# قتب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AA%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قتب

القتب بالكسر، قاله الكسائي، ويحرك: المعى، أنثى والجمع أقتاب كالقتبة، بالهاء، قاله ابن سيده قال أيضا: القتب بالكسر: جميع أداة السانية من أعلاقها وحبالها قيل: القتب: ما تحوى، أي ما استدار من الطن وهي الحوايا، وأما الأمعاء فهي الأقصاب، على ما يأتي، اختاره أبو عبيد. وفي الحديث: فتندلق أقتاب بطنه. وقال الأصمعي: واحدها قتبة. القتب، بالكسر: الإكاف. قال شيخنا: ظاهره أن الإكاف يكون للإبل، ويأتي له في أكف أنه خاص بالحمر، وهو الذي في أكثر الدواوين، كما سيأتي هناك وبالتحريك أكثر في الاستعمال. وفي النهاية في حديث عائشة رضي الله عنها لا تمنع المرأة نفسها من زوجها وإن كانت على ظهر قتب. القتب للجمل كالإكاف لغيره. ومعناه الحث لهن على مطاوعة أزواجهن وأنه لا يسعهن الامتناع في هذه الحال، فكيف في غيرها. وقيل: إن نساء العرب كن إذا أردن الولادة جلسن على قتب ويقلن إنه أسلس لخروج الولد، فأرادت تلك الحالة. قال أبو عبيد: كنا نرى أن المعنى: وهي تسير على ظهر البعير، فجاء التفسير بعد ذلك، القتب للبعير كما في المصباح والمحكم. والإكاف للحمير. وفي الخلاصة أنه عام في الحمير والبغال والإبل. قال ابن سيده: وقيل: هو الإكاف الصغير الذي على قدر سنام البعير. وفي الصحاح: رحل صغير على قدر السنام، ج أي الجمع من كل ذلك أقتاب. قال سيبويه: لم يجاوزوا به هذا البناء. القتب بالفتح: إطعام الأقتاب المشوية، هكذا في نسختنا، ومثله في التكملة، وفي أخرى: المستوية من استوى الشيء إذا صلح. والإقتاب مصدر أقتب البعير، إذا شد القتب عليه. من المجاز: الإقتاب: تغليظ اليمين. وفي التهذيب: أقتبت زيدا يمينا إقتابا، إذا غلظت عليه اليمين فهو مقتب عليه. ويقال: ارفق به ولا تقتب عليه في اليمين. وفي الأساس: وأقتبت زيدا يمينا، وأقتبه في اليمين: غلظها عليه وألح، كأنه وضع عليه قتبا. والقتوبة بالفتح، كما يبينه الإطلاق، ومنهم من ضبطه بالضم، من الإبل التي تقتبها بالقتب إقتابا. قال اللحياني: هي ما أمكن أن يوضع عليه القتب، وإنما جاء بالهاء لأنها الشيء مما يقتب. وفي الحديث لا صدقة في الإبل القتوبة، وهي الإبل التي توضع الأقتاب على ظهورها، فعولة بمعنى المفعولة، كالركوبة والحلوبة. أراد ليس في الإبل العوامل صدقة. قال الجوهري: وإن شئت حذفت الهاء فقلت: القتوب. والقتوب: الرجل المقتب.

  وذو قتاب، كسحاب وكتاب: الحقل، بالفتح فالسكون، بن مالك ابن زيد بن سهل، أخو السمع بن مالك رهط أبي رهم أحزاب ابن أسيد من ملوك حمير. القتب كالكتف: الضيق الخلق السريع الغضب. القتب بمعنى إكاف البعير قد يؤنث، والتذكير أعم؛ ولذلك أنثوا التصغير فقالوا: قتيبة، وهي تصغير القتبة، بالكسر والهاء، قاله ابن سيده. وفي التهذيب: ذهب الليث إلى أن قتيبة مأخوذ من القتب، وقرأت في فتوح خراسان أن قتيبة بن مسلم لما أوقع بأهل خوارزم، وأحاط بهم أتاه رسولهم، فسأله عن اسمه، فقال قتيبة: فقال له: لست تفتحها إنما يفتحها رجل اسمه إكاف، فقال قتيبة: فلا يفتحها غيري، واسمي إكاف. قال: وهذا يوافق ما قاله الليث. وقال الأصمعي: قتب البعير: مذكر لا يؤنث، ويقال له القتب، وإنما يكون للسانية، قال الأصمعي: وبها سموا رجالهم. وقتيبة: بطن من باهلة، وهو قتيبة ابن معن بن مالك والنسبة إليه قتبي كجهني، منهم قتيبة بن مسلم، وسليمان بن ربيعة وغيرهما. وقتبان، بالكسر: بطن من رعين من حمير، كذا في كتب الأنساب، وهو قول الدارقطني، ويرده قول ابن الحباب؛ فإنه ذكر في قبائل حمير قتبان بن ردمان بن وائل بن الغوث، إلا أن يكون في رعين قتبان آخر. والذي قاله الهمداني: إن الذي ذكره ابن الحباب إنما هو قتيان بالمثناة التحتية كعثمان لا بالموحدة، وقد تحامل الرشاطي على الدارقطني، وأجيب عنه وليس هذا محله. وفي المراصد أنه : ع، بعدن تبعا للبكري. ويقال: إن الموضع سمي بقتبان المذكور ومما بقي على المصنف: قولهم للملح: هو قتب يعض بالغارب، وقتب ملحاح. وأقتبه الدين: فدحه. قال الراجز:
  إليك أشكو ثقل دين أقتبا
  ظهري بأقتاب تركن جلبا ومن سجعات الأساس: كأني لهم قتوبة، وكأن مؤنتهم علي مكتوبة. وفي كاهل الفرس تقتيب. ورجل مقتب الكاهل، وكل ذلك من المجاز

