# قتب (ق-ت-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AA%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ت - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والتاء والباء معهما
ق ت ب يستعمل فقط قتب: القَتَبُ: إكاف الجمل، والتذكير فيه أعم من التأنيث، ولذلك أنثوا المصغر فقالوا: قُتَيْبَة.
والقَتَبُ قَتَبٌ صغير على البعير الساني، قال لبيد:
حتى تحيرت الدبار كأنـهـا		زلف، وألقي قِتْبُها المحزوم
وأقتَبْتُ البعير: شددت عليه القَتَبَ.
والمَبْعُوجُ تجر أقتابهُ أي أمعاؤه، الواحد قِتْبٌ.
والقَتوبةُ: إبل يوضع عليها أقتابُهَا لنقل أحمال الناس، قال:
إليك أشكو ثقل دين أَقْتَبـا		ظهري بأقتابٍ تركن جلبا

##### Türkçe

**القاف** ve **التاء** ve **الباء** birlikte

**ق ت ب** yalnızca **قتب** kullanılır: **القَتَبُ**: devenin eyeri; onda müzekkerlik müenneslikten daha geneldir; bu yüzden küçültmesini müennes yaptılar da **قُتَيْبَة** dediler.

Ve **القَتَبُ**: su çeken deve üzerinde küçük bir **قَتَبٌ**dur; Lebîd dedi ki:
حتى تحيرت الدبار كأنـهـا		زلف، وألقي **قِتْبُها** المحزوم

Ve **أقتَبْتُ البعير**: onun üzerine **القَتَبَ**ı sımsıkı bağladım.

Ve **المَبْعُوجُ**: **أقتابهُ** yani bağırsakları sürüklenir; teki **قِتْبٌ**dur.

Ve **القَتوبةُ**: insanların yüklerini taşımak için üzerine **أقتابُهَا** konulan develerdir; dedi ki:
إليك أشكو ثقل دين **أَقْتَبـا**		ظهري بأقتابٍ تركن جلبا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القتَب، بالتحريك: رَحْلٌ صغير على قدر السَنام. والقِتْبُ بالكسر: جميع أداة السانِية من أعلاقها وحبالها. والقِتْب أيضاً: واحدة الأقْتاب، وهي الأمعاء، مؤنَّثة على قول الكسائي. وقال الأصمعيّ: واحدها قِتْبَةٌ بالهاء، وتصغيرها قُتَيْبة، وبها سمِّي الرجل قُتَيْبَة؛ والنسبة إليه كما تقول جُهَنِيٌّ. وقال أبو عبيدة: القِتْب ما تحوَّى من البطن، يعني استدار، وهي الحَوايا. وأمَّا الأمعاء فهي الأقصاب. وأقْتَبْتُ البعيرَ إقتاباً، إذا شددْتَ عليه القَتَب. والقَتوبَةُ من الإبل: التي تُقْتِبُها بالقَتَب؛ وإنما جاءت بالهاء لأنها الشيء مما يُقتَب، كالحَلوبةُ والرَكوبة.

##### Türkçe

**القتَب**، harekeli olarak: hörgücün miktarınca (ölçüsünce) küçük bir semer. Ve **القِتْبُ** kesre ile: sâniyenin (su çeken düzenin) askıları ve ipleri dâhil bütün âleti. Ve **القِتْب** ayrıca: **الأقْتاب**’dan bir tanesi; o da bağırsaklardır; كسائي’nin sözüne göre müennestir. الأصمعيّ dedi: onun teki **قِتْبَةٌ**’dir, **الهاء** ile; onun küçültmesi **قُتَيْبة**’dir; bununla adama **قُتَيْبَة** adı verilmiştir; ona nisbet de, **جُهَنِيٌّ** dediğin gibi (olur). أبو عبيدة dedi: **القِتْب** karından toplanıp bürünen şeydir; yani yuvarlaklaştı; bunlar **الحَوايا**’dır. Bağırsaklara gelince, onlar **الأقصاب**’dır. Ve **أقْتَبْتُ** deveyi **إقتاباً** (olarak), eğer üzerine **القَتَب**’i sıkıca bağladıysan. Ve develerden **القَتوبَةُ**: onu **القَتَب** ile semerlediğin (deve)dir; **الهاء** ancak onunla geldi, çünkü o, semerlenen şeyden bir şeydir; **الحَلوبةُ** ve **الرَكوبة** gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ت ب
قتب
استعمل من جميع وجوهه : ( قتب ) .
قتب : في الحديث : ( فتندلِق أقتابُ بطنه ) ، وقد مرّ تفسير الاندلاق ، وأما الأقتاب فهي الأمعاء واحدها قِتْب .
وروى أبو عبيد عن أبي عبيدة أنّه قال : القِتب : ما تَحوّى من البطن ، يعني استدار ، من الحوايا وجمعه أقتاب .
وقال الأصمعي : واحدها قتْبة ، وبها سمِّي الرجل قُتيبة ، وهو تصغيرها .
وقال الليث : القَتَب : إكاف الجَمَل ، وقد يؤنّث ، والتذكير أعَمّ ، ولذلك أنَّثوا التصغير فقالوا : قتيبة .
قلت : ذهب الليث إلى أنَّ قتيبة مأخوذ من القَتَب .
وقرأت في ( فتوح خُراسان ) ، أنَّ قتيبة بن مسلمٍ لما أوقع بأهل خَوَارزم وأحاط بهم أتاه رسولُهم فسأله عن اسمه ، فقال : قتيبة . فقال : لست بفتحها إنَّما يَفتَحها رجلٌ اسمه إكاف ، فقال قتيبة : فلا يفتحها غيري ، وإسمي إكاف . وهذا يوافق ما قاله الليث .
وقال الليث : قَتَب البعير مذكّر ولا يؤنّث ، ويقال له القِتب ، وإنَّما يكون للسّانية .
ومنه قول لبيد :
وأُلقي قِتبُها المحزومُ
أبو عبيد عن أبي زيد : القَتوبة من الإبل : التي تُقْتَب بالقَتَب إقتاباً .
وقال غيره : أقتبْتُ زيداً يميناً إقتاباً : إذا غَلَّظتَ عليه اليمين فهو مُقْتَب عليه .
ويقال : ارفُقْ به ولا تُقْتِب عليه في اليمين ، وأنشد :
إليك أشكو ثِقْلَ ديْنٍ أقْتَبا
ظهري بأقتابٍ تركن جُلَبا
وأقبلتُ البعير : إذا شددتَ عليه القتَب .

##### Türkçe

ق ت ب
**قتب**
Bütün vecihlerinden kullanılmıştır: (**قتب**).

**قتب**: Hadiste: ( “Bunun karnının **أقتابُ**’ı dışarı fırlar” ), **الاندلاق**’ın tefsiri geçmişti; **الأقتاب** ise bağırsaklardır, tekili **قِتْب**’tir.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den rivayet etti; dedi ki: **القِتب**: karından **تَحوّى** eden şeydir; yani yuvarlaklaştı; **الحوايا**’dandır; çoğulu **أقتاب**’tır.

Asmaî dedi ki: Tekili **قتْبة**’dir; onunla adama **قُتيبة** adı verildi; o, onun küçültmesidir.

Leys dedi ki: **القَتَب**: devenin semeridir; müennes de yapılabilir; müzekkerlik daha geneldir; bu yüzden küçültmeyi müennes yaptılar da “**قتيبة**” dediler.

Dedim ki: Leys, **قتيبة**’nin **القَتَب**’den alınmış olduğuna gitmiştir.

( **فتوح خُراسان** )’da okudum ki: **قتيبة بن مسلمٍ** **خَوَارزم** ehline musallat olup onları kuşattığında, elçileri ona geldi de adını sordu; o da: **قتيبة** dedi. O da dedi ki: “Onu fetheden sen değilsin; onu ancak adı **إكاف** olan bir adam fetheder.” Bunun üzerine **قتيبة** dedi ki: “Onu benden başkası fethetmez; benim adım **إكاف**.” Bu, Leys’in söylediğine uygundur.

Leys dedi ki: **قَتَب** (deve) müzekkerdir ve müennes yapılmaz; ona **القِتب** denir; ancak **للسّانية** için olur.

Bundan, Lebîd’in sözü:
وأُلقي قِتبُها المحزومُ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Develerden **القَتوبة**: **القَتَب** ile **إقتاباً** olarak **تُقْتَب** edilen (deve)dir.

Başkası dedi ki: “**أقتبْتُ** Zeyd’e yemin olarak **إقتاباً**”: ona yemini ağırlaştırdığın zaman; o, üzerine **مُقْتَب** olunandır.

