# قبع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قبع

قَبَعَ يَقْبَعُ قَبْعاً وقُبُوعاً: نَخَرَ، وقَبَعَ الخِنزيرُ يَقْبَعُ قَبْعاً وقِباعاً كذلك.
وقِبِّيعةُ الخنزير، مكسورة الأَوّل مشدّدة الثاني: قِنْطِيسَتُه، وفي الصحاح: قِبِّيعةُ الخنزير وقِنْبِيعَتُه نُخْرةُ أَنفه.
والقَبْعُ: صوت يَرُدُّه الفرَسُ من مَنْخَرَيْه إِلى حَلْقِه ولا يكاد يكون إِلا من نفار أَو شيء يتقيه ويكرهه؛ فال عنترة العبسي: إِذا وقَعَ الرِّماحُ بِمَنْكِبَيْه،
تَوَلَّى قابِعاً فيه صُدُودُ
ويقال لصوت الفيل: القَبْعُ والنَّخْفةُ. والقَبْعُ: الصِّياحُ. والقُبوعُ: أَن يُدْخِلَ الإِنسانُ رأْسه في قميصه أَو ثوبه، يقال: قَبَعَ يَقْبَعُ قُبوعاً.وانْقَبَعَ: أَدخل رأْسه في ثوبه. وقَبَعَ رأْسَه يَقْبَعُه: أَدخله هناك. وجاريةٌ قُبَعةٌ طُلَعةٌ: تَطَلَّعُ ثم تَقْبَعُ رأْسها أَي تدخله، وقيل: تَطْلُعُ مرة وتَقْبَعُ أُخرى، وروي عن الزبرقان بن بدر السعْدِيّ أَنه قال: أَبْغَضُ كَنائِنِي إِليّ الطُّلَعةُ القُبَعةُ، وهي التي تُطْلِعُ رأْسها ثم تَخْبَؤُه كأَنها قُنْفُذةٌ تقبع رأْسها. والقُبَعُ: القُنْفُذُ لأَنه يَخْنِسُ رأْسه، وقيل: لأَنه يَقْبَعُ رأْسَه بين شَوْكِه أَي يخبؤه، وقيل: لأَنه يقبع رأْسه أَي يردّه إِلى داخل؛ وقول ابن مقبل:
ولا أَطْرُقُ الجارات بالليلِ قابِعاً،
قُبُوعَ القَرَنْبَى أَخْطَأَتْه مَحاجِرُه
هو من ذلك أَي يدخل رأْسه في ثوبه كما يدخل القرنبى رأْسه في جسمه. ويقال للقنفذ أَيضاً: قُباعٌ. وفي حديث ابن الزبير: قاتَل الله فلاناً، ضَبَحَ ضَبْحةَ الثعلب وقَبَعَ قَبْعةَ القنفذِ؛ قَبَعَ أَي أَدخَل رأْسه واستخفى كما يفعل القنفذ: والقَبْعُ: أَن يُطَأْطِئَ الرجلُ رأْسه في الركوع شديداً. والقَبْعُ: تغطيةُ الرأْس بالليل لِرِيبة.
وقَنْبَعَتِ الشجرةُ إِذا صارت زهرتها في قُنْبُعةٍ أَي غِطاءٍ. وقَبَعَ النجمُ: ظهر ثم خفي.
وامرأَة قَبْعاءُ: تَنْقَبِعُ إِسْكَتاها في فرجها إِذا نُكِحَتْ، وهو عيب. ويقال للمرأَة الواسعة الجَهازِ: إِنَّها لقُباعٌ.
والقُبَعةُ: طُوَيْئِرٌ صغير أَبْقَعُ مثل العُصفورِ يكون عند حِجَرةِ الجِرْذان، فإِذا فَزِعَ أَو رُمِيَ بحجر قَبَعَ فيها أَي دخَلَها. وقَبَعَ فلان رأْس القِرْبةِ والمَزادة: وذلك إِذا أَراد أَن يَسْقِيَ فيها فيدخل رأْسها في جوفها ليكون أَمكن للسقي فيها، فإِذا قَلَبَ رأْسها على ظاهرها قيل: قمعه، بالميم؛ قال الأَزهري: هكذا حفظت الحرفين عن العرب. وقَبَعَ السِّقاءَ يَقْبَعُه قَبْعاً: ثَنَى فمه فجعل بشرته هي الداخلة ثم صَبّ فيه لبناً أَو غيره، وخَنَثَ سِقاءَه: ثَنَى فمه فأَخرج أَدَمَته وهي الداخلة. واقْتَبَعْتُ السِّقاءَ إِذا أَدخلت خُرْبَتَه في فمك فشربت منه، قال ابن الأَثير
(* قوله« قال ابن الاثير قبعت الجوالق إلى قوله
وقبع في الارض» اورده ابن الاثير عقب قوله الآتي فلقب به واشتهر؛ فقوله يريد أي الحرث بن عبد الله والي البصرة الآتي ذكره): قَبَعْتُ الجُوالِق إِذا ثَنَيْتَ أَطرافَه إِلى داخل أَو خارج، يريد أَنه لَذُو قَعْرٍ. وقَبَعَ في الأَرض يَقْبَعُ قُبُوعاً: ذهب فيها. وقَبَعَ: أَعْيا وانْبَهَرَ. والقابِعُ: المُنْبَهِرُ، يقال: عدا حتى قَبَعَ. وقَبَعَ عن أَصحابه يَقْبَعُ قَبْعاً وقُبوعاً: تخلَّف. وخَيْلٌ قَوابِعُ: مَسْبوقة؛ قال: يُثابِرُ، حتى يَتْرُكَ الخَيْلَ خَلْفَه
