# قبع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قبع

قبع القنفذ، كمنع، قبوعا: أدخل رأسه في جلده، ومنه حديث ابن الزبير: قاتل الله فلانا، ضبح ضبحة الثعلب، وقبع قبعة القنفذ. يقال: قبع الرجل قبوعا: أدخل رأسه في قميصه، ومنه قول بعضهم في الدعاء: اللهم إني أعوذ بك من القبوع، والقنوع، والكنوع، وقال ابن مقبل:
  ولا أطرق الجارات بالليل قابعا                      قبوع القرنبى أخطأته محاجره

  قبع الرجل يقبع قبعا وقبوعا: تخلف عن أصحابه. قبع في الأرض يقبع قبوعا: ذهب. قبع الخنزير يقبع قبعا، وقبوعا، وقباعا، بالكسر، ويقال: قباعا بالضم: نخر. قبع الرجل قبعا: أعيا، وانبهر، فهو قابع، يقال: أعيا حتى قبع. قبع فلان رأس القربة، والمزادة: ثنى فمها إلى داخل، أي جعل بشرتها هي الداخلة، ثم صب لبنا أو غيره فشرب منه، وخنث سقاء: ثنى فمه، فأخرج أدمته، وهي الداخلة، أو قبعها: أدخل خربتها في فيه فشرب، كاقتبع، وهذا عن الجوهري. وفي التهذيب: يقال: قبع فلان رأس القربة والمزادة، وذلك إذا أراد أن يسقي فيها فيدخل رأسها في جوفها، ليكون أمكن للسقي فيها، فإذا قلب رأسها إلى خارجها، ونص التهذيب: على ظاهرها، قيل: قمعه، بالميم، هكذا في النسخ، والصواب: قمعها، قال الأزهري: هكذا حفظت الحرفين عن العرب. قلت: والذي في الصحاح: اقتبعت السقاء، وفي بعض النسخ: أقبعت، والصواب: قبعت، بغير ألف، كما نبه عليه الصاغاني في التكملة، والمصنف جمع بين القولين من غير تنبيه. القباع، كشداد: الخنزير الجبان. القباع، كغراب: الرجل الأحمق، نقله الليث. القباع: مكيال ضخم، نقله الجوهري. القباع: لقب الحارث بن عبد الله بن أبي ربيعة الشاعر والي البصرة لابن الزبير، وله صحبة، ويقال: إنه كان زمن عمر رضي الله عنه واليا على الجند، ولما سمع بحصر عثمان جاء لينصره، فسقط عن دابته في الطريق، فمات، وإنما لقب به لأنه اتخذ ذلك المكيال لهم، أو لأنهم أتوه بمكيال لهم حين وليهم، صغير في مرآة العين، أحاط بدقيق كثير، فقال: إن مكيالكم هذا لقباع، فلقب به واشتهر. نقله ابن الأثير، وقال الأزهري: كان بالبصرة مكيال لهم واسع، فمر واليها به، فرآه واسعا، فقال: إنه لقباع، فلقب ذلك الوالي قباعا، وأنشد الجوهري:
  أمير المؤمنين جزيت خيرا                      أرحنا من قباع بني المغيره قلت: ويروى:
  أمير المؤمنين أبا خبيب

