# قبط — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B7/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%B7/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B7.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قبط

القاف والطاء والباء معهما
ق ط ب، ط ب ق، ق ب ط مستعملات قطب: القُطبُ: نبات.
والقُطُوبُ والقَطبُ: تزوي ما بين العينين عند العبوس، وقَطَبَ يقطِبُ قَطْباً وقَطَّبَ يُقطَّبُ تقطيباً.
وقاطِبةٌ: اسم يحمل كل جيل من الناس، تقول: جاءت العرب قاطِبةً.
والقِطابُ: المزاج لما يشرب وما لا يشرب.
قال أبو فروة: قدم فريغون بجارية قد اشتراها من الطائف، فصيحة، قال: فدخلت عليها وهي تعالج شيئاً.
فقلت: ما هذا? فقالت: هذه غِسلةٌ.
فقلت: وما أخلاطها? فقالت: آخذ الزبيب الجيد فألقي لزجه وألجنه وأعثنه بالوخيف وأقطِبُه. والتعثن: التدخن، وقال:
يشرب الطرم والصريف قِطاباً
والطِّرمُ: العسل، والصريف: اللبن الحازر الحامض، وقِطاباً أي مِزاجاً، والقاطِبُ هو المازج، قال الكميت:
ولا أعد كـأنـي كـنـت شـاربـه		ما صرف الشاربون الخمر أو قَطَبُوا
أي مَزَجُوا.
والقُطبُ: كوكب بين الجدي والفرقدين، صغير أبيض لا يبرح موضعه، شبه بقطب الرحى.
وقُطبُ الرحى: الحديدة التي في الطبق الأسفل من الرحيين يدور عليها الطبق الأعلى. وتدور الكواكب على هذا الكوكب.
والقُطبةُ: نصل صغير مربع في السهم ترمى به الأغراض.
طبق: الطَّبَقُ: عظيم رقيق يفصل بين الفقارين، وطَبِّقَ بالسيف عنقه أي أبانه.
والطَبَقُ: كل غطاء لازم، ويقال: أطبقت الحقة وشبهها.
ويقال: أطبَقَ الرحيين أي طابق بين حجريها، ومثله إِطباقُ الحنكين.
والسموات طباقٌ بعضها فوق بعض، الواحدة طبقةٌ، ويذكر فيقال: طَبَقٌ واحد.
والطَّبَقَةُ: الحال، ويقال: كان فلان على طبقات شتى من الدنيا، أي حالات.
وقوله تعالى: "لتركبن طَبَقاً عن طبق" أي حالاً عن حال يوم القيامة.
والطَّبَقُ: جماعة من الناس يعدلون طبقاً مثل جماعة.
وفي المثل: "وافق شن طَبَقهُ"، وشن قبيلة من عبد القيس أبروا على من حولهم فصادفوا قوماً قهروهم فقيل ذلك. ومن جعل الشن من القرب استحال لأن الشن لا طبق له.
وأطبَقَ القوم على هذا الأمر أي اجتمعوا وصارت كلمتهم واحدة.
وطابَقَتِ المرأة زوجها إذا واتته على كل الأمور كما قالت، فتلكم طابقت واستقرت، "شبه النوق بالنساء".
والمُطابَقَةُ في المشي كمشي المقيد، قال عدي:
وطابَقتُ في الحجلين مشي المقيد
وطابَقْتُ بين الشيئين: جعلتهما على حدو واحد وألزقتهما فيسمى هذا المُطابَقَ، والمُطَبَّقُ: شبه اللؤلؤ إذا قشر اللؤلؤ أخذ قشره فألزق بالغراء ونحوه بعضه على بعض فيصير لؤلؤاً أو شبهه.
وانطَبَقَ فعل لازم.
وتقول: لو تَطَبَّقَتِ السماء على الأرض ما فعلت.
وفي الحديث: "لله مائة رحمة، كل رحمة منه كطِباق الأرض" أي تغشى الأرض كلها.
قبط: القِبْط أهل مصر وبنكها، والنسبة إليهم قِبْطيُّ وقِبْطيّةٌ، ويجمع على قَباطيّ، وهو ثياب بيض من كتان يتخذ بمصر فلما ألزمت هذا الاسم غيروا اللفظ ليعرف، قالوا: إنسان قبطي، وثوب قُبْطِيٌّ.
والقُبَّيْطَى: الناطف، وإذا ذكروا قالوا: قُبَّيْطٌ وناطف، وإذا أنثوا قالوا قُبَّيْطَى.

### Türkçe

**القاف** ve **الطاء** ve **الباء** onlarla birlikte

**ق ط ب**، **ط ب ق**، **ق ب ط** kullanımdadır. **قطب**: **القُطبُ**: bir bitkidir.
Ve **القُطُوبُ** ve **القَطبُ**: kaş çatmada iki göz arasının büzülmesidir; ve **قَطَبَ** **يقطِبُ** **قَطْباً** ve **قَطَّبَ** **يُقطَّبُ** **تقطيباً**.
Ve **قاطِبةٌ**: insanlardan her nesli kapsayan bir isimdir; dersin ki: Araplar bütünüyle geldi.
Ve **القِطابُ**: içilen ve içilmeyen şey için karışımdır.