Ve denir ki: “Ona yumuşak davran ve yeminde onun üzerine **تُقْتِب** etme”; ve şu şiir okundu:
إليك أشكو ثِقْلَ ديْنٍ أقْتَبا
ظهري بأقتابٍ تركن جُلَبا

Ve “**أقبلتُ** deveyi”: üzerine **القتَب**’i sıktığın zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والتاء وما يثلثهما)
(قتد)  القاف والتاء والدال أصلٌ صحيح، وهو كلمتان: القَتَد: خَشَبُ الرَّحْل، وجمعه أقتادٌ وقُتود. والكلمة الأخرى القَتَاد: ضربٌ من العِضاهِ، ليس فيه غير هذا. ويقولون: قُتَائد([1]): مكان.
(قتر)  القاف والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على تجميعٍ وتضييقٍ. من ذلك القُتْرة: بيت الصَّائد؛ وسمِّي قُترةً لضيقِهِ وتجمُّع الصَّائد فيه؛ والجمع قُتَر. والإقْتار: التَّضييق. يقال: قَتَرَ الرجلُ على أهله يَقتُر، وأقْتَر وقَتَّر. قال الله تعالى: ﴿والذَّينَ إذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا﴾ [الفرقان 67]. ومن الباب: القَتَر: ما يَغْشى الوجهَ من كَرْب. قال الله تعالى: {وَلاَ يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّة[ [يونس 26].والقَتَر: الغُبار. والقاتر من الرحال: الحسَنُ الوقوعِ على ظَهْر البعير. وهو من الباب، لأنَّه إذا وقع وُقوعاً حَسَناً ضَمَّ السَّنام. فأمَّا القُتَار فالأصل عندنا أنَّ صيادَ الأسدِ كان يُقتِّر في قُتْرتِه بلحمٍ يَجِدُ الأسدُ ريحَهُ فيُقْبِل إلى الزُّبْية، ثمَّ سمِّيت ريحُ اللَّحمِ المشويِّ كيف كان قُتَاراً. قال طرَفة:
وتَنادَى القومُ في نادِيهِمُ *** أقُتَارٌ ذاكَ أم رِيحُ قُطُرْ([2])وقَتَّرت للأسد، إذا وضعتَ له لحماً يجد قُتارَه. قال ابن السِّكِّيت: قتَر اللَّحمُ. يَقْتُر: ارتفَع دخانُه، وهو قاتر.
ومن الباب القتير، وهو رؤوس الحَلَق في السَّردِ. والشَّيبُ يسمَّى قتيراً تشبيهاً برؤوس المسامير في البياضِ والإضاءة. وأمَّا القُتْر فالجانب، وليس من هذا لأنَّه من الإبدال، وهو القُطْر، وقد ذُكر.
ومما شذَّ عن هذا الباب: ابنِ قِتْرة: حيّةٌ خبيثةٌ، إلى الصِّغر ما هُو. كذا قال الفراء. قال: كأنَّه إنما سمِّي بالسَّهم الذي لا حديدة فيه، يقال له قِترَة، والجمع قِتْر.
(قتع)  القاف والتاء والعين كلمةٌ. يقال: إنَّ القَتَع. دودٌ حُمرٌ([3]) يأكل الخشَب، واحدتها قَتعَة قال:
* خُشْبٌ تَقَصَّعُ في أجوافها القَتَعُ([4]) *
وحكى ابنُ دريد([5]): قَتَعَ الرّجُل قُتُوعاً، إذا انقمَعَ من ذُلّ.
(قتل)  القاف والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على إذلالٍ وإماتةٍ. يقال: قتَلَهُ قَتْلاً. والقِتْلَة: الحالُ يُقْتَلُ عليها. يقال قَتَله قِتلةَ سَوء. والقَتْلة: المرّة الواحدة. ومَقاتِلُ الإنسان: المواضع التي إذا أُصِيبت قَتَله ذلك. ومن ذلك: قتلتُ الشيءَ خُبراً وعِلْماً. قال الله سبحانه: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِيناً[النساء 157]. [ويقال: تقتَّلت الجاريةُ للرّجُل حتَّى عَشِقَها، كأنَّها خَضَعَتْ له. قال([6])]:
تقَتَّلتِ لي حتَّى إذا ما قتلتِني *** تنسَّكْتِ، ما هذا بفعل النواسِكِ([7])وأقتَلتُ فلاناً: عرَّضْته للقَتل. وقلبٌ مُقَتَّلٌ، إذا قَتَّلَهُ العِشْق. قال امرؤ القيس:
وما ذَرَفَتْ عيناك* إلاّ لتَضرِبي *** بسهميكِ في أعشارِ قلبٍ مقتَّلِ([8])قال أهلُ اللُّغة: يقال قتِلَ الرّجل، فإنْ كان من عشقٍ قيل: اقْتُتِل، وكذلك إذا قَتَلَهُ الجِنّ: قال ذو الرُّمَّة:
إذا ما امرؤٌ حاوَلْنَ أن يَقتَتِلنَه ***	بلا إحنَةٍ بين النُّفوس ولا ذَحلِ([9])وقُتِلت الخمرُ بالماء، إذا مُزِجَت؛ وهذه من حَسَن الاستعارة. قال:
إنّ التي عاطَيتَني فرددتُها *** قُتِلَتْ قُتِلْتَ فهاتها لم تُقتَلِ([10])ومما شَذَّ عن هذا الباب ويمكنُ أن يقاسَ عليه بلُطف نَظَرٍ: القِتْل: العدوّ، وجمعه أقتال. قال:
واغترابِي عن عامرِ بن لؤيٍّ ***	في بلادٍ كثيرةِ الأقتالِ([11])ووجهُ قياسِه أن يجعل القِتل هو الذي يقاتِل كالسِّبِّ الذي [يُسَابُّ([12])]. وليس هذا ببعيد. وقولُهم: هما قِتْلانِ، أي مثلان، وهو من هذا. فأمّا القَتَال فيقال هي النَّفْس([13])، يقال: ناقةٌ ذات قَتَالٍ، إذا كَانتْ وثيقةً. وقال بعضُ أهلِ العلم: هذا إبدالٌ، والأصل الكَتَال. وهو يدلُّ على تجمُّع الجسم، يقال: تكتَّلَ الشَّيءُ، إذا تجمَّع. وهذا وجهٌ جَيِّد.
(قتم)  القاف والتاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غُبْرَةٍ وسَواد. وكلُّ لونٍ يعلوه سوادٌ فهو أقْتَمُ. ويقال: القَتَام: الغُبار الأسود، ومنه بازٍ أقتمُ الرِّيش.ومكانٌ قاتِمٌ، مُغْبَرٌّ مظلمُ النَّواحي. قال رؤبة:
* وقاتِم الأعماقِ خاوِي المخْترَقْ([14]) *
(قتن)  القاف والتاء والنون كلمة صحيحة. يقولون. القَتِين: المرأةُ القليلة الطُّعم، وقد قَتُنَتْ قَتانةً. قال الشّماخ:
وقد عَرقَتْ مغابِنُها فجادَتْ *** بدِرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ([15])أراد به القُرَادَ القليلَ الدّم.
(قتو)  القاف والتاء والواو. يقولون: القَتْو: حُسْنُ الخدمة. وفلان يَقتُو الملوكَ: يخدُمهم. قال:
…………...……لا *** أُحسِنُ قَتْوَ الملوكِ والخَببا([16])فأمَّا المَقْتوِيُّ والمَقْتَوِينُ…([17]).
(قتب)  القاف والتاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على آلة من آلات الرِّحال أو غيرها. فالقَتَب للجمل معروفٌ. ويقال للإبل تُوضَع عليها أحمالها: قَتُوبة. قال ابنُ دريد: [القَتَب([18])]: قَتَب البعير، إذا كان ممَّا يحمل عليه، فإنْ كان من آلة السّانية فهو قِتْب بكسر القاف. وأمَّا الأقتابُ فهي الأمعاء، واحدها قتب([19])، وتصغيرها قُتَيْبة، وذلك على معنى التّشبيهِ بأقتاب الرِّحال.
--------------ـــ
([1]) كذا في الأصل، وفي المجمل: "قتائدة"، وكل منهما اسم موضع، كما في معجم البلدان. أما شاهد "قتائدة" فهو قول عبد مناف بن ربع الهذلي:
حتى إذا أسلكوهم في قتائدة *** شلا كما تطرد الجمالة الشردا
 ([2]) ديوان طرفة 68 واللسان (قتر). والرواية فيهما:
* حين قال الناس في مجلسهم *
([3]) في المجمل: "أحمر".
([4]) في اللسان (قتع): "دود تقصف". ورواية المجمل مطابقة للمقاييس. وصدره في اللسان:
* غداة غادرتهم قتلى كأنهم *
          ورواية الجمهرة:
غادرتهم باللوى قتلى كأنهم *** خشب تنقب في أجوافها القتع
 ([5]) الجمهرة (2: 21).
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) أنشده في المجمل واللسان (قتل).
([8]) من معلقته المشهورة.
([9]) ديوان ذي الرمة 487 واللسان (قتل) وأمالي القالي (2: 264) والأضداد 220.
([10]) البيت لحسان بن ثابت في ديوانه 311 واللسان (قتل).
([11]) البيت لابن قيس الرقيات في ديوانه 208 واللسان (قتل) وإصلاح المنطق 19.
([12]) تكملة يقتضيها الكلام، وفي المعاجم المتداولة: "السّب: الذي يسابك".
([13]) في اللسان: "القتال: النفس، وقيل بقيتها".
([14]) ديوان رؤبة 104 وأراجيز العرب للسيد البكري 22 حيث شرح الأرجوزة واللسان (قتم).
([15]) ديوان الشماخ 95 واللسان (جحن، حجن، قتن)، وسبق إنشاده في (جحن).
([16]) أنشد عجزه في اللسان (خبب)، وأنشده كاملاً في (قتا). وصدره فيه:
* إني امرؤ من بني خزيمة لا *
          وصدره في مجالس ثعلب 524:
* إني امرؤ عاكب القتامة لا *
([17]) كذا ورد الكلام مبتوراً. وفي المجمل: "والمقتوي الخادم". وفي اللسان: "والمقاتية هم الخدام، الواحد مقتويّ بفتح الميم وتشديد الياء، كأنه منسوب إلى المقتي، وهو مصدر…. ويجوز تخفيف ياء النسبة… وإذا جمعت بالنون خففت الياء مقتوون، وفي الخفض والنصب مقتوين، كما قالوا أشعرين… ويروى عن المفضل وأبي زيد أن أبا عون الحرمازي قال: رجل مقتوين ورجلان مقتوين ورجال مقتوين، كله سواء".
([18]) التكملة من المجمل والجمهرة (1: 196).
([19]) يقال بالكسر وبالتحريك أيضاً، وكذلك القتبة بالكسر.