  قال الصاغاني: ذكره أبو الفرج الأصبهاني في الأغاني لعمر بن أبي ربيعة، وليس في شعره، وينسب أيضا إلى أبي الأسود الدؤلي، وله قطعة على هذا الوزن والروي، وليس البيت فيها. قباع بن ضبة: رجل جاهلي كان أحمق أهل زمانه، يضرب به المثل لكل أحمق، وقال قتيبة بن مسلم لما ولي خراسان: إن وليكم وال شديد عليكم قلتم: جبار عنيد، وإن ولي عليكم وال رؤوف بكم قلتم: قباع بن ضبة، قال لهم ذلك في خطبة الخلع. القباع: المرأة الواسعة الجهاز، على المثل. القباع: القنفذ، كالقبع، كصرد، لأنه يخنس رأسه، وقيل: لأنه يقبع رأسه بين شوكه، أي يخبؤها، وقيل: لأنه يقبع رأسه، أي يرده إلى داخل. في حديث الزبرقان بن بدر السعدي: إن أبغض كنائني إلي امرأة قبعة طلعة، كهمزة، فيهما، أي تقبع مرة وتطلع أخرى، كأنها قنفذة، وقد مر ذلك في خبأ، وفي طلع. والقبعة أيضا: طويئر أبقع أصغر من العصفور، وفي الصحاح: مثل العصفور يكون عند جحرة الجرذان، فإذا رمي بحجر انقبع فيها، ذكر ذلك ابن السكيت. قال الليث: وفي بعض الهجاء والشتم، يقال للرجل: يا ابن قبعة، ويا ابن قابعاء: وصف بالحمق. وقال خلف بن خليفة في الهجاء: بنو قابعاء، وبنو قبعة، يصفهم بالحمق. قال: وقبع، بلا هاء: دويبة بحرية، نقله الليث أيضا، وأنشد خلف بن خليفة:
  ما أبالي أتشـذرت لـنـا                      عاديا أم بال في البحر قبع وخيل قوابع: بقيت مسبوقة خلف السابق، قال الشاعر:
  يثابر حتى يترك الخيل خلفـه                      قوابع في غمى عجاج وعثير وقبيعة السيف، كسفينة: ما على طرف مقبضه من فضة أو حديد، وقيل: هي التي على رأس السيف، وهي التي يدخل القائم فيها، وربما اتخذت من فضة على رأس السكين، وقيل: هي ما تحت شاربي السيف مما يكون فوق الغمد، فيجيء مع قائم السيف، والشاربان: أنفان طويلان أسفل القائم، أحدهما من هذا الجانب، والآخر من هذا الجانب، وقيل: قبيعة السيف: رأسه الذي فيه منتهى اليد إليه. القبيعة، من الخنزير: نخرة أنفه، أو هو كسكينة، وهي فنطيسته، ويقال أيضا: قنبيعة، بالنون، كما نقله الجوهري، وسيأتي . القوبع، كجوهر: قبيعة السيف، قاله الأصمعي، وأنشد لمزاحم العقيلي:
  فصاحوا صياح الطير من محزئلة                      عبور لهاديها سنـان وقـوبـع

  الهادي: الذي يتقدم الكتيبة. قال أبو حاتم: القوبع: طائر أحمر الرجلين، كأنه شيب مصبوغ، ومنه ما يكون أسود الرأس وسائر خلقه أغبر، وهو يوطوط. القوبع: ع، بعقيق المدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام. القوبعة، بهاء: دويبة صغيرة. والقبع: الصياح، قال ابن الأعرابي: القبع: صوت الفيل. قال غيره: القبع: أن تطأطئ رأسك في السجود، كذا في النسخ، وهو خلط، صوابه: في الركوع، شديدا. القبع، بالضم، الشبور وهو البوق، ومنه حديث الأذان: فذكر له القبع فلم يعجبه ذلك. قال الصاغاني: هو من قبعت السقاء، إذا ثنيت أطرافه من داخل، أو من قبع رأسه، إذا أدخله في قميصه، لأنه يقبع فم النافخ فيه، أي يواريه، قلت: وهو قول الخطابي بعينه، وروي بالتاء والثاء والنون، وأشهرها وأكثرها النون، وقال الهروي في الغريبين: حكاه بعض أهل العلم عن أبي عمر الزاهد: القبع، بالباء الموحدة، فعرضته على الأزهري، فقال: هذا باطل، وسيأتي البحث فيه قريبا. والقباعي، كغرابي: الرجل العظيم الرأس، قاله الفراء، مأخوذ من القباع، وهو المكيال الكبير. والقبعة، كقبرة: خرقة تخاط كالبرنس يلبسها الصبيان، ولا تقل: قنبعة، بالنون، ونسبه ابن فارس إلى العامة، وسيأتي للمصنف في ق-ن-ب-ع جواز ذلك من غير تنبيه عليه. وانقبع الطائر في وكره: دخل. قال الصاغاني: وقد شذ عن التركيب: قبيعة السيف. ومما يستدرك عليه: القبع: صوت يرده الفرس من منخريه إلى حلقه، ولا يكاد يكون إلا من نفار، أو شيء يتقيه ويكرهه، قال عنترة العبسي:
  إذا وقع الرماح بمنكبيه                      تولى قابعا فيه صدود والقبع أيضا: تغطية الرأس بالليل لريبة. وقبع النجم: هر ثم خفي. وامرأة قبعاء: تنقبع أسكتاها في فرجها إذا نكحت، وهو عيب. وقبع الجوالق: ثنى أطرافه إلى داخل أو خارج، يريد أنه لذو قعر، قاله ابن الأثير. والقابوعة: المحرضة. والقباع، بالكسر: جمع قابع، أنشد ثعلب:
  يقود بها دليل القوم نـجـم                      كعين الكلب في هبى قباع هبى: جمع هاب، أي الداخل في الهبوة، يصف نجوما قد قبعت في الهبوة، وسيأتي تفصيل ذلك في ه-ب-ي. وجمع قبيعة السيف: قبائع. وصاحب القبيع، مصغرا: لقب الشريف عمر بن أحمد الأهدل الحسيني، لأنه كان يلبسه دائما على رأسه، وهو مثل القلنسوة من خوص النخل.

