# قبل — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D9%84/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قبل

القاف واللام والباء معهما
ق ب ل، ل ق ب، ق ل ب، ب ق ل، ب ل ق مستعملات قبل: قال الخليل: من قَبْلُ ومن بَعْدُ غايتان بلا تنوين، وهما مثل قولك: ما رأيت مثله قط. فإذا أضفته إلى شيء نصبته إذا وقع موقع الصفة، تقول: جاء قبل عبد الله، وهو قبل زيد قادم. وإذا ألقيت عليه من صار في حد الأسماء نحو قولك: من قبل زيد، فصارت من صفة وخفض قبل ب? من فصار قبل منقاداً ب? من، وتحول من وصفيته إلى الاسمية، لأنه لا تجتمع صفتان. وغلبه من لأن من صار في صدر الكلام فغلب.
والقبُلُ: خلاف الدبر، والقُبْلُ: فرج المرأة.
والقُبْل: من إقبالك على الشيء، تقول: قد أقبَلْتُ قُبْلَكَ، كأنك لا تريد غره.
وسئل الخليل عن قول العرب: كيف أنت لو أَقْبَل قُبْلُكَ، قال: أراه مرفوعاً لأنه اسم وليس بمصدر كالقصد والنحول، إنما هو: كيف أنت لو استُقْبِلَ وجهك بما تكره.
والقِبَل: الطاقة، تقول: لا قِبَل لهم.
وفي معنى آخر هو التلقاء، تقول: لقيته قِبَلاً أي مواجهة، قال الكميت:
ومرصدٍ لك بالشحناءِ وليس له		بالسجل منك إذا واضحته قِبَلُ
أي طاقة. وأصيب هذا من قبله، أي من تلقائه ومن لدنه، وليس من تلقاء الملاقاة، ولكن على معنى: من عنده.
وقوله تعالى: "وحشرنا عليهم كل شيء قُبلاً" أي قَبيلاً قَبيلاً، ويقال: عيانا أي يُستْقْبَلُونَ كذلك فكل جيل من الجن والإنس قُبلٌ.
وقوله: "إنه يراكم هو وقَبيلهُ" أي هو ومن كان من نسله.
وأما القبيلةُ فمن قبائل العرب وسائر الناس.
وقبَيلةَ الرأس: كل فِلْقةٍ قوبلت بالأخرى والكرة لها قَبائِلُ.
والقِبالُ: زمام النعل، ونعل مقبُولة ومُقْبَلَةٌ.
والقِبالُ: شبه فحج وتباعد بين الرجلين، وهو أفجى وأفحج، واحدٌ لا فعل له، قال:
حنكلة فيها قِبالٌ وفجا
والقَبَلُ: رأس الجبل والأكمةِ ونحوه، قال الكميت:
والأخريان لما أوفى بها القبل
ومن الجيران مقابل ومدابر، قال:
حمتك نفسي ومعي جاراتي		مُقابلاتي ومـدابـراتـي
ومُقابَلة وقُبالةٌ: ما كان مستقبل شيء.
وشاة مُقابَلةٌ: قطعت من أذنها قطعة فتركت مُعَلَّقةً من قدم، والمدابرة من خلف.
وإذا ضممت شيئاً إلى شيء، تقول: قابلته به.
والقابلةُ: الليلة المقبلة، العام القابل: المقبل، ولا يقال منه فعل يفعل.
والقابلةُ التي تقبل الولد عن الولادِ، وتجمع قوابل.
والقَبُولُ: الصبا لأنها تستدبر الدبور، وهي تهب مستقبل القبلة، قال:
فإن تمنع سدوس درهميها		فإن الريح طيبة قَبُـولُ
والقَبُولُ: أن تقبل العفو والعافية، وهو اسم للمصدر وقد أميت الفعل منه.
والقَبَلُ: استئناف الشيء، وتقول: أفعل هذا الشيء من ذي قبل، أي من ذي استقبال.
وتقول: أقبلنا على الإبل، وذلك إذا شربت ما في الحوض فاستقيتم على رءوسها وهي تشرب، قال:
قرب لها سقاتها يا ابن خدب		لقَبَلٍ بعد قراها المنتهـب
والفِعل من القُبلة التقبيل.
والتَّقَبُّلُ: القبول، يقال: تقبل الله منك عملك، وتقبلت فلاناً من فلان بقبول حسن.
ورجل مُقابلٌ في الكرم والشرف من قبل أعمامه وأخواله.
ورجل مُقتبَلٌ من الشباب: لم ير فيه أثر من الكبر بعد، قال:
بل ليس بعل كبير لا شباب له		لكن أثيلة صافي اللون مُقْتَبَلُ
رفع أثيلة على طلب الهاء، كقولك: لكنه أقبل فلان أي جاء مستقبلك.
واقتبَلْتُ الإبل طريق كذا أي استَقْبَلْتُ بها أسوقها، قال الشاعر:
أقبَلْتُها الخل من شوران مصعدة		إني لأزوي عليها وهي تنطلق
وقوله: أزوي من زويت عليه أي شددت عليه في المشي وأقبَلْتُ الإناء مجرى الماء ونحو ذلك.
