# قب (ق-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب القاف والباء
قب ، بق : مستعملان .
قب : القَبُّ : ضربٌ من اللُّجُمِ أصعَبُها وأعظمها ، ويقال لشيخ القومِ قَبُّ القوم .
أبو عبيد عن الأصمعي : القَبُّ هو الْخَرْقُ
الذي في وسط البَكرَةِ وله أسنان من خشب . قال : وتسمى الخشبة التي فوق أسنانِ المحالة القَبَّ وهي البكرة .
وقال الأصمعي : يقال : عليك بالقَبِّ الأكبرِ يريدونَ الرأسَ الأكبر .
ابن هانىءٍ عن أبي عبيدة : قِبُّ الإسْتِ وهو العُصْعُصُ .
وقال الليث : الزق قبك بالأرض ، وقال وقَبُّ الدُّبُر مفرج ما بين الألْيَتَيْنِ .
أبو عبيد : القَبُّ ما يُدْخَلُ في جيبِ القميصِ من الرقاع .
وقال شمر : الرأسُ الأكبرُ يرادُ بهِ الرَّئيسُ ، يقال : فلانٌ قَبُّ بني فلانٍ ، أي : رئيسهم .
أبو عبيد عن الأصمعي : ما سمعنا العامَ قابَّةً يعني الرعدَ .
وقال ابن السكيت : ما أصابتنا العامَ قابَّةٌ ، ويقول : هو الرَّعدُ ، وإنما هو : ما وقعتِ العامَ ثَم قابَّةٌ .
وقال الليث ما قال ابن السكيت ، ولكنه قالهُ بغير حرف الجَحْدِ ، وقال : أصابتهم العامَ قابَّةٌ أي شيءٌ من المطر .
أبو عبيد عن الأصمعي : قَبَّ التمرُ يَقِبُّ قُبُوباً إذا يبسَ وكذلك الجرحُ ، وقبَّ الأسدُ يَقِبُّ قَبيباً إذا سمعت قَعْقَعَةَ أنيابِه ، وقد اقْتَبَّ فلانٌ يد فلانٍ اقتِباباً إذا قطعها .
وقال أبو عبيد : القبقبةُ صوتُ جوفِ الفرسِ وهو القَبيبُ ، وقيل للبطنِ قَبْقَبٌ لِقَبْقَتِهِ ، وهي حكاية صوتِ البطن ، والأقَبُّ الضامرُ ، والمرأةُ قَبَّاء والجمع قُبٌّ .
وقال أبو نصر : سمعتُ الأصمعي يقول : رُوِي عن عمر أنه ضَرَبَ رجلاً فقال : إِذا قَبَّ ظهرهُ فردُّوهُ إليَّ .
قال : وقَبَّ ظهرُهُ يقُبُّ قُبوباً ، إذا ضُرب بالسوْط وغيره ، فَجَفَّ فذلك القُبُوب .
وقبقبَ الفحلُ : إذا هدرَ قبقبةً .
وقال الليث : قَبَّ اللحمُ يَقِبُّ : إذا ذهبت نُدُوَّتُهُ وطراوته .
وقال خالد بن صفوان لابنه وهو يعاتبه : لا تُفْلِحُ العامَ ولا قابِلَ ولا قابَّ ولا قُباقِب ولا مُقَبْقِبَ ، وكل كلمةٍ منها لسنةٍ بعد سنة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَبْقَابُ : الكذّابُ ، قال : والقبقابُ : الخرَزَةُ التي تُصْقَلُ بها الثياب .
عمرو عن أبيه : قَبْقَبَ إذا حَمُقَ .
وقال الليث : القَبَبُ : دِقَّةُ الخَصْر .
وأنشد في وصف فرس :
اليدّ سابحةٌ والرّجْلُ طامحة
والعينُ قارِحةٌ والبطنُ مَقْبُوب
أي : قُبَّ بطنُه ، والفعل : قَبَّه يَقُبُّه قَبّاً ، وهو شدة الدَّمْج للاستدارة ، والنعتُ أقَبُّ وقَبَّاء .
ويقال للبصرة : قُبَّة الإسلام ، ويقال : قَبَّبْتُ قُبَّةً أُقَبِّبُها تقبيباً ، إذا بنيتها .
وقال غيره : القُباب : ضَرب من السمك يشبه الكَنْعَد .
وقال جرير :
لا تَحْسِبنّ مِراسَ الحربِ إن خطرت
أكلَ القُباب وأَدْم الرُّغْف بالصير
وسمعت أعرابياً ينشد في جاريةٍ تسمى لَعْسَاء :
لَعْساءُ يا ذاتَ الحِرِ القبقاب
فسألتهُ عن القبقابِ فقال : هو الواسع المسترخي الذي يُقَبْقِبُ عند الإيلاج .
وقال الفرزدق :
لَكَمْ طَلَّقْت في قيس عيلانَ من حِرٍ
وقد كانَ قَبْقَاباً رِماحُ الأراقِمِ
وسئل أحمد بن يحيى عن تفسير حديث روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خيرُ الناسِ القُبِّيّونَ ) فقال : إن صح الخبرُ فهُم الذين يَسْرُدُونَ الصَّومَ حتى تضمُرُ بطونُهُم .
قال : وقال ابن الأعرابي : قَبَّ إذا ضُمِّرَ للسِّباق ، وقَبَّ إذا جفَّ . قال : والقبقبُ : سَيرٌ يدورُ على القَرَبُوسَيْنِ كليهما .
وقال ابن دريد : القَبْقَبُ عند العربِ خشبُ السَّرْجِ وعند المولدين سيرٌ يعترضُ وراء القَرَبوسِ المؤخر .
وأنشد غيره :
يَزِلَ لِبْدُ القَبْقَب المركاح
عن مَتنِهِ من زَلَقٍ رَشّاح
فجعلَ السَّرْجَ نفسهُ قبقباً كما يسمونَ النَّبْلَ ضالاً والقوسَ شَوْحَطاً .
بق : قال الليث : البَقّ : عظامُ البعوضِ الواحدة بَقَّةٌ .
وقال رؤبة :
يَمْصَعْنَ بالأذنابِ من لوحٍ وبَقّ
اللوح : العطش ها هنا .
قال : والبَقاقُ إسقاط متاع البيت ، قال : وبلغنا أن عالماً من علماءِ بني إسرائيل وضعَ للناسِ سبعين كتاباً في الأحكامِ وصُنُوفِ العلم فأَوحى اللَّهُ إلى نبيَ من أنبيائهم أن قُلْ لفلانٍ إِنك قد ملأتَ الأرضَ بَقاقاً وإن اللَّهَ لم يقبل من بَقاقِكَ شيئاً .
قال أبو منصور : البقاقُ كثرةُ الكلام .
وقال أبو عبيد : يقال : بَقَّ الرجلُ وأبَقَّ إذا كثر كلامه .
قال : وأنشد الأصمعي :
وقد أقودُ بالدّوَي المُزَمَّلِ
أخْرَسَ في السّفرِ بَقاق المنزل
يقول : إِذا سافر فلا بيان له ولا لسان وإِذا أقام بالمنزل كثر كلامه .
فَمَعنى الحديث : أنَّ الله لم يقبل مما أكثر
من كلامه شيئاً .
وقال الليث : البَقْبَقَةُ حكايةُ صوْتٍ كما يُبَقْبِقُ الكوز في الماءِ ، ويقالُ للرَّجُلِ الكثير الكلام بَقْبَاقٌ .
وقال الأصمعي : أبَقَّ وَلدُ فلان إبقاقاً إذا كَثُرُوا ، وبَقَّ النَّبْتُ بقوقاً وذَلك حين يطلعُ ، وأبقَّ الوادي إذا طَلعَ نباته .
وأما قول الراعي :
رَعَتْ مِنْ خُفافٍ حينَ بقَّ عِيابهُ
وَحَلَّ الرَّوَايَا كل أَسْحَمَ ماطِرِ
قال بعضهم : بقَّ عيابهُ أي : نشرها وبَقَّ فلانٌ ماله أي فَرقَهُ .
وقال الرَّاجزُ :
أمْ كَتَمَ الفَضلَ الذي قد بقَّهُ
في المسلمينَ جِلَّهُ وَدِقَّهُ
ويقال : بَقْبَقَ عَلَينَا الكلامَ أيْ فَرَّقَهُ ، وبَقَّةُ اسمُ امرأةٍ ، وأنشد الأحمر :
يَوْمُ أدِيم بَقةَ الشَّرِيم
أفضلُ مِنْ يَوْم احلقي وقومي
يريدُ بقولهِ : احلقي وقومي الشِّدَّة ، وبقَّةُ اسمُ موضعٍ بعينه .
ومنه قولهم في ترقيص الصبي :
ترقَّ عَيْنَ بقَهْ . . حُزُقَّةً حُزُقَّهْ
قيل : عين بقَّة اسم قصر أوْ حِصْنٍ ، أرادت أن تقول له : إرْقَ عَيْن بقَّه ، أي : اصْعَدْ إلى أعْلاها ، وقيل : نَاغَتْهُ بهذا فشبهته بعين البقَّة لصغر جثته .
وأما قول الشاعر :
ألم تَسْمَعَا بالبَقَّتَيْن المناديا
فإنَّهُ أرَادَ بالبقتين الحصن المعروف فثنّاه .
كما قال :
ومَهْمَهَين قذفين مَرتين
قَطَعْنَهُ بالأمِّ لا بالسمتَين
وربما ثنى فقيلَ البَقّتينِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : البَقَقَةُ الثّرْثارُونَ .
قال : وكنتُ إذا أتيتُ العُقيْليَّ لم يتكلمْ بشيءٍ إلا كتبتُهُ .
فقال : ما تَرَكَ عندي قابَّةً إلا اقتبها ولا نُقارَةً إلا انْتَقَرَها .