### Türkçe

**قبع** kirpi, **منع** gibi, **قبوعا**: başını derisinin içine soktu; bundan İbnü’z-Zübeyr’in hadisi: “Allah falancayı kahretsin; tilkinin homurtusu gibi homurdandı ve kirpinin çömelmesi gibi **قبع** etti.” Denir: adam **قبع** etti, **قبوعا**: başını gömleğinin içine soktu; bundan, bazılarının duada sözü: “Allah’ım, ben sana **القبوع**’dan, **القنوع**’dan ve **الكنوع**’dan sığınırım.” İbn Mukbil dedi ki:
  Ve geceleyin komşu kadınlara, **قابعا** olarak yaklaşmam;
  **قبوع** olarak **القرنبى**’nin, göz çukurları onu ıskaladı.

Adam **قبع** eder, **قبعا** ve **قبوعا**: arkadaşlarından geri kaldı. Yerde **قبع** eder, **قبوعا**: gitti. Domuz **قبع** eder, **قبعا** ve **قبوعا** ve **قباعا**, kesre ile; ve denir: **قباعا** damme ile: hırladı. Adam **قبع** etti, **قبعا**: yoruldu ve soluğu kesildi; o, **قابع**’dır; denir: yoruldu, ta ki **قبع** edinceye kadar. Falan, tulumun ve **المزادة**’nin başını **قبع** etti: ağzını içeriye doğru büktü; yani derisini içeri giren yaptı; sonra süt veya başka bir şey döktü de ondan içti. Ve **خنث** etti, kırbayı: ağzını büktü; derisini çıkardı; o, içeri girendir; yahut onu **قبع** etti: deliğini ağzına soktu da içti; **كاقتبع** gibi. Bu, Cevherî’dendir. Ve **التهذيب**’de: denir: falan, tulumun ve **المزادة**’nin başını **قبع** etti; bu, onda sulamak istediği zaman olur; başını iç boşluğuna sokar; onda sulamak daha mümkün olsun diye. Başını dışına çevirdiği zaman—**التهذيب**’in nassı: dış yüzüne—denildi: onu **قمع** etti, **الميم** ile; nüshalarda böyledir; doğrusu: onu **قمعها** etti. Ezherî dedi: iki harfi Araplardan böyle ezberledim. Dedim: **الصحاح**’ta olan: “kırbayı **اقتبعت** ettim”; bazı nüshalarda: **أقبعت**; doğrusu: **قبعت**; elifsiz; Sâgânî **التكملة**’de buna dikkat çektiği gibi. Müellif, iki sözü uyarı olmaksızın birleştirdi. **القباع**, **شداد** gibi: korkak domuz. **القباع**, **غراب** gibi: ahmak adam; Leys’ten nakletti. **القباع**: iri bir ölçek; Cevherî nakletti. **القباع**: şair Hâris b. Abdullah b. Ebî Rebîa’nın lakabı; İbnü’z-Zübeyr için Basra valisi; onun sohbeti vardır. Denir: Ömer رضى الله عنه zamanında asker üzerine vali idi; Osman’ın kuşatıldığını duyunca ona yardım etmeye geldi; yolda binitinden düştü de öldü. Ancak bu lakapla lakaplandı; çünkü o ölçeği onlar için edindi; yahut çünkü onları yönetince, kendilerine ait bir ölçekle ona geldiler; göz aynasında küçük; çok un kuşattı; dedi ki: “Sizin bu ölçeğiniz **لقباع**’dır”; onunla lakaplandı ve meşhur oldu. İbnü’l-Esîr nakletti. Ezherî dedi: Basra’da onlara ait geniş bir ölçek vardı; valisi onunla geçti; onu geniş gördü; dedi ki: “O, **لقباع**’dır”; o vali **قباعا** diye lakaplandı. Cevherî inşad etti:
  Müminlerin emîri, hayırla mükâfatlandırıldın;
  Bizi, Benî’l-Muğîre’nin **قباع**’ından rahat ettir.
Dedim: şöyle de rivayet olunur:
  Müminlerin emîri, ey Ebâ Hubeyb!

