# قتد (ق-ت-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AA%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ت - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال والتاء معهما
ق ت د يستعمل فقط قتد: القَتَدُُ: من أدوات الرحل ويجمع على أقتاد وقُتُود.
والقَتاد: شجر له شوك، والواحدة قَتادة.
وفي المثل: "دون هذا خرط الَقتاد".

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve **التاء** birlikte

**ق ت د** yalnızca kullanılır: **قتد**: **القَتَدُُ**: eyer takımlarından bir alettir; **أقتاد** ve **قُتُود** üzere çoğul yapılır.
Ve **القَتاد**: dikeni olan bir ağaçtır; teki **قَتادة**’dır.
Ve meselde: "Bunun ötesinde **الَقتاد**’ı soymak vardır."

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَتَدُ: خشبُ الرحْلِ، وجمعه أقْتادٌ وقُتودٌ. والقَتادُ: شجرٌ له شوكٌ، وهو الأعظم. وفي المثل: "ومِن دونه خَرْط القَتادِ". وأمَّا القَتادُ الأصغر فهي التي ثمرتها نَفَّاخَةٌ كنفّاخة العُشَرِ. قال الكسائي: إبلٌ قَتِدَةٌ وقَتادى، إذا اشتكتْ من بطونَها من أكل القَتادِ.

##### Türkçe

**القَتَدُ**: eyerin ağacı; çoğulu **أقْتادٌ** ve **قُتودٌ**’dur. Ve **القَتادُ**: dikeni olan bir ağaçtır; o en büyüğüdür. Ve meselde: “Ve onun ötesinde **خَرْط القَتادِ** vardır.” Ama daha küçük **القَتادُ** ise, meyvesi **نَفَّاخَةٌ** olan; **العُشَرِ**’in **نفّاخة**’si gibi olandır. el-Kisâî dedi: **إبلٌ قَتِدَةٌ** ve **قَتادى**; karınlarından, **القَتادِ** yemekten dolayı şikâyet ettikleri zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق د ت
قتد ، تقد : ( مستعملان ) .
قتد : قال الليث : القَتَدُ : من أَدَوات الرَّحْل والجميع القُتود والأقتاد .
قلت : وَالقَتادُ : شجرٌ ذو شوك لا تأكله الإبل إلا في عام جِدْبٍ ، فيجيء الرجل ويُضرِم فيه النارَ حتى يحترق شوكُه ، ثم يُرعيه إِبلَه ، ويُسَمّى ذلك التَّقتيد . وقد قتّدَ القَتَادَ ، إذا لَوّح أطرافه بالنار .
وقال الشاعر يصف إبله وسقيَه أَلْبانَها الناسَ في سنة الْمَحْل :
وتَرَى لها زمنَ القتاد على الثّرى
رَخَماً ولا يَحيا لها فُصُلُ
وقوله : ترى لها ( رَخَماً على الثَّرَى ) يعني الرّغّوة شَبّهها في بياضها بالرّخَم ، وهي طير بِيض .
وقوله : ( ولا يَحيا لها فُصُلٌ ، لأنّه يؤثِر بأَلْبانها أَضيافَه ويَنحَرُ فُصْلانها ولا يقتنيها إلى أن يُحيِيَ الناسَ .
وقُتَائِدَةُ جبَل وتَقْتُدُ : اسم رَكيّة بعينها ، ومنه قول الراجز :
وذكرَتْ تَقْتُدَ بَرْدَ مائها
نصب بَرَدَ ، لأنّه جعله بدلاً من تَقْتُد .
تقتد : أبو العباس عن ابن الأعرابي : التِقْدة : الكُزبرة ، وَالنِقْدة بالنون : الكَرَوْيا .