##### Türkçe

باب **القاف** و**الباء**
**قب** ، **بق** : ikisi de kullanılandır.
**قب** : **القَبُّ**: gemlerin bir türü; onların en zoru ve en büyüğü. Ve kavmin şeyhine **قَبُّ القوم** denir.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **القَبُّ** orta kısmındaki delik olan
**البَكرَةِ**’dir; ve onun taştan (ahşaptan) dişleri vardır. Dedi ki: ve **المحالة**’nin dişlerinin üstündeki tahta da **القَبَّ** diye adlandırılır; o da **البكرة**’dir.
El-Asmaî dedi ki: denir: **عليك بالقَبِّ الأكبر**; **الرأسَ الأكبر**’i kastederler.
İbn Hânî’, Ebû Ubeyde’den: **قِبُّ الإسْتِ**; o **العُصْعُصُ**’tur.
Leys dedi ki: **الزق قبك بالأرض**; ve dedi ki: **قَبُّ الدُّبُر** iki kalça arasındaki açıklık, ayrıklık olan şeydir.
Ebû Ubeyd: **القَبُّ** gömleğin yakasına yamalardan sokulan şeydir.
Şemmer dedi ki: **الرأسُ الأكبرُ** ile **الرَّئيسُ** kastedilir; denir: falan, falan oğullarının **قَبُّ**’udur; yani onların reisi.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: bu yıl **قابَّةً** işitmedik; yani gök gürültüsünü.
İbn es-Sikkît dedi ki: bu yıl bize **قابَّةٌ** isabet etmedi; ve der ki: o **الرَّعدُ**’dur; ancak o şudur: bu yıl orada bir **قابَّةٌ** vaki olmadı.
Leys, İbn es-Sikkît’in dediğini söyledi; fakat onu **حرف الجَحْدِ** olmaksızın söyledi; ve dedi ki: bu yıl onlara bir **قابَّةٌ** isabet etti; yani yağmurdan bir şey.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **قَبَّ التمرُ يَقِبُّ قُبُوباً**; kuruduğu zaman; yara da böyledir. Ve **قبَّ الأسدُ يَقِبُّ قَبيباً**; azı dişlerinin takırtısını işittiğin zaman. Ve falan, falanın elini **اقْتَبَّ** etti; **اقتِباباً**; onu kestiği zaman.
Ebû Ubeyd dedi ki: **القبقبةُ** atın iç boşluğunun sesidir; o **القَبيبُ**’dir. Ve karına, onun **قَبْقَبَتِهِ** sebebiyle **قَبْقَبٌ** denildi; o, karın sesinin taklididir. Ve **الأقَبُّ** zayıf, cılızdır. Kadın **قَبَّاء**’dır; çoğulu **قُبٌّ**’dur.
Ebû Nasr dedi ki: el-Asmaî’nin şöyle dediğini işittim: Ömer’den rivayet edildi ki bir adamı dövdü, sonra dedi: “**إِذا قَبَّ ظهرهُ** onu bana geri getirin.”
Dedi ki: **قَبَّ ظهرُهُ يقُبُّ قُبوباً**; kamçı ve başkasıyla vurulduğu zaman, kuruyup sertleşirse; işte o **القُبُوب**’dur.
Ve **قبقبَ الفحلُ**: **قبقبةً** böğürdüğü zaman.
Leys dedi ki: **قَبَّ اللحمُ يَقِبُّ**: nemi ve tazeliği gittiği zaman.
Hâlid b. Safvân, onu azarlarken oğluna dedi ki: “Bu yıl ne **تُفْلِحُ** edersin, ne **قابِلَ** ne **قابَّ** ne **قُباقِب** ne **مُقَبْقِبَ**”; ve bu kelimelerin her biri, yıldan sonra bir yıl içindir.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **القَبْقَابُ**: yalancı. Dedi ki: ve **القبقابُ**: elbiselerin onunla parlatıldığı boncuktur.
Amr, babasından: **قَبْقَبَ**; ahmaklaştığı zaman.
Leys dedi ki: **القَبَبُ**: belin inceliğidir.
Bir atın vasfında inşad etti:
اليدّ سابحةٌ والرّجْلُ طامحة
والعينُ قارِحةٌ والبطنُ مَقْبُوب
Yani: karnı **قُبَّ** edildi. Fiil: **قَبَّه يَقُبُّه قَبّاً**; o, yuvarlaklık için şiddetli sıkılaştırmadır. Sıfat: **أقَبُّ** ve **قَبَّاء**.
Basra’ya **قُبَّة الإسلام** denir. Ve denir: **قَبَّبْتُ قُبَّةً أُقَبِّبُها تقبيباً**; onu bina ettiğim zaman.
Başkası dedi ki: **القُباب**: **الكَنْعَد**’e benzeyen bir balık türüdür.
Cerîr dedi ki:
لا تَحْسِبنّ مِراسَ الحربِ إن خطرت
أكلَ القُباب وأَدْم الرُّغْف بالصير
**لَعْسَاء** adlı bir cariye hakkında bir bedevînin inşad ettiğini işittim:
لَعْساءُ يا ذاتَ الحِرِ القبقاب
Ona **القبقاب** hakkında sordum; dedi ki: o, geniş, sarkık olandır; cinsel birleşme sırasında **يُقَبْقِبُ** eder.
Ferazdak dedi ki:
لَكَمْ طَلَّقْت في قيس عيلانَ من حِرٍ
وقد كانَ قَبْقَاباً رِماحُ الأراقِمِ
Ahmed b. Yahyâ’ya, Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edilen bir hadisin tefsiri soruldu; onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: “**خيرُ الناسِ القُبِّيّونَ**”; dedi ki: haber sahihse, onlar oruç tutmayı ardı ardına sürdüren kimselerdir; ta ki karınları zayıflasın.
Dedi ki: ve İbn el-A‘râbî dedi ki: **قَبَّ**; yarış için zayıflatıldığı zaman. Ve **قَبَّ**; kuruduğu zaman. Dedi ki: ve **القبقبُ**: her iki **القَرَبُوسَيْنِ** üzerinde dönen bir kayıştır.
İbn Düreyd dedi ki: **القَبْقَبُ** Araplar nezdinde eyerin tahtasıdır; müvelledler nezdinde ise arka **القَرَبوسِ**’un gerisinde enlemesine geçen bir kayıştır.
Başkası inşad etti:
يَزِلَ لِبْدُ القَبْقَب المركاح
عن مَتنِهِ من زَلَقٍ رَشّاح
Böylece eyerin kendisini **قبقباً** yaptı; tıpkı okun adını **ضالاً** ve yayın adını **شَوْحَطاً** diye adlandırdıkları gibi.
**بق** : Leys dedi ki: **البَقّ** sivrisineğin kemikleridir; bir tanesi **بَقَّةٌ**’dir.
Rü’be dedi ki:
يَمْصَعْنَ بالأذنابِ من لوحٍ وبَقّ
**اللوح**: burada susuzluktur.
Dedi ki: ve **البَقاقُ** ev eşyasını düşürmektir. Dedi ki: bize ulaştı ki Benî İsrail âlimlerinden bir âlim, insanlar için hükümler ve ilim türlerinde yetmiş kitap vaz‘ etti; bunun üzerine Allah, onların peygamberlerinden bir peygambere vahyetti: falana de ki: “Sen yeryüzünü **بَقاقاً** ile doldurdun; ve Allah, senin **بَقاقِكَ**’ından hiçbir şeyi kabul etmedi.”
Ebû Mansûr dedi ki: **البقاقُ** sözün çokluğudur.
Ebû Ubeyd dedi ki: denir: adam **بَقَّ** etti ve **أبَقَّ** etti; konuşması çoğaldığı zaman.
Dedi ki: el-Asmaî inşad etti:
وقد أقودُ بالدّوَي المُزَمَّلِ
أخْرَسَ في السّفرِ بَقاق المنزل
Der ki: yolculuk edince onun ne beyanı vardır ne dili; menzilde ikamet edince konuşması çoğalır.
Öyleyse hadisin manası: Allah, konuşmasından çoğalttığı şeylerden hiçbirini kabul etmedi.
Leys dedi ki: **البَقْبَقَةُ** bir sesin taklididir; tıpkı testinin suda **يُبَقْبِقُ** etmesi gibi. Ve çok konuşan adama **بَقْبَاقٌ** denir.
El-Asmaî dedi ki: falanın çocuğu **أبَقَّ** etti; **إبقاقاً**; çoğaldıkları zaman. Ve bitki **بَقَّ** etti; **بقوقاً**; bu, çıktığı zamandır. Ve vadi **أبقَّ** etti; bitkisi çıktığı zaman.
Çobanın sözüne gelince:
رَعَتْ مِنْ خُفافٍ حينَ بقَّ عِيابهُ
وَحَلَّ الرَّوَايَا كل أَسْحَمَ ماطِرِ
Bazıları dedi ki: **بقَّ عيابهُ**; yani onları yaydı. Ve falan, malını **بَقَّ** etti; yani onu dağıttı.
Recez söyleyen dedi ki:
أمْ كَتَمَ الفَضلَ الذي قد بقَّهُ
في المسلمينَ جِلَّهُ وَدِقَّهُ
Ve denir: **بَقْبَقَ عَلَينَا الكلامَ**; yani onu dağıttı. Ve **بَقَّةُ** bir kadının adıdır. El-Ahmer inşad etti:
يَوْمُ أدِيم بَقةَ الشَّرِيم
أفضلُ مِنْ يَوْم احلقي وقومي
Onun sözüyle **احلقي وقومي** şiddeti kasteder. Ve **بَقَّةُ** belirli bir yerin adıdır.
Bundan, çocuğu zıplatmada onların sözü:
ترقَّ عَيْنَ بقَهْ . . حُزُقَّةً حُزُقَّهْ
Denildi ki: **عين بقَّة** bir köşkün veya kalenin adıdır. Ona demek istedi: **إرْقَ عَيْن بقَّه**; yani onun en üstüne çık. Ve denildi ki: onu bununla şakalaştırdı; onu, cüssesinin küçüklüğü sebebiyle **عين البقَّة**’ye benzetti.
Şairin sözüne gelince:
ألم تَسْمَعَا بالبَقَّتَيْن المناديا
Şüphesiz o, **البقتين** ile bilinen kaleyi kastetti; onu ikil yaptı.
Nitekim dediği gibi:
ومَهْمَهَين قذفين مَرتين
قَطَعْنَهُ بالأمِّ لا بالسمتَين
Ve bazen ikil yapılır; böylece **البَقّتينِ** denilir.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den dedi ki: **البَقَقَةُ** çok gevezelerdir.
Dedi ki: ben **العُقيْليَّ**’ye geldiğimde, bir şey konuşmazdı ki onu yazayım.
Bunun üzerine dedi ki: “Bende bir **قابَّةً** bırakmadı ki onu **اقتبها** etmesin; ve bir **نُقارَةً** bırakmadı ki onu **انْتَقَرَها** etmesin.”