Sâgânî dedi: Ebü’l-Ferec el-İsfahânî bunu **الأغاني**’de Ömer b. Ebî Rebîa’ya zikretti; fakat onun şiirinde değildir. Ebü’l-Esved ed-Düelî’ye de nispet edilir; onun bu vezin ve kafiye üzere bir parçası vardır; fakat beyit onda değildir. **قباع بن ضبة**: cahiliye adamı; zamanının en ahmağı idi; her ahmak için ona mesel vurulur. Kuteybe b. Müslim Horasan’a vali olunca dedi ki: “Üzerinize size şiddetli bir vali tayin edilse, ‘inatçı zorba’ dersiniz; üzerinize size şefkatli bir vali tayin edilse, ‘**قباع بن ضبة**’ dersiniz.” Bunu, azil hutbesinde onlara söyledi. **القباع**: teçhizatı geniş kadın; mesel üzere. **القباع**: kirpi; **القبع** gibi, **صرد** gibi; çünkü başını geri çeker. Ve denildi: çünkü başını dikenleri arasına **قبع** eder; yani onu gizler. Ve denildi: çünkü başını **قبع** eder; yani onu içeriye geri çevirir. Zübraqân b. Bedr es-Sa‘dî hadisi: “Bana en buğz edilen gelinlerimden biri, **قبعة** **طلعة** kadındır”; ikisi de **همزة** gibi; yani bir kere **تقبع** eder, bir kere **تطلع** eder; sanki o bir kirpidir. Bu, **خبأ**’da ve **طلع**’da geçti. Ve **القبعة** ayrıca: benekli küçük bir kuşçuk; serçeden daha küçük. **الصحاح**’ta: serçe gibi; sıçan deliklerinin yanında olur; taşla atılınca oraya **انقبع** eder; bunu İbnü’s-Sikkît zikretti. Leys dedi: bazı hiciv ve sövmede, adama denir: “ey **ابن قبعة**” ve “ey **ابن قابعاء**”; ahmaklıkla vasfedildi. Halef b. Halîfe hicivde dedi: “Benû **قابعاء** ve Benû **قبعة**”; onları ahmaklıkla vasfeder. Dedi: ve **قبع**, هاء’sız: denizsel küçük bir canlı; Leys de nakletti. Halef b. Halîfe inşad etti:
  Bana aldırmam; bize saldıran mı oldu,
  yoksa denizde **قبع** işedi mi?
Ve **قوابع** atlar: öndekinin arkasında, geride kalmış olarak kaldı. Şair dedi ki:
  Çabalar, ta ki atları arkasında bırakıncaya dek;
  **قوابع** olarak, toz ve taşkınlık karanlığında.
Ve kılıcın **قبيعة**’si, **سفينة** gibi: kabzasının ucunda olan gümüş veya demir. Ve denildi: kılıcın başında olandır; ve **القائم** onun içine girendir. Bazen bıçağın başında gümüşten yapılır. Ve denildi: kılıcın **قبيعة**’si: kılıcın **شاربان**’ının altında olan; kın üstünde olan şey; kılıcın **قائم**’i ile birlikte gelir. Ve **الشاربان**: **القائم**’in altında iki uzun burun; biri bu taraftan, diğeri bu taraftan. Ve denildi: kılıcın **قبيعة**’si: elin ona vardığı nihayetin bulunduğu başıdır. **القبيعة**, domuzdan: burnunun hırıltısı; yahut o, **سكينة** gibi; o, onun **فنطيسته**’sidir. Ve ayrıca denir: **قنبيعة**, **النون** ile; Cevherî’nin naklettiği gibi; gelecek. **القوبع**, **جوهر** gibi: kılıcın **قبيعة**’si; Asma‘î söyledi. Müzâhim el-Ukaylî’ye ait olarak inşad etti:
  Kuşların çığlığı gibi çığlık attılar; bir **محزئلة**’den;
  Geçiş; onun **هادي**’sine bir mızrak ucu ve **قوبع**.