##### Türkçe

ق د ت
**قتد** , **تقد** : (ikisi de kullanılmıştır).
**قتد** : Leys dedi: **القَتَدُ**: semerin aletlerindendir; çoğulu **القُتود** ve **الأقتاد**’dır.
Dedim: **القَتادُ**: dikenli bir ağaçtır; develer onu ancak kıtlık yılında yer; bunun üzerine adam gelir, onda ateş yakar; ta ki dikeni yanıp kül oluncaya kadar; sonra onu develerine otlatır; buna **التَّقتيد** denir. Ve **قتّدَ القَتَادَ** olmuştur; uçlarını ateşle dağladıysa.
Şair, develerini ve onların sütlerini kıtlık yılında insanlara içirmesini vasfederek dedi:
وتَرَى لها زمنَ القتاد على الثّرى
رَخَماً ولا يَحيا لها فُصُلُ
Ve onun sözü: “( **رَخَماً على الثَّرَى** ) görürsün”: köpüğü kastediyor; beyazlığında onu **الرّخَم**’a benzetti; o, beyaz kuşlardır.
Ve onun sözü: “( **ولا يَحيا لها فُصُلٌ** )”: çünkü sütleriyle misafirlerini tercih eder ve yavrularını boğazlar; ve insanları yaşatıncaya kadar onları edinmez.
Ve **قُتَائِدَةُ** bir dağdır; ve **تَقْتُدُ**: belirli bir kuyunun adıdır; ondan, recez şairinin sözü:
وذكرَتْ **تَقْتُدَ** بَرْدَ مائها
**بَرَدَ**’ı nasbetti; çünkü onu **تَقْتُد**’den bedel kıldı.
**تقتد** : Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التِقْدة**: kişniştir; ve **النِقْدة** ( **النون** ile): karavyadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والتاء وما يثلثهما)
(قتد)  القاف والتاء والدال أصلٌ صحيح، وهو كلمتان: القَتَد: خَشَبُ الرَّحْل، وجمعه أقتادٌ وقُتود. والكلمة الأخرى القَتَاد: ضربٌ من العِضاهِ، ليس فيه غير هذا. ويقولون: قُتَائد([1]): مكان.
(قتر)  القاف والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على تجميعٍ وتضييقٍ. من ذلك القُتْرة: بيت الصَّائد؛ وسمِّي قُترةً لضيقِهِ وتجمُّع الصَّائد فيه؛ والجمع قُتَر. والإقْتار: التَّضييق. يقال: قَتَرَ الرجلُ على أهله يَقتُر، وأقْتَر وقَتَّر. قال الله تعالى: ﴿والذَّينَ إذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا﴾ [الفرقان 67]. ومن الباب: القَتَر: ما يَغْشى الوجهَ من كَرْب. قال الله تعالى: {وَلاَ يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّة[ [يونس 26].والقَتَر: الغُبار. والقاتر من الرحال: الحسَنُ الوقوعِ على ظَهْر البعير. وهو من الباب، لأنَّه إذا وقع وُقوعاً حَسَناً ضَمَّ السَّنام. فأمَّا القُتَار فالأصل عندنا أنَّ صيادَ الأسدِ كان يُقتِّر في قُتْرتِه بلحمٍ يَجِدُ الأسدُ ريحَهُ فيُقْبِل إلى الزُّبْية، ثمَّ سمِّيت ريحُ اللَّحمِ المشويِّ كيف كان قُتَاراً. قال طرَفة:
وتَنادَى القومُ في نادِيهِمُ *** أقُتَارٌ ذاكَ أم رِيحُ قُطُرْ([2])وقَتَّرت للأسد، إذا وضعتَ له لحماً يجد قُتارَه. قال ابن السِّكِّيت: قتَر اللَّحمُ. يَقْتُر: ارتفَع دخانُه، وهو قاتر.
