# قبن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قبن

قَبَنَ الرجلُ يَقْبِنُ قُبُوناً: ذهب في الأَرض. واقْبأَنَّ اقْبِئناناً: انْقَبَضَ كاكْبَأَنَّ. ابن بُزُرْج: المُقْبَئِنُّ المنقبض المُنْخَنِسُ. وأَقْبَنَ إذا انهزم من عدوِّه. وأَقْبَنَ إذا أَسرع عَدْواً في أَمان. والقَبِينُ: المُنْكمِش في أُموره. والقَمينُ: السريع. والقَبَّانُ: الذي يُوزَنُ به، لا أَدري أَعربيّ أَم معرَّب. الجوهري: القَبَّانُ القُسْطاسُ، مُعَرَّب. وقال أَبو عبيد في حديث عمر، رضي الله عنه: إني أَسْتَعِينُ بقُوَّةِ الفاجر ثم أَكون على قَفَّانه، قال: يقول أكون على تَتَبُّعِ أَمره حتى أَسْتَقْصِيَ عِلْمَه وأَعْرِفَه؛ قال: وقال الأَصمعي قَفَّانُ كلِّ شيء جِماعُه واستقصاء معرفته؛ قال أَبو عبيد: ولا أَحْسَبُ هذه الكلمة عربية إنما أَصلها قَبَّان، ومنه قول العامة: فلان قَبَّانٌ على فلان إذا كان بمنزلة الأَمين عليه والرئيس الذي يتتبع أَمره ويحاسبه، وبهذا سمي المِيزانُ، الذي يقال له القَبَّانُ، القبَّانَ. وحِمارُ قَبَّانَ:دُوَيْبَّةٌ معروفة؛ وأَنشد الفراء: يا عَجَباً لقدرأَيتُ عَجبا:
حِمارَ قَبَّانَ يَسُوقُ أَرْنَبا،
خاطِمَها زَأَمَّهَا أَنْ تَذْهَبا
الجوهري: ويقال هو فَعَّالٌ،. والوجه أَن يكون فَعْلانَ. قال ابن بري: هو فَعْلانُ وليس بفَعَّالٍ؛ قال: والدليل على أَنه فعلان امتناعُه من الصَّرْف بدليل قول الراجز:
حِمارَ قَبَّانَ يسوق أَرنبا
ولو كان فَعَّالاً لانصرف.

### Türkçe

**قَبَنَ** adam **يَقْبِنُ** **قُبُوناً**: yerde gitti. Ve **اقْبأَنَّ** **اقْبِئناناً**: **اكْبَأَنَّ** gibi büzüldü.

İbn Büzurc: **المُقْبَئِنُّ**; büzülen, geri çekilen, sinen.

Ve **أَقْبَنَ**: düşmanından bozguna uğrayıp kaçtı.

Ve **أَقْبَنَ**: emniyet içinde koşarak süratlendi.

Ve **القَبِينُ**: işlerinde içine kapanan.

Ve **القَمينُ**: hızlı olan.

Ve **القَبَّانُ**: kendisiyle tartılan şey; Arapça mı yoksa Arapçalaştırılmış mı, bilmiyorum.

Cevherî: **القَبَّانُ** **القُسْطاسُ**’tır; Arapçalaştırılmıştır.

Ve Ebû Ubeyd, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisi hakkında dedi: “Şüphesiz ben fâcirin kuvvetiyle yardım isterim, sonra onun **قَفَّانه**’ı üzerinde olurum”; dedi ki: “Onun işini takip üzere olurum; ta ki bilgisini sonuna kadar araştırayım ve onu tanıyayım.” Dedi ki: Asmaî dedi: Her şeyin **قَفَّانُ**’ı, onun toplanması ve bilgisinin sonuna kadar araştırılmasıdır. Ebû Ubeyd dedi: Bu kelimenin Arapça olduğunu sanmıyorum; ancak aslı **قَبَّان**’dır. Bundan, avamın sözü: “Falan, falanın üzerinde **قَبَّانٌ**” (yani) onun üzerinde emin makamında ve işini takip edip onu hesaba çeken reis olduğu zaman. Bununla, kendisine **القَبَّانُ** denilen teraziye isim verilmiştir: **القبَّانَ**.

Ve **حِمارُ قَبَّانَ**: bilinen küçük bir hayvancıktır. Ferrâ’ inşad etti:

يا عَجَباً لقدرأَيتُ عَجبا:
حِمارَ قَبَّانَ يَسُوقُ أَرْنَبا،
خاطِمَها زَأَمَّهَا أَنْ تَذْهَبا

Cevherî: Ve denilir ki o **فَعَّالٌ**’dır. Vech ise, onun **فَعْلانَ** olmasıdır.

İbn Berrî dedi: O **فَعْلانُ**’dır, **فَعَّالٍ** değildir. Dedi ki: Onun **فَعْلان** olduğuna delil, sarftan men edilmesidir; râcizin sözü deliliyle:

حِمارَ قَبَّانَ يسوق أَرنبا

Ve eğer **فَعَّالاً** olsaydı sarf olunurdu.
