغْدِرُ مِنْها القَابِضُ
وقد تقدَّم الكلامُ عَلَيْهِ في ع ر ض وفي ع و ض . قالَ الأّزْهَرِيّ : وإِنَّما سُمِّيَ السَّوْقُ قَبْضاً لأنَّ السائقَ للإِبْلِ يَقْبِضُها أَي يَجْمعُها إِذا أَرادَ سَوْقَها فإذا انْتَشَرَتْ عَلَيْهِ تعذَّرَ سَوْقُها . قالَ : وقَبَضَ الإبلَ يَقْبِضُها قَبْضاً : ساقَها سَوْقاً عَنيفاً . والعَيْرُ يَقْبِضُ عانَتَهُ : يَشُلَّها وعَيْرٌ قَبَّاضَةٌ : شَلاَّلٌ وكذلك : حادٍ قَبَّاضَةٌ وقبَّاضٌ . قالَ رُؤْبَةُ :
" أَلَّفَ شَتَّى لَيْسَ بالرَّاعي الحَمِقْ
" قَبَّاضَةٌ بَيْنَ العَنيفِ واللَّبِقْ قالَ ابنُ سِيده : دَخَلَتِ الهاءُ في قَبَّاضَةٍ للمُبالغة وقد انْقَبَضَ بها . والقَبْضُ : النَّزْوُ . وقال عَبْدَةُ بنُ الطَّبيبِ العَبْشَمِيُّ يصف ناقَتَهُ :
تَخْذِي به قُدُماً طَوْراً وتَرْجِعُهُ ... فَحَدُّه من وِلافِ القَبْضِ مَفْلُولُ ويُروى بالصَّاد المُهملة وقد نقدَّم . وقال الأَصْمَعِيُّ : يُقَالُ : مَا أَدري أَيُّ القَبيضِ هو كقولك : مَا أَدري أَيُّ الطَّمْشِ هو . وربَّما تكلَّموا به بغيرِ حرفِ النَّفْيِ . قالَ الراعي :
أَمْسَتْ أُمَيَّةُ للإسْلامِ حائِطَةً ... وللقَبيضِ رُعَاةً أَمْرُها الرَّشَدُ وذكر اللَّيْثُ هنا القَبيضَة كسَفينة من النِّساءِ : القصيرة . قالَ الأّزْهَرِيّ : هو تَصْحِيف . صوابُهُ القُنْبُضَةُ بالنُّون وسيأْتي للمُصنِّف . وذكرهُ الجَوْهَرِيّ هنا عَلَى أنَّ النُّونَ زائِدةٌ . والقَبيضَةُ كسَفينةٍ : القَبْضَةُ وبه قُرئ في الشَّاذّ : " فقَبَضْتُ قَبيضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ " نقله المُصَنِّفِ في البَصائِر . واقْتَبَضَ مِنْ أَثَرِهِ قَبْضَةً كقَبَضَ والصَّادُ لغةٌ فيه . وأَنْشَدَ في البَصائرِ لأَبي الجَهْمِ الجَعْفَرِيّ :
" قَالَتْ لهُ واقْتَبَضَتْ مِنْ أَثَرِهْ
" يا رَبُّ صاحِبْ شَيْخَنَا في سَفَرِهْ قيلَ لهُ كَيْفَ اقْتَبَضَتْ من أَثره ؟ قالَ : أَخَذتْ قَبْضَةً من أَثَرِه في الأَرْضِ فقبَّلتها . ويُستعارُ القَبْضُ للتَّصرُّفِ في الشَّيْءِ وإنْ لم يكنْ فيه ملاحَظة اليَدِ والكَفِّ نحوُ : قَبَضْتُ الدَّارَ والأَرْضَ أَي حُزْتُها . تَذْنيب : القَبْضُ عند المُحقِّقين من الصُّوفِيَّة نوعان : قَبْضٌ في الأَحوالِ وقَبْضٌ في الحَقائق . فالقَبْضُ في الأَحوالِ أَمرٌ يطرُقُ القلبَ ويمنعَهُ عن الانْبِساطِ والفَرَحِ وهو نوعان أَيْضاً : أَحدهُما مَا يُعرفُ سببه كتَذَكُّرِ ذَنْبٍ أَو تَفْريطٍ . والثَّاني : مَا لا يُعرفُ سببه بل يَهجم عَلَى القلبِ هُجوماً لا يُقدرُ عَلَى التَّخلُّص منه وهذا هو القَبْضُ المُشار إِلَيْه بأَلْسِنَةِ القوم وضدُّه البَسْطُ . فالقَبْضُ والبَسْطُ حالَتانِ للقَلْبِ لا يَكادُ يَنْفَكُّ عنهُما . ومنهمْ مَنْ جَعَلَ القَبْضَ أَقْساماً غيرَ مَا ذكَرْنا : قَبْضَ تأْديبٍ وقَبْضَ تَهْذيبٍ وقَبْضَ جمعٍ . وقَبْضُ تَفْريقٍ : فقَبْضُ التَّأْديب يكونُ عُقوبةً عَلَى غَفْلَةٍ وقَبْضُ التَّهذيبِ يكونُ إِعْداداً لبَسْطٍ عَظيمٍ يأتي بعدَهُ . فيكونُ القَبْضُ قبله كالمُقدِّمة لهُ . وقد جَرَتْ سُنَّةُ الله تَعالى في الأُمورِ النَّافعَةِ المَحْبوبَةِ يُدخَلُ إليها مِنْ أَبوابِ أَضْدادِها . وأَمَّا قَبْضُ الجَمْع فهو مَا يحصُل للقلبِ حالَةَ جَمْعِيَّتِهِ عَلَى اللهِ من انْقِباضِه عن العالمِ وما فيه قلا يبقى فيه فَضْلٌ ولا سَعَةٌ لغيرِ من اجتمعَ عَلَيْهِ قَلْبُهُ . وفي هذه مَن أَرادَ مِنْ صاحِبِه مَا يَعْهَدُهُ مِنْهُ من المُؤانسَةِ والمُذاكرَةِ فقد ظَلَمَهُ . وأَمَّا قَبْضُ التَّفرقَةِ فهو الَّذي يَحصُلُ لمن تَفَرَّقَ قلبُهُ عن الله وتَشَتَّت في الشِّعاب والأَودِيَةِ فأَقَلُّ عُقوبَتِهِ مَا يجدهُ من القَبْض الَّذي ينتَهي معه الموتُ . وثَمَّ قَبْضٌ آخَرُ خَصَّ الله به ضَنائنَ عِبادِهِ وخَوَاصَّهم وهم ثلاثُ فرقٍ . وتَحقيقُ هذا المَحَلِّ في كُتُبِ التَّصَوُّفِ وفي هذا القدر كفَايَةٌ