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف وما بعدها في الثلاثي الذي يقال له المضاعف والمطابق)
(قل)  القاف واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على نَزَارة الشيء، والآخرُ على خلاف الاستقرارِ، وهو الانزعاج.
فالأوَّل قولهم: قلَّ الشَّيءُ يقلُّ قلَّة فهو قليل، والقُلُّ: القِلَّة، وذلك كالذُّل والذِّلّة. وفي الحديثِ في الرِّبا: "إنْ كَثُرَ فإنَّه إلى قُلٍّ". وأمَّا القُلََّة التي جاءت في الحديث([1])، فيقولون: إن القُلَّة ما أقلَّهُ الإنسان من جَرّةٍ أو حُبٍّ، وليس في ذلك عند أهل اللُّغة حدٌّ محدود قال:
فَظَلِلْنا بنَعْمةٍ واتّكأْنا *** وشَرِبْنا الحَلالَ من قُلَلِهْ([2])ويقال: استقلَّ القومُ، إذا مضَوا لمسيرِهم، وذلك من الإقلال أيضاً، كأنهم استخفُّوا السَّير واستقلُّوه. والمعنى في ذلك كلِّه واحد. وقولنا في القُلَّة ما أقلَّه الإنسان فهو من القِلَّة أيضاً، لأنَّه يقلُّ عنده.
وأمّا الأصل الآخَر فقال: تَقَلقلَ الرَّجُل وغيرُه، إذا لم يثبُتْ في مكانٍ. وتقلقَل المِسمارُ: قَلِقَ في موضعه. ومنه فرسٌ قُلقُلٌ: سريع. ومنه قولهم: أخَذَه قِلٌّ من الغضب، وهو شِبه الرِّعْدة.
(قم)  القاف والميم أصلٌ واحد يدلُّ على جَمع الشيء. من ذلك: قَمْقَمَ الله عَصَبه، أي* جَمَعه، والقَمْقام: البحر، لأنَّه مُجتَمَع للماء. والقَمقام: العدد الكثير، ثمَّ يشبَّه به السيِّد الجامع لِلسِّيادة الواسعُ الخير.
ومن ذلك قُمَّ البيتُ، أي كُنِس. والقُمَامة: ما يُكنَس؛ وهو يُجمَع. ويقال من هذا: أقمَّ الفَحلُ الإبلَ، إذا ألقَحَها كلَّها. ومِقَمَّة الشّاة: مِرَمَّتها([3])، وسميِّت بذلك لأنها تقمُّ بها النَّباتَ في فيها. ويقال لأعلى كلِّ شيءٍ: القِمَّة، وذلك لأنَّه مُجتَمعُه الذي به قِوَامُه.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَمقام: صغار القِرْدان.
(قن)  القاف والنون بابٌ لم يُوضَع على قياسٍ، وكلماتُه متباينة. فمن كلماته القِِنُّ، وهو العَبْد الذي مُلِك هو وأبوه. والقُنَّة: أعلَى الجبل. والقُنَان: رِيح الإبِطِ أشَدَّ ما يكون([4]). والقُناقِن: الدليل الهادي، البصيرُ بالماء تحتَ الأرض، والجمع قَنَاقِن([5]).
(قه)  القاف والهاء ليس فيه إلا حكاية القَهْقَهة: الإغراب في الضحك. يقال: قَهٌّ وقهقَهةٌ، وقد يخفَّف. قال:
* فهنَّ في تَهَانُفٍ وفي قَهِ([6]) *
 ويقولون: القَهقهة: قَرَبُ الوِرد([7]).
(قب)  القاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وتجمُّع. من ذلك القُبَّة، وهي معروفة، وسمِّيت لتجمُّعها. والقَبقَب: البطن، لأنَّه مُجتَمع الطَّعام. والقَبُّ في البَكَرة([8]). وأمَّا قولُهم: إنَّ القَبَب: دِقَّة الخَصْرِ فإنما معناه تجمُّعُه حتَّى يُرَى أنّه دقيق. وكذلك الخيلُ القُبّ: هي الضَّوامر، وليس ذلك [إلاَّ] لذهابِ لُحُومِها والصَّلابةِ التي فيها. وأمَّا القابّة فقال ابن السِّكِّيت: القَابّة: القَطْرة من المَطَر. قال: وكان الأصمعيّ يصحِّف ويقول: هي الرَّعد. والذي قاله ابنُ السِّكيت أصحُّ وأقْيَس؛ لأنَّها تَقُبُّ التُّرْبَ أي تجمعه.
ومما شذَّ عن هذا الباب تسميتُهم العام الثالث القُبَاقِب، فيقولون عامٌ، وقابلٌ، وقُبَاقِب([9]).
ومما شذَّ أيضاً قولُهم:   اقتبَّ يدَه، إذا قَطَعها.
(قت)  القاف والتاء فيه كلمتانِ متباينتان، إحداهما القَتُّ، وهو نَمُّ الحديث. وجاء في الأثر: "لا يدخُلُ الجنة قَتَّاتٌ"، وهو النَّمّام. والقَتُّ: نَباتٌ. والقَتُّ والتَّقتِيتُ([10]): تطييبُ الدُّهن بالرَّياحين.
(قث)  القاف والثاء كلمةٌ تدلُّ على الجمع. يقال: جاء فلانٌ يقُثُّ مالاً ودنيا عريضة.
(قح)  القاف والحاء ليس هو عندنا أصلاً، ولكنهم يقولون: القُحّ: الجافي من الناس والأشياء، حتى يقولون للبطِّيخة التي لم تَنْضَج: إنّها لَقحٌّ.
(قد)  القاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعِ الشيء طولاً، ثم يستعار. يقولون: قَدَدْتُ الشَّيء قدَّاً، إذا قطعتَه طولاً أقُدُّه، ويقولون: هو حسَنُ القَدّ، أي التقطيع، في امتدادِ قامته. والقِدُّ: سيرٌ يقَدُّ من جلدٍ غيرِ مدبوغ. واشتقاق القَدِيد منه. والقِدَّة: الطريقةُ والفِرقة من الناس، إذا كان هوَى كلِّ واحدٍ غيرَ هوى صاحِبِه. ثمَّ يستعيرون هذا فيقولون: اقتدَّ فلانٌ الأمورَ، إذا دَبَّرَها ومَيَّزها. وقَدَّ المسافرُ المَفازةَ. والقَيْدُود: النَّاقة الطَّويلة الظَّهر على الأرض. والقَدُّ: جِلد السَّخلة، الماعزة. ويقولون في المثَل: "ما يَجعَلُ قَدَّك إلى أديمك". ويقولون القُدَاد: وجَعٌ في البطن.
(قذ)  القاف والذال قريبٌ من الذي قبلَه، يدلُّ على قطعٍ وتسويةٍ طولاً وغيرَ طُول. من ذلك القُذَذ: ريش السَّهم، الواحدة قُذَّة. قالوا: والقَذُّ: قطعها. يقال: أُذُنٌ([11]) مقذوذة، كأنّها بُرِيَتْ بَرْيا. قال:
* مَقْذُوذةُ الآذانِ صَدْقاتُ الحَدَقْ([12]) *
وزعم بعضهم أن القُذَاذات: قِطَعُ الذَّهب، والجُذَاذات: قِطَع الفِضّة. وأمَّا السهم الأقَذُّ فهو الذي لا قُذَذَ عليه. والمَقَذُّ: ما بين الأذُنين من خَلْف. وسمِّي لأنَّ شعره يُقَذ قَذَّاً.
ومما شذَّ عن الباب قولُهم: إنّ القِذَّانَ: البَرَاغيث.
(قر)  القاف والراء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على *برد، والآخر على تمكُّن.
فالأوَّل القُرُّ، وهو البَرْد، ويومٌ قارٌّ وقَرٌّ. قال امرؤ القيس:
إذا ركِبُوا الخيلَ واستلأَمُوا *** تحَرَّقت الأرضُ واليومُ قَرّْ([13])وليلة قَرَّةٌ وقارَّة. وقد قَرَّ يومُنا يَقَرُّ. والقِرَّة: قِرَّة الحُمَّى حين يجد لها فَترةً([14]) وتكسيراً. يقولون: "حِرَّةٌ تحت قِرَّة"، فالحِرّة: العَطَش، والقِرَّة: قِرَّة الحُمَّى. وقولهم: أقَرَّ اللهُ عينَه، زعم قومٌ أنَّه من هذا الباب، وأنّ للسُّرور دَمعةً باردة، وللغمِّ دمعةً حارّة، ولذلك يقال لمن يُدعَى عليه: أسخَنَ الله عينه. والقَرور: الماء البارد يُغتسَل به؛ يقال منه اقْتَرَرْت.
والأصل الآخَر التمكُّن، يقال قَرَّ وَاستقرَّ. والقَرُّ: مركبٌ من مراكب النِّساء. وقال:
* على حَرَجٍ كالقَرِّ تَخفقُ أكفانِي([15]) *
ومن الباب [القَرُّ([16])]: صَبُّ الماءِ في الشَّيء، يقال قَرَرتُ الماء. والقَرُّ: صبُّ الكلامِ في الأُذُن.
ومن الباب: القَرقَر: القاع الأملس. ومنه القُرارة: ما يلتزِق بأسفلِ القِدْر، كأنَّه شيءٌ استقرَّ في القِدْر.
ومن الباب عندنا - وهو قياسٌ صحيح- الإقرار: ضدُّ الجحود، وذلك أنَّه إذا أقَرَّ بحقٍّ فقد أقرَّهُ قرارَهُ. وقال قومٌ في الدُّعاء: أقرّ الله عينه: أي أعطاه حتى تَقِرَّ عينُه فلا تطمَحَ إلى من هو فوقه. ويوم القَرِّ: يومَ يستقرُّ الناسُ بمنىً، وذلك غداةَ يومِ النَّحر.
قلنا: وهذه مقاييسُ صحيحةٌ كما ترى في البابين معاً، فأمَّا أنْ نتعدَّى ونتحمّل الكلامَ كما بلغنا عن بعضهم أنَّه قال: سمِّيت القارورة لاستقرار الماء فيها وغيرِه، فليس هذا من مذهبنا. وقد قلنا إنَّ كلامَ العرب ضربان: منه ما هو قياسٌ، وقد ذكرناه، ومنها ما وُضِع وضعاً، وقد أثبَتنا ذلك كلَّه. والله أعلم.
فأمَّا الأصواتُ فقد تكون قياساً، وأكثرُها حكاياتٌ. فيقولون: قَرقَرت الحمامةُ قَرقرةً وقَرْقَرِيراً.
(قز)  القاف والزاء كلمةٌ واحدة، تدلُّ على قِلَّةِ سُكونٍ إلى الشّيء([17]). من ذلك القزّ، وهو الوَثْب. ومنه التقزُّز، وهو التنطُّس. ورجلٌ قَزٌّ، وهو لا يسكن إلى كلِّ شيء.
(قس)  القاف والسين مُعظَمُ بابه تتبُّع الشَّيء، وقد يشذُّ عنه ما يقاربُه في اللَّفظ.
قال علماؤنا: القَسُّ: تتَبُّع الشَّيء وطلبُه، قالوا: وقولهم إنَّ القَسَّ النَّميمة، هو من هذا لأنه يتتبَّع الكلامَ ثمَّ ينُمُّه([18]). ويقال للدَّليل الهادِي: القَسْقاس، وسمِّي بذلك لعلمه بالطَّريق وحُسْنِ طلَبِه واتِّباعه له. يقال قَسَّ يَقُسّ. وتَقَسَّسْتُ أصواتَ القومِ بالليل، إذا تتبَّعتَها. وقولهم: قَسَسْتُ القومَ: آذيْتُهم بالكلام القبيح، كلامٌ غير ملخَّص، وإنَّما معناه ما ذكرناه من القَسّ أي النَّميمة([19]). ويقولون: قَرَبٌ قَسقاسٌ، وسيرٌ قَسِيس([20]): دائبٌ. وهو ذلك القياس، لأنَّه يقُسُّ الأرضَ ويتتبَّعُها.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: [ليلةٌ] قسقاسة: مُظْلمة، وربَّما قالوا لِلَّيلةِ الباردة: قَسِيَّة([21]). وقُسَاسٌ: بلدٌ تُنسَب إليه السُّيوف القُسَاسيَّة.
وذكر ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ القَسْقَاس: الجُوع. وأنشَدُوا عنه:
أتانَا به القَسقاسُ ليلاً ودُونَه *** جراثيمُ رَمْلٍ بينهنَّ نفانِفُ([22])
وإنْ صحَّ هذا فهو شاذٌّ، وإن كان على القياس فإنما أراد به الشّاعِرُ القَسقاس([23])، وما أدري ما الجُوعُ هاهنا. وأمّا قولهم: دِرهمٌ قَسِيٌّ، أي رديء، فقال قومٌ: هو إعراب قاس([24])، وهي فارسيَّة. والثِّياب القَسِّيَّة يقال إنَّها ثيابٌ يؤتى [بها] من اليَمَن. ويقولون: قَسْقَسْتُ([25]) بالكلب: صحتُ به([26]).
(قش)  القاف والشين كلماتٌ على غير قياس. فالقَشُّ: القشْر([27]). يقال تقشقش الشَّيء، إذا تقشَّر. وكان يقال لسورتي: "قُلْ يا أيُّهَا الكَافِرُونَ" و"قُلْ هُوَ اللهُ أحَدٌ": المقَشْقِشَتان، لأنَّهما يُخرِجان قارئهما مُؤمناً بهما من الكُفر.
ومما ليس من هذا الجِنْس: القِشَّة: القِرْدَة، والصَّبِيَّة الصغيرة. ويقولون: التَّقشقُش: تطلُّب الأكلِ من هاهنا وهنا، وهذا إنْ صحَّ فلعلَّهُ من باب الإبدال* والأصلُ فيه السين، وقد مضى ذكره. ويقال: قَشَّ القَوْمُ: إذا أحْيَوْا بعدَ هُزَال.
(قص)  القاف والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تتبُّع الشَّيء. من ذلك قولهم: اقتصَصْتُ الأثَر، إذا تتبَّعتَه([28]). ومن ذلك اشتقاقُ القِصاص في الجِراح، وذلك أنَّه يُفعَل بهِ مثلُ فِعلهِ بالأوّل، فكأنَّه اقتصَّ أثره. ومن الباب القِصَّة والقَصَص، كلُّ ذلك يُتَتَبَّع فيذكر. وأمَّا الصَّدر فهو القَصُّ، وهو عندنا قياسُ الباب، لأنَّه متساوي العِظام، كأنَّ كلَّ عظم منها يُتْبع للآخَر.