ومن الباب القتير، وهو رؤوس الحَلَق في السَّردِ. والشَّيبُ يسمَّى قتيراً تشبيهاً برؤوس المسامير في البياضِ والإضاءة. وأمَّا القُتْر فالجانب، وليس من هذا لأنَّه من الإبدال، وهو القُطْر، وقد ذُكر.
ومما شذَّ عن هذا الباب: ابنِ قِتْرة: حيّةٌ خبيثةٌ، إلى الصِّغر ما هُو. كذا قال الفراء. قال: كأنَّه إنما سمِّي بالسَّهم الذي لا حديدة فيه، يقال له قِترَة، والجمع قِتْر.
(قتع)  القاف والتاء والعين كلمةٌ. يقال: إنَّ القَتَع. دودٌ حُمرٌ([3]) يأكل الخشَب، واحدتها قَتعَة قال:
* خُشْبٌ تَقَصَّعُ في أجوافها القَتَعُ([4]) *
وحكى ابنُ دريد([5]): قَتَعَ الرّجُل قُتُوعاً، إذا انقمَعَ من ذُلّ.
(قتل)  القاف والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على إذلالٍ وإماتةٍ. يقال: قتَلَهُ قَتْلاً. والقِتْلَة: الحالُ يُقْتَلُ عليها. يقال قَتَله قِتلةَ سَوء. والقَتْلة: المرّة الواحدة. ومَقاتِلُ الإنسان: المواضع التي إذا أُصِيبت قَتَله ذلك. ومن ذلك: قتلتُ الشيءَ خُبراً وعِلْماً. قال الله سبحانه: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِيناً[النساء 157]. [ويقال: تقتَّلت الجاريةُ للرّجُل حتَّى عَشِقَها، كأنَّها خَضَعَتْ له. قال([6])]:
تقَتَّلتِ لي حتَّى إذا ما قتلتِني *** تنسَّكْتِ، ما هذا بفعل النواسِكِ([7])وأقتَلتُ فلاناً: عرَّضْته للقَتل. وقلبٌ مُقَتَّلٌ، إذا قَتَّلَهُ العِشْق. قال امرؤ القيس:
وما ذَرَفَتْ عيناك* إلاّ لتَضرِبي *** بسهميكِ في أعشارِ قلبٍ مقتَّلِ([8])قال أهلُ اللُّغة: يقال قتِلَ الرّجل، فإنْ كان من عشقٍ قيل: اقْتُتِل، وكذلك إذا قَتَلَهُ الجِنّ: قال ذو الرُّمَّة:
إذا ما امرؤٌ حاوَلْنَ أن يَقتَتِلنَه ***	بلا إحنَةٍ بين النُّفوس ولا ذَحلِ([9])وقُتِلت الخمرُ بالماء، إذا مُزِجَت؛ وهذه من حَسَن الاستعارة. قال:
إنّ التي عاطَيتَني فرددتُها *** قُتِلَتْ قُتِلْتَ فهاتها لم تُقتَلِ([10])ومما شَذَّ عن هذا الباب ويمكنُ أن يقاسَ عليه بلُطف نَظَرٍ: القِتْل: العدوّ، وجمعه أقتال. قال:
واغترابِي عن عامرِ بن لؤيٍّ ***	في بلادٍ كثيرةِ الأقتالِ([11])ووجهُ قياسِه أن يجعل القِتل هو الذي يقاتِل كالسِّبِّ الذي [يُسَابُّ([12])]. وليس هذا ببعيد. وقولُهم: هما قِتْلانِ، أي مثلان، وهو من هذا. فأمّا القَتَال فيقال هي النَّفْس([13])، يقال: ناقةٌ ذات قَتَالٍ، إذا كَانتْ وثيقةً. وقال بعضُ أهلِ العلم: هذا إبدالٌ، والأصل الكَتَال. وهو يدلُّ على تجمُّع الجسم، يقال: تكتَّلَ الشَّيءُ، إذا تجمَّع. وهذا وجهٌ جَيِّد.
(قتم)  القاف والتاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غُبْرَةٍ وسَواد. وكلُّ لونٍ يعلوه سوادٌ فهو أقْتَمُ. ويقال: القَتَام: الغُبار الأسود، ومنه بازٍ أقتمُ الرِّيش.ومكانٌ قاتِمٌ، مُغْبَرٌّ مظلمُ النَّواحي. قال رؤبة:
* وقاتِم الأعماقِ خاوِي المخْترَقْ([14]) *
(قتن)  القاف والتاء والنون كلمة صحيحة. يقولون. القَتِين: المرأةُ القليلة الطُّعم، وقد قَتُنَتْ قَتانةً. قال الشّماخ:
