# قبض — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%B6/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قبض

ق ض ب
قضب ، قبض : مستعملان .
قضب : قال الله جلَّ وعزَّ : ( شَقّاً فَأَنبَتْنَا فِيهَا حَبّاً وَعِنَباً وَقَضْباً ) ( عبس : 27 ، 28 ) .
قال الفراء : القَضْبُ : الرَّطْبة . قال : وأهل مكة يُسمون القَتَّ القَضْبَةَ .
وقال أبو عبيد عن الأصمعي : القَضْبُ : الرَّطْبةُ .
وأنشد غيره بيت لبيد بن ربيعة :
إِذا أرْوَوْا بها زَرْعاً وقضبا
أمالوها عَلَى خُورٍ طِوالِ
قال الليث : القضبُ مِنَ الشَّجرِ كلُّ شجرٍ سَبِطتْ أغصانُهُ وطالتْ ، والقضبُ : قطعكَ القضِيبَ ونحوهُ .
قال : والقضيبُ اسمٌ يقع على ما قَضَبْتَ مِنْ أغصانٍ لتَتَّخِذَ منها سهاماً أو قسيّاً ، وأنشد لرؤبةَ :
وفارِجٍ مِنْ قَضْبٍ ما تَقَضَّبَا
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه كان إذا رَأَى التَّصْلِيبَ في ثَوْب قضبَهُ ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : يعني قطعَ مَوْضعَ التَّصْلِيبِ منهُ . والقضب : القطعُ ، ومنه قِيلَ : اقتضبتُ الحديثَ إنما هو انتزعتُه واقتطعتهُ ، وإياه عنى ذو الرُّمة يصفُ الثورَ :
كأَنَّهُ كَوكَبٌ في إثر عِفْرِيَةٍ
مُسَوَّمٌ في سَوادِ الليلِ مُنقضب
أي : مُنْقضٌّ مِن مكانه .
وقال القطامي يصف الثورَ :
فَغَدا صَبيحَة صَوْبها مُتَوَجِّساً
شَئِزَ القيامِ يقضِّبُ الأغصانا
أبو عبيد عن أبي عبيدة : ارتجلْتُ الكلامَ ارتجالاً واقتضبتُه اقتضاباً ، ومعناهُمَا أن يكُونَ تكلمَ بهِ مِنْ غيْر أن يكون هيَّأَهُ قبل ذلك .
قال : وسمعتُ الأصمعي يقول : القضيبُ من السُّيوفِ اللطيفُ ، وهو ضِدُّ الصفيحةِ ، والقضيبُ : الغصنُ وجمعهُ القُضبانُ والقِضبانُ والقضيبُ من الإبلِ الذي لم يمهرِ الرِّياضَةَ ، واقتضَبَ فُلانٌ بكراً إذا ركبهُ ليذله قبل أن يُراضَ .
يقال : بكرٌ قضيبٌ وناقةٌ قضيبٌ بغيرِ هَاءٍ .
وقال النضرُ : القضيبُ : شجرٌ تتخذُ منهُ القسيُّ ، وأنشدَ غيرهُ :
رَذَايا كالبَلايا أو
كعِيدَانٍ مِنَ القضْبِ
ويقال : إنه من أجناسِ النبعِ ، وقد يكنى بالقضيبِ عن ذكرِ الإنسانِ وجميعِ الحيوانِ ، والمقضَبَةُ منبِتُ القضْب ويجمعُ مَقَاضِبَ ومقاضِيبَ .
وقال عروة بن الورد :
لستُ لمرَّةَ إنْ لم أُوفِ مرْقبةً
يبدُو لِيَ الحَرْثُ مِنها والمقاضيب
والمقتضَبُ : عروضٌ مِن الشِّعرِ معروفٌ وهو مِثلُ قولهِ :
هَلْ عليَّ وَيحكما
إنْ لَهَوْتُ من حَرَج
ويقال للمنجلِ مِقْضبٌ ومقضاب وسيف قاضبٌ قاطعٌ .