ومن الباب: قَصَصت الشّعر، وذلك أنَّك إذا قَصَصْتَه فقد سوَّيتَ بينَ كلِّ شعرةٍ وأُخْتِها، فصارت الواحدةُ كأنَّها تابعةٌ للأخرى مُسَاويةٌ لها في طريقها. وقُصَاص الشَّعر: نهايةُ مَنْبِته من قُدُمٍ([29])، وقياسُه صحيح. والقُصَّة: النَّاصية.
[و] القَصِيصية من الإبل: البعير يقُصُّ أثَرَ الرِّكاب. وقولهم: ضربَ فلانٌ فلاناً فأقَصَّه، أي أدناه من الموت. وهذا معناه أنَّه يقُصُّ أثَرَ المنيَّة. وأقصَّ فلاناً السُّلطانُ [من فلان([30])]، إذا قتله قَوَدا.
وأمَّا قولُهم: أقَصَّت الشّاةُ: استبانَ حَمْلُها، فليس من ذلك. وكذلك القَصْقاص، يقولون: إنَّه الأسد، والقُصقُصَة: الرَّجل القصير، والقَصِيص: نبتٌ. كلُّ هذه شاذَّة عن القياس المذكور([31]).
(قض)  القاف والضاد أصول ثلاثة: أحدُها هُوِيُّ الشَّيء، والآخَر خُشونةٌ في الشَّيء، والآخِر ثَقْبٌ في الشَّيء.
فالأوّل قولُهم: انقَضَّ الحائطُ: وقع، ومنه انقضاضُ الطّائر: هُوِيُّه في طَيَرانه.
والثاني قولهم: دِرع قَضّاءُ: خشِنة المَسِّ لم تنسَحِقْ بعدُ. وأصلُه القِضّة، وهي أرضٌ منخفضةٌ ترابُها رملٌ، وإلى جانبها مَتْن. والقَضَضُ: كِسَرُ الحِجارة. ومنه القَضْقَضة: كَسْرُ العِظام. يقال أسدٌ قضقاضٌ. والقَضُّ([32]): ترابٌ يعلو الفِراش. يقال أقضَّ عليه مضجَعُه، قال أبو ذُؤيب:
أم ما لِجسمِكَ لا يلائمُ مَضجعاً *** إلا أَقَضَّ عليكَ ذاك المضجع([33])ويقال لحمٌ قَضٌّ، إذا تَرِبَ عند الشَّيِّ. ومن الباب عندي قولُهم: جاؤوا بقَضِّهم وقضيضهم([34])، أي بالجماعة الكثيرة الخشِنة، قال أوس:
وجاءت جِحاشٌ قَضَّها بقَضِيضها *** كأكثَرِ ما كانوا عديداً وأوكَعُوا([35])والأصل الثالث قولهم: قَضَضت اللُّؤلؤةَ أقُضُّها قَضَّاً، إذا ثقَبْتَها. ومنه اقتِضاض البِكْر. قاله الشّيباني.
(قط)  القاف والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْع الشّيء بسُرعةٍ عَرْضاً. يقال: قَطَطت الشّيءَ أَقُطُّه قَطَّاً. والقَطَّاط: الخَرّاط الذي يَعمل الحُقَق، كأنه يقْطَعها. قال:
* مِثْلَ تقطِيط الحُقَق([36]) *
والقِطْقِط: الرَّذَاذ من المطر، لأنّه من قِلّتهِ كأنّه متقطِّع. ومن الباب الشعَْر القَطَط([37])، وهو الذي ينْزَوي، خلافُ السَّبْط، كأنَّه قُطّ قَطَّاً. يقال: قَطِطَ شَعْرُه، وهو من الكلمات النَّادرة في إظهار تضعيفها.
وأمَّا القِطُّ فيقال إنّه الصَّكُّ بِالجائزة. فإنْ كان من قياس الباب فلعلّه من جهة التقطيع الذي في المكتوب عليه. قال الأعشى:
ولا الملكُ النُّعمان يومَ لقيتُه *** بِغبْطَتِه يُعطِي القُطوطَ ويأفِقُ([38])وعلى هذا يفسَّر قولُه تعالى: ﴿وقالُوا ربَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِسَابِ﴾ [ص 16] كأنَّهم أرادوا كُتُبَهم التي يُعطَوْنها من الأجْر في الآخرة.
ومما شذّ عن هذا الباب القِطّةُ: السِّنّورة: يقال [هو] نعتٌ لها دونَ الذَّكَر.
فأمَّا قَطْ بمعنى حَسْب فليس من هذا الباب، إنما ذاك من الإبدال، والأصل قدْ، قال طَرَفَة:
أخِي ثِقةٍ لا ينثني عن ضريبةٍ *** إذا قِيلَ مهلاً قال صاحبهُ قَدِ([39])
لكنَّهم أبدَلُوا الدّال طاءً فيقال: قَطِي وقَطْكَ وقَطْني. وأنشدوا:
امتلأ الحَوْضُ وقال قَطني *** حَسْبي رويداً قد ملأْتَ بَطْنِي([40])ويقولون قَطَاطِ، بمعنى حسبي([41]). وقولهم: ما رأيتُ مثلَه قطّ، أي أقطع الكلامَ في هذا([42])، بقوله على جهة الإمكان. ولا يقال ذلك* إلا في الشَّيء الماضي.
(قع)  القاف والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على حكاياتِ صوتٍ. من ذلك القَعقعة: حكايةُ أصوات التِّرَسةِ وغيرها. والمُقَعقِع: الذي يُجيل القِداح، ويكون للقِداح عند ذلك أدنى صوت. ويقال رجلٌ قَعقعانيٌّ، إذا مَشَى سمِعتَ لمفاصله قَعقَعةً. قال:
* قَعْقَعةُ المِحوَرِ خُطَّافَ العَلَقْ([43]) *
وحِمارٌ قَعقعانيٌّ، وهو الذي إذا حَمَلَ على العانة صَكَّ لَحْييه. ويقال: قَرَبٌ قَعْقاعٌ: حثيث، سمِّي بذلك لما يكون عندهُ من حركات السَّير وقَعْقَعته. وطريقٌ قعقاعٌ: لا يُسلَك إلاَّ بمشقَّة. فأمَّا القُعَاعُ فالماء المُرُّ الغليظ. قال: أَقَعُّوا، إذا أنْبَطُوا قُعَاعاً. فهذا ممكنٌ أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، وممكن أن يكون مقلوباً من عَقَّ، وقد مضى ذِكره، ويقولون: قَعْقَع في الأرض: ذَهَب.
وهذا من قياس الباب، لما يكون له عند سيَرِه من حركةٍ وقَعقعة.
(قف)  القاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جَمْع وتجمُّع وتقبُّض. من ذلك القُفَّة: شيءٌ كهيئة اليقطينة تتَّخَذ من خُوط أو خُوص. يقال للشَّيخ([44]) إذا تقبَّضَ من هَرَمه: كأنَّه قُفَّة. وقد استَقفّ، إذا تشنَّج. ومنه أقَفَّتِ الدَّجاجةُ، إذا كَفَّت عن البَيض. والقَفُّ: جنسٌ من الاعتراض للسَّرَق، وقيل ذلك لأنّه يقفُّ الشَّيءَ إلى نفسه. فأمَّا قولُهم: قَفْقَف الصَّرِدُ، إذا ارتَعَد، فذلك عندنا من التقبُّض الذي يأخذُه عند البرد. قال:
نِعْمَ شِعارُ الفَتَى إذا بَرَدَ الـ	*** ـليلُ سُحيْراً وقَفْقَفَ الصَّرِدُ([45])ولا يكون هذا من الارتعاد وحدَه.
ومن الباب القُفّ، وهو شيءٌ يرتفع من مَتْن الأرض كأنّه متجمِّع، والجمع قِفاف. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) منه: "إذا بلغ الماء قلتين لم يحمل نجساً" ومنه في ذكر الجنة وصفة سدرة المنتهى: "ونبقها مثل قلال هجر".
([2]) لجميل بن معمر، كما في اللسان (قلل).
([3]) المقمة والمرمة، كلاهما بكسر الميم وفتحها.
([4]) في الأصل: "أشط ما يكون"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) في اللسان: "وأصلها بالفارسية، وهو معرب مشتق من الحفر، من قولهم بالفارسية كِنْ كِنْ، أي احفر احفر".
([6]) قبله في اللسان: * نشأن في ظل النعيم الأرفه *
([7]) زاد في اللسان: "مشتق من اصطدام الأحمال لعجلة السير، كأنهم توهموا لجرس ذلك جرس نغمة فضاعفوه".
([8]) هو الثقب الذي في وسط البكرة.
([9]) في المجمل: "وتقول: لا آتيك العام، ولا قابلاً، ولا قباقبا".
([10]) اقتصر في المجمل على "القت"، وفي اللسان والقاموس على "التقتيت".
([11]) في الأصل: "إذا"، صوابه في المجمل.
([12]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 وأراجيز العرب للسيد البكري 25.
([13]) ديوان امرئ القيس 5.
([14]) في الأصل: "قرة".
([15]) لامرئ القيس في ديوانه 126: واللسان (حرج، قرر). وقد سبق في (حرج). وصدره: * فإما تريني في رحالة جابر *
([16]) التكملة من المجمل.
([17]) في الأصل: "قلة وسكون إلى الشيء".
([18]) ينمه، أي ينقله على جهة الإفساد والشر. وفي الأصل: "ينميه"، تحريف.
([19]) في الأصل: "إلى النميمة".
([20]) وكذا في المجمل. ولم تذكر الكلمة في المعاجم المتداولة. وبدلها في اللسان: "قِسْقيس".
([21]) الحق أنها من المعتل، وقد تنبه لذلك في المجمل، قال: "ودرهم قسي: رديء، وليلة قسية باردة، ولعل هاتين من كلمات المعتل".
([22]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. والبيت لأبي جهيمة الذهلي، كما في اللسان (قسس). وصواب إنشاده: "بينهن قفاف"، كما نص ابن بري، وبعده:
فأطعمته حتى غدا وكأنه *** أسير يداني منكبيه كتاف
([23]) كذا ولعله يريد "القرب القسقاس".
([24]) في المعرب للجواليقي 257: "قاش"، وفي اللسان: "قاشي".
([25]) في الأصل: "قسست" صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([26]) زاد في اللسان: "وقلت له: قُوس قُوس".
([27]) كذا. ولعل صوابها: "فالتقشقش: التقشر".
([28]) في الأصل: "إذا تبعد".
([29]) من قُدم أي قدام، وكذا وردت في المجمل، وفي الأصل: "قدوم"، تحريف.
([30]) تكملة ضرورية ليستقيم الكلام. والعبارة في المجمل محرفة كعبارة الأصل، ففيه: "وأقاد فلان فلاناً وأقصه، إذا قتله قوداً"، صوابه "أقاد فلان فلاناً من فلان".
([31]) في اللسان عند الكلام على القصيص: "قال أبو حنيفة: زعم بعض الناس أنه إنما سمي قصيصاً لدلالته على الكمأة كما يقتصُّ الأثر".
([32]) وكذا ورد في المجمل. وفي القاموس: "والقضض، محركة: التراب يعلو الفراش"، ونحوه في اللسان.
([33]) ديوان الهذليين (1 : 2) والمفضليات (2: 221) واللسان (قضض).
([34]) ويقال أيضاً "قضُّهم بقضيضهم"، و "قضَّهم بقضيضهم".
([35]) ديوان أوس بن حجر 11 واللسان (قضض). وانظر لمثله الخزانة (1: 525) وسيبويه (1: 188). ورواية الديوان واللسان: "بأكثر ما كانوا".
([36]) كذا.وإنشاد البيت كما في ديوان رؤبة 106 واللسان (قطط) والمخصص(12: 133/ 15: 101): * سوى مساحيهن تقطيط الحقق *
([37]) يقال شعر قطط وقط أيضاً بفتح القاف فيهما.
([38]) ديوان الأعشى 146 واللسان (قطط، أفق). وقد سبق في (أفق). فوجه التكملة هناك: "بغبطته" لا "بإمته".
([39]) من معلقته. والرواية المشهورة "قال حاجزه".
([40]) كذا ورد البيت، والرواية المشهورة: "سلا رويداً"، أو "مهلاً رويداً" انظر اللسان (قطط، قطن)، والمخصص (14: 62) ومجالس ثعلب 189 والإنصاف 83 وإصلاح للمنطق 67، 377.
([41]) وشاهده قول عمرو بن معد يكرب، في اللسان:
أطلت فراطهم حتى إذا ما *** قتلت سراتهم قالت قطاط
([42]) في الأصل: "فيه هذا".
([43]) لرؤبة في ديوانه 106 واللسان (قعع).
([44]) في الأصل: "قال الشيخ".
([45]) سبق إنشاد البيت في (صرد)، ونسب إلى عمر بن أبي ربيعة في تهذيب الألفاظ 121،212 والجمهرة (1: 161). وقد أثبت في ملحقات ديوان عمر طبع ليبسك ص 333. وهو بدون نسبة في المخصص (5: 71) وأمالي المرتضى (4: 81). وأنشده في الكامل 136 ليبسك واللسان (قفف) وعيون الأخبار (3: 95): "نعم ضجيع الفتى". وفي اللسان: "فقفقف الصرد"، وفي الكامل: "وقرقف".