ـ

##### Türkçe

(**باب القاف والتاء وما يثلثهما**)

(**قتد**) **القاف** ve **التاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ve o iki kelimedir: **القَتَد**: **الرَّحْل**’in tahtasıdır; çoğulu **أقتادٌ** ve **قُتود**’dur. Diğer kelime ise **القَتَاد**’dır: **العِضاهِ**’den bir türdür; bunda bundan başkası yoktur. Ve derler ki: **قُتَائد**: yer.

(**قتر**) **القاف** ve **التاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir toplama ve daraltmaya delâlet eder. Bundan: **القُتْرة**: avcının evi; darlığından ve avcının onun içinde toplanmasından dolayı **قُترة** diye adlandırılmıştır; çoğulu **قُتَر**’dir. Ve **الإقْتار**: daraltmadır. Denir: adam, ehli üzerine daralttı; **يَقتُر**; ve **أقْتَر** ve **قَتَّر**. Allah Teâlâ dedi: ﴿والذَّينَ إذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يُقْتُرُوا﴾ [الفرقان 67]. Ve babdan: **القَتَر**: yüzü örten, kederden olan şey. Allah Teâlâ dedi: {وَلاَ يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّة[ [يونس 26]. Ve **القَتَر**: tozdur. Ve **القاتر** (semerlerden): devenin sırtına güzel oturan (semer)dir. Ve o babdandır; çünkü güzel bir oturuşla oturduğunda hörgücü sıkıştırır. Amma **القُتَار**; bizce asıl şudur ki: aslan avcısı **قُتْرتِه**’sinde et ile **يُقتِّر** idi; aslan onun kokusunu bulur da çukura yönelirdi; sonra, nasıl olursa olsun, kızarmış etin kokusu **قُتَاراً** diye adlandırıldı. **طرَفة** dedi:
وتَنادَى القومُ في نادِيهِمُ *** أقُتَارٌ ذاكَ أم رِيحُ قُطُرْ
Ve **قَتَّرت** aslana, eğer ona, **قُتار**’ını bulacağı bir et koyarsan. **ابن السِّكِّيت** dedi: **قتَر** et; **يَقْتُر**: dumanı yükseldi; ve o **قاتر**’dir.
Ve babdan **القتير**; o, zırh örmede halkaların başlarıdır. Ve ak saç **قتيراً** diye adlandırılır; beyazlık ve aydınlıkta çivilerin başlarına benzetme olarak. Amma **القُتْر** yan (taraf)tır; bu bundan değildir; çünkü o, ibdâldendir; ve o **القُطْر**’dur; zikredilmiştir.
Ve bu babdan şâz olanlardan: **ابنِ قِتْرة**: habis bir yılandır; küçüklüğe varan (derecede). **الفراء** böyle dedi. Dedi: sanki ancak, içinde demir ucu olmayan oka nispetle adlandırılmıştır; ona **قِترَة** denir; çoğulu **قِتْر**.

(**قتع**) **القاف** ve **التاء** ve **العين** bir kelimedir. Denir: **القَتَع**; kırmızı kurtçuklardır; odunu yer; tekili **قَتعَة**’dır. Dedi:
* خُشْبٌ تَقَصَّعُ في أجوافها القَتَعُ *
Ve **ابنُ دريد** rivayet etti: adam **قَتَعَ**; **قُتُوعاً**; eğer zillet yüzünden sindiyse.

(**قتل**) **القاف** ve **التاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir zelil kılmaya ve öldürmeye delâlet eder. Denir: onu **قَتْلاً** öldürdü. Ve **القِتْلَة**: üzerinde öldürüldüğü hâldir. Denir: onu kötü bir **قِتلة** ile öldürdü. Ve **القَتْلة**: bir defadır. Ve insanın **مَقاتِلُ**’i: vurulduğunda onu bunun öldürdüğü yerlerdir. Ve bundan: şeyi haber ve ilimce öldürdüm (yani iyice bildim). Allah Subhânehu dedi: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِيناً[النساء 157]. [Ve denir: cariye, adam için **تقتَّلت**; ta ki onu âşık etti; sanki ona boyun eğdi. Dedi]:
تقَتَّلتِ لي حتَّى إذا ما قتلتِني *** تنسَّكْتِ، ما هذا بفعل النواسِكِ
Ve **أقتَلتُ** falanı: onu öldürülmeye maruz bıraktım. Ve **قلبٌ مُقَتَّلٌ**: eğer aşk onu parça parça öldürdüyse. **امرؤ القيس** dedi:
وما ذَرَفَتْ عيناك* إلاّ لتَضرِبي *** بسهميكِ في أعشارِ قلبٍ مقتَّلِ
Dil ehli dedi: denir: adam **قتِلَ**; eğer aşktan ise **اقْتُتِل** denir; aynı şekilde, eğer cin onu öldürdüyse. **ذو الرُّمَّة** dedi:
إذا ما امرؤٌ حاوَلْنَ أن يَقتَتِلنَه ***	بلا إحنَةٍ بين النُّفوس ولا ذَحلِ
Ve şarap su ile **قُتِلت**; eğer karıştırıldıysa; ve bu, güzel istiâredendir. Dedi:
إنّ التي عاطَيتَني فرددتُها *** قُتِلَتْ قُتِلْتَ فهاتها لم تُقتَلِ
Ve bu babdan şâz olanlardan ve latif bir nazarla ona kıyas edilebilecek olan: **القِتْل**: düşmandır; çoğulu **أقتال**’dir. Dedi:
واغترابِي عن عامرِ بن لؤيٍّ ***	في بلادٍ كثيرةِ الأقتالِ
Onun kıyasının vechi: **القِتل**’i, **السِّبِّ** gibi, savaşan kimse kılmaktır; ki o [**يُسَابُّ**]dır. Ve bu uzak değildir. Ve onların sözü: ikisi **قِتْلانِ**’dır; yani iki benzer; ve o bundandır. Amma **القَتَال**; denir ki o **النَّفْس**’tir; denir: **ناقةٌ ذات قَتَالٍ**; eğer sağlam (dayanıklı) idiyse. Ve ilim ehlinden bazıları dedi: bu bir ibdâldir; asıl **الكَتَال**’dır. Ve o, bedenin toplanmasına delâlet eder; denir: şey **تكتَّلَ**; eğer toplandıysa. Ve bu iyi bir vechtir.

(**قتم**) **القاف** ve **التاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir tozluluğa ve siyahlığa delâlet eder. Üzerine siyahlık çıkan her renk **أقْتَمُ**’dur. Ve denir: **القَتَام**: siyah tozdur; ondan, tüyü **أقتمُ** olan doğandır. Ve **مكانٌ قاتِمٌ**: tozlu, tarafları karanlık. **رؤبة** dedi:
* وقاتِم الأعماقِ خاوِي المخْترَقْ *

(**قتن**) **القاف** ve **التاء** ve **النون** sahih bir kelimedir. Derler: **القَتِين**: az yiyen kadındır; ve **قَتُنَتْ**; **قَتانةً**. **الشّماخ** dedi:
وقد عَرقَتْ مغابِنُها فجادَتْ *** بدِرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ
Bununla, az kanlı **القُرَاد**’ı kastetti.

(**قتو**) **القاف** ve **التاء** ve **الواو**. Derler: **القَتْو**: hizmetin güzelliğidir. Ve falan, krallara **يَقتُو**: onlara hizmet eder. Dedi:
…………...……لا *** أُحسِنُ قَتْوَ الملوكِ والخَببا
Amma **المَقْتوِيُّ** ve **المَقْتَوِينُ**… .