قَوابِعَ في غَمَّي عَجاجٍ وعِثْيَرِ
والقُباعُ: الأَحْمَقُ. وقُباعُ بن ضَبّة: رجل كان في الجاهلية أَحْمَقَ أَهلِ زمانه، يضرب به المثل لكل أَحمق، وفي حديث قتيبة لما وَليَ خُراسانَ قال لهم: إِنْ ولِيَكُم والٍ رَؤوفٌ بكم قلتم قُباعُ بن ضَبَّةَ من ذلك. ويقال للرجل: يا ابن قابعاءَ ويا ابنَ قُبعةَ إِذا وُصِفَ بالحُمْقِ. والقُباعُ، بالضم: مكيال ضخم. والقُباعيُّ من الرجال: العظيمُ الرأْسِ مأْخوذ من القُباع، وهو المِكيالُ الكبير. ومِكيالٌ قُباعٌ: واسع. والقُباع: والٍ أَحدَثَ ذلك المِكيالَ فسمي به. والقُباعُ: لقب الحرث بن عبد الله والي البصرة؛ قال الشاعر:
أَميرَ المُؤْمِنينَ، جُزِيتَ خَيْراً
أَرِحْنا من قُباعِ بَني المُغِيرِ
قال ابن الأَثير: قيل له ذلك لأَنه ولي البصرة فَعَيَّرَ مَكايِيلَهُم فنظر إِلى مكيال صغير في مَرآةِ العين أَحاط بدقيق كثير فقال: إِنّ مِكْيالَكُم هذا لقُباعٌ، فَلُقِّبَ به واشتهر. قال الأَزهري: وكان بالبصرة مِكيالٌ واسع لأَهلها فمرّ واليها به فرآه واسعاً فقال: إِنه لَقُباعٌ، فَلُقِّبَ ذلك الوالي قُباعاً.
والقُبَعةُ: خِرقةٌ تخاط كالبُرْنُسِ يلبسها الصبيان. والقابُوعةُ: المِحْرَضةُ.
والقَبِيعةُ: التي على رأْس قائم السيف وهي التي يُدْخَلُ القائم فيها، وربما اتخذت من فضة على رأْس السكين، وفي الحديث: كانت قَبِيعةُ سيف رسول الله، صلى الله عليه وسلم. من فضّةٍ؛ هي التي تكون على رأْس قَائمِ السيفِ، وقيل: هي ما تحت شاربي السيفِ مما يكون فوق الغِمْدِ فيجيء مع قائم السيف، والشارِبانِ أَنْفانِ طويلان أَسفل القائم، أَحدهما من هذا الجانب والآخر من هذا الجانب، وقيل: قبيعة السيف رأْسه الذي فيه منتهى اليد إِليه، وقيل: قبيعته ما كان على طَرَف مَقْبِضِه من فضة أَو حديد. الأَصمعي: القَوْبَعُ قَبِيعة السيف؛ وأَنشد لمُزاحِمٍ العُقَيْلي:
فصاحُوا صِياحَ الطَّيْرِ مِن مُحْزَئلَّةٍ
عَبُورٍ، لهادِيها سِنانٌ وقَوْبَعُ
والقَوْبَعة: دُويْبّةٌ صغيرة. وقُبَعٌ: دويبة من دوابّ البحر؛ وقوله أَنشده ثعلب:
يَقُودُ بها دَلِيلُ القَوْمِ نَجْمٌ،
كَعَينِ الكلْبِ في هُبًّى قِباعِ
لم يفسره. الرواية قِباعٌ جمع قابِعٍ، يصف نجوماً قد قَبَعَتْ في الهَبْوة، وهُبًّى جمع هابٍ أَي الداخل في الهَبْوةِ.
وفي حديث الأَذان: أَنه اهْتَمَّ للصلاة كيفْ يَجْمَعُ لها الناسَ فَذُكِرَ له القُبْعُ فلم يعجبه ذلك، يعني البُوقَ، رويت هذه اللفظة بالباء والتاء والثاء والنون، وأَشهرها وأَكثرها النون؛ قال الخطابي: أَما القُبَعُ، بالباء المفتوحة، فلا أَحسبه سمي به إِلاّ لأَنه يَقْبَعُ فم صاحبه أَي يستره، أَو من قَبَعْتُ الجُوالِقُ والجِرابَ إِذا ثنيت أَطرافه إِلى داخل؛ قال الهروي: حكاه بعض أَهل العلم عن أَبي عمر الزاهد القبع، بالباءِ الموحدة، قال: وهو البُوقُ، فَعَرَضْتُه على الأَزهري فقال: هذا باطل.