ـ

##### Türkçe

(**باب القاف وما بعدها في الثلاثي الذي يقال له المضاعف والمطابق**)

(**قل**)  **القاف** ve **اللام** iki sahih asıldır; bunlardan biri şeyin azlığına delâlet eder, diğeri ise istikrarın zıddına delâlet eder; o da huzursuzluktur.
Birincisi onların sözü: **قلَّ الشَّيءُ يقلُّ قلَّة فهو قليل**; ve **القُلُّ**: **القِلَّة**; bu da **الذُّل** ve **الذِّلّة** gibidir. Ve hadiste ribâ hakkında: “**إنْ كَثُرَ فإنَّه إلى قُلٍّ**”. Ama hadiste gelen **القُلََّة**’ye gelince([1]), derler ki: **القُلَّة** insanın bir küpten yahut bir testiden azalttığı şeydir; ve bunda dil ehli katında sınırlandırılmış bir sınır yoktur; dedi ki:
فَظَلِلْنا بنَعْمةٍ واتّكأْنا *** وشَرِبْنا الحَلالَ من قُلَلِهْ([2])
Ve denir: **استقلَّ القومُ**; eğer yürüyüşlerine gittilerse; bu da **الإقلال**’dandır da; sanki onlar yürüyüşü hafif gördüler ve onu az saydılar. Ve mânâ bunda hepsinde birdir. Ve bizim **القُلَّة** hakkında sözümüz: insanın azalttığı şeydir; o da **القِلَّة**’dandır; çünkü o onun yanında azalır.
Ama diğer asla gelince, dedi: **تَقَلقلَ** adam ve başkası; eğer bir yerde sabit durmadıysa. Ve **تقلقَل المِسمارُ**: yerinde **قَلِقَ** oldu. Ve ondan: **فرسٌ قُلقُلٌ**: hızlı. Ve ondan onların sözü: onu öfkeden bir **قِلٌّ** aldı; o, titremeye benzer bir şeydir.

(**قم**)  **القاف** ve **الميم** bir tek asıldır; şeyin toplanmasına delâlet eder. Bundan: **قَمْقَمَ الله عَصَبه**; yani onu topladı; ve **القَمْقام**: deniz; çünkü o su için bir toplanma yeridir. Ve **القَمقام**: çok sayı; sonra bununla, efendilik için toplayıcı, hayrı geniş olan efendi benzetilir.
Ve bundan: **قُمَّ البيتُ**; yani süpürüldü. Ve **القُمَامة**: süpürülen şey; ve o toplanır. Ve bundan denir: **أقمَّ الفَحلُ الإبلَ**; eğer onların hepsini döllediyse. Ve **مِقَمَّة الشّاة**: **مِرَمَّتها**([3]); ve bununla adlandırıldı; çünkü onunla ağzındaki bitkiyi toplar. Ve her şeyin en üstüne denir: **القِمَّة**; bu, onun, kendisiyle ayakta durduğu toplanma yeri olduğu içindir.
Ve bu bâbdan şâz olan: **القَمقام**: küçük **القِرْدان**.

(**قن**)  **القاف** ve **النون** kıyasa göre konulmamış bir bâbdır; kelimeleri birbirinden ayrıdır. Kelimelerinden: **القِِنُّ**; o, kendisi ve babası mülk edinilmiş olan köledir. Ve **القُنَّة**: dağın en üstü. Ve **القُنَان**: koltuk altı kokusu, en şiddetli olduğu hâl([4]). Ve **القُناقِن**: yol gösteren kılavuz; yerin altındaki suyu bilen; çoğulu **قَنَاقِن**([5]).

(**قه**)  **القاف** ve **الهاء**’da, **القَهْقَهة**’nin hikâyesinden başka bir şey yoktur: gülmede aşırı gitmek. Denir: **قَهٌّ** ve **قهقَهةٌ**; ve hafifletilebilir. Dedi ki:
* فهنَّ في تَهَانُفٍ وفي قَهِ([6]) *
Ve derler: **القَهقهة**: **قَرَبُ الوِرد**([7]).

(**قب**)  **القاف** ve **الباء** sahih bir asıldır; bir toplama ve toplanmaya delâlet eder. Bundan: **القُبَّة**; o bilinir; ve toplanması sebebiyle adlandırıldı. Ve **القَبقَب**: karın; çünkü o yemeğin toplandığı yerdir. Ve **القَبُّ** **البَكَرة**’dadır([8]). Ama onların sözü: **القَبَب** belin inceliğidir; bunun mânâsı ancak onun toplanmasıdır; ta ki ince görülür. Ve aynı şekilde **الخيلُ القُبّ**: onlar zayıf atlar (ضوامر)dır; bu da ancak etlerinin gitmesi ve içlerindeki sertlik sebebiyledir. Ama **القابّة**’ye gelince, İbnü’s-Sikkît dedi: **القَابّة**: yağmurdan bir damladır. Dedi: ve el-Asma‘î tashîf eder ve derdi ki: o gök gürültüsüdür. İbnü’s-Sikkît’in söylediği daha sahih ve daha kıyasîdir; çünkü o **تَقُبُّ التُّرْبَ**; yani onu toplar.
Ve bu bâbdan şâz olanlardan: onların üçüncü yıla **القُبَاقِب** adını vermeleri; derler ki: **عامٌ** ve **قابلٌ** ve **قُبَاقِب**([9]).
Ve yine şâz olanlardan: onların sözü: **اقتبَّ يدَه**; eğer onu kesti ise.

(**قت**)  **القاف** ve **التاء**’da birbirinden ayrı iki kelime vardır: birincisi **القَتُّ**; o, söz taşımadır. Ve eserde geldi: “**لا يدخُلُ الجنة قَتَّاتٌ**”; o, söz taşıyandır. Ve **القَتُّ**: bir bitkidir. Ve **القَتُّ** ve **التَّقتِيتُ**([10]): yağı reyhanlarla güzel kokulandırmaktır.

(**قث**)  **القاف** ve **الثاء** bir kelimedir; toplamaya delâlet eder. Denir: falan, geniş mal ve dünya toplar hâlde geldi.

(**قح**)  **القاف** ve **الحاء** bizce bir asıl değildir; fakat derler ki: **القُحّ**: insanlardan ve şeylerden kaba olan; hatta olgunlaşmamış karpuza derler ki: o mutlaka **قحٌّ**dur.

(**قد**)  **القاف** ve **الدال** sahih bir asıldır; şeyin boyuna kesilmesine delâlet eder; sonra ödünç alınır. Derler: **قَدَدْتُ الشَّيء قدَّاً**; eğer onu boyuna kestiysen; **أقُدُّه**. Ve derler: o **حسَنُ القَدّ**’dır; yani kesim (التقطيع) bakımından; boyunun uzanışında. Ve **القِدُّ**: tabaklanmamış deriden kesilen bir kayıştır. Ve **القَدِيد**’in türeyişi ondandır. Ve **القِدَّة**: yol ve insanlardan bir fırka; eğer her birinin hevesi arkadaşının hevesinden başka ise. Sonra bunu ödünç alırlar da derler: **اقتدَّ فلانٌ الأمورَ**; eğer onları düzenledi ve ayırdıysa. Ve **قَدَّ المسافرُ المَفازةَ**. Ve **القَيْدُود**: yerde sırtı uzun deve. Ve **القَدُّ**: oğlak derisi, keçi yavrusu. Ve meselde derler: “**ما يَجعَلُ قَدَّك إلى أديمك**”. Ve derler: **القُدَاد**: karında ağrı.

(**قذ**)  **القاف** ve **الذال** bir öncekine yakındır; boyuna ve boyuna olmayan kesme ve düzeltmeye delâlet eder. Bundan: **القُذَذ**: okun tüyleri; teki **قُذَّة**. Dediler ki: ve **القَذُّ**: onları kesmektir. Denir: **أُذُنٌ**([11]) **مقذوذة**; sanki yontulmuş gibi. Dedi ki:
* مَقْذُوذةُ الآذانِ صَدْقاتُ الحَدَقْ([12]) *
Ve bazısı zannetmiştir ki **القُذَاذات**: altın parçalarıdır; ve **الجُذَاذات**: gümüş parçalarıdır. Ama **السهم الأقَذُّ**: üzerinde **قُذَذَ** olmayan oktur. Ve **المَقَذُّ**: arkadan iki kulak arasıdır. Ve onunla adlandırıldı; çünkü onun saçı **يُقَذ**; yani kesilir.
Ve bâbdan şâz olanlardan: onların sözü: **القِذَّانَ** pirelerdir.

(**قر**)  **القاف** ve **الراء** iki sahih asıldır; bunlardan biri soğuğa, diğeri yerleşmeye delâlet eder.
Birincisi **القُرُّ**dur; o soğuktur. Ve gün: **قارٌّ** ve **قَرٌّ**. İmru’ul-Kays dedi:
إذا ركِبُوا الخيلَ واستلأَمُوا *** تحَرَّقت الأرضُ واليومُ قَرّْ([13])
Ve gece: **قَرَّةٌ** ve **قارَّة**. Ve günümüz **قَرَّ**; **يَقَرُّ**. Ve **القِرَّة**: hummanın **قِرَّة**si; ona bir gevşeme([14]) ve kırılma geldiğinde. Derler: “**حِرَّةٌ تحت قِرَّة**”; **الحِرّة**: susuzluktur; **القِرَّة**: hummanın **قِرَّة**sidir. Ve onların sözü: **أقَرَّ اللهُ عينَه**; bir kavim zannetmiştir ki bu bu bâbdandır; ve sevinç için soğuk bir gözyaşı, keder için sıcak bir gözyaşı vardır; bu yüzden beddua edilene denir: **أسخَنَ الله عينه**. Ve **القَرور**: onunla yıkanılan soğuk su; ondan denir: **اقْتَرَرْت**.
Diğer asıl yerleşmedir; denir: **قَرَّ** ve **استقرَّ**. Ve **القَرُّ**: kadınların bineklerinden bir binektir. Ve dedi ki:
* على حَرَجٍ كالقَرِّ تَخفقُ أكفانِي([15]) *
Ve bâbdandır [**القَرُّ**([16])]: suyu bir şeye dökmek; denir: **قَرَرتُ الماء**. Ve **القَرُّ**: sözü kulağa dökmektir.
Ve bâbdandır: **القَرقَر**: düz taban. Ve ondan **القُرارة**: tencerenin altına yapışan şey; sanki tencerede yerleşmiş bir şeydir.
Ve bizce bâbdandır – ve o sahih bir kıyastır – **الإقرار**: inkârın zıddı; çünkü o bir hakka **أقَرَّ** ettiğinde, onu onun yerleşmesine yerleştirmiş olur. Ve bir kavim duada dedi: **أقرّ الله عينه**; yani ona verdi; ta ki gözü **تَقِرَّ** etsin de kendisinden üstün olana göz dikmesin. Ve **يوم القَرِّ**: insanların Minâ’da yerleştiği gün; o, kurban gününün sabahıdır.
Dedik: bunlar, iki bâbda birlikte gördüğün gibi, sahih ölçülerdir. Ama bazıları hakkında bize ulaştığı üzere onun dediği sözü aşmak ve sözü yüklenmek: “**القارورة** suyun ve başkasının onda yerleşmesi sebebiyle adlandırıldı” diye; bu bizim mezhebimizden değildir. Ve biz demiştik ki Arapların sözü iki kısımdır: ondan kıyas olan vardır, onu zikrettik; ve ondan konuluş olarak konulmuş olan vardır; biz bunların hepsini sabitledik. Allah daha iyi bilir.
Ama sesler, kıyas olabilir; çoğu hikâyelerdir. Derler: güvercin **قَرقَرت**; **قَرقرةً** ve **قَرْقَرِيراً**.