(**قتب**) **القاف** ve **التاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; semer aletlerinden veya başkasından bir alete delâlet eder. İşte **القَتَب** deve için mâlumdur. Ve üzerine yükleri konulan develere **قَتُوبة** denir. **ابنُ دريد** dedi: **القَتَب**: deve **قَتَب** oldu; eğer üzerine yük taşınanlardan idiyse; eğer **السّانية** aletinden ise o, **قِتْب**’dir; **القاف**’ın kesresiyle. Amma **الأقتابُ** bağırsaklardır; tekili **قتب**’dir; küçültmesi **قُتَيْبة**’dir; bu, semerlerin **أقتاب**’ına benzetme mânâsı üzerinedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ت ب
ضع القتب على الحمولة وضع القتب على السانية فالقتب‏:‏ واحد الأقتاب وهي الأكف التي توضع على تقالة الأحمال والقتب بالكسر‏:‏ واحد الأقتاب وهي أكفٌ صغار توضع على السواني‏.‏
قال لبيد‏:‏ حتى تحيرت الدبار كأنها زلف والقى قتبها المحزوم وأقتبت البعير إذا شدّدت عليه القتب أو القتب لغة تميم وقيس على قتبت‏:‏ ولفلان قتوبة‏:‏ إبل تقتب‏.‏
وفلان مبعوج يجرّ أقتابه‏:‏ أمعاءه جمع قتب بالكسر‏.‏
فاستبق ودّك للصديق ولا تكن قتباً يعضّ بغارب ملحاحاً وقال البعيث‏:‏ ألد إذا لاقيت قوماً بخطة ألح على أكتافهم قتب عقر وأقتبت زيداً يميناً وأقتبته في اليمين إذا غلظت عليه وألححت كأنما وضعت عليه قتباً‏.‏
وأقتبه الدّين‏:‏ فدحه‏.‏
قال‏:‏ إليك أشكو ثقل دينٍ أقتبا ظهري بأقتابٍ تركن جلبا وتقول‏:‏ كأني لهم قتوبه وكأن مؤنهم عليّ مكتوبه‏.‏
وفي كاهل الفرس تقتيب‏:‏ جنّأٌ‏.‏
قال‏:‏ وكاهل أفرغ فيه مع الإ - فراغ إشراف وتقتيب ورجل مقتب الكاهل‏.‏

##### Türkçe

ق ت ب
Yükün üzerine **القتب** koydu; **السانية** üzerine **القتب** koydu; böylece **القتب**: **الأقتاب**’ın biridir; o, yüklerin ağırlığı üzerine konulan **الأكف**’tir. **القتب** (kesre ile): **الأقتاب**’ın biridir; o, **السواني** üzerine konulan küçük **أكف**’lerdir.

Lebîd dedi ki:
“Ta ki **الدبار** şaşırıp kaldı; sanki o, **زلف** ve **القى** idi; onun bağlanmış **قتب**’ını (gördü).”
Ve **أقتبت** deveyi: üzerine **القتب**’ı yahut **القتب**’ı (Temîm ve Kays lehçesi) **قتبت** üzerine bağladığım zaman. Ve falan kimse için **قتوبة**: **تقتب** edilen develerdir.

Ve falan kimse **مبعوج**dur, **أقتابه**’nı sürükler: bağırsakları; (bu) kesre ile **قتب**’ın çoğuludur.

“Dost için sevgini sakla ve **قتباً** olma; **غارب**’a ısırır, ısrarcı.”
Ve **البعيث** dedi ki:
“Eğer bir kavimle bir plan üzere karşılaşırsan, **ألد** (ol); onların omuzları üzerine, kesilmiş bir **قتب** ısrarla (yüklenir).”
Ve **أقتبت** Zeyd’e bir yemin (ettirdim) ve onu yemin hususunda **أقتبت**: ona karşı sert davrandığım ve ısrar ettiğim zaman; sanki onun üzerine bir **قتباً** koymuşum gibi.

Ve **الدّين** onu **أقتبه**: onu ağırlaştırdı.

Dedi ki:
“Sana şikâyet ediyorum: bir borcun ağırlığını; sırtımı **أقتبا** etti; **بأقتابٍ** ile; (onlar) **جلبا** bıraktılar.”
Ve dersin ki: Sanki ben onlar için **قتوبه**’yim; ve sanki onların masrafları benim üzerime **مكتوبه**’dur.

Ve atın **كاهل**’inde **تقتيب**: **جنّأٌ**dur.

Dedi ki:
“Ve bir **كاهل** ki içine, boşaltma ile birlikte, **إشراف** ve **تقتيب** boşaltılmıştır.”
Ve **مقتب الكاهل** bir adam.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القِتْبُ والقَتَبُ: إِكافُ البعير، وقد يؤنث، والتذكير أَعم، ولذلك أَنثوا التصغير، فقالوا: قُتَيبة. قال الأَزهري: ذهب الليث إِلى أَن قُتَيْبة مأْخوذ من القِتْب. قال: وقرأْتُ في فُتوحِ خُراسانَ: أَن قُتَيبة بن مسلم، لما أَوقع بأَهل خُوارَزْمَ، وأَحاط بهم، أَتاه رسولهم، فسأَله عن اسمه، فقال: قُتَيبة، فقال له: لستَ تفتَحها، إِنما يفتحُها رجل اسمه إِكاف، فقال قُتَيبة: فلا يفتحها غيري، واسمي إِكاف. قال: وهذا يوافق ما قال الليث. وقال الأَصمعي: قَتَبُ البعير مُذكَّر لا يؤنث، ويقال له: القِتْبُ، وإِنما يكون للسانية؛ ومنه قول لبيد: وأُلْقِـيَ قِتْبُها الـمَخْزومُ
\<ص:661>
ابن سيده: القِتْبُ والقَتَبُ إِكاف البعير؛ وقيل: هو الإِكاف الصغير الذي على قَدْرِ سَنام البعير. وفي الصحاح: رَحْلٌ صغيرٌ على قَدْر السَّنام. وأَقْتَبَ البعيرَ إِقْتاباً إِذا شَدَّ عليه القَتَبَ. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: لا تمنع المرأَة نفسها من زوجها، وإِن كانت على ظَهْرِ قَتَبٍ؛ القَتَبُ للجمَل كالإِكافِ لغيره؛ ومعناه: الـحَثُّ لهنَّ على مطاوَعة أَزواجهن، وأَنه لا يَسَعُهُنَّ الامتناع في هذه الحال، فكيف في غيرها. وقيل: إِن نساء العرب كُنَّ إِذا أَرَدْنَ الوِلادَةَ، جَلَسْنَ على قَتَبٍ، ويَقُلْنَ: إِنه أَسْلَسُ لخروج الولد، فأَرادت تلك الحالةَ. قال أَبو عبيد: كنا نَرى أَن المعنى وهي تسير على ظَهْرِ البعير، فجاءَ التفسير بعد ذلك. والقِتْبُ، بالكسر: جميعُ أَداة السانية من أَعلاقها وحبالها؛ والجمعُ من كل ذلك: أَقتابٌ؛ قال سيبويه: لم يجاوِزوا به هذا البناء. والقَتُوبةُ من الإِبل: الذي يُقْتَبُ بالقَتَبِ إِقْتاباً؛ قال اللحياني: هو ما أَمكنَ أَن يوضع عليه القَتَب، وإِنما جاءَ بالهاءِ، لأَنها للشيءِ مما يُقْتَبُ. وفي الحديث: لا صدقة في الإِبل القَتوبة؛ القَتُوبة، بالفتح: الإِبل التي توضَعُ الأَقْتابُ على ظهورها، فَعولة بمعنى مفعولة، كالرَّكُوبة والـحَلوبة. أَراد: ليس في الإِبل العوامل صدقة. قال الجوهري: وإِن شئت حذفت الهاء، فقلت القَتُوبُ. ابن سيده: وكذلك كل فعولة من هذا الضرب من الأَسماءِ. والقَتُوب: الرَّجل الـمُقْتِبُ. التهذيب: أَقْتَبْتُ زيداً يميناً إِقتاباً إِذا غَلَّظْتَ عليه اليمينَ، فهو مُقْتَبٌ عليه. ويقال: ارْفُقْ به، ولا تُقْتِبْ عليه في اليمين؛ قال الراجز: إِليكَ أَشْكو ثِقْلَ دَينٍ أَقْتَبا
ظَهْرِي بأَقْتابٍ تَرَكْنَ جُلَبا
ابن سيده: القِتْبُ والقَتَبُ: الـمِعَى، أُنثى، والجمع أَقْتابٌ؛ وهي القِتْبَةُ، بالهاءِ، وتصغيرها قُتَيْبةٌ. وقُتَيْبةُ: اسم رجل، منها؛ والنسبة إِليه قُتَبِـيّ، كما تقول جُهَنِـيّ. وقيل: القِتْبُ ما تحَوَّى من البطن، يعني استدار، وهي الـحَوايا. وأَما الأَمْعاء، فهي الأَقْصاب. وجمعُ القِتْب: أَقْتابٌ. وفي الحديث: فَتَنْدَلِقُ أَقتابُ بطنِه؛ وقال الأَصمعي: واحدها قِتْبَة، قال: وبه سُمِّيَ الرجل قُتَيْبةَ، وهو تصغيرها.