Ebû Furve dedi: Tâif’ten satın aldığı bir câriye ile Ferîgûn geldi; fasih (dilli) idi. Dedi: Yanına girdim, o bir şeyi işliyordu.
Dedim: Bu nedir? Dedi: Bu bir **غِسلةٌ**’dir.
Dedim: Karışımları nedir? Dedi: İyi kuru üzümü alırım; yapışkanını atarım; onu yoğururum; onu **الوخيف** ile mayalandırırım ve onu **أقطِبُه**. Ve **التعثن**: **التدخن**’dir. Ve dedi ki:
طرم ve صريف’i **قِطاباً** içer.
Ve **الطِّرمُ**: baldır; ve **الصريف**: ekşi, keskin ekşi süttür; ve **قِطاباً** yani karışım; ve **القاطِبُ** karıştırandır. Kümeyt dedi ki:
“Ve onu içmiş gibiyim diye saymam; içenler şarabı sırf içtikleri yahut **قَطَبُوا** (karıştırdıkları) müddetçe.”
Yani: karıştırdılar.

Ve **القُطبُ**: Oğlak ile iki **الفرقدين** arasında bir yıldızdır; küçük, beyazdır; yerinden ayrılmaz; değirmen miline benzetilmiştir.
Ve **قُطبُ الرحى**: iki değirmen taşından alt tabaktaki demir parçasıdır; üst tabak onun üzerinde döner. Ve yıldızlar bu yıldızın üzerinde döner.
Ve **القُطبةُ**: okta hedeflere atılan küçük, kare bir uçtur.

**طبق**: **الطَّبَقُ**: iki omur arasında ayıran büyük, ince (bir şey)dir; ve “kılıçla boynunu **طَبِّقَ** etti” yani onu ayırdı.
Ve **الطَبَقُ**: gerekli olan her örtüdür; ve denir ki: sandığı ve benzerini kapattım (**أطبقت**).
Ve denir ki: iki değirmen taşını **أطبَقَ** etti, yani iki taşını birbirine denk getirdi; bunun benzeri iki çenenin **إِطباقُ**’ıdır.
Ve gökler **طباقٌ**dur; bazısı bazısının üstündedir; birine **طبقةٌ** denir; ve müzekker olarak zikredilir de “bir **طَبَقٌ**” denir.
Ve **الطَّبَقَةُ**: hâldir; ve denir ki: falan kimse dünyanın türlü **طبقات**’ı üzerindeydi; yani hâller.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**لتركبن طَبَقاً عن طبق**” yani kıyamet gününde bir hâlden bir hâle.
Ve **الطَّبَقُ**: insanlardan bir topluluktur; bir topluluk gibi bir **طبق**a denk olurlar.
Ve meselde: “**وافق شن طَبَقهُ**”; ve **شن** Abdülkays’tan bir kabiledir; çevrelerindekilere üstün geldiler; bir kavme rastladılar da onları yendiler; bunun üzerine bu söylendi. Ve **الشن**’i kırbalardan yapan kimse için bu imkânsız olur; çünkü **الشن**’in **طبق**’ı yoktur.
Ve kavim bu iş üzerine **أطبَقَ** etti; yani toplandılar ve sözleri bir oldu.
Ve kadın kocasına **طابَقَت** ettiğinde, dediği gibi her işte ona uydu; işte o **طابقت** etti ve yerleşti; “develeri kadınlara benzetti.”
Ve yürüyüşte **المُطابَقَةُ**, bağlı kimsenin yürüyüşü gibidir. Adî dedi ki:
“İki halhalda bağlı kimsenin yürüyüşünü **طابَقتُ** ettim.”
Ve iki şey arasında **طابَقْتُ**: ikisini bir hizaya getirdim ve ikisini yapıştırdım; buna **المُطابَقَ** denir. Ve **المُطَبَّقُ**: inci kabuğu gibi; inci soyulduğunda kabuğu alınır da tutkal ve benzeriyle bir kısmı bir kısmının üzerine yapıştırılır; böylece inci yahut benzeri olur.
Ve **انطَبَقَ** lâzım bir fiildir.
Ve dersin ki: Gök yerin üzerine **تَطَبَّقَت** olsaydı, yapmazdı.
Ve hadiste: “Allah’ın yüz rahmeti vardır; O’ndan her bir rahmet yerin **طِباق**’ı gibidir” yani yerin tamamını kaplar.

**قبط**: **القِبْط** Mısır halkı ve Nabat’ıdır; onlara nisbet **قِبْطيُّ** ve **قِبْطيّةٌ**’dir; **قَباطيّ** üzerine cem edilir; o, Mısır’da yapılan ketenden beyaz elbiselerdir. Bu ismi (ona) lâzım kıldıklarında tanınsın diye lafzı değiştirdiler; “**إنسان قبطي**” ve “**ثوب قُبْطِيٌّ**” dediler.
Ve **القُبَّيْطَى**: **الناطف**’tır; müzekker zikrettiklerinde “**قُبَّيْطٌ** ve **ناطف**” derler; müennes yaptıklarında “**قُبَّيْطَى**” derler.
