# قبل — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D9%84/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: قبل

قبلُ: نقيض بعدُ. والقُبْلُ والقُبُلُ: نقيض الدبْرِ والدُبُرِ. ووقع السهم بقُبُلِ الهدف وبدُبُرِهِ. وقُدَّ قميصه من قُبُلٍ ومن دُبُرٍ، بالتثقيل، أي من مقدمه ومن مؤخره. ويقال انْزِلْ بقُبُلِ هذا الجبل، أي بسفحه. وكان ذلك في قُبْلِ الشتاء وفي قُبْلِ الصيف، أي في أوَّله. وقولهم إذنْ أقْبِلَ قُبْلَكَ، أي أقْصِد قصدَكَ وأتوجَّه نحوك. والقُبْلَةُ من التَقْبيلِ معروفةٌ. والقِبلةُ: التي يُصَلَّى نحوها. ويقال أيضاً: ما له قِبْلَةٌ ولا دِبْرَةٌ، إذا لم يهتد لجهة أمره. وما لكلامه قِبْلَةٌ، أي جهةٌ. ومن أين قِبْلَتُكَ، أي من أين جهتك. ويقال: فلانٌ جلس قُبالَتَهُ بالضم، أي تجاهَهُ، وهو اسمٌ يكون ظرفاً. وقِبالُ النعلِ بالكسر: الزمامُ الذي يكون بين الإصبع الوسطى والتي تليها. يقال: قابلتُ النعلَ وأقْبَلْتُها، إذا جعلت لها قِبالَيْنِ. وأخذت الأمر بقَوابِلِهِ. أي بأوائله وحِدْثانه. والقابِلَةُ: الليلةُ المقبلةُ. وقد قَبَلَ وأقْبَلَ بمعنًى، يقال: عامٌ قابِلٌ أي مُقْبِلٌ. وقبَّح الله منه ما قَبَلَ وما دَبَرَ. وبعضهم لا يقول منه فَعَلَ. وتَقَبَّلتُ الشيء وقَبِلتُهُ قَبولاً بفتح القاف، وهو مصدر شاذّ. ويقال أيضاً: على فلانٍ قَبولٌ، إذا قَبِلَتْهُ النفس. والقَبولُ أيضاً: الصَبَا، وهي ريحٌ تقابِل الدَبورَ. وقال:
فإن الريحَ طيِّبةٌ قَبولُ
وقد قَبَلَتِ الريحُ بالفتح تَقْبُلُ قُبولاً بالضم، والاسمُ من هذا مفتوحٌ، والمصدرُ مضمومٌ. والقَبَلُ بالتحريك: نَشْزٌ من الأرض يستقبلك. يقال: رأيت بذلك القَبَلِ شخصاً. والقَبَلَ أيضاً: فحَجٌ، وهو أن يتدانى صدر القدمين ويتباعد عَقِباهما. ويقال أيضاً: رأينا الهلال قَبَلاً، إذا لم يكن رئي من قَبْلَ ذلك. والقَبَلُ في العين: إقبالُ السوادِ على الأنف، وقد قَبِلَتْ عينه، وأقْبَلْتُها أنا. ورجلٌ أقْبَلُ بيِّن القَبَلِ، وهو الذي كأنَّه ينظر إلى طرف أنفه. قالت الخنساء:
ولما أن رأيتَ الخيلَ قُبْـلاً		تُباري بالخدود شَبا العَوالي
وشاةٌ قَبْلاءُ بيِّنة القَبَلِ، وهي التي أقْبَلَ قرناها على وجهها. والقَبَلُ أيضاً: أن تشرب الإبل الماء وهو يُصَبُّ على رءوسها ولم يكن لها قَبْلَ ذلك شيءٌ. وتكلَّم فلانٌ قَبَلاً فأجادَ، وهو أن يتكلَّم ولم يستعدّ له.