##### Türkçe

**قبض**
**قَبَضَ - يَقْبِضُ - قَبْضة - قَبْض - مَقْبُوْض- مَقْبُوْضَة**
**قَبَضَ - يَقْبِضُ** + bir varlık + bir şeyi: **بسط**’ın zıddı: yaklaştırır, sonra şeyi birbirinin üzerine toplar; böylece kendi üzerine yahut bir şey üzerine büzülür: uçlar yahut kanatlar yahut uzantılar yahut ellerden mürekkep bir varlıkta; bunlar onun bütününden uzaklaşarak çıkar; o, bunların bir kısmını bir kısmına yaklaştırdığı bir hareket yapar; ya büzülen parçaları arasında hiçbir şey olmaksızın, yahut yaklaşan uçlar arasında bir şeyi—topraktan veya maldan yahut benzerinden—alıkoyar; ikinci durumda, verilen için, mülkiyet ve elde bulundurmaya kinaye olur.
**قَبَضَ - يَقْبِضُ** + bir varlık + bir şeyi: onu topladı ve onu kendi üzerine yaklaştırdı.
﴿**ويقبضون أيديهم**﴾
**قَبَضَ - يَقْبِضُ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyden: ondan koparıp alır: onu birleştirir ve onu birbirinin üzerine yaklaştırır, sonra onu şeyden çekip çıkarır.
﴿**فقبضت قبضة من أثر الرسول فنبذتها**﴾
**قَبَضَ - يَقْبِضُ** + bir varlık + bir şeyi + bir varlığa: onu birleştirir ve onu birbirinin üzerine yaklaştırır, sonra onu ona yönelir ve ona doğru hareket eder kılar.
﴿**ثم قبضناه إلينا قبضا يسيرا**﴾
**قَبْض**: “**قبض**” fiilinin isim-fiili: şeyin parçalarını yaklaştırmak ve onu birbirine toplamak.
**قَبْضَاً**: “**قَبْض**”tan hâl.
**قَبْضَة**: “**فـَعـْلـَة**” vezninde, “**قَبَضَ - يَقْبِضُ**”tan bir defalık (marrat) için isim-fiil: istenen bir şeye yönelik bir defalık **قبض** fiili; ayrıca mef‘ûl manasında: **قبض** hareketinin alıkoyduğu şey.
**مَقْبُوْض**: “**قَبَضَ - يَقْبِضُ**”tan ism-i mef‘ûl, sıfat-ı müşebbehe: “**قبض**” fiilinin üzerine vâki olduğu, böylece toplanmış uzantılar ve uçlar içinde onu alıkoyduğu şey.
**مَقْبُوْضَة**: **مَقْبُوْض**’un müennesi.
Lafız, “**الضم القبض والتجمع والانكماش والجعد**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**قَبَضَ - يَقْبِضُ**، **غَمَزَ - يَغْمِزُ**، **قَرَشَ - يَقْرِشُ** (**قَرَشَ - يَقْرُشُ**)، **قَرَدَ - يَقْرِدُ** (**قَرِدَ - يَقْرَدُ**)، **ضَمَّ - يَضُمُّ**، **قَشْعَرَ - يُقَشْعِرُ**

**قبض - يقبض**
**يقبض يده**	﴿**المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض يأمرون بالمنكر وينهون عن المعروف ويقبضون أيديهم نسوا الله فنسيهم إن المنافقين هم الفاسقون(67)﴾ التوبة ﴿قال بصرت بما لم يبصروا به فقبضت قبضة من أثر الرسول فنبذتها وكذلك سولت لي نفسي(96)﴾ طه**
**يقبض الرزق**	﴿**من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا فيضاعفه له أضعافا كثيرة والله يقبض ويبسط وإليه ترجعون(245)﴾ البقرة**
**يقبض الظل**	﴿**ثم قبضناه إلينا قبضا يسيرا(46)﴾ الفرقان**
**يقبض جناحه**	﴿**أولم يروا إلى الطير فوقهم صافات ويقبضن ما يمسكهن إلا الرحمان إنه بكل شيء بصير (19)﴾ الملك**

**قبضة**
**سقبض التراب**﴿**قال بصرت بما لم يبصروا به فقبضت قبضة من أثر الرسول فنبذتها وكذلك سولت لي نفسي(96)﴾ طه**
**يقبض الأرض والسماوات**	Ve Allah’ı hakkıyla takdir edemediler; yer bütünüyle kıyamet günü O’nun **قبضته**’sidir; gökler de O’nun sağ eliyle dürülmüşlerdir; O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir. (67) } **الزمر**

**قبضا**
﴿**ثم قبضناه إلينا قبضا يسيرا(46)﴾ الفرقان**

**مقبوضة**
**يقبض المال**﴿**وإن كنتم على سفر ولم تجدوا كاتبا فرهان مقبوضة فإن أمن بعضكم بعضا فليؤد الذي اؤتمن أمانته وليتق الله ربه ولا تكتموا الشهادة ومن يكتمها فإنه آثم قلبه والله بما تعملون عليم(283)﴾ البقرة**

**مختار الصحاح**
● [**قبض**] ق ب ض: **قَبَضَ** şeyi aldı; **القَبْضُ** da **البسط**’ın zıddıdır; ikisinin bâbı **ضرب**’dır. “Şey senin **قَبْضِكَ**’inde ve senin **قَبْضَتِك**’indedir” denir; yani senin mülkündedir. **الانْقِباضُ** **الانبساط**’ın zıddıdır. **انْقَبَضَ** şey: **مقبوضاً** oldu. **القُبْضَةُ** (damme ile): bir şeyden üzerine **قبض** ettiğin şeydir; “Ona **قبضة** sâvîk yahut hurma verdi” denir; yani ondan bir avuç. Bazen fetha ile de gelir. **المَقْبِضُ** “**المجلس**” vezninde: yaydan, kılıçtan ve benzerlerinden; avucu toplayarak üzerine **قبض** edilen yer. **تَقَبَّضَ** ondan: ürperdi/çekindi. **تَقَبَّضَتِ** deri ateşte: büzüldü. **قَبَّضَ** şeyi **تَقْبيضاً**: onu topladı ve büktü. Mal da onu **قبَّضَهُ**: onu ona verdi. “**قُبِضَ** falan” (faili zikredilmeyerek): o **مقْبُوضٌ**’dur; yani öldü. **القَبْضُ** sürattir; ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**صافات ويقبضن**﴾.

**الراغب**
**قبض**
- **القبض**: şeyi bütün avuçla almak. Mesela: kılıcı ve başkasını **قبض** etmek. Yüce Allah dedi: }**فقبضت فبضة**﴿[**طه/96**]. Elin bir şey üzerine **قبض** etmesi: onu aldıktan sonra onu toplamasıdır; onu bir şeyden **قبض** etmesi ise: onu almadan önce onu toplamasıdır; bu, ondan el çekmedir; bundan, elin bağıştan tutulmasına da denildi. **قبض**. Dedi:﴾**يقبضون أيديهم**﴿[**التوبة/67**]; yani: infaktan kaçınırlar. **القبض**, avuca riayet olmasa bile, şeyi elde etmeye (tahsile) ödünç alınır; senin “Falancadan evi **قبض** ettim” sözün gibi; yani: onu zapt ettim/elde ettim. Yüce Allah dedi:﴾**والأرض جميعا قبضته يوم القيامة**﴿[**الزمر/67**]; yani: hiç kimseye temlikin olmadığı bir zaptında/elde edişinde. Ve O’nun sözü:﴾**ثم قبضناه إلينا قبضا يسيرا**﴿[**الفرقان/46**]; gölgenin güneşle neshedilmesine işarettir. **القبض**, koşmaya da ödünç alınır; koşanın, yerden bir şeyi alan kimse suretinde tasavvur edilmesinden dolayı. Ve O’nun sözü:﴾**يقبض ويبسط**{ [**البقرة/245**]; yani: bazen alır bazen verir; yahut bir kavimden alır bir kavme verir; yahut bir defa toplar başka bir defa dağıtır; yahut öldürür ve diriltir. **القبض** ile ölümden kinaye yapılır; “Allah’ın **قبضة**’si” denir. Bu tarz üzere onun—aleyhi’s-salât ve’s-selâm—sözü: (İnsanoğlundan hiçbir kimse yoktur ki kalbi Rahmân’ın parmaklarından iki parmak arasında olmasın) (Hadis, en-Nevvâs b. Sem‘ân’dan: Allah’ın Resûlü’nü—sallallahu aleyhi ve sellem—şöyle derken işittim: (Hiçbir kalp yoktur ki âlemlerin Rabbinin iki parmağı arasında olmasın; onu doğrultmak isterse doğrultur, onu saptırmak isterse saptırır). Ahmed 4/182; isnadı sahihtir); yani: Allah, onun en şerefli parçasını evirip çevirmeye kadirdir; öyleyse ondan aşağı olanı nasıl olmasın. Ve denildi: **راع قبضة**: develeri toplar (denir: **راع قبضة**: eğer büzülmüş olup koyunlarının otlatılmasında genişlemezse. Bak: **الجمهرة** 1/303; **والمجمل** 3/741). **الانقباض**: uçları toplamak; ve yayılıp açılmayı terk etmede kullanılır.