وقال الأصمعي : القضبُ : السهامُ الدقاقُ وَاحِدُها قضيب ، وأنشد قول ذِي الرُّمة :
مُعِدُّ زُرْقٍ هَدَتْ قضباً مُصَدَّرَةً
قال : أراد قضباً فسكنَ الضادَ وجعله مثل عديم وعدم وأديم وأدم .
وقال غيره : جمعَ قضيباً عَلَى قضب لما وجدَ فعلاً في الجمعِ مُستمراً .
قبض : قال الليث : القبضُ بجمع الكَفِّ على الشيءِ .
وقال غيره : القبضةُ : ما أخذتَ بجُمْع كفِكَ كله ، فإذا كان بأصابعك فهي القبصة بالصاد .
قال الليث : ويقال : مَقْبِضُ القَوْس ومَقْبِضٌ أَعَمُّ وأَعْرَفُ .
وَيقولون : مقبضُ السِّكِّين وَمقْبِضتُه كل ذلك حيثُ يُقبَضُ عليه بِجُمْع الكَفِّ .
وقال ابن شميل : المَقبِضةُ مَوضع اليد من القناة .
الليث : القَبِيضُ من الدَّوَابِّ السريعُ نَقْل القوائم .
قال الطِّرِمَّاح :
سَدَتْ بقَبَاضَةٍ وثَنَتْ بِلِينِ
أبو عبيد عن أبي عمرو : القبْض : الإسراعُ .
يقال : منه رَجلٌ قَبِيضٌ بَيِّنُ القَبَاضةِ .
الليث : انقَبَضَ القومُ إذا ساروا وأَسرَعوا .
وأنشد :
آذَنَ جِيرَانُكَ بانقباضِ
والقابضُ : السائقُ السَّريعُ السَّوق .
قال أبو منصور : وإنَّما سُمِّيَ السوْقُ قَبْضاً لأن السائقَ للإبلِ يَقْبضها أي : يجمعهَا إذا أرادَ سَوقهَا ، فإن انتشرتْ عليه لم يقدر على سَوقِهَا ومنه قول الفَقعسيِّ :
في هَجْمَةٍ يُغدِرُ منها القابض
الليث : إنه لَيقبِضنِي ما قَبضكَ قُلْتُ معناه : أنه ليُحْشمُني ما أحْشمك ونَقِيضهُ إنه لَيَبْسُطُنِي ما بَسَطَكَ .
يقال : الخيرُ يَبْسُطهُ والشَّرُّ يَقْبضهُ ، والتَّقَبُّضُ : التَّشَنُّجُ ، والملك قابضُ الأرواح .
الحراني عن ابن السكيت : القَبْضُ : مَصْدَرُ قَبضْتُ قَبْضاً ، والْقَبْضُ : السُّرْعَةُ .
يقال : إنه لَقبِيضٌ بين القباضَةِ والْقَبضِ ، إذا كان سريعاً ، وأنشد :
كيفَ تَرَاهَا والْحُدَاةُ تَقْبضُ
أي : تَسُوقُ سَوْقاً سريعاً .
ويقال : قَبضْتُ مالِي قَبْضاً .
ودَخَلَ مَالُ فُلانٍ في الْقَبَضِ ، يعني ما قُبِضَ من أموالِ الناسِ .
وقال الليث : الْقَبَضُ ما جُمِعَ من الغنائم فَأُلْقِيَ في قَبَضِهِ أي : في مُجْتَمعهِ ، والْقَبّاضَةُ : الحمار السَّريعُ الذي يَقْبضُ الْعانَةَ أي : يُعْجِلهَا وأنشد :
قَبَّاضَةٌ بين العنِيفِ واللَّبِقْ
قال : والقَبِيضةُ : القَصِيرَةُ .