وقد عَرقَتْ مغابِنُها فجادَتْ *** بدِرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ([15])أراد به القُرَادَ القليلَ الدّم.
(قتو)  القاف والتاء والواو. يقولون: القَتْو: حُسْنُ الخدمة. وفلان يَقتُو الملوكَ: يخدُمهم. قال:
…………...……لا *** أُحسِنُ قَتْوَ الملوكِ والخَببا([16])فأمَّا المَقْتوِيُّ والمَقْتَوِينُ…([17]).
(قتب)  القاف والتاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على آلة من آلات الرِّحال أو غيرها. فالقَتَب للجمل معروفٌ. ويقال للإبل تُوضَع عليها أحمالها: قَتُوبة. قال ابنُ دريد: [القَتَب([18])]: قَتَب البعير، إذا كان ممَّا يحمل عليه، فإنْ كان من آلة السّانية فهو قِتْب بكسر القاف. وأمَّا الأقتابُ فهي الأمعاء، واحدها قتب([19])، وتصغيرها قُتَيْبة، وذلك على معنى التّشبيهِ بأقتاب الرِّحال.
--------------ـــ
([1]) كذا في الأصل، وفي المجمل: "قتائدة"، وكل منهما اسم موضع، كما في معجم البلدان. أما شاهد "قتائدة" فهو قول عبد مناف بن ربع الهذلي:
حتى إذا أسلكوهم في قتائدة *** شلا كما تطرد الجمالة الشردا
 ([2]) ديوان طرفة 68 واللسان (قتر). والرواية فيهما:
* حين قال الناس في مجلسهم *
([3]) في المجمل: "أحمر".
([4]) في اللسان (قتع): "دود تقصف". ورواية المجمل مطابقة للمقاييس. وصدره في اللسان:
* غداة غادرتهم قتلى كأنهم *
          ورواية الجمهرة:
غادرتهم باللوى قتلى كأنهم *** خشب تنقب في أجوافها القتع
 ([5]) الجمهرة (2: 21).
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) أنشده في المجمل واللسان (قتل).
([8]) من معلقته المشهورة.
([9]) ديوان ذي الرمة 487 واللسان (قتل) وأمالي القالي (2: 264) والأضداد 220.
([10]) البيت لحسان بن ثابت في ديوانه 311 واللسان (قتل).
([11]) البيت لابن قيس الرقيات في ديوانه 208 واللسان (قتل) وإصلاح المنطق 19.
([12]) تكملة يقتضيها الكلام، وفي المعاجم المتداولة: "السّب: الذي يسابك".
([13]) في اللسان: "القتال: النفس، وقيل بقيتها".
([14]) ديوان رؤبة 104 وأراجيز العرب للسيد البكري 22 حيث شرح الأرجوزة واللسان (قتم).
([15]) ديوان الشماخ 95 واللسان (جحن، حجن، قتن)، وسبق إنشاده في (جحن).
([16]) أنشد عجزه في اللسان (خبب)، وأنشده كاملاً في (قتا). وصدره فيه:
* إني امرؤ من بني خزيمة لا *
          وصدره في مجالس ثعلب 524:
* إني امرؤ عاكب القتامة لا *
([17]) كذا ورد الكلام مبتوراً. وفي المجمل: "والمقتوي الخادم". وفي اللسان: "والمقاتية هم الخدام، الواحد مقتويّ بفتح الميم وتشديد الياء، كأنه منسوب إلى المقتي، وهو مصدر…. ويجوز تخفيف ياء النسبة… وإذا جمعت بالنون خففت الياء مقتوون، وفي الخفض والنصب مقتوين، كما قالوا أشعرين… ويروى عن المفضل وأبي زيد أن أبا عون الحرمازي قال: رجل مقتوين ورجلان مقتوين ورجال مقتوين، كله سواء".
([18]) التكملة من المجمل والجمهرة (1: 196).
([19]) يقال بالكسر وبالتحريك أيضاً، وكذلك القتبة بالكسر.