الأصمعيّ: رَجَزْتُهُ قَبَلاً، إذا أنشدته رَجَزاً لم تكن أعددته. والقَبَلُ أيضاً: جمع قَبَلَةٍ، وهي الفُلْكَةُ، وهي أيضاً ضربٌ من الخَرَزِ يوخَّذ بها. وتقول الساحرةُ: يا قَبَلَةُ أقْبَليهِ. وربَّما عُلِّقت في عنق الدابَّةِ تُدفعُ بها العين. ورأيته قَبَلاً وقُبُلاً بالضم، أي مُقابَلَةً وعِياناً. ورأيته قِبَلاً بكسر القاف. قال تعالى: "أوَ يأتِيَهُمُ العذابُ قِبَلاً"، أي عِياناً. ولي قِبَلَ فلانٍ حَقٌّ، أي عنده. ولا أكلِّمك إلى عشرٍ من ذي قِبل، أي فيما اسْتَأنِفُ. وما لي به قِبَلٌ، أي طاقةٌ. والقابِلَةُ من النساء معروفةٌ. يقال: قَبِلَتِ القابلةُ المرأةَ تَقْبَلُها قِبالَةً، إذا قَبِلَتِ الوَلَدَ، أي تلقَّته عند الولادة، وكذلك قَبِلَ الرجلُ الدلوَ من المُسْتقي قَبولاً، فهو قابِلٌ. والقَبيلُ والقَبولُ: القابِلَةُ. قال الأعشى:
كَصَرْخَةِ حُبْلى أسلمتها قَبيلُها
ويروى قَبولها أي يئست منها. والقَبيلُ: الكفيل والعريفُ. وقد قَبَلَ به يَقْبُلُ ويَقْبِلُ قَبالَةً. ونحن في قَبالَتِهِ، أي في عِرافَتِهِ. والقَبيلُ: الجماعةُ تكون من الثلاثةِ فصاعداً من قومٍ شتَّى، مثل الروم والزنج والعرب. والجمع قُبُلٌ. وقوله تعالى: " وحَشَرْنا عليهم كلَّ شيءٍ قُبُلاً". قال الأخفش: أي قَبيلاً. وقال الحسن: عِياناً. والقبيلَةُ: واحد قبائِلِ الرأسِ، وهي القطعُ المَشْعوبُ بعضها إلى بعض، تصلُ بها الشُؤونُ. وبها سمِّيت قبائِلُ العربِ. والواحدةُ قَبيلةٌ، وهم بنو أبٍ واحدٍ. والقَبيلُ: ما أقْبَلَتْ به المرأة من غَزْلِها حين تَفْتِلُهُ. ومنه قيل: ما يعرِفُ قَبيلاً من دَبيرٍ. وأقْبَلَ: نقيض أدْبَرَ. يقال: أقْبَلَ مُقْبَلاً. وأقْبَلَ عليه بوجهه. وأقْبَلْتُ النعلَ، مثل قابَلْتُها، أي جعلت لها قبالاً، وأقْبَلْتُهُ الشيءَ، أي جعلته يلي قُبالَتُهُ. يقال: أقْبَلْنا الرِماحَ نحو القومِ، وأقْبَلْتُ الإبلَ أفواهَ الوادي. والمُقابَلَةُ: المواجهةُ. والتقابُلُ مثله. ورجلٌ مُقابَلٌ، أي كريم النسب من قِبَلِ أبويه. وقد قوبِل. وقال:
إن كنتَ في بكرٍ تَمُتُّ خُؤولَةً		فأنا المُقابلُ من ذَوي الأعْمامِ
واقْتَبَلَ أمرُهُ، أي اسْتأنفهُ. ورجلٌ مُقْتَبَلُ الشبابِ، إذا لم يَبِنْ فيه أثَرُ كِبَرٍ. واقْتَبَلَ الخُطبَةَ، أي ارتجلها. والاستقبال: ضد الاستدبار. ومُقابَلَةُ الكتابِ: معارَضَتُهُ. وشاةٌ مُقابَلَةٌ: قُطِعَتْ من أُذُنها قطعةٌ لم تَبِنْ وتُركتْ معَلَّقَةً من قُدُمٍ. فإن كانت من أُخُرٍ فهي مُدابَرَةٌ.