**ملخص اللسان:**
1. **القَبْضُ**: **البَسْط**’ın hilâfı; **قَبَضَه** onu **يَقْبِضُه** **قَبْضاً**; ve **قَبّضَه**.
2. Allah yeri **يَقْبِضُ** ve göğü **يقبض**; yani ikisini toplar.
3. **التَّقَبُّضُ**: kasılma/gerilme.
4. **القَبْضُ**: **الانقباض**; aslı kuşun kanadındadır; Yüce Allah dedi: **ويَقْبِضْن**.
5. İki gözünün arasını **قَبَّضَ** da **فَتَقَبَّضَ**: onu büktü/topladı.
6. **قَبَّضْتُ** şeyi **تَقْبِيضاً**: onu topladım ve büktüm.
7. **القَبْضُ**: avucu şey üzerine toplamaktır.
8. **وقَبَضْتُ** şeyi **قبْضاً**: onu aldım. **القَبْضة**: bütün avucunu toplayarak aldığın şeydir.
9. Allah **يَقْبِضُ** ve **يبسُط**; yani bir kavme daraltır, bir kavme genişletir.
10. **وتَقْبِيضُ المالِ**: onu alacak olana vermektir.
11. **القَبَضُ**: ganimetlerden toplanan şeydir; onun **قَبَضِه**’ine, yani onun toplanma yerine atıldı.
12. **وقُبِضَ** adam: öldü; o **مَقْبُوضٌ**’dur.
13. **وتَقَبَّضَ** iş üzerine: onda durdu/onda durakladı.
14. **وتَقَبَّضَ** ondan: ürperdi/çekindi.
**لسان العرب**

● - **قبض**: **القَبْضُ**: **البَسْط**’ın zıddı; **قَبَضَه يَقْبِضُه قَبْضاً** ve **قَبّضَه**; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
تَرَكْتُ ابنَ ذي الجَدَّينِ فيه مُرِشَّةٌ،
يُقَبِّضُ أَحْشاءَ الجَبانِ شَهِيقُها

ve **الانْقِباضُ**: **الانْبِساط**’ın zıddı; ve **انْقَبَضَ** ve **تَقَبَّضَ**. Ve **انْقَبَضَ الشيءُ**: **مَقْبُوضاً** oldu. Ve **تَقَبَّضَتِ الجلدة في النار**: yani büzüldü.

Ve Allah Teâlâ’nın isimlerinde: **القابِضُ**; o, kullardan rızkı ve başka şeyleri lütfu ve hikmetiyle tutan ve ölüm anında ruhları kabzeden kimsedir.

Ve hadiste: **يَقْبِضُ اللّه الأَرضَ ويقبض السماء**: yani ikisini toplar. Ve **قُبِضَ المريضُ**: vefat ettiğinde ve ölüme yaklaştığında. Ve hadiste: “Ona, ‘Benim bir oğlum **قُبِضَ**’ diye gönderdi”; onunla, **القَبْضِ** hâlinde ve **النَّزْع** ile uğraşma hâlinde olduğunu kastetti.

el-Leys: “Beni, seni kabzeden şey kabzeder: **إِنه ليَقْبِضُني ما قَبَضَك**”; el-Ezherî dedi ki: manası, “Beni, seni utandıran şey utandırır: **يُحْشِمُني ما أَحْشَمَكَ**”; bunun sözde nakîzi: “Beni, seni basteden şey basteder: **إِنه لَيَبْسُطُني ما بَسَطَك**.” Ve denir: “Hayır onu basteder, şer onu kabzeder: **الخَيْرُ يَبْسُطُه والشرُّ يَقْبِضُه**.”

Ve hadiste: “Fâtıma benden bir parçadır; onu kabzeden şey beni kabzeder: **يَقْبِضُني ما قبَضها**”; yani onun kerih gördüğünü kerih görürüm ve onun çekindiği şeyden çekinirim. Ve **التَّقَبُّضُ**: kasılmadır. Ve melek, ruhları kabzedendir: **قابِضُ الأَرْواح**.

Ve **القبض**: **قَبَضْت قَبْضاً**’ın masdarıdır; denir: “Malımı kabzettim: **قبضتُ مالي قبضاً**.” Ve **القَبْضُ**: **الانقباض**; aslı kuşun kanadındadır; Allah Teâlâ dedi ki: **ويَقْبِضْنَ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلا الرحمن**. Ve kuş kanadını kabzetti: **قبَضَ الطائرُ جناحَه**: onu topladı. Ve **تَقَبَّضَتِ الجلدةُ في النار**: yani büzüldü.

Ve O’nun sözü: **ويَقْبِضُون أَيديَهم**: yani nafakadan; ve denildi: zekâtı vermezler. Ve Allah kabzeder ve basteder: **واللّه يَقْبِضُ ويبسُط**; yani bir kavme daraltır, bir kavme genişletir. Ve iki gözünün arasını kabzettirdi de büzüldü: **وقَبَّضَ ما بين عينيه فَتَقَبَّضَ**; yani onu büktü. Ve “Şeyi kabzettirdim: **وقَبَّضْتُ الشيءَ تَقْبِيضاً**”: onu topladım ve büktüm.

Ve “iki göz arasını kabzettiren gün: **ويومٌ يُقَبِّضُ ما بين العَيْنَيْنِ**”: bununla şiddetli korku yahut savaş kastedilerek kinaye yapılır; aynı şekilde “içi kabzettiren gün: **يومٌ يُقَبِّضُ الحشَى**.”

Ve **القُبْضةُ** (ضم ile): bir şeyden üzerine kabzettiğin miktar; denir: “Ona kavrulmuş undan yahut hurmadan bir avuç verdi: **أَعْطاه قُبضة من سَوِيق أَو تمر** yahut bir avuç: **أَو كَفّاً**” ondan; bazen فتح ile de gelir. el-Leys: **القَبْضُ** şey üzerine avucu toplamakdır. Ve “Şeyi kabzettim: **وقَبَضْتُ الشيءَ قبْضاً**”: onu aldım. Ve **القَبْضة**: avucunun tamamını toplayarak aldığın şeydir; eğer parmaklarınla olursa o **القَبْصةُ**’dır, **بالصاد**.

İbnü’l-A‘râbî: **القَبْضُ** metayı kabul etmendir, onu nakletsen bile. Ve **القَبْضُ**: metayı kendi hâyizine çevirmen/nakletmendir. Ve **القَبْضُ**: bir şeyi elinle temas ederek almandır. Ve “Şeyin üzerine ve onunla kabzetti: **وقبَضَ على الشيء وبه يَقْبِضُ قَبْضاً**”: bütün avucuyla onun üzerine eğildi.

Ve tenzîlde: **فَقَبَضْتُ قَبْضةً من أَثَر الرسول**; İbn Cinnî dedi ki: Resûl’ün atının nal izinin toprağından demek istedi; bunun benzeri, bir kitaba dair mesele: “Sen benden iki fersahsın: **أَنْتَ مِنِّي فَرْسخانِ**”; yani sen benden iki fersahlık mesafe sahibisin. Ve şey **قَبْضِي** ve **قَبْضَتي** içinde oldu: yani mülkümde. Ve bu, avucumun bir avucudur: **قُبْضةُ كفِّي**; yani üzerine kabzettiğin kadar.

Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: **والأَرضُ جميعاً قَبْضَتُه يوم القيامة**; Sa‘leb dedi ki: bu, “Bu ev benim kabzamda ve elimdedir: **هذه الدارُ في قَبْضَتي ويدِي**” demen gibidir; yani mülkümdedir; dedi ki: güçlü değildir. Dedi ki: bazı nahivciler, **قَبْضَتَه يومَ القيامة** şeklinde **قبضَتَه**’yi nasb ile caiz gördüler; dedi ki: bu, Basralı nahivcilerden hiçbirine göre caiz değildir; çünkü o, muhtastır; “Zeyd’in kabzan: **زيدٍ قبضتَك**” demezler, “Zeyd’in evin: **زيد دارَك**” demezler. **التهذيب**’de: mana, “Kıyamet günü onun kabzası hâlinde, yani onun toplanmışlığı hâlinde yeryüzü”dür.

