# قبط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قبط

القبط: جمعك الشيء بيدك. عزاه في العباب إلى ابن فارس، وفي التكملة إلى ابن دريد، وقد وجد أيضا في بعض نسخ الصحاح على الهامش، يقال: قبطته أقبطه قبطا من حد ضرب.

  والقبط، بالكسر: جيل بمصر. وفي الصحاح: القبط: أهل مصر، وهم بنكها، بالضم، أي أصلها وخالصها. قلت واختلف في نسب القبط، فقيل: هو القبط بن حام بن نوح، عليه السلام، وذكر صاحب الشجرة أن مصرايم ابن حام أعقب من لوذيم، وأن لوذيم أعقب قبط مصر بالصعيد، وذكر أبو هاشم أحمد بن جعفر العباسي الصالحي النسابة قبط مصر في كتابه، فقال: هم ولد قبط ابن مصر بن قوط بن حام، كذا حققه ابن الجواني النسابة في المقدمة، الفاضلية. وإليهم تنسب الثياب القبطية، بالضم، على غير قياس، وقد يكسر صريح هذه العبارة أن الضم فيه أكثر من الكسر، والذي في الصحاح: والقبطية: ثياب بيض رقاق من كتان تتخذ بمصر، وقد يضم، لأنهم يغيرون في النسبة، كما قالوا: سهلي ودهري، أي إلى سهل ودهر، بفتحهما، ثم أنشد لزهير:
  ليأتينك مني منـطـق قـذع                      باق كما دنس القبطية الودك فهذا يدل على أن الكسر أكثر، وهو القياس، والضم قليل، فتأمل.
 وقال الليث: لما ألزمت الثياب هذا الاسم غيروا اللفظ، فالإنسان قبطي، بالكسر، والثوب قبطي، بالضم. ج: قباطي، بتشديد الياء وقباطي، بتسكينها. وقال شمر: القباطي: ثياب إلى الدقة والرقة والبياض، قال الكميت: يصف ثورا:
  لياح كأن بالأتحمية مسبـع                      إزارا، وفي قبطية متجلبب وفي حديث ابن عمر أنه كان يجلل بدنه القباطي والأنماط.ورجل قبطي، بالكسر، وهي بهاء، ومنهم: مارية القبطية التي أهداها له المقوقس صاحب الإسكندرية، وهي أم إبراهيم ابن رسول الله صلى الله عليه وسلم، ورضي عنها، توفيت زمن عمر، رضي الله عنه. قبط: ناحية كانت بسر من رأى، تجمع أهل الفساد، نقله الصاغاني. والقباط والقبيط والقبيطى، بضم قافهن وشد بائهن، والقبيطاء، كحميراء، إذا خففت مددت، وإذا شددت قصرت الناطف، نقله الجوهري، وهو مشتق من القبط، بمعنى الجمع. وتقبيط الوجه: تقطيبه، مقلوب منه، حكاه يعقوب.
 وما يستدرك عليه: القبطي: فرس عبد الملك بن عمير بن سويد بن حارثة، نقله الصاغاني.
 قلت: وقد عرف هو بفرسه ذلك، كما نقله الحافظ. وعبيد القبطي: من قبط مصر، عن أبي مويهبة، وعنه يعلى بن عطاء وآخرون. وقبط الشيء قبطا: خلطه. وتقول: فلان يأخذ القبيطى، فيأكلها السريطى. وجماعة قبطية وأقباط. وعبد اللطيف القبيطي: محدث مشهور. وقبيطة، كجميزة: لقب الحافظ أبي علي الحسن بن سليمان بن سلام الفزاري البغدادي، وثقه يونس، سكن مصر، وتوفى في حدود سنة 270.

### Türkçe

**القبط**: şeyi elinle toplaman. Onu el-ʿUbâb’da İbn Fâris’e nispet etti; et-Tekmile’de İbn Düreyd’e; ayrıca es-Sıhâh’ın bazı nüshalarında kenarda da bulunmuştur. Denir ki: **قبطته أقبطه قبطا**; **حد ضرب** babından.