##### Türkçe

**القِتْبُ** ve **القَتَبُ**: devenin eyeri; bazen müennes kılınır, müzekker kılma daha geneldir. Bu yüzden küçültmeyi müennes yaptılar da **قُتَيبة** dediler. el-Ezherî dedi: Leys, **قُتَيْبة**’nin **القِتْب**’den alınmış olduğuna gitti. Dedi: ve **فُتوحِ خُراسانَ**’da okudum ki: **قُتَيبة بن مسلم**, **خُوارَزْمَ** halkına baskın yapıp onları kuşattığında, elçileri ona geldi; ona adını sordu, o da: **قُتَيبة** dedi. Elçi ona dedi ki: “Sen onu fethetmeyeceksin; onu ancak adı **إِكاف** olan bir adam fetheder.” Bunun üzerine **قُتَيبة** dedi ki: “Onu benden başkası fethetmez; benim adım **إِكاف**.” Dedi: Bu, Leys’in söylediğine uygundur. el-Asma‘î dedi: **قَتَبُ البعير** müzekkerdir, müennes kılınmaz; ona **القِتْبُ** denir; ancak **السانية** için olur. Bundan, Lebîd’in sözü:
وأُلْقِـيَ قِتْبُها الـمَخْزومُ

\<ص:661>
İbn Sîde: **القِتْبُ** ve **القَتَبُ** devenin eyeri; denildi ki: o, devenin hörgücü ölçüsünde olan küçük eyeridir. **الصحاح**’ta: hörgüç ölçüsünde küçük bir **رَحْلٌ**. Ve **أَقْتَبَ** deveyi **إِقْتاباً**: üzerine **القَتَبَ**’i bağladığında. Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Kadın, kendisini kocasından men etmesin; **ظَهْرِ قَتَبٍ** üzerinde olsa bile.” **القَتَبُ**, deve için, başkası için olan **الإِكافِ** gibidir; manası: onlara kocalarına itaat etmeleri için teşviktir ve bu hâlde kendilerini men etmeleri onlara sığmaz; öyleyse başka hâlde nasıl? Denildi ki: Arap kadınları doğum istemediklerinde **قَتَبٍ** üzerine otururlar ve “Bu, çocuğun çıkışı için daha kolaydır” derlerdi; o hâli kastetti.

Ebû Ubeyd dedi: Biz, mananın, devenin sırtı üzerinde yürürken (olduğu) görüşündeydik; sonra bunun ardından tefsir geldi.

**القِتْبُ**, kesre ile: **السانية**’nin askıları ve ipleriyle birlikte bütün alet takımıdır; bunların hepsinin çoğulu: **أَقتابٌ**; Sîbeveyh dedi: bununla bu kalıbı aşmadılar.

Develerden **القَتُوبةُ**: **القَتَبِ** ile **إِقْتاباً** olarak eyerlenen şeydir. el-Lihyânî dedi: üzerine **القَتَب** konulması mümkün olan şeydir; **الهاء** ile gelmesi ancak, **القَتَب** konulan şeyden bir şey olduğu içindir. Hadiste: “**الإِبل القَتوبة**’da sadaka yoktur.” **القَتُوبة**, fetha ile: sırtlarına **الأَقْتابُ** konulan develerdir; **فَعولة** vezni, **مفعولة** manasındadır; **الرَّكُوبة** ve **الـحَلوبة** gibi. Muradı: çalışan develerde sadaka yoktur. el-Cevherî dedi: İstersen **الهاء**’yı düşürürsün de **القَتُوبُ** dersin. İbn Sîde: Bu isimler türünden her **فعولة** da böyledir. **القَتُوب**: **الرَّجل الـمُقْتِبُ**. **التهذيب**: **أَقْتَبْتُ** Zeyd’e yemin olarak **إِقتاباً**: ona yemini ağırlaştırdığında; o, üzerine ağırlaştırılmıştır (**مُقْتَبٌ عليه**). Ve denir ki: “Ona yumuşak davran; yeminde onun üzerine ağırlaştırma (**لا تُقْتِبْ عليه**)”; râciz dedi:
إِليكَ أَشْكو ثِقْلَ دَينٍ أَقْتَبا
ظَهْرِي بأَقْتابٍ تَرَكْنَ جُلَبا

İbn Sîde: **القِتْبُ** ve **القَتَبُ**: bağırsak (**الـمِعَى**); müennestir; çoğulu **أَقْتابٌ**; o, **القِتْبَةُ**’dir, **الهاءِ** ile; küçültmesi **قُتَيْبةٌ**’dir. **قُتَيْبةُ**: bir erkeğin adıdır; ondan (gelir); ona nisbet **قُتَبِـيّ**’dir; **جُهَنِـيّ** dediğin gibi. Denildi ki: **القِتْبُ**, karından toplanıp büzülen şeydir; yani yuvarlandı; bunlar **الـحَوايا**’dır. **الأَمْعاء**’a gelince, onlar **الأَقْصاب**’dır. **القِتْب**’ün çoğulu: **أَقْتابٌ**. Hadiste: “Böylece karnının **أَقتابُ**’ı dışarı fırlar.” el-Asma‘î dedi: onun teki **قِتْبَة**’dir. Dedi: adamın **قُتَيْبةَ** diye adlandırılması da bundandır; o, onun küçültmesidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القتب بالكسر، قاله الكسائي، ويحرك: المعى، أنثى والجمع أقتاب كالقتبة، بالهاء، قاله ابن سيده قال أيضا: القتب بالكسر: جميع أداة السانية من أعلاقها وحبالها قيل: القتب: ما تحوى، أي ما استدار من الطن وهي الحوايا، وأما الأمعاء فهي الأقصاب، على ما يأتي، اختاره أبو عبيد. وفي الحديث: فتندلق أقتاب بطنه. وقال الأصمعي: واحدها قتبة. القتب، بالكسر: الإكاف. قال شيخنا: ظاهره أن الإكاف يكون للإبل، ويأتي له في أكف أنه خاص بالحمر، وهو الذي في أكثر الدواوين، كما سيأتي هناك وبالتحريك أكثر في الاستعمال. وفي النهاية في حديث عائشة رضي الله عنها لا تمنع المرأة نفسها من زوجها وإن كانت على ظهر قتب. القتب للجمل كالإكاف لغيره. ومعناه الحث لهن على مطاوعة أزواجهن وأنه لا يسعهن الامتناع في هذه الحال، فكيف في غيرها. وقيل: إن نساء العرب كن إذا أردن الولادة جلسن على قتب ويقلن إنه أسلس لخروج الولد، فأرادت تلك الحالة. قال أبو عبيد: كنا نرى أن المعنى: وهي تسير على ظهر البعير، فجاء التفسير بعد ذلك، القتب للبعير كما في المصباح والمحكم. والإكاف للحمير. وفي الخلاصة أنه عام في الحمير والبغال والإبل. قال ابن سيده: وقيل: هو الإكاف الصغير الذي على قدر سنام البعير. وفي الصحاح: رحل صغير على قدر السنام، ج أي الجمع من كل ذلك أقتاب. قال سيبويه: لم يجاوزوا به هذا البناء. القتب بالفتح: إطعام الأقتاب المشوية، هكذا في نسختنا، ومثله في التكملة، وفي أخرى: المستوية من استوى الشيء إذا صلح. والإقتاب مصدر أقتب البعير، إذا شد القتب عليه. من المجاز: الإقتاب: تغليظ اليمين. وفي التهذيب: أقتبت زيدا يمينا إقتابا، إذا غلظت عليه اليمين فهو مقتب عليه. ويقال: ارفق به ولا تقتب عليه في اليمين. وفي الأساس: وأقتبت زيدا يمينا، وأقتبه في اليمين: غلظها عليه وألح، كأنه وضع عليه قتبا. والقتوبة بالفتح، كما يبينه الإطلاق، ومنهم من ضبطه بالضم، من الإبل التي تقتبها بالقتب إقتابا. قال اللحياني: هي ما أمكن أن يوضع عليه القتب، وإنما جاء بالهاء لأنها الشيء مما يقتب. وفي الحديث لا صدقة في الإبل القتوبة، وهي الإبل التي توضع الأقتاب على ظهورها، فعولة بمعنى المفعولة، كالركوبة والحلوبة. أراد ليس في الإبل العوامل صدقة. قال الجوهري: وإن شئت حذفت الهاء فقلت: القتوب. والقتوب: الرجل المقتب.