Ve Huneyn hadîsinde: “Topraktan bir avuç aldı: **فأَخذ قُبْضةً من التراب**”; bu, **المَقْبُوض** manasındadır; **الغُرْفةِ**’nin **المَغْرُوف** manasında olması gibi; o, ضم ile isimdir, فتح ile bir keredir.

Ve bıçağın, yayın ve kılıcın sapı ve onun sapı: **مَقبِضُ السِّكِّينِ والقَوسِ والسيف ومَقْبِضَتُها**: onlardan avucun toplanmasıyla üzerine kabzettiğin şey; aynı şekilde her şeyin sapı: **مَقْبِضُ كل شيءٍ**. **التهذيب**: “Bıçağın sapı: **مَقْبِضَةُ السِّكِّينِ** ve kılıcın sapı: **مَقْبِض السيف** derler; bunların hepsi, avucun toplanmasıyla üzerine kabzedilen yerdir.” İbn Şümeyl: **المَقْبِضَةُ** mızrak gövdesinde elin yeridir. Ve kılıcı ve bıçağı saplı yaptı: **أَقْبَضَ السيفَ والسكين**: ikisine bir sap yaptı.

Ve “tutan-bırakan adam: **ورجل قُبَضَةٌ رُفَضةٌ**”: bir şeye tutunup sonra çok geçmeden onu bırakıp terk eden kimse içindir; o, develerini kabzedip (toplayıp) sonra onları sevk eden ve kovalayan çobanlardandır; ta ki onları dilediği yere ulaştırır; ve “tutan çoban: **وراعٍ قُبضَةٌ**”: koyunlarını otlatmada genişlemeyen, içine kapanık olduğunda.

Ve “Şeyi kabzetti: **وقَبَضَ الشيءَ قَبْضاً**”: onu aldı. Ve “Ona malı kabzettirdi: **وقَبَّضَه المالَ**”: onu ona verdi. Ve **القَبَضُ**: mallardan kabzedilen şey. Ve **تَقْبِيضُ المالِ**: onu alacak olana vermektir. Ve **القَبْضُ**: bütün avuçla almaktır.

Ve Bilâl hadîsinde, Allah ondan razı olsun, hurma hakkında: “Onu avuç avuç getiriyordu: **فَجَعل يجيءُ به قُبَضاً قُبَضاً**.” Ve Mücâhid hadîsinde: “O, hasat sırasında verilen avuçlardır: **هي القُبَضُ التي تُعْطى عند الحَصاد**”; ve **بالصاد المهملة** ile de rivayet edilmiştir.

Ve “Falanın malı **القَبَض**’a girdi” (harekeli): yani insanların mallarından kabzedilen şey. el-Leys: **القَبَضُ** ganimetlerden toplanan şeydir; onun **قَبَضِه**’ne, yani onun toplanma yerine atıldı. Ve hadiste: “Sa‘d Bedir günü birini öldürdü ve kılıcını aldı; ona dedi ki: ‘Onu **القَبَضِ**’a at: **أَلْقِه في القَبَضِ**’”; ve **القَبَضُ** (harekeli), **المقبوض** manasındadır; o, taksim edilmeden önce ganimetten toplanan şeydir. Ve ondan hadîs: “Selmân, muhacirlerin kabzlarından bir kabz üzerindeydi: **كان سلمان على قَبَضٍ من قَبَضِ المهاجرين**.” Ve denir: “Şey senin kabzında ve kabzandadır: **صار الشيءُ في قَبْضِكَ وفي قَبْضَتِكَ**”: yani mülkündedir.

Ve **المَقْبَضُ**: içinde kabzedilen yer; nadirdir.

Ve şiirin zihâfında **القَبْضُ**: cüzden sâkin beşinci harfin hazfıdır; **فعولن**’den **النون** gibi, nerede tasarruf ederse etsin; ve **مفاعيلن**’den **الياء** gibi; beşincisi hazfedilen her şey **مَقْبُوض**’dur. Ancak ona **مَقْبُوض** adı verildi; başı, sonu ve ortası hazfedilenden ayırt edilsin diye.

Ve “Adam kabzedildi: **وقُبِضَ الرَّجل**”: öldü; o hâlde o **مَقْبُوضٌ**’dur. Ve “İş üzerine kabz oldu: **وتَقَبَّضَ على الأَمر**”: onun üzerinde durdu. Ve “Ondan kabz oldu: **وتَقَبَّضَ عنه**”: tiksindi. Ve **الانْقِباضُ** ve **القَباضةُ** ve **القَبَضُ**: büzüşük ve hızlı olduğunda; râciz dedi ki:
أَتَتْكَ عِيسٌ تَحْمِيلُ المَشِيّا
ماءً، من الطَّثْرَةِ، أَحْوَذِيّا
يُعْجِلُ ذا القَباضةِ الوَحِيّا،
أَن يَرْفَعَ المئْزَرَ عنه شَيّا

Ve binek hayvanlarından **القَبِيضُ**: ayakların naklinde hızlı olan; et-Tırimmâh dedi ki:
سَدَتْ بِقَباضةٍ وثَنَتْ بِلِين

Ve **القابِضُ**: hızlı sevk eden sürücüdür; el-Ezherî dedi ki: sevke ancak **قَبْضاً** adı verildi; çünkü deve sürücüsü, onları sevk etmek istediğinde onları kabzeder, yani toplar; eğer ona karşı dağılırlarsa onları sevk etmek zorlaşır. Dedi ki: “Develeri kabzetti: **وقَبَضَ الإِبلَ يَقْبِضُها قَبّضاً**”: onları sert bir sevkle sevk etti. Ve “koşuda kabîd at: **وفرس قَبِيضُ الشدِّ**”: yani ayakların naklinde hızlı.

Ve **القَبْضُ**: hızlı sevktir; denir: “Bu, kabzeden bir hâdîdir: **هذا حادٍ قابِضٌ**”; râciz dedi ki:
كيْفَ تَراها، والحُداةُ تَقْبِضُ
بالغَمْلِ لَيْلاً، والرِّحالُ تَنْغِضُ

**تَقْبِضُ**: yani hızlı bir sevkle sevk eder. Ve İbn Berrî, Ebû Muhammed el-Fuka‘sî için inşâd etti:
هَلْ لَكِ، والعارِضُ مِنْكِ عائضُ،

**في هَجْمةٍ يَغْدِرُ منها القابِضُ؟**: (Bu) bir hücumda, ondan **القابِضُ** hıyanet eder mi?

Ve denir ki: **انْقَبَضَ** yani sürmede hızlandı; **الراجز** dedi ki:
“Eğer **بِنْت أَبي الفَضّاضِ** görseydi,
kavimle olan süratimi ve **انْقِباضِي**’mi.”

Ve **العَيْرُ يَقْبِضُ عانَته**: onu felç eder.

Ve **عَير قَبّاضة**: felç edici; aynı şekilde **حادٍ قَبَّاضةٌ** ve **قَبَّاضٌ**; **رؤبة** dedi ki:
“**قَبّاضةٌ** sert ile çevik arasında.”

**ابن سيده** dedi ki: Mübalağa için **قَبّاضة**’ya **الهاء** girdi; ve onunla **انْقَبَضَ**.

Ve **القَبْضُ**: hızlanmadır.

Ve **انْقَبَضَ القومُ**: yürüdüler ve hızlandılar; dedi ki:
“Komşularına **انْقِباضِ**’ı bildir.”

Dedi ki: Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: **أَوَلم يَرَوْا إِلى الطير فوقهم صافّاتٍ ويَقْبِضْنَ**.

Ve kadınlardan **القُنْبُضةُ**: kısa boylu (olan); **النون** ziyadedir; **الفرزدق** dedi ki:
“Eğer siyah **القُنْبُضات** kuşluk vakti dolaşıp dururlarsa,
uyurlar; üzerlerinde sarkıtılmış perdeler (varken).”