(**قز**)  **القاف** ve **الزاء** tek bir kelimedir; şeye az sükûna delâlet eder([17]). Bundan **القزّ**: o, sıçramadır. Ve ondan **التقزُّز**: o, tiksinmedir. Ve adam: **قَزٌّ**; o, her şeye sükûn bulmaz.

(**قس**)  **القاف** ve **السين**’in bâbının çoğu şeyin izini sürmektir; ondan lafızca ona yaklaşan şey şâz olabilir.
Âlimlerimiz dedi: **القَسُّ**: şeyin izini sürmek ve onu istemektir. Dediler: onların sözü: **القَسَّ** söz taşımadır; bu da bundandır; çünkü o sözü izler, sonra onu taşır([18]). Ve yol gösteren kılavuza denir: **القَسْقاس**; yola vukufu, onu iyi istemesi ve ona uyması sebebiyle bununla adlandırıldı. Denir: **قَسَّ يَقُسّ**. Ve **تَقَسَّسْتُ** kavmin seslerini geceleyin; eğer onları izlediysen. Ve onların sözü: **قَسَسْتُ القومَ**: onları çirkin sözle incittim; bu, özetlenmiş bir söz değildir; ancak mânâsı, bizim **القَسّ** yani söz taşıma hakkında zikrettiğimiz şeydir([19]). Ve derler: **قَرَبٌ قَسقاسٌ**; ve yürüyüş: **قَسِيس**([20]): sürekli. Ve o, o kıyastır; çünkü o yeri **يقُسُّ** eder ve onu izler.
Ve bâbdan şâz olanlardan: onların sözü: [**ليلةٌ**] **قسقاسة**: karanlık; ve bazen soğuk geceye derler: **قَسِيَّة**([21]). Ve **قُسَاسٌ**: kendisine **السُّيوف القُسَاسيَّة** nisbet edilen bir beldedir.
Ve bir topluluk, eş-Şeybânî’den nakletti ki: **القَسْقَاس** açlıktır. Ve ondan şu beyti rivayet ettiler:
أتانَا به القَسقاسُ ليلاً ودُونَه *** جراثيمُ رَمْلٍ بينهنَّ نفانِفُ([22])
Eğer bu sahihse, o şâzdır; ve eğer kıyas üzere ise, şair bununla ancak **القَسقاس**’ı murad etmiştir([23]); ve burada açlığın ne olduğunu bilmiyorum. Ama onların sözü: **دِرهمٌ قَسِيٌّ**; yani kötü; bir kavim dedi: o, **قاس**’ın i‘râbıdır([24]); ve o Farsçadır. Ve **الثِّياب القَسِّيَّة**’nin Yemen’den getirilen elbiseler olduğu söylenir. Ve derler: **قَسْقَسْتُ**([25]) köpeğe: ona bağırdım([26]).

(**قش**)  **القاف** ve **الشين** kıyas dışı kelimelerdir. **القَشُّ**: kabuktur([27]). Denir: **تقشقش** şey; eğer kabuklandıysa. Ve iki sûreye: “**قُلْ يا أيُّهَا الكَافِرُونَ**” ve “**قُلْ هُوَ اللهُ أحَدٌ**” denirdi: **المقَشْقِشَتان**; çünkü onlar okuyucusunu, onlarla, küfürden çıkarıp mümin kılar.
Ve bu cinsten olmayanlardan: **القِشَّة**: maymun; ve küçük kız çocuğu. Ve derler: **التَّقشقُش**: buradan buraya yemeyi aramaktır; bu sahihse, belki de **الإبدال** bâbındandır; aslı onda **السين**’dir; onun zikri geçti. Ve denir: **قَشَّ القَوْمُ**; eğer zayıflıktan sonra dirildilerse.

(**قص**)  **القاف** ve **الصاد** sahih bir asıldır; şeyin izini sürmeye delâlet eder. Bundan onların sözü: **اقتصَصْتُ الأثَر**; eğer onu izlediysen([28]). Ve bundan, yaralarda **القِصاص**’ın türeyişi; çünkü ona, birincisine yaptığı gibi yapılır; sanki onun izini sürmüş gibidir. Ve bâbdandır **القِصَّة** ve **القَصَص**; bunların hepsi izlenir de anlatılır. Ama göğüs ise o **القَصُّ**’tur; ve o bizce bâbın kıyasıdır; çünkü o kemiklerce eşittir; sanki her kemik ötekine tâbi kılınmıştır.
Ve bâbdandır: **قَصَصت الشّعر**; çünkü sen onu kestiğinde her bir saç teli ile kız kardeşi arasında eşitledin; böylece biri, yolunda ötekine tâbi, ona eşit gibi oldu. Ve **قُصَاص الشَّعر**: önden([29]) bittiği yerin sonudur; ve kıyası sahihdir. Ve **القُصَّة**: perçemdir.
Ve develerden **القَصِيصية**: bineklerin izini süren devedir. Ve onların sözü: falan falanı vurdu da onu **فأقَصَّه**; yani onu ölüme yaklaştırdı. Bunun mânâsı: o, ölümün izini sürer. Ve sultan, falanı [falandan([30])] **أقصَّ** etti; eğer onu kısas olarak öldürdüyse.
Ama onların sözü: **أقَصَّت الشّاةُ**: gebeliği belli oldu; bu ondan değildir. Ve aynı şekilde **القَصْقاص**; derler ki o aslandır. Ve **القُصقُصَة**: kısa adam. Ve **القَصِيص**: bir bitkidir. Bunların hepsi zikredilen kıyastan şâzdır([31]).

(**قض**)  **القاف** ve **الضاد** üç asıldır: birincisi şeyin düşüşü; diğeri şeyde bir pürüzlülük; diğeri şeyde bir deliktir.
Birincisi onların sözü: **انقَضَّ الحائطُ**: düştü. Ve ondan kuşun **انقضاضُ**’ı: uçuşunda düşüşüdür.
İkincisi onların sözü: **دِرع قَضّاءُ**: dokunuşu pürüzlü; henüz yumuşamamış. Aslı **القِضّة**’dir; o, toprağı kum olan alçak bir yerdir; ve yanında bir yükselti vardır. Ve **القَضَضُ**: taş kırıklarıdır. Ve ondan **القَضْقَضة**: kemik kırmaktır. Denir: **أسدٌ قضقاضٌ**. Ve **القَضُّ**([32]): döşeğin üstüne çıkan topraktır. Denir: **أقضَّ عليه مضجَعُه**; Ebû Züeyb dedi:
أم ما لِجسمِكَ لا يلائمُ مَضجعاً *** إلا أَقَضَّ عليكَ ذاك المضجع([33])
Ve denir: **لحمٌ قَضٌّ**; eğer kızartma sırasında topraklandıysa. Ve bence bâbdandır onların sözü: **جاؤوا بقَضِّهم وقضيضهم**([34]); yani pürüzlü büyük toplulukla; Evs dedi:
وجاءت جِحاشٌ قَضَّها بقَضِيضها *** كأكثَرِ ما كانوا عديداً وأوكَعُوا([35])
Üçüncü asıl onların sözü: **قَضَضت اللُّؤلؤةَ أقُضُّها قَضَّاً**; eğer onu deldiysen. Ve ondan bakirenin **اقتِضاض**’ı. Bunu eş-Şeybânî söyledi.

(**قط**)  **القاف** ve **الطاء** sahih bir asıldır; şeyi enlemesine süratle kesmeye delâlet eder. Denir: **قَطَطت الشّيءَ أَقُطُّه قَطَّاً**. Ve **القَطَّاط**: kutular yapan torna ustasıdır; sanki onları keser. Dedi ki:
* مِثْلَ تقطِيط الحُقَق([36]) *
Ve **القِطْقِط**: yağmurun çisintisidir; çünkü onun azlığından, sanki parçalanmış gibidir. Ve bâbdandır **الشعَْر القَطَط**([37]); o, büzüşen saçtır; **السَّبْط**’ın zıddı; sanki **قُطّ** edilmiştir. Denir: **قَطِطَ شَعْرُه**; ve bu, ikizlemesini açıkça gösteren nadir kelimelerdendir.
Ama **القِطُّ** için denir ki o, ödül için yazılı belgedir. Eğer bâbın kıyasındansa, belki de üzerinde yazılı olanda bulunan parçalama yönündendir. el-A‘şâ dedi:
ولا الملكُ النُّعمان يومَ لقيتُه *** بِغبْطَتِه يُعطِي القُطوطَ ويأفِقُ([38])
Ve buna göre onun sözü yüce Allah’ın: ﴿**وقالُوا ربَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِسَابِ**﴾ [ص 16] tefsir edilir; sanki onlar, ahirette ecirden kendilerine verilecek kitaplarını murad ettiler.
Ve bu bâbdan şâz olanlardan: **القِطّةُ**: kedi; denir: o, erkeğe değil, ona mahsus bir sıfattır.
Ama **قَطْ** “yeter” mânâsında ise bu bâbdan değildir; o ancak **الإبدال**’dandır; aslı **قدْ**’dır. Tarafe dedi:
أخِي ثِقةٍ لا ينثني عن ضريبةٍ *** إذا قِيلَ مهلاً قال صاحبهُ قَدِ([39])
Fakat onlar **الدّال**’ı **طاء** ile değiştirdiler; denir: **قَطِي** ve **قَطْكَ** ve **قَطْني**. Ve şu beyti okudular:
امتلأ الحَوْضُ وقال قَطني *** حَسْبي رويداً قد ملأْتَ بَطْنِي([40])
Ve derler: **قَطَاطِ**; “yeter” mânâsında([41]). Ve onların sözü: **ما رأيتُ مثلَه قطّ**; yani “bunda sözü keserim”([42]); imkân yönüyle sözüyle. Ve bu, ancak geçmiş şeyde söylenir.

(**قع**)  **القاف** ve **العين** sahih bir asıldır; ses hikâyelerine delâlet eder. Bundan **القَعقعة**: kalkanın ve başkasının seslerinin hikâyesidir. Ve **المُقَعقِع**: okları çevirip sallayan kimsedir; ve o sırada oklar için en az bir ses olur. Ve denir: adam **قَعقعانيٌّ**; eğer yürüdüğünde eklemlerinden **قَعقَعة** işitilirse. Dedi ki:
* قَعْقَعةُ المِحوَرِ خُطَّافَ العَلَقْ([43]) *
Ve eşek **قَعقعانيٌّ**; o, yükü kasığa vurduğunda iki çenesini birbirine çarpandır. Ve denir: **قَرَبٌ قَعْقاعٌ**: hızlı; yürüyüş hareketleri ve **قَعْقَعته** sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve yol **قعقاعٌ**: ancak meşakkatle gidilir. Ama **القُعَاعُ**: acı, koyu sudur. Dedi: **أَقَعُّوا**; eğer **قُعَاعاً** çıkardılarsa. Bu, zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve **عَقَّ**’dan çevrilmiş (مقلوب) olabilir; onun zikri geçti. Ve derler: **قَعْقَع في الأرض**: gitti.
Ve bu, bâbın kıyasındandır; yürüyüşünde bulunan hareket ve **قَعقعة** sebebiyle.