وقَبيلُ القوم، فعله القِبالة.
والقَبيلُ والدبير في فتل الحبل، والقبيلُ: الفتل الأول الذي عليه العامة، والدبير الفَتْلُ الآخر، ويقال: الفتل في قوى الحبل: كل قوة على قوة، فالوجه الداخل قبيل، والوجه الخارج دبير.....
بقل: البََقْلُ: ما ليس بشجر دق ولا جل، وفرق ما بين البَقْل ودق الشجر أن البَقْل إذا رعي لم يبق له ساق، والشجر تبقى له سوق وإن دقت.
وابتَقَلَ القوم إذا رعوا البَقْلَ. والإبل تَبْتَقِل وتَبْتَقَّلُ أي تأكل البَقْلَ، قال:
أرض بها المكاء حيث ابْتَقَلا		صعد ثم انصب ثم صلصلا
وقال أبو النجم:
تَنَقَّلَتْ في أول التَبقُّلِ
والباقِلُ: ما يخرج في أعراض الشجر إذا ما دنت أيام الربيع وجرى فيها الماء فرأيت في أعراضه شبه أعين الجراد قبل أن يستبين ورقه، فذلك الباقل وقد ابقل الشجر.
ويقال عند ذلك: صار الشجر بقلة واحدة.
وابقَلَتِ الأرض فهي مُبْقِلةٌ أي أنبتت البقل، والمَبْقَلَةُ: ذات البَقْلِ.
والباقِلَّى اسم سوادي، وهو الفول وحبه الجرجر.
ويقال للأمرد إذا خرج وجهه: قد بَقَلَ وجهه.
وباقِلٌ اسم رجل يوصف بالعي، وبلغ من عيه أنه اشترى ظبياً فقيل له: بكم اشتريت? فأخرج أصابع يديه ولسانه أي أحد عشر درهماً فأفلت الظبي وذهب.
قلب: القَلبُ مضغة من الفؤاد معلقة بالنياط، قال:
ما سمي القَلْبُ إلا من تَقَـلُّـبـه		والرأي بصرف والإنسان أطوار
وجئتك بهذا الأمر قَلْباً أي محضاً لا يشوبه شيء.
وفي الحديث: كان علي بن أبي طالب عليه السلام يقرأ: "وإياك نستعين" فيشبع رفع النون إشباعاً وكان قرشياً قَلْباً، أي محضاً.
وقُلُوبُ الشجر: ما رخص فكان رخصاً من عروقه التي تقوده، ومن أجواه، الواحد قلب.
وقَلْبُ النخلة: شحمتها، وقلْبُ النخلة: شطبة بيضاء تخرج في وسطها كأنها قُلْبُ فضة رخص سمي قَلْباً لبياضه.
والقُلْبُ من الأسورة: ما كان قلداً واحداً، وتقول: سوار قُلْبٌ، وفي يدها قُلبٌ.
والقُْلبُ: الحية البيضاء شبهت بالقَلبِ.
ولكل شيء قَلْبٌ، وقَلْبُ القرآن "يس".
والقَلْبُ: تحويلك عن وجهه، وكلام مَقلُوبٌ، وقَلَبْتهُ فانقَلَبَ، وقَلَّبْتُه فَتَقلَّبَ.
وقَلَبْتُ فلاناً عن وجهه أي صرفته.
والمُنْقَلَبُ: مصيرك إلى الآخرة.
والقَليبُ: البئر قبل أن تطوى، ويجمع على قلب، ويقال: هي العادية.
والقِلَّوْبُ: الذئبُ، يمانية، وكذلك القَلوبُ، ويقال: قِلاّبٌ، قال:
أيا جحمتا بكي على أم واهب		قتيلة قِلَّوب بإحدى المذانـب
والأَقْلَبُ: من في شفتيه انقِلابٌ، وشفة قلباء.
وما به قَلَبَةٌ أي لا داء ولا غائلة.
ويقال: قَلَبَ عينه وحملاقه عند الوعيد والغضب، قال: قالَبُ حملاقيه قد كاد يجن والقالَبُ دخيل، ويقال: قالِبٌ.
والقُلَّبُ الحول: الذي يَقْلِبُ الأمور، والحُولُ: صاحب حيل.
لقب: اللَّقَبُ: نبز اسم غير ما سمي به، وقول الله عز وجل: "ولا تنابزوا بالألقابِ"، أي لا تدعوا الرجل إلا بأحب الأسماء إليه.
بلق: البَلقُ والبُلقَةُ مصدر الأبلقِ.
ويقال للدابة أبْلَقُ وبَلْقاءُ، والفعل: بَلِقَ يَبْلَقُ، وخيل بُلْقٌ.
ونعف أَبْلَقُ يعني الشرف من الأرض.
والبَلُّوقةُ، وتجمع بَلاليقَ، وهي مواضع لا ينبت فيها الشجر.
وبَلَقْتُ الباب فانبلق أي فتحته فانفتح، قال:
فالحصن منثلم والباب مُنْبَلِقُ
وفي لغة: ابْلَقْتُ الباب.
وحبل أبْلَقُ.
لبق: رجل لَبِقٌ، ويقال: لَبيقٌ، وهو الرفيق بكل عمل، وامرأة لَبيقةٌ أي لطيفة رفيقة ظريفة، يَلبَقُ بها كل ثوب.
وهذا الأمر يَلْبَقُ بك أي يزكو بك ويوافقك.
وثريد مُلَبَّقٌ أي شديد التثريد، ملين.