قال أبو منصور : هذا غَلَطٌ وكان قَرَأَ القُنْبُضَةَ بالنونِ والباءِ فَصَيَّرَها قَبِيضَةً .
وروى أبو عبيد عن الأصمعي قال : الْقُنْبُضَةُ من النِّساء القصيرَةُ ، وأنشد :
إذا القُنْبُضَاتُ السُّودُ طَوَّفْنَ بالضُّحى
رَقَدْنَ عَليهنَّ الْحِجالُ المُسَجَّفُ
الأصمعي : ما أدري أيُّ القَبيضِ هو كقولِكَ أيُّ الْخَلْقِ هو ، وربمَا تكلَّمُوا به بِغيرِ حَرْفِ النَّفْي كما قال الراعي :
أمْسَتْ أُمَيَّةُ للإسْلامِ حائِطَةً
ولِلْقَبيضِ رُعاةً أمْرُهَا الرَّشَدُ
ويقال للرَّاعي الْحَسَنِ التدبير الرفيقِ برَعِيْتِهِ إنَّه لَقُبْضَةٌ رُفَضَةٌ ، ومَعنَاهُ : أنه يَقْبضُهَا فَيسوقُها إذا أجدَبَ المَرْتَعُ ، وإذا وَقَعَتْ في لُمْعَةٍ من الكلاء رَفَضَها حتى تنتشرَ فَتَرْتعَ كيف شاءت .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القبضُ قَبولُكَ المتاعَ وإن لم تُحوِّلهُ ، والقبْضُ : تحوِيلكَ المتاعَ إلى حَيِّزِكَ والقبضُ الانقِباضُ وأصْله في جَناحِ الطير .
قال تعالى : ( صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ ) ( الملك : 19 ) .
والقبضُ : التناولُ لِلشيءِ بِيدكَ مُلامَسةَ ، والقَبْضُ ضَرْبٌ من السَّيْرِ .

### Türkçe

ق ض ب
**قضب** , **قبض** : ikisi de kullanımdadır.

**قضب** : Allah (azze ve celle) dedi: ( “yarıp da onda tane, üzüm ve **قَضْباً** bitirdik” ) (Abese: 27, 28).
el-Ferrâ dedi: **القَضْبُ**: **الرَّطْبة**’dir. Dedi: Mekke ehli **القَتَّ**’e **القَضْبَة** derler.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **القَضْبُ**: **الرَّطْبةُ**’dir.
Başkası Lebîd b. Rabîa’nın beytini okudu:
Eğer onunla ekin ve **قضبا** sularlarsa
Onu uzun çukurlara doğru eğdirdiler
el-Leys dedi: **القضبُ** ağaçtan: dalları düzleşmiş ve uzamış her ağaçtır; ve **القضبُ**: senin **القضِيبَ** ve benzerini kesmendir.
Dedi: **القضيبُ**; oklardan yahut yaylardan yapmak için dallardan kestiğin şeye verilen bir addır; ve Ru’be’den okudu:
Ve yarıcı (bir şey) ki **قَضْبٍ**’dendir; kesilmedikçe kesilmez
Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: (O, bir elbisede **التَّصْلِيبَ** gördüğü zaman onu **قضبَهُ** idi.)
Ebû Ubeyd dedi: el-Asmaî dedi: yani ondan **التَّصْلِيبِ** yerini kesti. Ve **القضب**: kesmedir; ondan denildi: **اقتضبتُ الحديثَ**; ancak onu çekip aldım ve kestim (kopardım) demektir. Ve bunu, boğayı vasfederek Zû’r-Rumme kastetti:
Sanki o, bir **عِفْرِيَةٍ**’nin ardından bir yıldızdır
Gecenin karanlığında işaretlenmiş, **مُنقضب**
Yani: yerinden kopup inmiş.
el-Kutâmî boğayı vasfederek dedi:
Sağanağının sabahında ürkek olarak sabahladı
Ayağa kalkışı huysuz; dalları **يقضِّبُ**
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **ارتجلْتُ الكلامَ** irticâlen ve **اقتضبتُه** iktizâben; ikisinin manası, onu daha önce hazırlamış olmaksızın onunla konuşmuş olmasıdır.