ـ

##### Türkçe

(باب **القاف** ve **التاء** ve onların üçüncüsü olanlar)

(**قتد**)  **القاف** ve **التاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; ve o iki kelimedir: **القَتَد**: semerin ağacı; çoğulu **أقتادٌ** ve **قُتود**’dur. Diğer kelime **القَتَاد**’dır: **العِضاهِ**’dan bir türdür; bunda bundan başkası yoktur. Ve derler ki: **قُتَائد**([1]): yer.

(**قتر**)  **القاف** ve **التاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir toplama ve daraltmaya delâlet eder. Bundan: **القُتْرة**: avcının evi; ve onun darlığı ve avcının onda toplanması sebebiyle **قُترةً** diye adlandırıldı; çoğul **قُتَر**’dir. Ve **الإقْتار**: daraltma. Denir: adam, ehli üzerine **قَتَرَ**; **يَقتُر**; ve **أقْتَر** ve **قَتَّر**. Allah Teâlâ dedi: ﴿والذَّينَ إذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا﴾ [الفرقان 67]. Ve babdan: **القَتَر**: yüzü örten, kederden olan şey. Allah Teâlâ dedi: {وَلاَ يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّة[ [يونس 26]. Ve **القَتَر**: toz. Ve semerlerden **القاتر**: devenin sırtına güzel oturan. Ve o babdandır; çünkü o, güzel bir oturuşla oturduğu vakit hörgücü sıkıştırır. Amma **القُتَار**; asıl bizce şudur ki: aslan avcısı, **قُتْرتِه**’sinde et ile **يُقتِّر** idi; aslan onun kokusunu bulur da **الزُّبْية**’ye yönelirdi; sonra, nasıl olursa olsun, kızarmış etin kokusu **قُتَاراً** diye adlandırıldı. **طرَفة** dedi:
وتَنادَى القومُ في نادِيهِمُ *** أقُتَارٌ ذاكَ أم رِيحُ قُطُرْ([2])
Ve aslan için **قَتَّرت**; ona, **قُتارَه**’ını bulacağı bir et koyduğun zaman. **ابن السِّكِّيت** dedi: et **قتَر**; **يَقْتُر**: dumanı yükseldi; ve o **قاتر**’dir.
Ve babdan **القتير**; o, zırh örmede halkaların başlarıdır. Ve ak saç **قتيراً** diye adlandırılır; beyazlık ve aydınlıkta çivilerin başlarına benzetme olarak. Amma **القُتْر** ise yan taraftır; ve bu bundan değildir; çünkü o, ibdâldendir; ve o **القُطْر**’dur; zikredildi.
Ve bu babdan şâz olanlardan: **ابنِ قِتْرة**: habis bir yılandır; küçüklüğe varan bir şeydir. **الفراء** böyle dedi. Dedi: sanki o, içinde demir olmayan ok ile adlandırılmıştır; ona **قِترَة** denir; çoğul **قِتْر**.

(**قتع**)  **القاف** ve **التاء** ve **العين** bir kelimedir. Denir: **القَتَع**; kırmızı kurtlardır([3]); odunu yer; bir tanesi **قَتعَة**’dır. Dedi:
* خُشْبٌ تَقَصَّعُ في أجوافها القَتَعُ([4]) *
Ve **ابنُ دريد**([5]) nakletti: adam **قَتَعَ**; **قُتُوعاً**; zelillikten sindiği zaman.

(**قتل**)  **القاف** ve **التاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir alçaltmaya ve öldürmeye delâlet eder. Denir: onu **قتَلَهُ**; **قَتْلاً**. Ve **القِتْلَة**: üzerinde öldürüldüğü hâl. Denir: onu kötü bir **قِتلةَ** ile öldürdü. Ve **القَتْلة**: bir defa. Ve insanın **مَقاتِلُ**’i: vurulduğu zaman bunun onu öldürdüğü yerlerdir. Ve bundan: şeyi haber ve ilimce **قتلتُ**. Allah سبحانه dedi: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِيناً[النساء 157]. [Ve denir: cariye, adam için **تقتَّلت**; ta ki onu sevdi; sanki ona boyun eğdi. Dedi([6])]:
تقَتَّلتِ لي حتَّى إذا ما قتلتِني *** تنسَّكْتِ، ما هذا بفعل النواسِكِ([7])
Ve **أقتَلتُ** falanı: onu öldürülmeye maruz bıraktım. Ve **قلبٌ مُقَتَّلٌ**; aşk onu öldürdüğü zaman. **امرؤ القيس** dedi:
وما ذَرَفَتْ عيناك* إلاّ لتَضرِبي *** بسهميكِ في أعشارِ قلبٍ مقتَّلِ([8])
Dil ehli dedi: denir: adam **قتِلَ**; eğer aşktan ise **اقْتُتِل** denir; ve yine, cin onu öldürdüğü zaman. **ذو الرُّمَّة** dedi:
إذا ما امرؤٌ حاوَلْنَ أن يَقتَتِلنَه ***	بلا إحنَةٍ بين النُّفوس ولا ذَحلِ([9])
Ve şarap su ile **قُتِلت**; karıştırıldığı zaman; ve bu, güzel istiâredendir. Dedi:
إنّ التي عاطَيتَني فرددتُها *** قُتِلَتْ قُتِلْتَ فهاتها لم تُقتَلِ([10])
Ve bu babdan şâz olanlardan ve latif bir nazarla ona kıyas edilebilecek olanlardan: **القِتْل**: düşman; çoğulu **أقتال**. Dedi:
واغترابِي عن عامرِ بن لؤيٍّ ***	في بلادٍ كثيرةِ الأقتالِ([11])
Onun kıyasının vechi: **القِتل**’i, **السِّبِّ** gibi, savaşan kimse yapmaktır; [**يُسَابُّ**([12])]. Ve bu uzak değildir. Ve onların sözü: onlar iki **قِتْلانِ**’dır; yani iki benzer; ve o, bundandır. Amma **القَتَال**; denir ki o **النَّفْس**’tir([13]); denir: **ناقةٌ ذات قَتَالٍ**; sağlam olduğu zaman. Ve ilim ehlinden bazıları dedi: bu bir ibdâldir; asıl **الكَتَال**’dır. Ve o, cismin toplanmasına delâlet eder; denir: şey **تكتَّلَ**; toplandığı zaman. Ve bu, iyi bir vechtir.