### Türkçe

**القاف** ve **اللام** ve **الباء** onlarla birlikte

ق ب ل، ل ق ب، ق ل ب، ب ق ل، ب ل ق kullanımdadır. **قبل**: Halîl dedi ki: **مِنْ قَبْلُ** ve **مِنْ بَعْدُ** tenvinsiz iki gayedir; ve ikisi senin “Onun benzerini asla görmedim.” sözün gibidir. Onu bir şeye izafe ettiğinde, sıfatın yerine geçtiği vakit onu nasb edersin; dersin ki: “Abdullah’tan önce geldi”; ve “Zeyd’den önce gelen (kimse) geliyor.” Ve üzerine, isimler sınırında olan **مِنْ**’i attığında, senin “Zeyd’den önce” sözün gibi; böylece **مِنْ** sıfat oldu ve **قبل**’i **مِنْ** ile cerretti; böylece **قبل** **مِنْ** ile sevk olunur oldu; ve vasfiyetinden isimliğe dönüştü; çünkü iki sıfat bir araya gelmez. Ve **مِنْ** ona galip geldi; çünkü **مِنْ** sözün başında oldu da galip geldi.

Ve **القُبُلُ**: **الدبر**’in zıddı; ve **القُبْلُ**: kadının ferci.

Ve **القُبْل**: senin bir şeye yönelip gelmenden; dersin ki: “Sana doğru geldim”; sanki sen onun aldatmasını istemiyorsun.