(**قف**)  **القاف** ve **الفاء** sahih bir asıldır; toplama, toplanma ve büzülmeye delâlet eder. Bundan **القُفَّة**: kabak biçiminde bir şey; hurma dalı lifinden yahut hurma yaprağından yapılır. Yaşlıya([44]) ihtiyarlığından büzüldüğünde denir: sanki o bir **قُفَّة**dir. Ve **استَقفّ** etmiştir; eğer kasılıp büzüldüyse. Ve ondan: **أقَفَّتِ الدَّجاجةُ**; eğer yumurtlamayı bıraktıysa. Ve **القَفُّ**: hırsız için bir tür engellemedir; ve bunun, şeyi kendine doğru **يقفُّ** etmesi sebebiyle söylendiği söylenmiştir. Ama onların sözü: **قَفْقَف الصَّرِدُ**; eğer titrediyse; bu bizce, soğukta onu alan büzülmedendir. Dedi ki:
نِعْمَ شِعارُ الفَتَى إذا بَرَدَ الـ	*** ـليلُ سُحيْراً وقَفْقَفَ الصَّرِدُ([45])
Ve bu, yalnız titremeden ibaret olmaz.
Ve bâbdandır **القُفّ**; o, yerin sırtından yükselen, sanki toplanmış bir şeydir; çoğulu **قِفاف**. Allah daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَبَّ
1 قَبَّ ذ , aor. قَبِ٣َ , (M, K,) inf. n. قَبِيبٌ, (M,) or قُبُوبٌ, (so in the K, [but see the next sentence,]) and قَبٌّ, (TA,) said of a number of men (قَوْمٌ), They raised a clamour, or confusion of cries or shouts or noises, in contention, or litigation, (M, K,) or in dispute. (M.) And قَبَّ, aor. قَبِ٣َ , inf. n. قَبِيبٌ (S, M, O, K,) and قَبٌّ, (M, K,) said of a lion, (S, M, O, K,) and of a stallion [camel], (M, K,) He made the gnashing (قَبْقَبَة [inf. n. of ↓ قَبْقَبَ], S, O, or قَعْقَعَة, M, K) of his canine teeth to be heard: (S, M, O, K:) and in like manner the verb (M, K) with the same inf. ns. (M) is said of the canine tooth of the stallion [camel] and of the lion, (M, K,) meaning it made a sounding, and a gnashing: (K:) and some expl. قَبِيبٌ in a general manner, saying that it signifies a sounding, or sound: (M:) قَبْقَبَةٌ also, and قَبْقَابٌ, [both inf. ns. of ↓ قَبْقَبَ,] (M,) or the former and قَبِيبٌ, (TA,) signify the sounding [or gnashing] of the canine teeth of the stallion [camel]: and his braying: or, as some say, the reiterating of the braying: (M, TA:) and ↓ قبقبة and قَبِيبٌ signify the sounding of the chest or belly of the horse. (S, M, O.) -A2- And قَبَّ, aor. قَبِ٣َ , inf. n. قُبُوبٌ, said of flesh-meat, It lost its moisture, (S, M, O, K,) or fresh-ness: (M, K:) and in like manner said of dates (تَمْر), (S, M, O, Msb, [in my copy of the last of which the inf. n. is said to be قَبِيب,]) and of the skin, and of a wound: (S, O:) and hence said of the back of a man who had been beaten with the whip or some other thing, meaning the marks of the beating thereof became in a healing state, and dried. (As, O, TA.) And قَبَّتِ الرُّطَبَةُ, (M, TA,) thus correctly, but in copies of the K ↓ قَبَّبَت, (TA,) [and the CK has الرَّطْبَةُ for الرُّطَبَةُ,] is said to signify The fresh ripe date became somewhat dry after the ripening: (M, TA:) or became dry. (K.) ― -b2- And قَبَّ النَّبْتُ, aor. قَبِ٣َ and قَبُ٣َ , [the latter anomalous,] inf. n. قَبٌّ, The plant dried up. (M, L, K.) -A3- قَبَّ, (M, MA,) aor. يَقَبُّ, (M,) inf. n. قَبَبٌ, (S, * M, MA, O, * K, *) He was, or became, slender in the waist, (S, * M, MA, O, * K, *) lank in the belly: (S, * M, O, * K: *) and قَبِبَتْ, uncontracted, as in some other instances, said of a woman [as meaning she was, or became, slender in the waist, lank in the belly], is mentioned by IAar: (M:) and some say, of the belly of the horse, قَبَّ, (M, TA,) meaning his flanks became lank; (M;) or his flanks adhered to his حَالِبَانِ [dual. of حَالِبٌ, q. v.]: (TA:) or one says, [app. of a horse,] قَبَّ بَطْنُهُ, (K, TA,) inf. n. قَبٌّ; (TA;) and قَبِبَ, (K, TA,) inf. n. قَبَبٌ, in the original uncontracted forms, anomalously, (TA,) meaning his belly became lank. (K, TA.) And one says also, قُبَّ بَطْنُهُ, i. e. His (a horse's) belly was, or became, firmly compacted, so as to have a round form: and قَبَّهُ means He caused it to be so: (O, TA:) the aor. of the latter is قَبُ٣َ , and the inf. n. is قَبٌّ. (TA.) -A4- قَبَّ الشَّىْءَ He collected, or gathered together, the extremities of the thing; as also ↓ قَبَّبَهُ. (M, TA.) -A5- And قَبَّهُ, aor. قَبُ٣َ , (S, M, O,) inf. n. قَبٌّ, (M, K,) He cut it off; (S, M, O, K; *) and ↓ اقتبّهُ signifies the same: (M, K: *) or, [app. the latter,] as some say, peculiarly the hand, or arm: (M:) one says, اقتبّ فُلَانٌ يَدَ فُلَانٍ Such a one cut off the hand, or arm, of such a one: (As, S, O:) or اِقْتِبَابٌ signifies any cutting off that does not leave aught. (M.) -A6- See also the next paragraph.

قبّب
2 قبّب ذ He (a man) made a قُبَّة [q. v.]: (K:) or so ↓ قَبَّ: (TA:) and قبّب قُبَّةً, (M, TA,) inf. n. تَقْبِيبٌ, (TA,) he made, (M,) or constructed, (TA,) a قَبَّة. (M, TA.) [Hence,] الهَوَادِجُ تُقَبَّبُ [The women's camel vehicles of the kind called هوادج have dome-like, or tent-like, coverings made to them]. (S, O.) ― -b2- [Hence also,] قبّب ظَهْرَهُ [He (a man) made his back round like a dome, lowering his head]. (S and K in art. دبخ.) -A2- See also 1, in two places, near the middle and near the end.

تقبّب قُبَّةً
5 تقبّب قُبَّةً ذ He entered a قُبَّة [q. v.]. (M, K.)

8 اـِقْتَبَ٣َ see 1, near the end. ― -b2- IAar says, El- 'Okeylee used not to discourse of anything but I wrote it down from him; wherefore he said, اـِلَّا انْتَقَرَهَا اـلَّا اقْتَبَّهَا وَلَا نُقَارَةً ↓ مَا تَرَكَ عِنْدِى قَابَّةً, meaning (assumed tropical:) He did not leave with me any approved and choice word but he cut it off for himself [or appropriated it to his own use], nor any such expression but he took it for himself. (M, TA.)

قَبْقَبَ
R. Q. 1 قَبْقَبَ ذ , and its inf. ns.: see 1, former half, in three places. Said of a stallion [camel], (O, TA,) it signifies [also] He brayed: (O, K, * TA:) and, said of a lion, (S, M, TA,) he roared; (S, K, * TA;) and he uttered a sound; (K, TA;) and (TA) he made a grating sound with his canine teeth: (M, TA:) and, said of the فَرْج of a woman by reason of the act of اـِيلَاج, it made a sound. (IAar, O.) And, said of a sword, in a striking [therewith], It made a sound like قَبْ [q. v.]. (A.) -A2- Also, (said of a man, O) He was, or became, foolish, stupid, or unsound in intellect or understanding. (O, K.)

جَيْشٌ يَتَقَبْقَبُ
R. Q. 2 جَيْشٌ يَتَقَبْقَبُ ذ An army of which one part presses upon another. (TA in art. جعب.)

قَبْ
قَبْ ذ , (M, A, K,) or قَبْ قَبْ, (TA,) an expression imitative of The sound of the fall of a sword [upon an object struck therewith] (M, A, * K, TA) in fight. (TA.)

قَبٌّ
قَبٌّ ذ The perforation in which runs [or rather through which passes] the pivot of the مَحَالَة [or great pulley]: (M, K:) or the hole which is in the middle of the بَكْرَة [or sheave] (M, A, K) and around which the latter revolves: (A:) or the [sheave or] perforated piece of wood which revolves around the pivot: and its pl., in these senses, is أَقُبٌّ, only: (M:) or the piece of wood above the teeth of the مَحَالَة: (K, TA:) or [this is app. a mistake, or mistranscription, and the right explanation is] the piece of wood [i. e. the sheave] (S, O, TA) in the middle of the بَكْرَة, (S, O,) above which are teeth (S, O, TA) of wood, (S, O,) the teeth of the محالة [between which teeth runs the well-rope]; thus says As. (TA.) [See an ex. in a verse of Zuheyr cited voce ثِنَايَةٌ.] ― -b2- And The head [or truck] of the دَقَل [or mast] of a ship. (Az, TA in art. رنح.) ― -b3- And [app. as being likened to the pivot-hole of the sheave of a pulley,] (tropical:) A head, chief, or ruler, (S, M, A, O, K,) of a people, or party: (M, A:) or the greatest head or chief or ruler; (M;) or such is called القَبُّ الأَكْبَرُ; (S, O;) and this appellation means the شَيْخ [or elder, &c.,] upon [the control of] whom the affairs of the people, or party, turn. (A.) And, (K,) some say, (M,) (assumed tropical:) A king: (M, K:) and, (K,) some say, (M,) a خَلِيفَة [q. v.]. (M, K.) [See also قِبٌّ.] ― -b4- And [hence, perhaps,] (assumed tropical:) A فَحْل [i. e. stallion, or male,] of camels and of mankind. (O, K.) ― -b5- Also (assumed tropical:) The back-part of a coat of mail: so called because that part is its main support; from the قَبّ of a pulley. (TA, from a trad.) ― -b6- And (assumed tropical:) The piece, or pieces, inserted [i. e. sewed inside, next to the edge,] in the جَيْب [or opening at the neck and bosom] of a shirt. (A 'Obeyd, S, M, O, K.) [And in the present day it is likewise used to signify The collar of a shirt or similar garment; as also ↓ قَبَّةٌ.] -A2- Also The part between the two hips: (M, K:) or, between the two buttocks: (K:) or قَبُّ الدُّبُرِ means what is between the two buttocks. (M.) See also قِبٌّ. -A3- And The hardest, or most severe, (M, O, K,) and largest, (M, K,) of لُجُم [i. e. bits, or bridles; pl. of لِجَامٌ, q. v.]. (M, O, K.) -A4- And A certain measure for corn, or grain, or other kinds of the produce of land. (TA.) -A5- وَتَرٌ قَبٌّ means [app. A bow-string] of which the several طَاقَات [or component fascicles of fibres or the like] are even. (A.)

قِبٌّ
قِبٌّ ذ , with kesr, The شَيْخ [or elder, &c.,] of a people, or party: (S, O, K:) but he is rather called قَبّ, with fet-h, as mentioned above. (TA.) -A2- And The bone that projects from the back, between the two buttocks; (S, O, K;) i. q. عَجْبٌ: (TA:) one says, أَلْزِقْ قِبَّكَ بِالأَرْضِ, (S, O, TA,) but it is said that in a copy of the T, in the handwriting of its author, it is ↓ قَبَّكَ, with fet-h, (TA,) [as it is also in a copy of the A.] i. e. [Make thou] thy عَجْب [to cleave to the ground], (A, TA,) meaning (tropical:) sit thou. (A.)

قَبَّةٌ
قَبَّةٌ ذ : see قَبٌّ, last quarter.

قُبَّةٌ
قُبَّةٌ ذ A certain kind of structure, (S, M, A, O, Msb, TA,) well known; (M, A, Msb, TA;) and applied to a round بَيْت [i. e. tent, or pavilion], well known among the Turkumán and the Akrád; (Msb;) it is what is called a خَرْقَاهَة [an Arabicized word from the Pers. خَرْكَاه]; (Mgh, Msb;) and signifies any round structure: (Mgh:) it is said to be a structure of skins, or tanned hides, peculiarly; (M, TA;) derived from قَبَّ الشَّىْءَ and قَبَّبَهُ meaning “ he collected, or gathered together, the extremities of the thing: ” (M:) accord. to IAth, it is a small round tent of the kind called خِبَآء; of the tents of the Arabs: in the 'Ináyeh it is said to be what is raised for the purpose of the entering thereinto; and not to be peculiarly a structure: (TA:) [also a dome-like, or tent-like, covering of a woman's camel-vehicle of the kind called هَوْدَج: and a dome, or cupola, of stone or bricks: and a building covered with a dome or cupola:] the pl. is قِبَابٌ (S, M, A, Mgh, Msb, K) and قُبَبٌ. (S, M, O, K.) ― -b2- [Hence,] قُبَّةُ السَّنَامِ (assumed tropical:) [The round, protuberant, upper portion of the camel's hump]. (A, voce قَحَدَةٌ.) ― -b3- قُبَّةُ الاـِسْلَامِ is an appellation of El-Basrah. (M, K.) ― -b4- And القُبَّةُ is the name by which some of the Arabs call (assumed tropical:) The thirteen stars that compose the constellation of Corona Australis; because of their round form. (Kzw.)