  وذو قتاب، كسحاب وكتاب: الحقل، بالفتح فالسكون، بن مالك ابن زيد بن سهل، أخو السمع بن مالك رهط أبي رهم أحزاب ابن أسيد من ملوك حمير. القتب كالكتف: الضيق الخلق السريع الغضب. القتب بمعنى إكاف البعير قد يؤنث، والتذكير أعم؛ ولذلك أنثوا التصغير فقالوا: قتيبة، وهي تصغير القتبة، بالكسر والهاء، قاله ابن سيده. وفي التهذيب: ذهب الليث إلى أن قتيبة مأخوذ من القتب، وقرأت في فتوح خراسان أن قتيبة بن مسلم لما أوقع بأهل خوارزم، وأحاط بهم أتاه رسولهم، فسأله عن اسمه، فقال قتيبة: فقال له: لست تفتحها إنما يفتحها رجل اسمه إكاف، فقال قتيبة: فلا يفتحها غيري، واسمي إكاف. قال: وهذا يوافق ما قاله الليث. وقال الأصمعي: قتب البعير: مذكر لا يؤنث، ويقال له القتب، وإنما يكون للسانية، قال الأصمعي: وبها سموا رجالهم. وقتيبة: بطن من باهلة، وهو قتيبة ابن معن بن مالك والنسبة إليه قتبي كجهني، منهم قتيبة بن مسلم، وسليمان بن ربيعة وغيرهما. وقتبان، بالكسر: بطن من رعين من حمير، كذا في كتب الأنساب، وهو قول الدارقطني، ويرده قول ابن الحباب؛ فإنه ذكر في قبائل حمير قتبان بن ردمان بن وائل بن الغوث، إلا أن يكون في رعين قتبان آخر. والذي قاله الهمداني: إن الذي ذكره ابن الحباب إنما هو قتيان بالمثناة التحتية كعثمان لا بالموحدة، وقد تحامل الرشاطي على الدارقطني، وأجيب عنه وليس هذا محله. وفي المراصد أنه : ع، بعدن تبعا للبكري. ويقال: إن الموضع سمي بقتبان المذكور ومما بقي على المصنف: قولهم للملح: هو قتب يعض بالغارب، وقتب ملحاح. وأقتبه الدين: فدحه. قال الراجز:
  إليك أشكو ثقل دين أقتبا
  ظهري بأقتاب تركن جلبا ومن سجعات الأساس: كأني لهم قتوبة، وكأن مؤنتهم علي مكتوبة. وفي كاهل الفرس تقتيب. ورجل مقتب الكاهل، وكل ذلك من المجاز

##### Türkçe

**القتب** kesre ile; bunu el-Kisâî söyledi; ve harekelenir: **المعى**; dişildir ve çoğulu **أقتاب**tır, **القتبة** gibi, **الهاء** ile; bunu İbn Sîdeh söyledi. Yine dedi: **القتب** kesre ile: **السانية** aletinin, **أعلاقها**sından ve **حبالها**sından bütünüdür. Denildi: **القتب**: **ما تحوى**dır; yani **الطن**dan yuvarlaklaşan şeydir ve o **الحوايا**dır. Ama **الأمعاء** ise **الأقصاب**dır; geleceği üzere; bunu Ebû Ubeyd seçti. Ve hadiste: “Sonra karnının **أقتاب**ı dışarı dökülür.” Ve el-Asma‘î dedi: onun teki **قتبة**dir.

**القتب**, kesre ile: **الإكاف**. Şeyhimiz dedi: zahiri, **الإكاف**ın develer için olmasıdır; ve ona **أكف** maddesinde gelecektir ki o, eşeklere mahsustur; ve o, divanların çoğunda olan şeydir; orada geleceği üzere. Ve hareke ile olanı kullanımda daha çoktur. Ve en-Nihâye’de, Âişe رضي الله عنها hadisi hakkında: “Kadın, kocasından kendisini men etmesin; velev ki **قتب** sırtında olsa.” **القتب** deve içindir; **الإكاف** başkası içindir. Manası: onlara, kocalarına itaat etmeleri için teşviktir; ve bu hâlde onlara kaçınmak sığmaz; öyleyse başkasında nasıl? Ve denildi: Arap kadınları, doğum istemeleri vakti, **قتب** üzerine otururlardı ve “o, çocuğun çıkışı için daha kaygandır” derlerdi; o hâli kastetti. Ebû Ubeyd dedi: Biz, mananın: “O, devenin sırtında yürürken” olduğunu görürdük; sonra bunun ardından tefsir geldi: **القتب** deve içindir; **المصباح** ve **المحكم**de olduğu gibi. Ve **الإكاف** eşekler içindir. Ve **الخلاصة**’da: o, eşeklerde, katırlarda ve develerde umumidir. İbn Sîdeh dedi: Ve denildi: o, devenin hörgücü ölçüsünde olan küçük **الإكاف**tır. Ve **الصحاح**’ta: hörgüç ölçüsünde küçük **رحل**; ve bunların hepsinin çoğulu **أقتاب**tır. Sîbeveyh dedi: Onlar, onunla bu kalıbı aşmadılar.

**القتب** fetha ile: kızartılmış **أقتاب**ı yedirmek; nüshamızda böyle; ve **التكملة**’de de benzeri; ve başka birinde: **المستوية**; **استوى** الشيء “düzeldi/uygun oldu”dan. Ve **الإقتاب**: **أقتب** **البعير**in masdarıdır; **القتب**i onun üzerine bağladığı zaman. Mecazdan: **الإقتاب**: yemini ağırlaştırmak. Ve **التهذيب**’te: “**أقتبت** Zeyd’e bir yemin **إقتابا**”; yani ona yemini ağırlaştırdığın zaman; o hâlde o, onun üzerine **مقتب**tir. Ve denilir: “Ona yumuşak davran ve yeminde onun üzerine **تقتب** etme.” Ve **الأساس**’ta: “Ve Zeyd’e bir yemin **أقتبت**; ve yeminde ona **أقتبه**: onu ona ağırlaştırdı ve ısrar etti; sanki onun üzerine bir **قتب** koydu.” Ve **القتوبة** fetha ile, mutlak kullanımın açıkladığı gibi; ve onlardan kimi onu damme ile ضبط etti: develerden, üzerine **القتب** ile **إقتابا** yaptığın (yani **القتب** bağladığın) şey. el-Lihyânî dedi: O, üzerine **القتب** konulması mümkün olan şeydir; ve ancak **الهاء** ile geldi; çünkü o, **يقتب** olunan şeyden bir şeydir. Ve hadiste: “**الإبل القتوبة**da sadaka yoktur”; ve o, sırtlarına **الأقتاب** konulan develerdir; **فعولة** vezninde, **المفعولة** manasında; **الركوبة** ve **الحلوبة** gibi. Muradı: çalışan develerde sadaka yoktur. el-Cevherî dedi: İstersen **الهاء**yı düşürürsün de “**القتوب**” dersin. Ve **القتوب**: **المقتب** adamdır.

Ve **ذو قتاب**, **سحاب** ve **كتاب** gibi: **الحقل**; fetha sonra sükûn ile; Mâlik b. Zeyd b. Sehl’in oğlu; es-Sam‘ b. Mâlik’in kardeşi; Ebû Ruhm’un kavmi; Esîd b. Ahzâb; Himyer krallarından. **القتب** **الكتف** gibi: dar tabiatlı, çabuk öfkelenen. **القتب** “devenin **إكاف**ı” manasında dişil kılınabilir; ve müzekkerlik daha geneldir; bundan dolayı küçültmeyi dişil yaptılar da “**قتيبة**” dediler; o, kesre ve **الهاء** ile **القتبة**nin küçültmesidir; bunu İbn Sîdeh söyledi. Ve **التهذيب**’te: el-Leys, **قتيبة**nin **القتب**den alınmış olduğuna gitti; ve Horasan fetihlerinde okudum ki: **قتيبة** b. Müslim, Hârizm ehline baskın yapınca ve onları kuşatınca, elçileri ona geldi; ona adını sordu; o da “**قتيبة**” dedi; elçi ona dedi ki: “Sen onu fethetmezsin; onu ancak adı **إكاف** olan bir adam fetheder.” **قتيبة** dedi: “O hâlde onu benden başkası fethetmez; ve benim adım **إكاف**tır.” Dedi: Bu, el-Leys’in söylediğine muvafıktır. Ve el-Asma‘î dedi: **قتب** **البعير**: müzekkerdir, müennes yapılmaz; ve ona **القتب** denilir; ancak **السانية** içindir. el-Asma‘î dedi: Ve onunla adamlarını adlandırdılar. Ve **قتيبة**: Bâhile’den bir batındır; o, Ma‘n b. Mâlik’in oğlu **قتيبة**dir; ve ona nisbet **قتبي**dir, **جهني** gibi; onlardan **قتيبة** b. Müslim, Süleymân b. Rabî‘a ve başkaları. Ve **قتبان**, kesre ile: Himyer’den Ra‘în’den bir batındır; ensâb kitaplarında böyle; ve bu, ed-Dârakutnî’nin sözüdür; ve İbnü’l-Habbâb’ın sözü onu reddeder; çünkü o, Himyer kabilelerinde **قتبان** b. Redmân b. Vâil b. el-Gavs’u zikretti; meğer ki Ra‘în’de başka bir **قتبان** olsun. Ve el-Hemdânî’nin söylediği: İbnü’l-Habbâb’ın zikrettiği, ancak **قتيان**dır; alttan ikili **المثناة التحتية** ile, **عثمان** gibi; **الموحدة** ile değil. Ve er-Ruşâtî, ed-Dârakutnî’ye yüklenmiştir; ve ona cevap verilmiştir; ve burası onun yeri değildir. Ve **المراصد**’da: o, Bekrî’ye tâbi olarak Aden’den sonra bir **ع**dır. Ve denilir: yer, zikredilen **قتبان** ile adlandırıldı. Ve musannifte kalmış olan şeylerden: tuz için onların sözü: “O, **قتب**tir; **الغارب** ile ısırır”; ve “**قتب ملحاح**.” Ve borç onu **أقتبه**: onu ağırlaştırdı. er-Râciz dedi:
  “Sana, ağır bir borcun ağırlığını şikâyet ederim; **أقتبا**.
  Sırtımı, gürültü çıkararak çöken **أقتاب**larla (yüklü) bıraktı.”
Ve **الأساس**’ın secilerinden: “Sanki ben onlara bir **قتوبة**yim; ve sanki onların nafakası benim üzerime yazılmıştır.” Ve atın **كاهل**inde **تقتيب** vardır. Ve **مقتب الكاهل** adam. Ve bunların hepsi mecazdandır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَتْبٌ
1 قَتْبٌ ذ The feeding (O, K) a guest (O) with [the intestines called] أَقْتَاب [pl. of قِتْبٌ or of قِتْبَةٌ] roasted, or broiled: (O, K:) an inf. n. of which the verb is قَتَبَ. (TK.)