Ve Halîl’e Arapların şu sözü soruldu: “Sen nasılsın, eğer **أَقْبَل** senin **قُبْلُكَ** (gelirse)?” Dedi ki: Onu merfû görüyorum; çünkü o isimdir, **القصد** ve **النحول** gibi masdar değildir; ancak o şudur: “Sen nasılsın, eğer yüzün, hoşlanmadığın şeyle karşılanırsa.”

Ve **القِبَل**: tâkat; dersin ki: “Onların tâkati yoktur.”

Ve başka bir mânada o, karşı yön/direkt karşıdır; dersin ki: “Onunla **قِبَلاً** karşılaştım” yani yüz yüze. Kümeyt dedi ki:
ومرصدٍ لك بالشحناءِ وليس له		بالسجل منك إذا واضحته قِبَلُ
yani tâkat. Ve bu, onun **قِبَل**’inden isabet etti; yani onun karşı yönünden ve onun katından; karşılaşmanın karşı yönünden değildir; fakat “onun yanından” mânası üzeredir.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “وحشرنا عليهم كل شيء **قُبلاً**” yani kabile kabile. Ve denilir: gözle görülür olarak; yani onlar da böyle karşılanırlar; böylece cin ve insanın her nesli bir **قُبلٌ**dür.

Ve O’nun sözü: “إنه يراكم هو و**قَبيلهُ**” yani o ve onun neslinden olan kimse.

أما **القبيلةُ** ise, Arap kabilelerinden ve diğer insanlarınkinden (olan)dır.

Ve **قَبَيلةَ الرأس**: her bir parça ki ötekiyle karşılaştırılmıştır; ve topun **قَبائِلُ**’i vardır.

Ve **القِبالُ**: nalın kayışı; ve **نعل** **مقبُولة** ve **مُقْبَلَةٌ**.

Ve **القِبالُ**: iki bacak arasında, hafif çarpıklık ve uzaklaşma benzeri; ve o **أفجى** ve **أفحج**’dır; tek (bir isim)dir, fiili yoktur. Dedi ki:
حنكلة فيها قِبالٌ وفجا

Ve **القَبَلُ**: dağın ve tepeciğin başı ve benzeri. Kümeyt dedi ki:
والأخريان لما أوفى بها القبل

Ve komşulardan **مقابل** ve **مدابر** (olan) vardır. Dedi ki:
حمتك نفسي ومعي جاراتي		مُقابلاتي ومـدابـراتـي

Ve **مُقابَلة** ve **قُبالةٌ**: bir şeyin karşısında olan şey.

Ve **شاة مُقابَلةٌ**: kulağından bir parça kesildi de aşağıdan asılı bırakıldı; ve **المدابرة** arkadan (olan)dır.

Ve bir şeyi bir şeye kattığında, dersin ki: “Onu onunla **قابلته**.”

Ve **القابلةُ**: gelecek gece; **العام القابل**: gelecek (yıl); ondan “yapar/yapar” (kalıbında) fiil denilmez.

Ve **القابلةُ**: doğum yapan kadından çocuğu karşılayan (ebe); **قوابل** diye çoğul yapılır.

Ve **القَبُولُ**: sabâ rüzgârı; çünkü **الدبور**’a arkasını döner; ve kıbleye doğru esen olarak eser. Dedi ki:
فإن تمنع سدوس درهميها		فإن الريح طيبة قَبُـولُ

Ve **القَبُولُ**: affı ve afiyeti kabul etmendir; o masdarın ismidir; ve ondan fiil öldürülmüştür.

Ve **القَبَلُ**: bir şeyi yeniden başlatma; ve dersin ki: “Bu şeyi **من ذي قبل** yaparım”; yani “karşıdan/önceden (olan)dan.”

Ve dersin ki: “Develerin üzerine **أقبلنا**”; bu, havuzdakini içtiklerinde, onlar içerken siz onların başları üzerinde su çektiğiniz zamandır. Dedi ki:
قرب لها سقاتها يا ابن خدب		لقَبَلٍ بعد قراها المنتهـب

Ve **القُبلة**’den fiil: **التقبيل**.

Ve **التَّقَبُّلُ**: **القبول**; denilir: “Allah senden amelini kabul etti”; ve “Falancayı falancıdan güzel bir kabul ile kabul ettim.”