قِبَّةُ الشَّاةِ
قِبَّةُ الشَّاةِ ذ , also pronounced without teshdeed [i. e. قِبَة], The حَفِث [q. v.] of the sheep or goat, (S, O, K,) which has أَطْبَاق, [see, again, حَفِثٌ,] (S, O,) and which is the receptacle whereto the feces of the stomach finally pass. (TA.) [See also art. وقب.]

قُبَابٌ
قُبَابٌ ذ Sharp; (O, K;) applied to a sword and the like: (K:) from قَبَّ “ he cut off. ” (TA.) -A2- And A thick, large, nose. (M, K.) -A3- And, (M, O,) or ↓ قِبَابٌ, (K,) A species of fish, (M, O, K,) which is eaten, resembling the كَنْعَد. (M, O.)

قِبَابٌ
قِبَابٌ ذ : see what next precedes.

قَبِيبٌ
قَبِيبٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. -A2- Also Dry herbage: like قَفِيفٌ. (M.) ― -b2- And [The preparation of curd called] أَقِط of which the dry has been mixed with the fresh. (M, K.)

القَبَّابُ
القَبَّابُ ذ The lion; as also ↓ المُقَبْقِبُ. (O, K: in the CK the latter is written المُقَبْقَب.)

حِمَارُ قَبَّانَ
حِمَارُ قَبَّانَ ذ [The wood-louse; thus called in the present day;] a certain insect, or small creeping thing; (S, O, K;) mentioned in art. حمر [q. v.]; (Msb;) also called عَيْرُ قَبَّانَ; (K;) a small, smoothish, blackish thing, the head of which is like that of the [beetle termed] خُنْفَسَآء, and long, and its legs are like those of the خنفسآء, than which it is smaller; and it is said that what is called عير قبّان is party-coloured, black and white, with white legs, having a nose like that of the hedge-hog; when it is moved, it feigns itself dead, so that it appears like a [small] globular piece of dung; but when the voice is withheld, it goes away: (M, TA:) MF says that the appellation عير قبّان is used only in poetry, in a case of necessity, for the sake of the metre; and is not mentioned in the lexicons of celebrity [except the K]. but it is mentioned in the M and the L: he says also that what is called حِمَارُ قَبَّانَ is said to be a species of the [beetles termed] خَنَافِس [pl. of خُنْفَسَآء] found between Mekkeh and El-Medeeneh: (TA:) [accord. to Dmr, it is a kind of six-footed insect, round, smaller than the black beetle, with a shield-shaped back, bred in moist places: (Golius:)] it is related on the authority of Jáhidh that one species thereof is called أَبُو شَحْمٍ, which is the small [species] thereof; and that the people of El-Yemen apply the appellation حمار قبّان to a certain insect, or small creeping thing, above the size of a locust, of the same sort as the فَرَاش [generally meaning moth]: in the Mufradát of Ibn-El-Beytár, it is said that what is called حمار قبّان is also called حِمَارُ البَيْتِ: the reason for the appellation [حمار قبّان] seems to be because its back resembles a قُبَّة: (TA:) قَبَّان in this case is of the measure فَعْلَان, from قَبَّ, (S, O, K,) because the Arabs imperfectly decline it, and they use it determinately; if it were of the measure فَعَّال, they would decline it perfectly; the pl. is حُمُرُ قَبَّانَ. (S, O.) -A2- قَبَّانٌ, syn. with قُسْطَاسٌ, see in art. قبن.

القُبِّيُّونَ
القُبِّيُّونَ ذ , [in the CK القُبِيُّونَ,] occurring in a trad., in the saying خَيْرُ النَّاسِ القُبِّيُّونَ, means, (Th, O, K,) if the trad. be correct, (Th, O,) Those who continue uninterruptedly fasting [except in the night] until their bellies become lank: (Th, O, K:) or, accord. to one relation, it is ↓ المُقَبَّبُونَ, which means the same. (TA.)

القَابُّ
القَابُّ ذ and قَابَّ: see قُبَاقِبٌ, in three places.

قَابَّةٌ
قَابَّةٌ ذ A drop of rain: (AZ, ISk, S, M, A, O, K:) so in the saying مَا رَأَيْنَا العَامَ قَابَّةً [We have not seen this year a drop of rain]: (AZ, ISk, S, O:) and مَا أَصَابَتْنَا العَامَ قَابَّةٌ [Not a drop of rain has fallen upon us this year]. (ISk, S, M, * A, * O.) ― -b2- And Thunder; (A, K;) or the sound of thunder: so in the saying مَا سَمِعْنَا العَامَ قَابَّةً [We have not heard this year the sound of thunder]; (ISk, S, M, A, * O;) accord. to As; but only he has related this. (ISk, S, O.) -A2- See also 8.

قَبْقَبٌ
قَبْقَبٌ ذ The belly; (S, M, O, K;) as also ↓ قَبْقَابٌ: (Suh, TA:) from ↓ قَبْقَبَةٌ, [an inf. n. of R. Q. 1, q. v., and] a word imitative of the sounding [or rumbling] of the belly. (TA.) -A2- And The wood of a horse's saddle: so in the saying,
يُطَيِّرُ الفَارِسُ لَوْ لَا قَبْقَبُهُ
[He would make the horseman to fly off, were it not for the wood of his saddle]. (M. [But in this sense it is app. a mistranscription for قَيْقَبٌ.]) ― -b2- And A species of trees; as also ↓ قَبْقَبَانٌ. (M. [But in this sense both are app. mistranscriptions, for قَيْقَبٌ and قَيْقَبَانٌ.])

قِبْقِبٌ
قِبْقِبٌ ذ A certain marine shell (O, K) wherein is a flesh [i. e. mollusk] which is eaten. (O.)

قَبْقَبَةٌ
قَبْقَبَةٌ ذ : see قَبْقَبٌ.

قَبْقَبَانٌ
قَبْقَبَانٌ ذ : see قَبْقَبٌ.

قَبْقَابٌ
قَبْقَابٌ ذ an inf. n. of R. Q. 1. [q. v.] ― -b2- Also A camel that brays much. (S, O, K.) ― -b3- And One who talks much; as also ↓ قُبَاقِبٌ: (M, * K, TA:) or one who talks much, whether wrongly or rightly: (M, * TA:) or one who talks much and confusedly. (M, K, * TA.) ― -b4- And A liar. (O, K.) ― -b5- See also قَبْقَبٌ. ― -b6- Also The فَرْج [meaning external portion of the organs of generation] (M, O, K) of a woman: (O:) or [a vulva] such as is [described as being] وَاسِعٌ كَثِيرُ المَآءِ, (O, K,) [because] اـِذَا أَوْلَجَ الرَّجُلُ ذَكَرَهُ فِيهِ قَبْقَبَ أَىْ صَوَّتَ. (IAar, O.) And they also used it as an epithet; [but in what sense is not expl.;] saying ذَكَرٌ قَبْقَابٌ. (M.) ― -b7- And The [clog, or] wooden sandal: (O, K:) [app. because of the clattering sound produced by it:] of the dial. of El-Yemen: (O, TA:) [but now in common use; applied to a kind of clog, or wooden patten, generally from four to nine inches in height, and usually ornamented with mother-ofpearl, or silver, &c.; used in the bath by men and women; and by some ladies in the house:] in this sense the word is said to be post-classical. (TA.) -A2- Also, (K,) accord. to Az, (O,) The خَرَزَة [app. a polished stone, or a shell,] with which cloths are glazed: (O, K:) but this is called قَيْقَاب. (O.)

قُباقِبٌ
قُباقِبٌ ذ : see قَبْقَابٌ. ― -b2- Also, as an epithet applied to a man, (K,) i. q. جَافٍ [Coarse, rough, or rude, of make, or of nature or disposition; &c.]. (O, K.) -A2- And القُبَاقِبُ signifies العَامُ المُقْبِلُ [i. e. The year that is the next coming]: (K:) or [this is a mistake occasioned by an omission, and] its meaning is العَامُ الَّذِى بَعْدَ العَامِ المُقْبِلِ [the year that is after that which is the next coming]; you say, لَا آتِيكَ العَامَ وَلَا قَابِلَ وَلَا قُبَاقِبَ [I will not come to thee this year, nor next year, nor the year after the next]; and AO cites as an ex.
العَامُ وَالمُقْبِلُ وَالقُبَاقِبُ
[This year, and the next year, and the year after the next]: (S:) or قُبَاقِبٌ [without the art. ال and perfectly decl.] signifies [thus, i. e.] العامُ الَّذِى يَلِى قَابِلَ عَامِكَ, and is a proper name of the year; whence the saying of Khálid Ibn-Safwán to his son, when he reproved him, اـِنَّكَ لَنْ تُفْلِحَ العَامَ ↓ وَلَا قَابِلًا وَلَا قُبَاقِبًا وَلَا مُقَبْقِبًا [Verily thou wilt not prosper this year, nor next year, nor the year after the next, nor the year after that]; every one of these words being the name of the year after the year; thus related by As, who says that they know not what is after that: (M:) IB says that the statement of J is what is commonly known; i. e., that قُبَاقِب means the third year [counting the present year as the first], and that ↓ المُقَبْقِبُ means the fourth year: but some make ↓ القَابُّ the third year; and القُبَاقِبُ, the fourth year; and ↓ المُقَبْقِبُ, the fifth year: (TA:) [thus Sgh says,] ↓ القَابُّ is the third year: and Khálid Ibn-Safwán [is related to have] said, وَلَا قُبَاقِبَ ↓ يَا بُنَىَّ اـِنَّكَ لَا تُفْلِحُ العَامَ وَلَا قَابِلَ وَلَا قَابَّ ↓ وَلَا مُقَبْقِبَ [O my child (lit. my little son), verily thou wilt not prosper this year, nor next year, nor the year after the next, nor the year after that, nor the year after that]; (O, K; *) every one of these words being the name of the year after the year. (O.)

أَقَبُّ
أَقَبُّ ذ Lank in the belly: (S, O:) or slender in the waist, lank in the belly: (M:) fem. قَبَّآءُ, (S, M, A, O, K,) applied to a woman, (S, A, O,) meaning slender in the waist; (K;) or lank in the belly; (TA;) or lank in the belly, slender in the waist: (A:) and pl. قُبٌّ, (S, A, O, K,) applied to horses, (S, A, O,) meaning lean, or light of flesh: (S, O:) and some say that أَقَبُّ applied to a horse signifies lank in his flanks. (M.)

مُقَبَّبٌ
مُقَبَّبٌ ذ , applied to a house, or chamber, Having a قُبّة [q. v.] made above it. (S, O, K.) [And in like manner applied to a woman's camel-vehicle of the kind termed هَوْدَج: see 2. ― -b2- And it is also an epithet applied to a solid hoof; meaning Round like a cupola: see مُفِجٌّ, and see the first sentence in art. قعب.] -A2- سُرَّةٌ مُقَبَّبَةٌ, (M, K, TA,) in a copy of the K erroneously written مُقَبْقَبَة, (TA,) A lean navel; as also ↓ مَقْبُوبَةٌ. (M, K, TA.) ― -b2- See also القُبِّيُّونَ.

سُرَّةٌ مَقْبُوبَةٌ
سُرَّةٌ مَقْبُوبَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مُقَبْقِبٌ
مُقَبْقِبٌ ذ : see القَبَّابُ: -A2- and see also قُبَاقِبٌ, in four places.

_Türkçe çeviri henüz yok_