**والقبط** (kesre ile): Mısır’da bir nesil. Es-Sıhâh’ta: **القبط**: Mısır halkı; onlar **بنكها** (damme ile)dir; yani onun aslı ve hâlisi. Dedim: **القبط**’un nesebi hakkında ihtilaf edildi; denildi ki: o, (aleyhisselâm) Nûh’un oğlu Hâm’ın oğlu **القبط**’tur. **الشجرة** صاحبı zikretti ki: **مصرايم** Hâm’ın oğlu **لوذيم**’den nesil verdi; **لوذيم** de Saîd’de Mısır’ın **قبط**’unu nesillendirdi. Nesep âlimi es-Sâlihî el-ʿAbbâsî Ebû Hâşim Ahmed b. Caʿfer, kitabında Mısır’ın **قبط**’unu zikretti; dedi ki: onlar, Hâm’ın oğlu **قوط**’un oğlu Mısır’ın oğlu **قبط**’un evlâdıdır; bunu nesep âlimi İbnü’l-Cevânî **المقدمة الفاضلية**’de böyle tahkik etti. Onlara **الثياب القبطية** (damme ile) nispet edilir; kıyasa aykırı olarak. Bu ibarenin sarihinin kesreyi gerektirmesi mümkündür; çünkü onda damme kesreden daha çoktur. Es-Sıhâh’ta olan: **والقبطية**: Mısır’da yapılan, ketenden, beyaz ince elbiselerdir; ve damme de olabilir; çünkü onlar nispette değiştirirler; nitekim **سهلي** ve **دهري** dediler; yani fethalarıyla **سهل** ve **دهر**’e (nispetle). Sonra Züheyr’den inşâd etti:
  ليأتينك مني منـطـق قـذع                      باق كما دنس القبطية الودك
Bu, kesrenin daha çok olduğuna delâlet eder; o da kıyastır; damme azdır; öyleyse düşün.

Leys dedi ki: Elbiselere bu isim ilzâm edilince lafzı değiştirdiler; insan **قبطي** (kesre ile)dir; elbise **قبطي** (damme ile)dir. Çoğulu: **قباطي** (yâ şeddeli) ve **قباطي** (yâ sâkin). Şemmer dedi ki: **القباطي**: inceliğe, narinliğe ve beyazlığa (yakın) elbiselerdir. el-Kümeyt dedi ki, bir boğayı vasfeder:
  لياح كأن بالأتحمية مسبـع                      إزارا، وفي قبطية متجلبب
İbn Ömer hadîsinde: onun **القباطي** ve **الأنماط** ile bedenini örttüğü (gelir). Ve **رجل قبطي** (kesre ile); onda **بهاء** vardır. Onlardan: İskenderiye sahibi Mukavkıs’ın ona hediye ettiği **مارية القبطية**; o, (sallallahu aleyhi ve sellem) Rasûlullah’ın oğlu İbrâhîm’in annesidir; ondan razı olundu; Ömer zamanında vefat etti; (Allah) ondan razı olsun. **قبط**: Surrâ men Raâ’da bir nâhiye idi; fesat ehli orada toplanırdı; es-Sâgânî nakletti. Ve **القباط** ve **القبيط** ve **القبيطى**: kâfları dammeli ve bâları şeddelidir; ve **القبيطاء**, **حميراء** gibi; eğer hafifletirsen uzatırsın, eğer şeddelersen kısaltırsın **الناطف**; el-Cevherî nakletti; o, **القبط**’tan türemiştir; “toplama” mânâsıyla. **وتقبيط الوجه**: onu buruşturmasıdır; ondan kalbedilmiştir; Yaʿkūb hikâye etti.

Ona ilâve olarak istidrâk edilen: **القبطي**: Abdülmelik b. ʿUmeyr b. Süveyd b. Hârise’nin atıdır; es-Sâgânî nakletti.

Dedim: Hâfızın naklettiği üzere, o, o atıyla tanınmıştır. Ve **عبيد القبطي**: Mısır’ın **قبط**’undandır; Ebû Muveyhibe’den (rivayet eder); ondan Yaʿlâ b. ʿAtâ ve başkaları (rivayet etti). Ve **قبط الشيء قبطا**: onu karıştırdı. Ve dersin ki: falan **القبيطى**’yı alır; sonra onu **السريطى** yer. Ve **جماعة قبطية** ve **أقباط**. Ve **عبد اللطيف القبيطي**: meşhur bir muhaddis. Ve **قبيطة**, **جميزة** gibi: Bağdatlı el-Fezârî Ebû Ali el-Hasen b. Süleymân b. Selâm el-Hâfız’ın lakabıdır; Yûnus onu sika saydı; Mısır’da oturdu; 270 yılı civarında vefat etti.