قُتِّبَ كَاهِلُهُ
2 قُتِّبَ كَاهِلُهُ ذ , said of a man, (assumed tropical:) He was, or became, such as is termed أَجْنَأُ. (JK. [See رَجُلٌ مُقَتَّبُ الكَاهِلِ, below.] ― -b2- And one says, فِى كَاهِلِ الفَرَسِ تَقْتِيبٌ i. e. جَنَأٌ (tropical:) [app. meaning In the withers of the horse is a bending over the breast]. (A.)

أَقْتَبْتُ البَعِيرَ
4 أَقْتَبْتُ البَعِيرَ ذ , (S, A,) inf. n. اـِقْتَابٌ, (S, K,) I bound upon the camel the [saddle called] قَتَب. (S, A, K.) ― -b2- Hence, (A,) اقتبهُ يَمِينًا, (T, A, O,) inf. n. as above, (K,) (tropical:) He imposed upon him a hard, or severe, oath; (T, A, O, K; *) as though he put upon him a [saddle of the kind called] قَتَب: and in like manner, اقتبهُ فِى اليَمِينِ: (A:) and اقتب عَلَيْهِ فِى اليَمِينِ. (T, O.) And اقتبهُ الدَّيْنُ (tropical:) Debt, or the debt, pressed heavily upon him. (A.)

قِتْبٌ
قِتْبٌ ذ (Ks, S, O, Msb, K) and ↓ قِتْبَةٌ (As, S, ISd, O, Msb, K) and ↓ قَتَبٌ (TA) i. q. مِعًى [i. e An intestine of those into which the food passes from the stomach]: (S, O, Msb, K:) or (S, O, K,) as AO says of the first of these words, (S, O,) an intestine of the belly that winds round, or takes a coiled form; (S, O, K;) and such as take this form are [also] called the حَوَايَا; but the أَمْعَآء are the أَقْصَاب: (S, O:) قِتْبٌ is of the fem. gender: (Ks, S, O:) and its pl. is أَقْتَابٌ: (Ks, S, O, Msb:) or the sing. of this pl. is ↓ قِتْبَةٌ: and the dim. is ↓ قُتَيْبَةٌ. (As, S, O, Msb, K.) -A2- And قِتْبٌ signifies also All the apparatus, or furniture, of the سَانِيَة [i. e. camel, or she-camel, upon which water is drawn] (S, ISd, O, K;) consisting of the أَعْلَاق [pl. of عَلَقٌ q. v.] of the سانية, and the ropes thereof. (S, ISd, O.) ― -b2- See also the next paragraph, in two places.

قَتَبٌ
قَتَبٌ ذ A small رَحْل [or camel's saddle], (S, O,) or a small [camel's saddle such as is called اـِكَاف, (ISd, K,) of a size corresponding to the hump: (S, ISd, O, K:) or [a sort of pack-saddle for a camel; i. e.] the اـِكَاف that is put upon such beasts [or camels] as transport burdens: (A:) or [simply] i. q. اـِكَافٌ; as also ↓ قِتْبٌ; but the former is the more common: (K:) or the ↓ قِتْب is only what belongs to the سَانِيَة [meaning as expl. in the next preceding paragraph], (As, TA,) or to the camel that draws water (لِلْبَعِيرِ السَّانِى); (JK;) and the اـِكَاف belongs to the ass, or is common to the ass and the mule and the camel: (TA:) the قَنَب belongs to the camel: (Msb:) the word thus applied is sometimes fem., though more commonly masc.: and its dim. is ↓ قُتَيْبَةٌ: (TA:) the pl. is أَقْتَابٌ, (Sb, A, Msb, K, TA,) only, (Sb, TA.) It is said in a trad. that the woman on the occasion of her bringing forth used to be seated upon a قَتَب, in order that her parturition might be more easy. (O.) ― -b2- هُوَ قَنَبٌ يَعَضُّ بِالغَارِبِ (tropical:) [lit. He is a saddle that pinches the fore part of the hump] and قَتَبٌ مِلْحَاحٌ (tropical:) [a pinching, galling, saddle] are said of an importunate person. (A.) -A2- See also قِتْبٌ.

قَتِبٌ
قَتِبٌ ذ [in the O without any vowel-sign] Narrow, or contracted, (O, K, TA,) in disposition, (TA,) quickly excited to anger. (O, K, TA.)

قِتْبَةٌ
قِتْبَةٌ ذ : see قِتْبٌ, in two places.

قَتُوبٌ
قَتُوبٌ ذ : see the paragraph here following.

قَتُوبَةٌ
قَتُوبَةٌ ذ Camels upon which the [kind of saddle called] قَتَب is bound: (S, A, O, K, TA:) or a camel upon which the قَتَب may be put: (Lh, TA:) the ة is affixed because the word is similar to حَلُوبَةٌ and رَكُوبَةٌ, (S, O, TA,) having the signification of a pass. part. n.; but one may elide the ة, saying ↓ قَتُوبٌ. (TA.) It is said in a trad., لَا صَدَقَةَ فِى الاـِبِلِ القَتُوبَةِ, meaning There is no poor rate in the case of the working camels, (O, TA,) but only in the case of the pasturing. (O.) And you say, كَأَنِّى لَهُمْ قَتُوبَةٌ وَكَأَنَّ مَؤُونَتَهُمْ عَلَىَّ مَكْتُوبَةٌ (tropical:) [I am as though I were to them a working camel, and as though their food were prescribed as incumbent on me]. (A.)

قُتَيْبَةٌ
قُتَيْبَةٌ ذ a dim. n.: see قِتْبٌ: -A2- and قَتَبٌ.

مُقْتَبٌ عَلَيْهِ
مُقْتَبٌ عَلَيْهِ ذ (tropical:) One upon whom is imposed a hard, or severe, oath. (T, O, TA.)

رَجُلٌ مُقَتَّبُ الكَاهِلِ
رَجُلٌ مُقَتَّبُ الكَاهِلِ ذ (tropical:) i. q. أَجْنَأُ [app. meaning A man having a bending of the upper part of the back over the breast]. (JK, A. *)

##### Türkçe

قَتْبٌ
1 **قَتْبٌ** ذ (O, K) bir misafiri (O) [**أَقْتَاب** denilen bağırsaklarla; **قِتْبٌ**’ün veya **قِتْبَةٌ**’nin çoğulu] kızartılmış yahut ızgara edilmiş olarak doyurma: (O, K:) fiili **قَتَبَ** olan bunun bir mastarıdır. (TK.)

قُتِّبَ كَاهِلُهُ
2 **قُتِّبَ كَاهِلُهُ** ذ, bir adam hakkında söylenir, (mecaz kabul edilerek:) **أَجْنَأُ** diye adlandırılan kimse oldu, yahut öyle oldu. (JK. [Aşağıda **رَجُلٌ مُقَتَّبُ الكَاهِلِ**’e bak.] ― -b2- Ve denir ki, **فِى كَاهِلِ الفَرَسِ تَقْتِيبٌ** yani **جَنَأٌ** (mecaz:) [görünüşe göre anlamı: Atın cidagosunda göğse doğru bir eğilme vardır]. (A.)