### Türkçe

**قَبَعَ** **يَقْبَعُ** **قَبْعاً** ve **قُبُوعاً**: deldi; ve domuz **قَبَعَ** eder;
**يَقْبَعُ** **قَبْعاً** ve **قِباعاً**; yine böyledir.
Ve domuzun **قِبِّيعةُ**’si, ilkinin kesreli, ikincinin şeddeli olmasıyla: onun burun deliğidir; ve **الصحاح**’ta: domuzun **قِبِّيعةُ**’si ve **قِنْبِيعَتُه**’si, burnunun deliğidir.

Ve **القَبْعُ**: atın iki burun deliğinden boğazına doğru geri çevirdiği bir sestir; ve neredeyse ancak ürkmeden yahut sakındığı ve hoşlanmadığı bir şeyden olur; Antara el-Absî şöyle dedi:
Eğer mızraklar iki omzuna düşerse,
içinde yüz çeviriş bulunan, **قابِعاً** olarak döner.

Ve file ait sese: **القَبْعُ** ve **النَّخْفةُ** denir. Ve **القَبْعُ**: bağırmadır.

Ve **القُبوعُ**: insanın başını gömleğinin yahut elbisesinin içine sokmasıdır; denir ki: **قَبَعَ** **يَقْبَعُ** **قُبوعاً**. Ve **انْقَبَعَ**: başını elbisesinin içine soktu. Ve başını **قَبَعَ** etti, **يَقْبَعُه**: onu oraya soktu. Ve **جاريةٌ قُبَعةٌ طُلَعةٌ**: bakınır sonra başını **تَقْبَعُ** eder; yani onu içeri sokar; ve denildi ki: bir kere çıkar, başka bir kere **تَقْبَعُ** eder; ve Zuberkan b. Bedr es-Sa‘dî’den rivayet olundu ki şöyle dedi: “Bana gelinlerimin en sevimsizi **الطُّلَعةُ القُبَعةُ**’dır”; o, başını çıkarıp sonra onu gizleyen, sanki başını **تقبع** eden bir kirpi gibidir.