**الهادي**: bölüğün önüne geçen kimsedir. Ebû Hâtim dedi: **القوبع**: iki bacağı kırmızı bir kuş; sanki boyanmış ak saçtır. Ondan, başı siyah, yaratılışının geri kalanı toz renginde olanı da olur; o, **يوطوط**’tur. **القوبع**: bir yer adıdır; Medine akikinde; üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm olsun. **القوبعة**, هاء ile: küçük bir canlıcık. Ve **القبع**: bağırma; İbnü’l-A‘râbî dedi: **القبع**: filin sesidir. Başkası dedi: **القبع**: secdede başını çokça eğmendir; nüshalarda böyle; o, karışıktır; doğrusu: rükûda, şiddetle. **القبع**, damme ile: **الشبور**; o, borudur. Bundan, ezan hadisi: ona **القبع** zikredildi de bu ona hoş gelmedi. Sâgânî dedi: o, “kırbayı **قبعت** ettim”dendir; uçlarını içerden büktüğün zaman; yahut “başını **قبع** etti”dendir; onu gömleğinin içine soktuğu zaman; çünkü o, üfleyenin ağzını **يقبع** eder; yani onu gizler. Dedim: bu, Hattâbî’nin sözünün aynısıdır. **التاء** ve **الثاء** ve **النون** ile de rivayet olundu; en meşhuru ve en çoğu **النون**’dur. Herevî **الغريبين**’de dedi: bazı ilim ehli bunu Ebû Ömer ez-Zâhid’den hikâye etti: **القبع**, **الباء**’nın tekli olanıyla; onu Ezherî’ye arz ettim; dedi ki: bu batıldır; yakında onda araştırma gelecek. Ve **القباعي**, **غرابي** gibi: başı büyük adam; Ferrâ söyledi; **القباع**’dan alınmıştır; o, büyük ölçektir. Ve **القبعة**, **قبرة** gibi: çocukların giydiği, **البرنس** gibi dikilen bir bez parçası; “**قنبعة**” deme, **النون** ile; İbn Fâris onu avama nispet etti. Müellif için **ق-ن-ب-ع**’da bunun cevazı, ona dikkat çekmeksizin gelecek. Kuş, yuvasına **انقبع** etti: girdi. Sâgânî dedi: terkibin dışına şâz oldu: kılıcın **قبيعة**’si. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **القبع**: atın iki burun deliğinden boğazına geri çevirdiği sestir; neredeyse ancak ürkmeden yahut sakındığı ve kerih gördüğü bir şeyden olur. Antere el-Absî dedi ki:
  Mızraklar iki omzuna düştüğü zaman,
  onda **قابعا** olarak, yüz çevirme ile döner.
Ve **القبع** ayrıca: geceleyin şüphe için başı örtmektir. Ve yıldız **قبع** etti: göründü, sonra gizlendi. Ve **قبعاء** kadın: nikâhlandığı zaman iki dudakçığı onun ferci içinde **تنقبع** eder; o bir ayıptır. Ve çuvalı **قبع** etti: uçlarını içeriye yahut dışarıya büktü; onun derin dipli olduğunu ister; İbnü’l-Esîr söyledi. Ve **القابوعة**: kışkırtan kadın. Ve **القباع**, kesre ile: **قابع**’ın çoğulu. Sa‘leb inşad etti:
  Onunla kavmin kılavuzu bir yıldız sürer;
  **هبى** içinde **قباع** olarak, köpek gözü gibi.
**هبى**: **هاب**’ın çoğulu; yani **الهبوة**’ye giren. **الهبوة** içinde **قبعت** etmiş yıldızları vasfeder; bunun tafsili **ه-ب-ي**’de gelecek. Ve kılıcın **قبيعة**’sinin çoğulu: **قبائع**. Ve **القبيع**’in sahibi, küçültme olarak: şerif Ömer b. Ahmed el-Ehdel el-Hüseynî’nin lakabı; çünkü onu daima başında giyerdi; o, hurma yaprağı lifinden, **القلنسوة** gibi bir şeydir.