أَقْتَبْتُ البَعِيرَ
4 **أَقْتَبْتُ البَعِيرَ** ذ, (S, A,) mastarı **اـِقْتَابٌ**, (S, K,) deveye **قَتَب** [denilen eğer] bağladım. (S, A, K.) ― -b2- Bundan dolayı, (A,) **اقْتَبَهُ يَمِينًا**, (T, A, O,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) (mecaz:) ona ağır yahut şiddetli bir yemin yükledi; (T, A, O, K; *) sanki ona **قَتَب** [denilen türden bir eğer] koymuş gibi: ve aynı şekilde, **اقْتَبَهُ فِى اليَمِينِ**: (A:) ve **اقْتَبَ عَلَيْهِ فِى اليَمِينِ**. (T, O.) Ve **اقْتَبَهُ الدَّيْنُ** (mecaz:) borç, yahut borç, ona ağır bastı. (A.)

قِتْبٌ
**قِتْبٌ** ذ (Ks, S, O, Msb, K) ve ↓ **قِتْبَةٌ** (As, S, ISd, O, Msb, K) ve ↓ **قَتَبٌ** (TA) **مِعًى** ile eş anlamlıdır [yani mideden yemeğin geçtiği bağırsaklardan bir bağırsak]: (S, O, Msb, K:) yahut (S, O, K,) AO’nun bu kelimelerin birincisi hakkında dediği üzere, (S, O,) karında dolanan, yahut kıvrımlı bir şekil alan bir bağırsak; (S, O, K;) ve bu şekli alanlar [ayrıca] **حَوَايَا** diye adlandırılır; fakat **أَمْعَآء** ise **أَقْصَاب**’dır: (S, O:) **قِتْبٌ** müennes cinstendir: (Ks, S, O:) ve onun çoğulu **أَقْتَابٌ**’dır: (Ks, S, O, Msb:) yahut bu çoğulun tekili ↓ **قِتْبَةٌ**’dir: ve küçültmesi ↓ **قُتَيْبَةٌ**’dir. (As, S, O, Msb, K.) -A2- Ve **قِتْبٌ** ayrıca **سَانِيَة**’nin [yani su çekilen deve yahut dişi devenin] bütün takımı, yahut eşyası anlamına gelir; (S, ISd, O, K;) **سانية**’nin **أَعْلَاق**’ından [**عَلَقٌ**’ın çoğulu; bkz.] ve onun iplerinden oluşur. (S, ISd, O.) ― -b2- Ayrıca bir sonraki paragrafa iki yerde bak.

قَتَبٌ
**قَتَبٌ** ذ küçük bir **رَحْل** [yahut devenin eyeri], (S, O,) yahut hörgüce uygun bir ölçüde, küçük bir [**اـِكَاف** denilen deve eyeri], (ISd, K,) (S, ISd, O, K:) yahut [deve için bir tür yük eyeri; yani] yük taşıyan bu tür hayvanların [yahut develerin] üzerine konulan **اـِكَاف**: (A:) yahut [sadece] **اـِكَافٌ** ile eş anlamlıdır; ↓ **قِتْبٌ** da böyledir; fakat birincisi daha yaygındır: (K:) yahut ↓ **قِتْب** yalnızca **سَانِيَة**’ye ait olandır [anlamı bir önceki paragrafta açıklandığı üzere], (As, TA,) yahut su çeken deveye (**لِلْبَعِيرِ السَّانِى**); (JK;) ve **اـِكَاف** eşeğe aittir, yahut eşekle katır ve deve arasında ortaktır: (TA:) **قَنَب** deveye aittir: (Msb:) kelime bu şekilde kullanıldığında bazen müennestir, gerçi daha çok müzekkerdir: ve küçültmesi ↓ **قُتَيْبَةٌ**’dir: (TA:) çoğulu yalnızca **أَقْتَابٌ**’dır, (Sb, A, Msb, K, TA,) (Sb, TA.) Bir rivayette, kadının doğum esnasında **قَتَب** üzerine oturtulduğu, bununla doğumunun daha kolay olması için, denilmiştir. (O.) ― -b2- **هُوَ قَنَبٌ يَعَضُّ بِالغَارِبِ** (mecaz:) [lafzen: O, hörgücün ön kısmını ısıran bir eyerdir] ve **قَتَبٌ مِلْحَاحٌ** (mecaz:) [sıkan, yaralayan bir eğer] ısrarcı bir kimse hakkında söylenir. (A.) -A2- Ayrıca **قِتْبٌ**’e bak.

قَتِبٌ
**قَتِبٌ** ذ [O’da harekesiz] dar, yahut sıkışık, (O, K, TA,) huy bakımından, (TA,) çabuk öfkelenen. (O, K, TA.)

قِتْبَةٌ
**قِتْبَةٌ** ذ: iki yerde **قِتْبٌ**’e bak.

قَتُوبٌ
**قَتُوبٌ** ذ: burada onu izleyen paragrafa bak.

قَتُوبَةٌ
**قَتُوبَةٌ** ذ üzerine **قَتَب** [denilen eğer] bağlanan develer: (S, A, O, K, TA:) yahut üzerine **قَتَب** konulabilen bir deve: (Lh, TA:) **ة** eklenmiştir; çünkü kelime **حَلُوبَةٌ** ve **رَكُوبَةٌ**’ye benzer, (S, O, TA,) edilgen ism-i mef‘ûl anlamını taşır; fakat **ة**’yi düşürüp ↓ **قَتُوبٌ** diyebilirsin. (TA.) Bir rivayette, **لَا صَدَقَةَ فِى الاـِبِلِ القَتُوبَةِ**, yani çalışan develer hakkında zekât yoktur, (O, TA,) ancak otlayanlar hakkında vardır, (O.) denilmiştir. Ve dersin ki, **كَأَنِّى لَهُمْ قَتُوبَةٌ وَكَأَنَّ مَؤُونَتَهُمْ عَلَىَّ مَكْتُوبَةٌ** (mecaz:) [Ben, onlara sanki bir çalışan deveymişim; ve sanki onların yiyeceği bana vacip kılınmış yazılmış gibidir]. (A.)

قُتَيْبَةٌ
**قُتَيْبَةٌ** ذ bir küçültme ismidir: **قِتْبٌ**’e bak: -A2- ve **قَتَبٌ**’e.

مُقْتَبٌ عَلَيْهِ
**مُقْتَبٌ عَلَيْهِ** ذ (mecaz:) üzerine ağır yahut şiddetli bir yemin yüklenen kimse. (T, O, TA.)

رَجُلٌ مُقَتَّبُ الكَاهِلِ
**رَجُلٌ مُقَتَّبُ الكَاهِلِ** ذ (mecaz:) **أَجْنَأُ** ile eş anlamlıdır [görünüşe göre anlamı: sırtın üst kısmı göğse doğru eğik olan adam]. (JK, A. *)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَتَبَ
قَتَبَ U ( n. ac. قَتْب 1 ),
a.  Fed with, roasted ( intestines ).

أَقْتَبَ
أَقْتَبَ IV ,
a.  Saddled ( camel ).

b.  Imposed upon ( oath ).

اِقْتَتَبَ
اِقْتَتَبَ VIII ,
a.  see IV (a) .

قِتْب
قِتْب 2 , ( pl. أَقْتَاْب 38 ),
a.  Intestine, gut, bowel.

b.  Tripe.

c.  Harness, trappings ( of a camel ).

قِتْبَة
قِتْبَة 2t ,
a.  see 2 (a) , ( b ).

قَتَب
قَتَب 4 , ( pl. أَقْتَاْب 38 ),
a.  Pack-saddle.

قَتِب
قَتِب 5 ,
a.  Irritable.

قَتُوْبَة
قَتُوْبَة 26t ,
a.  Pack-camel.

مُقْتَب عَلَيْه
مُقْتَب عَلَيْه
a.  Bound by oath.

##### Türkçe

قَتَبَ
**قَتَبَ** U ( n. ac. **قَتْب** 1 ),
a. Kavrulmuş (bağırsaklar) ile besledi.

أَقْتَبَ
**أَقْتَبَ** IV ,
a. (Deveyi) semerledi.

b. (Yemin) yükledi.

اِقْتَتَبَ
**اِقْتَتَبَ** VIII ,
a. IV (a)’ya bak.

قِتْب
**قِتْب** 2 , ( pl. **أَقْتَاْب** 38 ),
a. Bağırsak, iç bağırsak, bağırsak.

b. İşkembe.

c. (Devenin) koşumu, takımları.

قِتْبَة
**قِتْبَة** 2t ,
a. 2 (a), (b)’ye bak.

قَتَب
**قَتَب** 4 , ( pl. **أَقْتَاْب** 38 ),
a. Yük semeri.

قَتِب
**قَتِب** 5 ,
a. Huysuz.

قَتُوْبَة
**قَتُوْبَة** 26t ,
a. Yük devesi.

مُقْتَب عَلَيْه
**مُقْتَب عَلَيْه**
a. Yemin ile bağlanmış.