Ve **القُبَعُ**: kirpidir; çünkü başını geri çeker; ve denildi ki: çünkü başını dikenleri arasına **يَقْبَعُ** eder; yani onu gizler; ve denildi ki: çünkü başını **يقبع** eder; yani onu içeriye doğru geri çevirir; ve İbn Mukbil’in sözü:
Ve geceleyin komşu kadınların kapısını, **قابِعاً** olarak çalmam,
göz çukurları onu ıskalayan **القَرَنْبَى**’nın **قُبُوعَ**u gibi.
Bu, ondandır; yani **القَرَنْبَى** başını bedeninin içine soktuğu gibi, o da başını elbisesinin içine sokar. Ve kirpiye ayrıca: **قُباعٌ** denir. Ve İbn ez-Zübeyr hadîsinde: “Allah falancayı kahretsin; tilkinin **ضَبْحةَ**sini **ضَبَحَ** etti ve kirpinin **قَبْعةَ**sini **قَبَعَ** etti”; **قَبَعَ** yani başını soktu ve kirpinin yaptığı gibi gizlendi. Ve **القَبْعُ**: adamın rükûda başını şiddetle eğmesidir. Ve **القَبْعُ**: şüphe sebebiyle geceleyin başı örtmektir.

Ve ağaç **قَنْبَعَتِ**: çiçeği bir **قُنْبُعةٍ** içinde, yani bir örtü içinde olduğunda. Ve yıldız **قَبَعَ**: göründü sonra gizlendi.

Ve **امرأَة قَبْعاءُ**: nikâhlanınca iki **إِسْكَتا**’sı ferci içine **تَنْقَبِعُ** eder; bu bir ayıptır. Ve geniş **الجَهازِ** sahibi kadına: “Şüphesiz o, elbette **لقُباعٌ**” denir.

Ve **القُبَعةُ**: serçe gibi, küçük, alaca bir küçük kuştur; farelerin deliği yanında bulunur; ürktüğünde yahut taşla atıldığında, onun içine **قَبَعَ** eder; yani ona girer.

Ve falan kimse, kırbanın ve **المَزادة**’nin başını **قَبَعَ** etti: bu, içinde sulamak istediğinde olur; başını iç boşluğuna sokar ki içinde sulamak daha mümkün olsun; başını dışına çevirdiğinde ise: “Onu **قمعه** etti” denir; **بالميم**; el-Ezherî dedi: “İki harfi Araplardan böylece ezberledim.”

Ve **قَبَعَ السِّقاءَ** **يَقْبَعُه** **قَبْعاً**: ağzını büktü; derisi içeri giren oldu; sonra içine süt yahut başka bir şey döktü. Ve **خَنَثَ سِقاءَه**: ağzını büktü; derisini dışarı çıkardı; o ise içeri giren idi. Ve **اقْتَبَعْتُ السِّقاءَ**: **خُرْبَتَه**’yi ağzına sokup ondan içtiğinde. İbnü’l-Esîr dedi:
(* قوله« قال ابن الاثير قبعت الجوالق إلى قوله وقبع في الارض» اورده ابن الاثير عقب قوله الآتي فلقب به واشتهر؛ فقوله يريد أي الحرث بن عبد الله والي البصرة الآتي ذكره): **قَبَعْتُ الجُوالِق**: uçlarını içeriye yahut dışarıya büktüğünde; onun derin dipli olduğunu kasteder. Ve **قَبَعَ في الأَرض** **يَقْبَعُ** **قُبُوعاً**: onun içine gitti. Ve **قَبَعَ**: yoruldu ve soluğu kesildi.

Ve **القابِعُ**: soluğu kesilen kimsedir; denir ki: koştu, nihayet **قَبَعَ** etti. Ve arkadaşlarından geri **قَبَعَ** eder, **يَقْبَعُ** **قَبْعاً** ve **قُبوعاً**: geri kaldı. Ve **خَيْلٌ قَوابِعُ**: geçilmiş (geride bırakılmış) atlar; şöyle dedi:
Direnir; ta ki atları arkasında bıraksın,
toz ve **عِثْيَرِ** karanlığında **قَوابِعَ** olarak.

Ve **القُباعُ**: ahmaktır. Ve **قُباعُ بن ضَبّة**: câhiliyede, zamanının en ahmak adamı idi; her ahmak için onunla mesel vurulur. Ve Kuteybe’nin Horasan’a vali olduğunda hadîsinde: onlara dedi ki: “Size merhametli bir vali tayin edilse, ‘Bu, bundan **قُباعُ بن ضَبَّةَ**’dır’ dersiniz.” Ve adama: “**يا ابن قابعاءَ**” ve “**يا ابنَ قُبعةَ**” denir; ahmaklıkla vasfedildiğinde.

Ve **القُباعُ** (damme ile): büyük bir ölçek kabıdır. Ve erkeklerden **القُباعيُّ**: başı büyük olan; **القُباع**’dan alınmıştır; o, büyük ölçek kabıdır. Ve **مِكيالٌ قُباعٌ**: geniştir.