### Türkçe

**القتب** kesre ile; bunu el-Kisâî söyledi; ve harekelenir: **المعى**; dişildir ve çoğulu **أقتاب**tır, **القتبة** gibi, **الهاء** ile; bunu İbn Sîdeh söyledi. Yine dedi: **القتب** kesre ile: **السانية** aletinin, **أعلاقها**sından ve **حبالها**sından bütünüdür. Denildi: **القتب**: **ما تحوى**dır; yani **الطن**dan yuvarlaklaşan şeydir ve o **الحوايا**dır. Ama **الأمعاء** ise **الأقصاب**dır; geleceği üzere; bunu Ebû Ubeyd seçti. Ve hadiste: “Sonra karnının **أقتاب**ı dışarı dökülür.” Ve el-Asma‘î dedi: onun teki **قتبة**dir.

**القتب**, kesre ile: **الإكاف**. Şeyhimiz dedi: zahiri, **الإكاف**ın develer için olmasıdır; ve ona **أكف** maddesinde gelecektir ki o, eşeklere mahsustur; ve o, divanların çoğunda olan şeydir; orada geleceği üzere. Ve hareke ile olanı kullanımda daha çoktur. Ve en-Nihâye’de, Âişe رضي الله عنها hadisi hakkında: “Kadın, kocasından kendisini men etmesin; velev ki **قتب** sırtında olsa.” **القتب** deve içindir; **الإكاف** başkası içindir. Manası: onlara, kocalarına itaat etmeleri için teşviktir; ve bu hâlde onlara kaçınmak sığmaz; öyleyse başkasında nasıl? Ve denildi: Arap kadınları, doğum istemeleri vakti, **قتب** üzerine otururlardı ve “o, çocuğun çıkışı için daha kaygandır” derlerdi; o hâli kastetti. Ebû Ubeyd dedi: Biz, mananın: “O, devenin sırtında yürürken” olduğunu görürdük; sonra bunun ardından tefsir geldi: **القتب** deve içindir; **المصباح** ve **المحكم**de olduğu gibi. Ve **الإكاف** eşekler içindir. Ve **الخلاصة**’da: o, eşeklerde, katırlarda ve develerde umumidir. İbn Sîdeh dedi: Ve denildi: o, devenin hörgücü ölçüsünde olan küçük **الإكاف**tır. Ve **الصحاح**’ta: hörgüç ölçüsünde küçük **رحل**; ve bunların hepsinin çoğulu **أقتاب**tır. Sîbeveyh dedi: Onlar, onunla bu kalıbı aşmadılar.

**القتب** fetha ile: kızartılmış **أقتاب**ı yedirmek; nüshamızda böyle; ve **التكملة**’de de benzeri; ve başka birinde: **المستوية**; **استوى** الشيء “düzeldi/uygun oldu”dan. Ve **الإقتاب**: **أقتب** **البعير**in masdarıdır; **القتب**i onun üzerine bağladığı zaman. Mecazdan: **الإقتاب**: yemini ağırlaştırmak. Ve **التهذيب**’te: “**أقتبت** Zeyd’e bir yemin **إقتابا**”; yani ona yemini ağırlaştırdığın zaman; o hâlde o, onun üzerine **مقتب**tir. Ve denilir: “Ona yumuşak davran ve yeminde onun üzerine **تقتب** etme.” Ve **الأساس**’ta: “Ve Zeyd’e bir yemin **أقتبت**; ve yeminde ona **أقتبه**: onu ona ağırlaştırdı ve ısrar etti; sanki onun üzerine bir **قتب** koydu.” Ve **القتوبة** fetha ile, mutlak kullanımın açıkladığı gibi; ve onlardan kimi onu damme ile ضبط etti: develerden, üzerine **القتب** ile **إقتابا** yaptığın (yani **القتب** bağladığın) şey. el-Lihyânî dedi: O, üzerine **القتب** konulması mümkün olan şeydir; ve ancak **الهاء** ile geldi; çünkü o, **يقتب** olunan şeyden bir şeydir. Ve hadiste: “**الإبل القتوبة**da sadaka yoktur”; ve o, sırtlarına **الأقتاب** konulan develerdir; **فعولة** vezninde, **المفعولة** manasında; **الركوبة** ve **الحلوبة** gibi. Muradı: çalışan develerde sadaka yoktur. el-Cevherî dedi: İstersen **الهاء**yı düşürürsün de “**القتوب**” dersin. Ve **القتوب**: **المقتب** adamdır.