Dedi: el-Asmaî’yi şöyle derken işittim: **القضيبُ** kılıçlardan: ince olanıdır; o, **الصفيحةِ**’nin zıddıdır. Ve **القضيبُ**: daldır; çoğulu **القُضبانُ** ve **القِضبانُ**’dır. Ve **القضيبُ** develerden: terbiye alıştırmasını henüz öğrenmemiş olandır. Ve falan, bir bakireyi (genç deveyi) **اقتضَبَ** eder; onu, terbiye edilmeden önce boyun eğdirmek için biner.
Denilir: **بكرٌ قضيبٌ** ve **ناقةٌ قضيبٌ**; **هَاءٍ** olmaksızın.
en-Nadr dedi: **القضيبُ**: ondan yaylar yapılan ağaçtır. Başkası okudu:
Belalar gibi rezillikler yahut
**القضْبِ**’den çubuklar gibi
Ve denilir: o, **النبعِ** cinslerindendir. Ve **القضيبِ** ile insanın ve bütün hayvanın erkeği kinayelenir. Ve **المقضَبَةُ**: **القضْب**’un bittiği yerdir; çoğulu **مَقَاضِبَ** ve **مقاضِيبَ**’dır.
Urve b. el-Verd dedi:
Eğer bir gözetleme yerini yerine getirmezsem, ben Murra’ya (mensup) değilim
Ondan bana ekin ve **المقاضيب** görünür
Ve **المقتضَبُ**: şiirden bilinen bir aruzdur; şu söze benzer:
Bana, yazık size, (bir şey) var mı
Eğer bir sıkıntıdan oyalanırsam
Ve orak için **مِقْضبٌ** ve **مقضاب** denilir; ve **سيف قاضبٌ**: kesici.
el-Asmaî dedi: **القضبُ**: ince oklardır; tekili **قضيب**’dir. Zû’r-Rumme’nin sözünü okudu:
Mavi (oklar) hazırlayıcı; **قضباً**’ı öne sürülmüş olarak hidayet etti
Dedi: **قضباً** istedi; sonra **الضادَ**’ı sükûnladı ve onu **عديم** ve **عدم** ve **أديم** ve **أدم** gibi yaptı.
Başkası dedi: cem‘de süreklilik gösteren bir **فعلاً** bulduğu için **قضيباً**’ı **قضب** üzerine cem‘ etti.

**قبض** : el-Leys dedi: **القبضُ**; bir şeyi avucun tamamını toplayarak tutmaktır.
Başkası dedi: **القبضةُ**: avucunun tamamını toplayarak aldığın şeydir; eğer parmaklarınla olursa o, **القبصة**’dır; **بالصاد** ile.
el-Leys dedi: **مَقْبِضُ القَوْس** denilir; ve **مَقْبِضٌ** daha genel ve daha bilinen (bir addır).
Ve derler: **مقبضُ السِّكِّين** ve **مقْبِضتُه**; bunların hepsi, avucun tamamıyla tutulduğu yerdir.
İbn Şumeyl dedi: **المَقبِضةُ**; mızrak sapında elin yeridir.
el-Leys: **القَبِيضُ** binek hayvanlarından: ayakların naklinde hızlı olandır.
et-Tırımmah dedi:
**قَبَاضَةٍ** ile örttü ve yumuşaklıkla büktü
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **القبْض**: hızlanmadır.
Denilir: ondan, **رَجلٌ قَبِيضٌ**; **القَبَاضةِ**’si açık (belli) olan.
el-Leys: kavim **انقَبَضَ** ettiğinde; yürüdüler ve hızlandılar.
Ve okudu:
Komşuların **بانقباضِ** ile haber verdi
Ve **القابضُ**: hızlı sevk eden sürücüdür.