Ve erkek **قُنْبُضٌ**’dur; **رَقدن**’deki zamir, onları nimet ve refah ile vasfettiği kadınlara döner; siyah **القُنْبُضات** hizmet ve yorgunluk içinde olduğu zaman.

**الأَزهري** dedi ki: **الليث**’in “kadınlardan **القَبِيضةُ** kısa boyludur” sözü tashiftir; doğrusu **القُنْبُضة**’dır; **القاف** ve **الباء**’nın dammesiyle; çoğulu **قُنْبُضات**’tır; ve **الفرزدق**’in beytiyle getirdi.

Ve **القَبّاضةُ**: **العانة**’yı **يَقْبِضُ** eden, yani onu acele ettiren hızlı eşektir;

Ve **رؤبة**’den okuttu:
“Dağınık (şeyleri) bir araya getirdi; ahmak çoban değildir,
**قَبّاضةٌ** sert ile çevik arasında.”

**الأَصمعي**: **القَبِيضِ**’in hangisi olduğunu bilmiyorum; senin “**الطَّمْشِ**’in hangisi olduğunu bilmiyorum” demen gibi; bazen nefiy harfi olmaksızın da onunla konuşmuşlardır; **الراعي** dedi ki:
“**أُمَيّةُ** İslâm için bir koruyucu oldu,
ve **لِلْقَبِيضِ** için (de) çobanlar; onun işi doğru yoldur.”

Ve iyi tedbirli, sürüsüne yumuşak davranan çobana denir ki: “Şüphesiz o, **لَقُبَضةٌ رُفَضةٌ**’dır”; manası: otlak onun için kuraklaştığında onu **يَقْبِضُ** eder, böylece onu sürer; otlardan bir parıltı (küçük bir yama) içine düştüğünde ise onu **رفَضَ** eder, ta ki yayılsın da otlasın.

Ve **القَبْضُ**: yürüyüşün bir türüdür.

Ve **القِبِضَّى**: şiddetli koşudur; **الأَزهري**, **المنذري**’den, **أَبي طالب**’dan rivayet etti: ona **الشماخ**’ın sözünü okuttu:
“Ve koşar; **القِبِضَّى** bir **عَيْرٍ**’den önce (koşar); ve (o) akıp giden (şey) akmadı,
ve benim hâlimin ne olduğunu bilmedi; ben de onun (hâlinin) ne olduğunu bilmedim.”

Dedi ki: **القِبِضَّى** ve **القِمِصَّى**, içinde sıçrayış bulunan bir koşu türüdür.

Ve başkası dedi ki: **قَبَضَ** denir, **بالصاد المهملة**; sıçradığı zaman **يَقْبِضُ**; ikisi iki lehçedir; dedi ki: Ve ben, **الشمّاخ**’ın beytinin şöyle rivayet edildiğini sanıyorum: “Ve koşar **القِبِصّى**”, **بالصاد المهملة**.

مقاييس اللغة:
(**قبض**) **القاف** ve **الباء** ve **الضاد** tek bir sahih asıldır; alınmış bir şeye ve bir şeyde toplanmaya delâlet eder.
Dersin ki: maldan ve başkasından bir şeyi **قَبَضْتُ**; **قَبْضاً** (kabzetme).
Ve kılıcın kabzası, **مَقْبِض**’i ve **مَقْبَضُه**: ona (üzerine) kabzettiğin yerdir.
Ve **القَبَض**, **الباء**’nın fethiyle: ganimetlerden toplanmış ve elde edilmiş olan şeydir.
Denir: bunu **القَبَض** içine at; yani ganimetten kabzedilmiş olanın geri kalanına.
Ama sürat olan **القَبْض** ise, bu da bundandır; çünkü süratlenince nefsini ve uzuvlarını toplar.
Allah Teâlâ dedi: ﴿**أوَلَمْ يَرَوْا إلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمسِكُهُنَّ**﴾ [الملك 19]; dediler ki: uçuşta süratlenirler.
Bu lafız, onların “**راعٍ قُبَضةٌ**” sözündendir; sürüsünün otlağında genişlemeyen (yayılmayan) olunca.
Denir: o **قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ**’dir; yani onu kabzeder; ta ki yöneldiği yere varınca onu bırakır.
Ve sert sürücüye derler: **قبَّاضةٌ** ve **قابض**.
Rü’be dedi:
* **قبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ**([11]) *
Babdan: işten **انقبَضَ** ve **تقبّض**; **اشمأَزَّ** edince([12]).

القاموس المحيط:
Onu eliyle **قَبَضَهُ**; onu kabzeder: onu eliyle aldı.
Onun üzerine eliyle: onu tuttu.
Elini ondan: onu tutmaktan kaçındı.
O, **قابِضٌ** ve **قَبَّاضٌ** ve **قَبَّاضَةٌ**’dır.
Ve zıddı: **بَسَطَهُ**.
Kuş ve başkası: uçuşta veya yürüyüşte süratlendi.
O, **قابِضٌ** ve **قَبيضٌ**’dir; **القَباضَةِ**’si açık (belli)dir.
Ve **القَبَضِ**: büzülmüş, süratli.
Ondan: “kuşlar saf saf ve **يَقْبِضْنَ**.”
Ve **قَبيضُ الشَّدِّ** bir adam: ayakları nakletmesi süratli.
Ve **قُبِضَ**; **عُنِيَ** gibi: öldü.
Ve **القَبَضُ**, harekeli olarak: kabzedilmiş olan.
Ve **المَقْبَضُ**, **مَنْزِلٍ** ve **مَقْعَدٍ** ve **مِنْبَرٍ** gibi; ve bunlarda **الهاء** ile: kılıç ve başkasıdan üzerine kabzedilen şey.
Ve **القُبَّضُ**, **رُكَّعٍ** gibi: kaplumbağaya benzeyen bir binek hayvanı.
Ve **القَبْضَةُ**, ve onun zammı: bir şeyden üzerine kabzettiğin şeyin çoğu.
Ve **هُمَزَةٍ** gibi: bir şeyi tutup sonra çok geçmeden onu bırakan kimse.
Ve sürüsünde iyi tedbirli çoban.
Ve **القِبِضَّى**, **زِمِكَّى** gibi: koşmanın bir türü.
Ve **القبيضُ**: sanatına kapanmış (kendini vermiş) akıllı.
Ve kılıcı **أقْبَضَ**: ona bir **مَقْبَِضاً** yaptı.
Ve onu **قَبَّضَهُ**; **تَقْبِيضاً**: onu onun **قَبْضَتِهِ** içinde ona verdi; ve onu topladı; ve onu büktü (yana çekti).
Ve **انْقَبَضَ**: toplandı; yürüdü; süratlendi; ve zıddı: **انْبَسَطَ**.
Ve **المُتَقَبِّضُ**: aslan; ve sıçramaya hazırlanmış olan.
Ve ondan **تَقَبَّضَ**: **اشْمَأَزَّ** etti.
Ona: sıçradı.
Deri: kasıldı.