Ve **القُباع**: o ölçek kabını ihdas eden bir validir; onunla adlandırıldı. Ve **القُباعُ**: Basra valisi Hâris b. Abdullah’ın lakabıdır; şair dedi ki:
Ey müminlerin emîri, hayırla mükâfatlandırıldın;
Bizi Benî’l-Mugîr’in **قُباعِ**’ından rahatlat.
İbnü’l-Esîr dedi: Ona bu, şu sebeple denildi: Basra’ya vali oldu; onların ölçeklerini ayarladı; göz aynasında küçük bir ölçek kabına baktı; çok unu kuşatmıştı; dedi ki: “Şüphesiz sizin bu ölçek kabınız elbette **لقُباعٌ**”; böylece onunla lakaplandı ve meşhur oldu. El-Ezherî dedi: Basra’da halkı için geniş bir ölçek kabı vardı; valisi onun yanından geçti; onu geniş gördü; dedi ki: “Şüphesiz o elbette **لقُباعٌ**”; böylece o vali **قُباعاً** diye lakaplandı.

Ve **القُبَعةُ**: çocukların giydiği, **البُرْنُسِ** gibi dikilen bir bez parçasıdır. Ve **القابُوعةُ**: **المِحْرَضةُ**.

Ve **القَبِيعةُ**: kılıcın sapının başı üzerindeki şeydir; sapın içine sokulduğu şeydir; bazen bıçağın başında gümüşten yapılır. Ve hadîste: Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) kılıcının **قَبِيعةُ**’si gümüştendi; o, kılıcın sapının başı üzerinde bulunan şeydir. Ve denildi ki: o, kılıcın **شاربي**’sinin altındaki, kının üstünde bulunan şeydir; kılıcın sapıyla birlikte gelir. Ve **الشارِبانِ**: sapın alt tarafında iki uzun burundur; biri bu taraftan, diğeri bu taraftandır. Ve denildi ki: kılıcın **قبيعة**’si, elin ulaştığı nihayetin bulunduğu başıdır. Ve denildi ki: onun **قبيعته**’si, kabzasının ucunda gümüşten yahut demirden olan şeydir. el-Asma‘î: **القَوْبَعُ** kılıcın **قَبِيعة**’sidir; ve Muzâhim el-‘Ukaylî’ye ait olarak okudu:
Bir **مُحْزَئلَّةٍ**’den kuşların çığlığı gibi çığlık attılar;
onun kılavuzuna bir mızrak ucu ve bir **قَوْبَعُ** vardır.

Ve **القَوْبَعة**: küçük bir canlıcıktır. Ve **قُبَعٌ**: deniz hayvanlarından bir küçük canlıdır. Ve Sa‘leb’in okuduğu sözü:
Onunla kavmin kılavuzu bir yıldız sürer,
**هُبًّى** içinde, köpeğin gözü gibi, **قِباعِ**.
Onu açıklamadı. Rivayet: **قِباعٌ**, **قابِعٍ**’in çoğuludur; **الهَبْوة** içinde **قَبَعَتْ** etmiş yıldızları vasfeder. Ve **هُبًّى**, **هابٍ**’ın çoğuludur; yani **الهَبْوة**’ye giren.

Ve ezan hadîsinde: namaz için insanları nasıl toplayacağını dert etti; ona **القُبْعُ** zikredildi de bu ona hoş gelmedi; yani boru. Bu lafız **ب** ile, **ت** ile, **ث** ile ve **ن** ile rivayet edilmiştir; en meşhuru ve en çoğu **النون**’dur. el-Hattâbî dedi: **القُبَعُ**’a gelince, **ب**’nin fethasıyla, onu bununla adlandırılmış saymam; ancak sahibinin ağzını **يَقْبَعُ** ettiği için; yani onu örttüğü için; yahut **قَبَعْتُ الجُوالِقُ** ve **الجِرابَ**: uçlarını içeriye büktüğünde. el-Herevî dedi: Bunu, ilim ehlinden bazıları, Ebû Ömer ez-Zâhid’den **القبع** (tek **الباء** ile) diye nakletti; dedi ki: o, borudur. Ben onu el-Ezherî’ye arz ettim; dedi ki: bu bâtıldır.