Ve bir adam, cömertlik ve şerefte, amcaları ve dayıları tarafından **مُقابلٌ**dür.

Ve **مُقتبَلٌ** bir gençlikten (olan) adam: onda henüz yaşlılıktan bir iz görülmemiştir. Dedi ki:
بل ليس بعل كبير لا شباب له		لكن أثيلة صافي اللون مُقْتَبَلُ
**أثيلة**’yi, **الهاء**’yı talep üzere رفع etti; senin “Fakat falanca daha çok **أقبل** (yani sana doğru geldi)” sözün gibi.

Ve “Develeri şu yol üzere **اقتبلتُ**” yani onları karşılayarak sürdüm. Şair dedi ki:
أقبَلْتُها الخل من شوران مصعدة		إني لأزوي عليها وهي تنطلق
Ve onun sözü: “**أزوي**”, “**زويت** عليه”den; yani yürüyüşte ona sıkı davrandım. Ve kabı, suyun akış yoluna ve bunun benzerine **أقبَلْتُ**.

Ve **قَبيلُ القوم**; onun fiili **القِبالة**’dır.

Ve **القَبيلُ** ve **الدبير** ip bükümündedir; ve **القبيلُ**: halkın üzerinde bulunduğu ilk bükümdür; ve **الدبير**: öteki bükümdür. Ve denilir: ipin kuvvetinde büküm: her kuvvet üzerine bir kuvvet; içteki yüz **قبيل**dir, dıştaki yüz **دبير**dir.....

**بقل**: **البَقْلُ**: ağaç olmayan (bitki); ne ince (olan) ne de kalın (olan). Ve **البَقْل** ile ağacın incesi arasındaki fark şudur: **البَقْل** otlatıldığında ona sap kalmaz; ağaçta ise, ince de olsa saplar kalır.

Ve kavim **ابتَقَلَ** eder; **البَقْلَ** otladıklarında. Ve develer **تَبْتَقِل** ve **تَبْتَقَّلُ**; yani **البَقْلَ** yer. Dedi ki:
أرض بها المكاء حيث ابْتَقَلا		صعد ثم انصب ثم صلصلا
Ve Ebû’n-Necm dedi ki:
تَنَقَّلَتْ في أول التَبقُّلِ

Ve **الباقِلُ**: bahar günleri yaklaştığında ve içinde su yürüdüğünde, ağacın yanlarında çıkan şeydir; onun yanlarında, yaprağı belirginleşmeden önce çekirge gözleri benzeri görürsün; işte o **الباقل**dir; ve ağaç **ابقل** etmiştir.

Ve o sırada denilir: “Ağaç tek bir **بقلة** oldu.”

Ve yer **ابقَلَتِ**; o halde o **مُبْقِلةٌ**’dir; yani **البقل** bitirdi. Ve **المَبْقَلَةُ**: **ذات البَقْلِ**.

Ve **الباقِلَّى** siyahî bir addır; o, bakla ve onun tanesi **الجرجر**’dir.

Ve sakalsız gence, yüzü çıktığında denilir: “Yüzü **بَقَلَ** etti.”

Ve **باقِلٌ**: bir adam adıdır; ahmaklıkla vasfedilir. Ahmaklığından şu dereceye vardı ki bir ceylan satın aldı; ona “Kaça satın aldın?” denildi; iki elinin parmaklarını ve dilini çıkardı; yani on bir dirhem; derken ceylan kaçtı ve gitti.

**قلب**: **القَلبُ**: **الفؤاد**dan bir et parçasıdır; **النياط**a asılıdır. Dedi ki:
ما سمي القَلْبُ إلا من تَقَـلُّـبـه		والرأي بصرف والإنسان أطوار
Ve sana bu işi **قَلْباً** getirdim; yani sırf, ona hiçbir şey karışmamış.

Ve hadiste: Ali b. Ebî Tâlib عليه السلام “وإياك نستعين” okurdu da **النون**’un رفع’ını tam uzatmayla uzatırdı; ve o, Kureyşli **قَلْباً** idi; yani sırf.