تاج العروس:
Onu eliyle **قَبَضَه**; onu kabzeder: **العُباب**’da olduğu üzere, dokunma suretiyle eliyle aldı; ve bu, **الجَوْهَرِيّ**’nin “**قَبَضْتُ الشَّيءَ قَبْضاً**: onu aldım” sözünden daha özeldir.
Ve ona yakın olan, **اللَّيْثِ**’in sözü: **القَبْضُ**: avucun şey üzerine toplanmasıdır.
Ve denildi: **القَبْضُ**: parmak uçlarının kenarlarıyla almaktır; bunu şeyhimiz nakletti ve bu bir tashiftir.
Doğrusu: parmak uçlarıyla alma, **الصَّاد** **المُهْمَلة** ile **القَبْصُ**’tur; ve daha önce geçti.
Ve eliyle onun üzerine **قَبَضَ عَلَيْهِ**: onu tuttu.
Ve denilir: onun üzerine ve onunla kabzeder; **قَبْضاً**: bütün avucuyla onun üzerine eğilince.
Ve elini ondan **قَبَضَ**: onu tutmaktan kaçındı; ve ondan, O’nun Teâlâ sözü: “**ويَقْبِضُون أَيْدِيَهُمْ**” yani nafakadan; ve denildi: zekâttan.
O, **قَابِضٌ** ve **قَبَّاضٌ**’dır; bunu Ebû عثمان المازنِيّ rivayet etti; dedi ki: bu, her şeyi toplayan kimse hakkında Medine ehlinin lügatidir.
Ve **قَبَّاضَةٌ**, **الهاء**’nın ziyadesiyle; ve te’nîs için değildir.
Ve onu **قَبَضَهُ**: onu **بَسَطَهُ**’nin zıddıdır; ve bununla daraltma kastedilir.
Ve ondan, O’nun Teâlâ sözü: “**والله يَقْبِضُ ويَبْسُطُ**” yani bir kavme daraltır ve bir kavme genişletir.
Ve **المِسْوَرُ بنُ مَخْرَمَةَ** Peygamber’den—Allah ona salât ve selâm etsin—rivayet etti: dedi ki: “**فاطِمَةُ بَضْعةٌ مِنِّي يَقْبِضُني مَا قَبَضَها ويَبْسُطُنِي مَا بَسَطَها**”.
Ve **اللَّيثُ** dedi: denilir: “Şüphesiz o, seni kabzeden şey beni kabzeder: **إِنَّهُ لَيَقْبِضُني مَا قَبَضَكَ**.”
**الأَزْهَرِيُّ** dedi: manası, “seni utandıran şey beni utandırır: **يُحْشِمُني مَا أَحْشَمَكَ**”dır.
Ve kuş ve başkası **قَبَضَ**: uçuşta veya yürüyüşte süratlendi.
Ve kuşun kanadında **القَبْضِ**’ün aslı: uçmak için onu toplamasıdır; ve kabzetti; o **قابِضٌ**’dır.
Ve **قَبَضَ**; o **قَبِيضٌ**’dur; **القَباضَة** ve **القَبَاض** ve **القَبَض**’ı—bunların fethleriyle—belli (açık)tır; ve onda tertipsiz bir “laff ve neşr” vardır; yani büzülmüş, süratli.
Ve **الجَوْهَرِيّ** recez söyleyen için inşad etti:
" **أَتَتْكَ عِيسٌ تَحْمِلُ المَشِيَّا**
" **ماءً مِنَ الطَّثْرَةِ أَحْوَذِيَّا**
" **يُعْجِلُ ذَا القَبَاضَةِ الوَحِيَّا**
" **أَنْ يَرْفَعَ المِئْزَرَ عَنْهُ شَيَّا**
Ve ondan, O’nun Teâlâ sözü: “**والطَّيْر صَافَّات ويَقْبِضْنَ**”; bütün nüshalarda böyledir ve bu yanlıştır; çünkü âyet: “**أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ ويَقْبِضْنَ**”dır.
Ama Nûr sûresinin âyeti: “**والطَّيْرُ صافَّاتٍ**”; onda “**ويَقْبِضْنَ**” yoktur.
Sanki “**فَوْقَهُمْ**” lafzı, musannifin nüshasının aslından düşmüştür; ya sehven ya da müstensihlerden.
Ve **الجَوْهَرِيُّ** âyeti sıhhatine göre zikretti; aynı şekilde **الصَّاغَانِيُّ** ve **اللّسَان** sahibi; ancak ikisi “**صَافَّات ويَقْبِضْنَ**” ile yetindiler ve âyetin başını zikretmediler; öyleyse düşün.
Ve “**قَبيضُ الشَّدِّ** bir adam” bütün nüshalarda böyledir ve bu yanlıştır; doğrusu: “**فَرَسٌ قَبيضُ الشَّدِّ**”; yani ayakları nakletmesi süratli; **الصّحاح** ve **العُبَاب**’da olduğu üzere.
Ve **اللّسَان**’da: binek hayvanlarından **القَبيضُ**: ayakları nakletmesi süratli olan.
**الطِّرِمّاح** dedi:
" **سَدَتْ بقَبَاضَةٍ وثَنَتْ بلِينِ** ولكنْ **في قَوْل تَأَبَّطَ شَرًّا** ما يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يُقَالُ **رَجُلٌ قَبيضُ الشَّدِّ** وهو قولهُ:
**حتَّى نَجَوْتُ ولَمَّا يَنْزِعُوا سَلَبِي ... بوَالِهٍ من قَبِيضِ الشَّدِّ غَيْداقِ**

Çünkü o, kendi koşuşunu vasfeder; **الصَّاغَانِيُّ**’nin dediği gibi. **قٌلْت**: Ve Arapların en çok koşanı idi; **أَ ب ط**’da geleceği üzere. Ve **قُبضَ فُلانٌ** **كعُنِيَ**: öldü; o hâlde o **مَقْبوضٌ**dur; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Ve hadiste: **أَسْماءُ** رضي الله عنها dedi ki: “Rüyada **رَسُولُ الله صَلّى اللهُ عليه وسَلّم**’i gördüm; bana sordu: ‘Oğulların nasıldır?’ Dedim: ‘Şiddetli bir **قَبْضاً** ile **يُقْبَضُونَ**.’ Bana, onlar için şifa olarak **الشُّونِيزِ** gibi bir **حَبَّةً سَوْدَاءَ** verdi. Dedi ki: ‘Ama **السَّامُ**a gelince, ondan şifa vermem.’” Ve **اللّسَان**’da: **قُبِضَ المَريضُ**; vefat ettiği zaman ve ölüme yaklaştığı zaman (denir). Ondandır hadîs: “Ona haber gönderdi: ‘Benim bir oğlum **قُبِضَ**.’” Onun, **القَبْضِ** hâlinde ve **النَّزْع**ı tedavi etme (can çekişme ile uğraşma) hâlinde olduğunu kastetti. Ve denir: Malın **القَبْضِ**e girdi—harekeli—yani **المَقْبوضِ**a (girdi); **الهَدَمِ**’in **المَهْدُومِ** için, **النَّفَضِ**’ın **المَنْفوضِ** için olması gibi. Ve **الصّحاح**’ta: O, insanların mallarından **قُبِضَ** edilen şeydir. **قُلْت**: Ondandır hadîs: “Git, onu **القَبَضِ** içine at.” Bunu **سَعْدِ بنَ العاصِ**’a söyledi ve kılıcını aldı. Ve **أَبي ظَبْيَانَ** hadîsinde: “**سَلْمانُ** muhacirlerin **قَبَضٍ**lerinden bir **قَبَضٍ** üzerindeydi.” Ve **اللَّيثُ** dedi ki: **القَبَضُ**: ganimetlerden, bölüştürülmeden önce toplanmış olan şeydir. Ve **قَبَضِهِ**ne, yani onun toplanma yerine atıldı. Ve **المَقْبِضُ** (vezni) **كمَنْزِلٍ**; **الجَوْهَرِيّ** bununla yetindi. Ve **المَقْبَضُ** (vezni) **مِثْلُ مَقْعَدٍ**; bunu **اللَّيْثُ** nakletti; dedi ki: Kesre daha genel ve daha bilinenidir; yani **الباءِ**’nin kesresi. Ve denir: **المِقْبَضُ** **مثلُ مِنْبَر**; ben imamlardan hiç kimsenin onu zikrettiğini görmedim. Ve **المقْبضة** (sonunda) **بهاءٍ** ile—onlarda—; bu da **الأّزْهَرِيّ**’dendir: kılıç ve başkası, bıçak ve yay gibi şeylerde, avucun toplanmasıyla üzerine tutulup kavranan şeydir. Ve **ابنُ شُمَيْلٍ** dedi ki: **المقْبضَة**: mızrak (kargı) üzerindeki elin yeri. Ve **أَبو عَمْرو** dedi ki: **القُبَّض** **كرُكَّعٍ**: kaplumbağaya benzeyen bir binek/hayvan; kirpiden aşağıdır; ancak onun dikeni yoktur. Ve **القَبْضَةُ** fetha ile—ve dammesi daha çoktur—: bir şeyden üzerine kavradığın şeydir. Denir: Ona **قبْضَةً** **من السَّوِيقِ** yahut **من التَّمْرِ** verdi; yani ondan bir avuç. Ve denir: damme ile, **المَقْبوضِ** mânasında bir isimdir; **الغُرْفَةِ**’nin **المَغْروفِ** mânasında olması gibi. Ve fetha ile (olan) bir keredir. Ve Yüce’nin sözü: **" فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسولِ "**; **ابنُ جِنِّي** dedi ki: **رَسُولُ الله**’ın atının nal izinin eserinden (kalan) topraktan (bir avuç) istedi. Ve bunun benzeri, kitabın meselesidir: “Sen benden iki fersahsın”; yani sen benden iki fersah mesafesi sahibi (uzaklıkta)sın. Ve Aziz ve Celil’in sözü: **" والأَرْضُ جَميعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ القِيامَةِ "**; yani hiç kimse için mülkiyet olmaksızın, onun zaptı/kuşatması içindedir. Ve denir: **رَجُلٌ قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ** **كهُمَزَةٌ**; ikisinde (mânâ): bir şeyi tutup sonra gecikmeden onu bırakıp terk eden kimse; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Ve bu doğrudur; musannifin ibaresi, bunun yalnız **قُبَضَةٍ**’nin tefsiri olduğunu gerektirir; öyle değildir. Bunun benzeri **ر ف ض**’da da daha önce geçti. Ve **القُبَضَةُ**: iyi tedbirli çoban. **الصّحاح**’ın ibaresi: **راعٍ قُبَضَةٌ**; koyunlarını otlatmada genişlemeyen, sıkı davranan olduğu zaman. **الأّزْهَرِيّ**’nin dediği: iyi tedbirli, sürüsüne yumuşak davranan çobana denir: “O, elbette **لقُبَضَةٌ رُفَضَةٌ**’dir.” Bunun mânası: otlak kıtlaştığında onları toplar, sevk eder; sonra otun bir parıltı/lekesi içine düştüklerinde, yayılıp otlasınlar diye onları bırakır. Sanki musannif iki sözü birleştirdi; **الأّزْهَرِيّ**’nin ibaresinden bir şey, **الصّحاح**’ın ibaresinden bir şey aldı. Ve **القِبِضَّى** **كزِمكَّى**: içinde sıçrayış bulunan bir koşu türü. **بالصَّاد المُهملة** ile de rivayet edilir; daha önce geçti. Ve ikisiyle de, **الشّمّاخ**’ın karısını vasfederek söylediği söz rivayet edilir:

" أَعَدْوَ القِبِضَّى قَبْلَ عَيْرٍ وما جَرَىولَمْ تَدْرِ مَا خُبْرِي ولَمْ أَدْرِ مَالَها

Ve insanlardan **القَبيضُ**: zeki, yönelen, sanatına/işine kapanıp yoğunlaşan kimse; **ابنِ عبَّاد**’dan. Ve **أَقْبَضَ السَّيْفَ** ve aynı şekilde bıçak: ona bir **مَقْبِضاً** yaptı; **الجَوْهَرِيّ** nakletti. Ve **قَبَّضَهُ المالَ تَقْبيضاً**: onu onun **قَبْضَتِهِ**ne verdi; yani onu onun alanına/mahalline çevirdi. Ve **قَبَّضَ الشَّيْءَ تَقْبيضاً**: onu topladı ve büktü/yanına çekti. Ondandır: **قَبَّضَ مَا بَيْنَ عَيْنَيْه**; bu, korkudan yahut savaştan bir şiddetten olabilir. Ve **انْقَبَضَ الشَّيْءُ**: birleşti/toplandı. Denir: **انْقَبَضَ في حاجَتِي**; yani toplandı/büzüldü; **العُبَاب**’da olduğu gibi. Ve **اللَّيْثُ** dedi ki: **انْقَبَضَ**: yürüdü ve hızlandı. Dedi ki:

" آذَنَ جِيرانُك بانْقِبَاضِ

Ve **انْقَبَضَ الشَّيْءُ**: **انْبَسَطَ**’ın zıddıdır. **رُؤْبَةُ** dedi ki:

" فَلَوْ رَأَتْ بِنْتُ أَبي فَضَّاضِ
" وعَجَلِي بالقوْمِ وانْقِباضِي

Ve **المُتَقَبِّضُ**; bütün nüshalarda böyledir. Ve **العُبَاب** ve **التَّكْمِلَة**’de: **المُنْقَبِض**: toplanmış ve sıçramaya hazır aslan. Ve atıf vavını düşürmek daha uygundur; çünkü **الصَّاغَانِيُّ** onu aslanın sıfatından kıldı. Ve **النَّابِغَة الذُّبْيَانِيّ**’nin sözünü şahit getirdi:

فقُلْتُ يا قوْمُ إنَّ اللَّيْثَ مُنْقَبِضٌ ... عَلَى بَراثِنِهِ لعَدْوِهِ الضَّارِي

Ve **تَقَبَّضَ عنهُ**: tiksinip geri durdu; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Ve **تَقَبَّضَ إِلَيْه**: sıçradı. Ve **الصَّاغَانِيُّ** şunu inşad etti:

" يا رُبَّ أَبَّازٍ من العُفْرِ صَدَعْ
" تَقَبَّضَ الذِّئْبُ إِلَيْهِ واجْتَمَعْ

Ve **تَقَبَّضَ الجِلْدُ عَلَى النَّارِ**; ve **الصّحاح**’ın bazı nüshalarında: **في النَّارِ**: büzüldü/çekildi. Ve **تَقَبَّضَ جِلْدُ الرَّجُلِ**: kasıldı. Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **التَّقْبيضُ**: **البَسْطِ**ın hilâfı olan **القَبْضُ**; **ابنِ الأَعرابيّ**’den. Denir: **قَبَضَه** ve **قَبَّضَهُ**. Ve şu beyti inşad etti:

تَرَكْتُ ابنَ ذِي الجَدَّيْنِ فيهِ مُرِشَّةٌ ... يُقَبِّضُ أَحْشاءَ الجَبانِ شَهيقُها

Ve **التَّقْبيضُ** ayrıca: parmak uçlarıyla alma/tutuş. Ve **تَقَبَّضَ الرَّجُلُ**: **انْقَبَضَ**. Ve **تَقَبَّضَ**: toplandı. Ve **انْقَبَضَ الشَّيْءُ**: **مَقْبوضاً** oldu; **الجَوْهَرِيّ** nakletti. Ve **القابِضُ** Allah’ın en güzel isimlerindendir: kullardan rızkı ve başka şeyleri lütfu ve hikmetiyle tutup alıkoyan; ve ölüm anında ruhları kabzeden. Hadiste: “Allah yeri kabzeder ve göğü kabzeder”; yani ikisini toplar. Ve **قَبَضَ اللهُ روحَهُ**: onu vefat ettirdi. Ve ruhları kabzeden: **عِزْرائِيلُ عَلَيْهِ السَّلامُ**. Ve insanlardan **الانْقِباضُ**: toplanma ve inziva. Ve **قَبْضَةُ السَّيف**: onun **مَقْبِضُه**dur; yahut bir lugatçık/lehçe kelimesidir. Ve **القَبْضَةُ** ve **القَبْضُ**: mülktür. Denir: Bu ev benim **قَبْضَتي**mde ve **قَبْضِي**mdedir; “elimde” dediğin gibi. Ve **القَبْضَةُ**, **قُبَضٍ** üzerine cem edilir. Ondandır: Bilâl ve hurma hadîsi: “Onu **قُبَضاً قُبَضاً** getiriyordu.” Ve **المَقْبَضُ** **كمَقْعَدٍ**: içinde kabzedilen yer; nadirdir. Ve şiirin zihafında **القَبْضُ**: cüz’den beşinci sâkin harfin hazfıdır; **فَعُولُنْ**’dan **النُّونِ** gibi, nerede tasarruf ederse; ve **مَفَاعِيلُنْ**’dan **الياءِ** gibi. Ve beşincisi hazfedilen her şey **مَقْبوضٌ**dur; ancak, evveli, âhiri ve ortası hazfedilenden ayırt edilsin diye **مَقْبوضاً** diye adlandırıldı. Ve **تَقَبَّضَ عَلَى الأَمْرِ**: onun üzerinde durdu/durdu kaldı. Ve **القَبَاضُ** **كسَحَابٍ**: sürat. Ve **القَبْضُ**: hızlı sevk (sürüş); denir: Bu, **حادٍ قابِضٌ** (hızlı sevk eden bir hâdî)dir. **الرَّاجزُ** dedi ki:

" كَيْفَ تَراهَا والحُدَاةُ تَقْبِضُ

" **بالغَمْلِ** geceleyin ve binekler sarsılır; **اللّسَان** ve **الصّحاح**’ta böyledir. Dedim ki: Bu, **ضَبّ**’ın sözüdür; ve şöyle rivayet edilir:
" **كَيْفَ تَرَاهَا بالفِجَاجِ تَنْهَضُ**
" **بالغَيْل** geceleyin ve kılavuzlar **تَقْبِضُ تَقْبِضُ**; yani hızlı bir sevk ile sevk eder. Ve İbn Berrî, Ebû Muhammed el-Fak‘asî için şu beyti okudu:
هَلْ لكِ والعارِضُ مِنْكِ عائِضُ ... في هَجْمَةٍ يُغْدِرُ مِنْها القَابِضُ
Ve bunun üzerindeki söz, **ع ر ض**’da ve **ع و ض**’da geçmişti. el-Ezherî dedi ki: Sevke ancak **قَبْضاً** adı verilmiştir; çünkü develeri süren, onları **يَقْبِضُها**; yani onları toplar; onları sevk etmek istediğinde. Artık onun üzerine yayıldıklarında, onları sevk etmek güçleşir. Dedi ki: Ve develeri **قَبَضَ**; onları **يَقْبِضُها** **قَبْضاً**: onları şiddetli bir sevk ile sevk etti. Ve yaban eşeği **يَقْبِضُ عانَتَهُ**: onu felç eder. Ve **عَيْرٌ قَبَّاضَةٌ**: felç edici. Ve aynı şekilde: **حادٍ قَبَّاضَةٌ** ve **قبَّاضٌ**. Rü’be dedi ki:
" أَلَّفَ شَتَّى لَيْسَ بالرَّاعي الحَمِقْ
" قَبَّاضَةٌ بَيْنَ العَنيفِ واللَّبِقْ
İbn Sîde dedi ki: **قَبَّاضَةٍ**’deki **الهاء** mübalağa için girmiştir; ve onunla **انْقَبَضَ**. Ve **القَبْضُ**: sıçrayış. Ve Abde b. et-Tabîb el-Abşemî, dişi devesini vasfederek dedi ki:
تَخْذِي به قُدُماً طَوْراً وتَرْجِعُهُ ... فَحَدُّه من وِلافِ القَبْضِ مَفْلُولُ
Ve **الصَّاد المُهملة** ile de rivayet edilir; ve geçmişti. el-Asma‘î dedi ki: Denir ki: **مَا أَدري أَيُّ القَبيضِ هو**; senin “**مَا أَدري أَيُّ الطَّمْشِ هو**” demen gibi. Ve bazen onu nefy harfi olmaksızın söylerler. er-Râ‘î dedi ki:
أَمْسَتْ أُمَيَّةُ للإسْلامِ حائِطَةً ... وللقَبيضِ رُعَاةً أَمْرُها الرَّشَدُ
Ve el-Leys burada **القَبيضَة**’yi, kadınlardan **سَفينة** gibi: kısa boylu (kadın) olarak zikretti. el-Ezherî dedi ki: Bu bir **تَصْحِيف**tir. Doğrusu **القُنْبُضَةُ**’dir; **النون** ile; ve müellife gelecektir. Ve el-Cevherî onu burada, **النُّونَ**’un زائد olduğu görüşü üzere zikretti. Ve **القَبيضَةُ** ( **سَفينة** gibi): **القَبْضَةُ**. Ve onunla şâz kıraatte okundu: " **فقَبَضْتُ قَبيضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ** " Bunu müellif **البَصائِر**’de nakletti. Ve **اقْتَبَضَ مِنْ أَثَرِهِ قَبْضَةً**; **قَبَضَ** gibi. Ve **الصَّادُ** onda bir lugattır. Ve **البَصائر**’de Ebû’l-Cehm el-Ca‘ferî için şu beyti okudu:
" قَالَتْ لهُ واقْتَبَضَتْ مِنْ أَثَرِهْ
" يا رَبُّ صاحِبْ شَيْخَنَا في سَفَرِهْ
Ona denildi: Onun izinden nasıl **اقْتَبَضَتْ**? Dedi ki: Yerde onun izinden bir **قَبْضَةً** aldı da onu öptü. Ve **القَبْضُ**, elde ve avuçta bir mülahaza olmasa bile, şeyde tasarruf için استعارة edilir; şu gibi: **قَبَضْتُ الدَّارَ والأَرْضَ**; yani onu zapt ettim. **تَذْنيب**: Muhakkik sûfîler katında **القَبْضُ** iki türdür: ahvâlde **قَبْضٌ** ve hakikatlerde **قَبْضٌ**. Ahvâldeki **القَبْضُ**, kalbe gelen ve onu inbisattan ve sevinçten men eden bir iştir; ve o da iki türdür: ikisinden biri, sebebi bilinen; bir günahı yahut bir kusuru hatırlamak gibi. İkincisi: sebebi bilinmeyen; bilakis kalbe, ondan kurtulmaya güç yetirilemeyecek bir hücumla ansızın gelir; işte bu, kavmin dilleriyle işaret edilen **القَبْضُ**dur; ve zıddı **البَسْطُ**tır. Böylece **القَبْضُ** ve **البَسْطُ**, kalp için iki hâldir; onlardan ayrılması neredeyse olmaz. Ve onlardan kimi, **القَبْضَ**ı bizim zikrettiğimizden başka kısımlara ayırdı: **قَبْضَ تأْديبٍ** ve **قَبْضَ تَهْذيبٍ** ve **قَبْضَ جمعٍ**. Ve **قَبْضُ تَفْريقٍ**: **قَبْضُ التَّأْديب** bir gaflet üzerine ceza olur; **قَبْضُ التَّهذيبِ** ise, ondan sonra gelecek büyük bir **بَسْطٍ** için hazırlık olur. Böylece ondan önceki **القَبْضُ**, ona bir mukaddime gibi olur. Ve Allah Teâlâ’nın sünneti, faydalı ve sevilen işlerde, onlara zıtlarının kapılarından girilmesidir. **قَبْضُ الجَمْع** ise, kalbin Allah üzerinde cem‘iyyeti hâlinde, âlemden ve onda olandan daralmasıyla elde edilen şeydir; artık onda, kalbi üzerinde toplanan kimseden başkası için bir fazlalık ve bir genişlik kalmaz. Ve bunda, sahibinden, ondan alıştığı ünsiyet ve müzakereyi isteyen kimse ona zulmetmiştir. **قَبْضُ التَّفرقَة** ise, kalbi Allah’tan ayrılıp şubelere ve vadilere dağılmış kimse için hâsıl olandır; onun en az cezası, kendisiyle ölümün sona erdiği **القَبْض**dan bulduğudur. Ve orada, Allah’ın kullarının seçkinlerine ve haslarına tahsis ettiği başka bir **قَبْضٌ** daha vardır; ve onlar üç fırkadır. Bu mahallin tahkiki tasavvuf kitaplarındadır; ve bu kadarı yeterlidir.