Ve **ذو قتاب**, **سحاب** ve **كتاب** gibi: **الحقل**; fetha sonra sükûn ile; Mâlik b. Zeyd b. Sehl’in oğlu; es-Sam‘ b. Mâlik’in kardeşi; Ebû Ruhm’un kavmi; Esîd b. Ahzâb; Himyer krallarından. **القتب** **الكتف** gibi: dar tabiatlı, çabuk öfkelenen. **القتب** “devenin **إكاف**ı” manasında dişil kılınabilir; ve müzekkerlik daha geneldir; bundan dolayı küçültmeyi dişil yaptılar da “**قتيبة**” dediler; o, kesre ve **الهاء** ile **القتبة**nin küçültmesidir; bunu İbn Sîdeh söyledi. Ve **التهذيب**’te: el-Leys, **قتيبة**nin **القتب**den alınmış olduğuna gitti; ve Horasan fetihlerinde okudum ki: **قتيبة** b. Müslim, Hârizm ehline baskın yapınca ve onları kuşatınca, elçileri ona geldi; ona adını sordu; o da “**قتيبة**” dedi; elçi ona dedi ki: “Sen onu fethetmezsin; onu ancak adı **إكاف** olan bir adam fetheder.” **قتيبة** dedi: “O hâlde onu benden başkası fethetmez; ve benim adım **إكاف**tır.” Dedi: Bu, el-Leys’in söylediğine muvafıktır. Ve el-Asma‘î dedi: **قتب** **البعير**: müzekkerdir, müennes yapılmaz; ve ona **القتب** denilir; ancak **السانية** içindir. el-Asma‘î dedi: Ve onunla adamlarını adlandırdılar. Ve **قتيبة**: Bâhile’den bir batındır; o, Ma‘n b. Mâlik’in oğlu **قتيبة**dir; ve ona nisbet **قتبي**dir, **جهني** gibi; onlardan **قتيبة** b. Müslim, Süleymân b. Rabî‘a ve başkaları. Ve **قتبان**, kesre ile: Himyer’den Ra‘în’den bir batındır; ensâb kitaplarında böyle; ve bu, ed-Dârakutnî’nin sözüdür; ve İbnü’l-Habbâb’ın sözü onu reddeder; çünkü o, Himyer kabilelerinde **قتبان** b. Redmân b. Vâil b. el-Gavs’u zikretti; meğer ki Ra‘în’de başka bir **قتبان** olsun. Ve el-Hemdânî’nin söylediği: İbnü’l-Habbâb’ın zikrettiği, ancak **قتيان**dır; alttan ikili **المثناة التحتية** ile, **عثمان** gibi; **الموحدة** ile değil. Ve er-Ruşâtî, ed-Dârakutnî’ye yüklenmiştir; ve ona cevap verilmiştir; ve burası onun yeri değildir. Ve **المراصد**’da: o, Bekrî’ye tâbi olarak Aden’den sonra bir **ع**dır. Ve denilir: yer, zikredilen **قتبان** ile adlandırıldı. Ve musannifte kalmış olan şeylerden: tuz için onların sözü: “O, **قتب**tir; **الغارب** ile ısırır”; ve “**قتب ملحاح**.” Ve borç onu **أقتبه**: onu ağırlaştırdı. er-Râciz dedi:
  “Sana, ağır bir borcun ağırlığını şikâyet ederim; **أقتبا**.
  Sırtımı, gürültü çıkararak çöken **أقتاب**larla (yüklü) bıraktı.”
Ve **الأساس**’ın secilerinden: “Sanki ben onlara bir **قتوبة**yim; ve sanki onların nafakası benim üzerime yazılmıştır.” Ve atın **كاهل**inde **تقتيب** vardır. Ve **مقتب الكاهل** adam. Ve bunların hepsi mecazdandır.