Ve **قُلُوبُ الشجر**: yumuşak olan; onun köklerinden, onu sevk eden köklerinden ve iç boşluklarından yumuşak olan şey; tekili **قلب**.

Ve **قَلْبُ النخلة**: onun yağı; ve **قلْبُ النخلة**: ortasında çıkan beyaz bir şerit; sanki o, yumuşak bir gümüş **قُلْبُ**’udur; beyazlığından dolayı **قَلْباً** diye adlandırıldı.

Ve **القُلْبُ** bileziklerden: tek bir gerdanlık (halka) olan şey. Ve dersin ki: “**قُلْبٌ** bir bilezik”; ve “Onun elinde bir **قُلبٌ** var.”

Ve **القُْلبُ**: beyaz yılan; **القَلبِ**e benzetildi.

Ve her şeyin bir **قَلْبٌ**’i vardır; ve Kur’an’ın **قَلْبُ**’i “يس”dir.

Ve **القَلْبُ**: onu yüzünden çevirmen; ve **كلام مَقلُوبٌ**; ve onu **قَلَبْتهُ** de o **انقَلَبَ**; ve onu **قَلَّبْتُه** de o **فَتَقلَّبَ**.

Ve falancayı yüzünden **قَلَبْتُ**; yani onu çevirdim.

Ve **المُنْقَلَبُ**: ahirete dönüş yerin.

Ve **القَليبُ**: örülmeden önce kuyu; **قلب** üzerine cem edilir. Ve denilir: o **العادية**’dir.

Ve **القِلَّوْبُ**: kurt; Yemenî (lehçede). Ve aynı şekilde **القَلوبُ**. Ve denilir: **قِلاّبٌ**. Dedi ki:
أيا جحمتا بكي على أم واهب		قتيلة قِلَّوب بإحدى المذانـب

Ve **الأَقْلَبُ**: iki dudağında **انقِلابٌ** olan; ve **شفة قلباء**.

Ve onda **قَلَبَةٌ** yoktur; yani ne hastalık ne de âfet.

Ve denilir: tehdit ve öfke anında gözünü ve göz kapağını **قَلَبَ** etti. Dedi ki: “**قالَبُ** iki göz kapağını; neredeyse deliriyordu.” Ve **القالَبُ** dâhildir (yabancıdır). Ve denilir: **قالِبٌ**.

Ve **القُلَّبُ**: hilekâr; işleri **يَقْلِبُ** eden. Ve **الحُولُ**: hile sahibi.

**لقب**: **اللَّقَبُ**: kendisine adlandırıldığı şeyden başka bir adla lakap takma. Ve Aziz ve Celil Allah’ın sözü: “ولا تنابزوا بالألقابِ”; yani adamı ancak ona en sevgili adlarla çağırın.

**بلق**: **البَلقُ** ve **البُلقَةُ**, **الأبلقِ**’in masdarıdır.

Ve binek hayvana **أَبْلَقُ** ve **بَلْقاءُ** denilir. Fiil: **بَلِقَ يَبْلَقُ**. Ve **خيل بُلْقٌ**.

Ve **نعف أَبْلَقُ**; yani yerin yüksekliği.

Ve **البَلُّوقةُ**; **بَلاليقَ** diye çoğul yapılır; ağaç bitmeyen yerlerdir.

Ve kapıyı **بَلَقْتُ** da o **انبلق** etti; yani onu açtım da o açıldı. Dedi ki:
فالحصن منثلم والباب مُنْبَلِقُ
Ve bir dilde: kapıyı **ابْلَقْتُ**.

Ve **حبل أبْلَقُ**.

**لبق**: **رجل لَبِقٌ**; ve **لَبيقٌ** denilir; o, her işte yumuşak huylu/uyumlu olandır. Ve **امرأة لَبيقةٌ**; yani nazik, yumuşak huylu, zarif; her elbise ona **يَلبَقُ** eder.

Ve bu iş sana **يَلْبَقُ** eder; yani sende gelişir ve sana uygun düşer.

Ve **ثريد مُلَبَّقٌ**; yani çok ufalanmış, yumuşatılmış.