### Türkçe

**قبلُ**: **بعدُ**’ün zıddı. Ve **القُبْلُ** ve **القُبُلُ**: **الدبْرِ** ve **الدُبُرِ**’ün zıddı. Ok, hedefin **قُبُلِ**’üne ve onun **دُبُرِ**’üne düştü. Ve gömleği **قُبُلٍ**’den ve **دُبُرٍ**’den, teşdîd ile, yani ön tarafından ve arka tarafından yırtıldı. Ve denir: “Bu dağın **قُبُلِ**’üne in”, yani eteğine. Ve bu, kışın **قُبْلِ**’ünde ve yazın **قُبْلِ**’ünde idi; yani başında. Ve onların sözü: “Öyleyse **أقْبِلَ قُبْلَكَ**”; yani kastını kastet ve sana doğru yönel. Ve **القُبْلَةُ** **التَقْبيلِ**’dendir, bilinen(şey)dir. Ve **القِبلةُ**: kendisine doğru namaz kılınan(şey)dir. Ve ayrıca denir: “Onun ne **قِبْلَةٌ**’si ne **دِبْرَةٌ**’si var”; işinin yönüne hidayet bulmadığı zaman. Ve “Sözünün **قِبْلَةٌ**’si yok”; yani bir yön(ü) yok. Ve “Senin **قِبْلَتُكَ** nereden?”; yani yönün nereden. Ve denir: “Falan, onun **قُبالَتَهُ**’sine (zamme ile) oturdu”; yani karşısına; ve o, zarf olan bir isimdir. Ve **قِبالُ النعلِ** (kesre ile): orta parmak ile onu izleyen(parmak) arasında olan kayış(tır). Denir: “**قابلتُ النعلَ** ve **أقْبَلْتُها**”; ona iki **قِبال** yaptığım zaman. Ve işi onun **قَوابِلِهِ** ile aldım; yani evvelleri ve yeniliği ile. Ve **القابِلَةُ**: gelecek gece(dir). Ve **قَبَلَ** ve **أقْبَلَ** bir mânâdadır; denir: “**عامٌ قابِلٌ**”; yani **مُقْبِلٌ**. “Allah, ondan **قَبَلَ** ettiği ve **دَبَرَ** ettiği şeyi çirkin kılsın.” Ve bazısı ondan **فَعَلَ** demez. Ve “**تَقَبَّلتُ** şeyi ve **قَبِلتُهُ** onu **قَبولاً** (kafın fethi ile)”; ve o, şâz bir mastardır. Ve ayrıca denir: “Falanın üzerinde **قَبولٌ** var”; nefis onu kabul ettiği zaman. Ve **القَبولُ** ayrıca: **الصَبَا**’dır; o, **الدَبورَ**’a karşı gelen bir rüzgârdır. Ve dedi ki:
فإن الريحَ طيِّبةٌ قَبولُ

Ve rüzgâr **قَبَلَتِ** (feth ile) **تَقْبُلُ** **قُبولاً** (zamme ile); ve isim bundan meftûh, mastar ise mazmûm( dur). Ve **القَبَلُ** (hareke ile): yerden seni karşılayan bir tümsek( tir). Denir: “O **القَبَلِ**’de bir şahıs gördüm.” Ve **القَبَلَ** ayrıca: **فحَجٌ**’dir; o, iki ayağın üst kısmının yaklaşması ve iki topuğunun uzaklaşmasıdır. Ve ayrıca denir: “Hilâli **قَبَلاً** gördük”; bundan önce görülmemiş olduğu zaman. Ve gözde **القَبَلُ**: siyahlığın buruna doğru yönelmesi( dir); ve gözü **قَبِلَتْ**, ben de onu **أقْبَلْتُها**. Ve **أقْبَلُ** bir adam, **القَبَلِ**’i açık(olan); o, sanki burnunun ucuna bakıyor gibidir. **الخنساء** dedi ki:
ولما أن رأيتَ الخيلَ قُبْـلاً		تُباري بالخدود شَبا العَوالي