Ebû Mansûr dedi: sevke ancak **قَبْضاً** adı verildi; çünkü deve sürücüsü, onları sürmek istediğinde onları **يَقْبضها**; yani toplar. Eğer ona karşı dağılırlarsa onları sürmeye güç yetiremez. Ve ondan el-Fak‘asî’nin sözü:
Bir baskında ki ondan **القابض** hainlik eder
el-Leys: “Beni, seni **قَبضكَ** eden şey **لَيقبِضنِي**” dediğimde manası: “Beni, seni utandıran şey utandırır”dır; bunun nakîzi: “Beni, seni **بَسَطَكَ** eden şey **لَيَبْسُطُنِي**.”
Denilir: hayır onu **يَبْسُطهُ**, şer onu **يَقْبضهُ**; ve **التَّقَبُّضُ**: kasılmadır. Ve melek, ruhları kabzedendir.
el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: **القَبْضُ**; **قَبضْتُ**’nun masdarıdır: **قَبْضاً**. Ve **الْقَبْضُ**: sürattir.
Denilir: o, hızlı olduğunda, **القباضَةِ** ve **الْقَبضِ** arasında açıkça **لَقبِيضٌ**’dir. Ve okudu:
Onu nasıl görürsün, hâlbuki **الْحُدَاةُ** **تَقْبضُ**
Yani: hızlı bir sevk ile sürer.
Ve denilir: malımı **قَبضْتُ**; **قَبْضاً**.
Ve falanın malı **الْقَبَضِ** içine girdi; yani insanların mallarından kabzedilmiş olan (şey) içine.
el-Leys dedi: **الْقَبَضُ**; ganimetlerden toplanıp onun **قَبَضِهِ**’ne, yani toplanma yerine atılan şeydir. Ve **الْقَبّاضَةُ**: hızlı eşektir; **الْعانَةَ**’yı **يَقْبضُ**; yani onu acele ettirir. Ve okudu:
**قَبَّاضَةٌ**; sert ile çevik arasında
Dedi: ve **القَبِيضةُ**: kısa olandır.
Ebû Mansûr dedi: bu bir yanlıştır; o, **القُنْبُضَةَ**’yı **بالنونِ والباءِ** ile okumuş, sonra onu **قَبِيضَةً** yapmıştır.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den rivayet etti; dedi: **الْقُنْبُضَةُ** kadınlardan kısa olandır. Ve okudu:
Kara **القُنْبُضَاتُ** kuşluk vakti dolaştıklarında
Üstlerine örtülü perdeler çöktü
el-Asmaî: **القَبيضِ**’in hangisi olduğunu bilmiyorum; senin “hangi yaratık odur” demen gibi. Ve bazen onu, çoban’ın dediği gibi, nefy harfi olmaksızın söylediler:
Umeyye İslâm için bir duvar oldu
Ve **لِلْقَبيضِ** çobanlar; onun işi doğru yoldur
Ve sürüsüne yumuşak davranan, iyi tedbirli çobana: o, **لَقُبْضَةٌ رُفَضَةٌ** denilir; manası: otlak kıtlaştığında onu **يَقْبضُهَا**; sonra onu sürer. Ve otun bir parıltısına düştüğünde onu **رَفَضَها**; ta ki yayılsın da dilediği gibi otlasın.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den dedi: **القبضُ**; eşyayı, onu taşımamış olsan bile, kabul etmendir. Ve **القبْضُ**: eşyayı kendi alanına nakletmendir. Ve **القبضُ**: **الانقِباضُ**’dır; aslı kuşun kanadındadır.
Allah Teâlâ dedi: ( “kanat açanlar ve **يَقْبِضْنَ**; onları ancak (O) tutar” ) (Mülk: 19).
Ve **القبضُ**: bir şeyi elinle dokunarak almaktır. Ve **القَبْضُ**: yürüyüşün bir türüdür.