Ve **قَبْلاءُ** bir koyun, **القَبَلِ**’i açık(olan); o, iki boynuzu yüzüne doğru yönelmiş olandır. Ve **القَبَلُ** ayrıca: develerin, başlarının üzerine dökülürken suyu içmesi ve bundan önce onlar için bir şey olmamış olmasıdır. Ve falan **قَبَلاً** konuştu da güzel yaptı; o, hazırlanmadığı hâlde konuşmasıdır.
**الأصمعيّ**: “Onu **قَبَلاً** **رَجَزْتُهُ**”; ona, hazırlamamış olduğun bir **رَجَزاً** okuduğun zaman. Ve **القَبَلُ** ayrıca: **قَبَلَةٍ**’nin cem‘idir; o, **الفُلْكَةُ**’dir; ve o, kendisiyle iğne batırılan boncuktan bir türdür. Ve büyücü kadın der ki: “Ey **قَبَلَةُ**! Onu **أقْبَليهِ**.” Ve bazen binek hayvanının boynuna asılır; onunla göz(defedilir). Ve onu **قَبَلاً** ve **قُبُلاً** (zamme ile) gördüm; yani karşı karşıya ve gözle görerek. Ve onu **قِبَلاً** (kafın kesri ile) gördüm. Yüce Allah dedi ki: “**أوَ يأتِيَهُمُ العذابُ قِبَلاً**”; yani gözle görerek. Ve benim, falanın **قِبَلَ**’inde bir hakkım var; yani onun yanında. Ve “Sana, **ذي قِبل**’den on’a kadar konuşmam”; yani yeniden başlattığım(şey)de. Ve “Benim ona **قِبَلٌ**’im yok”; yani güç(üm) yok. Ve kadınlardan **القابِلَةُ** bilinen(dir). Denir: “**قَبِلَتِ القابلةُ المرأةَ** **تَقْبَلُها** **قِبالَةً**”; çocuğu **قَبِلَتِ** ettiği zaman; yani doğumda onu karşıladı; ve aynı şekilde adam, su çekenin elinden kovayı **قَبولاً** ile **قَبِلَ**; o hâlde o **قابِلٌ**’dir. Ve **القَبيلُ** ve **القَبولُ**: **القابِلَةُ**’dir. **الأعشى** dedi ki:
كَصَرْخَةِ حُبْلى أسلمتها قَبيلُها

Ve **قَبولها** diye rivayet edilir; yani ondan ümidini kesti. Ve **القَبيلُ**: kefil ve **العريفُ**’tir. Ve onunla **قَبَلَ**; **يَقْبُلُ** ve **يَقْبِلُ** **قَبالَةً**. Ve biz onun **قَبالَتِهِ**’ndeyiz; yani onun **عِرافَتِهِ**’nde. Ve **القَبيلُ**: çeşitli kavimlerden, üç ve daha fazlasından oluşan topluluk; Rum, Zenc ve Arap gibi. Ve cem‘i **قُبُلٌ**’dür. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وحَشَرْنا عليهم كلَّ شيءٍ قُبُلاً**”. **الأخفش** dedi ki: yani **قَبيلاً**. Ve **الحسن** dedi ki: gözle görerek. Ve **القبيلَةُ**: başın **قبائِلِ**’inden bir tanesidir; o, parçaları birbirine çatallanmış kesitlerdir; **الشُؤونُ** onunla birleşir. Ve onunla Arapların **قبائِلُ**’i adlandırıldı. Ve tekili **قَبيلةٌ**’dir; ve onlar tek bir babanın oğullarıdır. Ve **القَبيلُ**: kadın ipliğini bükerken eğirdiğinden getirdiği(şey)dir. Ondan denildi: “**قَبيلاً**’i **دَبيرٍ**’den bilmez.” Ve **أقْبَلَ**: **أدْبَرَ**’ın zıddı. Denir: “**أقْبَلَ** **مُقْبَلاً**.” Ve yüzüyle ona **أقْبَلَ**. Ve “**أقْبَلْتُ النعلَ**”, “**قابَلْتُها**” gibi; yani ona bir **قبالاً** yaptım. Ve “Onu şeye **أقْبَلْتُهُ**”; yani onu, onun **قُبالَتُهُ**’nu izler kıldım. Denir: “Mızrakları kavme doğru **أقْبَلْنا**.” Ve “Develeri vadinin ağızlarına **أقْبَلْتُ**.” Ve **المُقابَلَةُ**: yüz yüze gelme(dir). Ve **التقابُلُ** onun gibidir. Ve **مُقابَلٌ** bir adam; yani anne-babasının **قِبَلِ**’inden soyu kerim. Ve **قوبِل**. Ve dedi ki:
إن كنتَ في بكرٍ تَمُتُّ خُؤولَةً		فأنا المُقابلُ من ذَوي الأعْمامِ

Ve “Onun işi **اقْتَبَلَ**”; yani onu yeniden başlattı. Ve **مُقْتَبَلُ الشبابِ** bir adam; onda yaşlılık izi belirgin olmadığı zaman. Ve hutbeyi **اقْتَبَلَ**; yani onu irticâlen söyledi. Ve **الاستقبال**: **الاستدبار**’ın zıddı. Ve kitabın **مُقابَلَةُ**’si: onun karşılaştırılmasıdır. Ve **مُقابَلَةٌ** bir koyun: kulağından, belli olmayan bir parça kesildi ve önden asılı bırakıldı. Eğer arkadan ise o **مُدابَرَةٌ**’dir.