(**قتم**)  **القاف** ve **التاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; tozluluğa ve siyahlığa delâlet eder. Ve her renk ki üzerine siyahlık çıkar, o **أقْتَمُ**’dur. Ve denir: **القَتَام**: siyah toz; ve ondan: tüyü **أقتمُ** olan doğan. Ve **مكانٌ قاتِمٌ**: tozlu, tarafları karanlık. **رؤبة** dedi:
* وقاتِم الأعماقِ خاوِي المخْترَقْ([14]) *

(**قتن**)  **القاف** ve **التاء** ve **النون** sahih bir kelimedir. Derler: **القَتِين**: az yiyen kadın; ve **قَتُنَتْ**; **قَتانةً**. **الشّماخ** dedi:
وقد عَرقَتْ مغابِنُها فجادَتْ *** بدِرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ([15])
Bununla az kanlı **القُرَادَ**’ı kastetti.

(**قتو**)  **القاف** ve **التاء** ve **الواو**. Derler: **القَتْو**: hizmetin güzelliği. Ve falan, krallara **يَقتُو**: onlara hizmet eder. Dedi:
…………...……لا *** أُحسِنُ قَتْوَ الملوكِ والخَببا([16])
Amma **المَقْتوِيُّ** ve **المَقْتَوِينُ**…([17]).

(**قتب**)  **القاف** ve **التاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; semer âletlerinden veya başkasından bir âlete delâlet eder. İşte deve için **القَتَب** mâruftur. Ve üzerine yükleri konulan develere **قَتُوبة** denir. **ابنُ دريد** dedi: [**القَتَب**([18])]: deve **قَتَب**; üzerine yük taşınanlardan olduğu zaman; eğer **السّانية** âletinden ise o, **قِتْب**’dir; **القاف**’ın kesresiyle. Amma **الأقتابُ** ise bağırsaklardır; bir tanesi **قتب**([19]); küçültmesi **قُتَيْبة**; bu, semerlerin **أقتاب**’ına benzetme mânâsı üzerinedir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَتادُ: شجر شاكٍ صُلْب له سِنْفَة وجَنَاةٌ كَجَناة السَّمُر ينبُتُ بِنَجْد وتِهامَةَ، واحدته قَتادة. قال أَبو حنيفة: القتادة ذات شَوْك، قال: ولا يُعَدُّ من العِضاهِ. وقال مرة: القتاد شجر له شَوْك أَمثالُ الإِبَر وله وُرَيْقة غبراء وثمرة تنبت معها غبراء كأَنها عَجْمة النوى. والقتادُ: شجر له شوك، وهو الأَعظم. وقال عن الأَعراب القُدُمِ: القَتادُ ليست بالطويلة تكون مِثْلَ قِعْدةِ الإِنسان لها ثمرةٌ مِثْلُ التُّفَّاح. قال وقال أَبو زياد: من العضاه القَتادُ، وهو ضربان: فأَما القَتادُ الضِّخامُ فإِنه يخرج له خشب عظام وشَوكة حجناء قصيرة، وأَما القتاد الآخر فإِنه يَنْبُتُ صُعُداً لا يَنْفَرِشُ منه شيء، وهو قُضْبان مجتمعة كل قضيب منها ملآنُ ما بين أَعلاه وأَسْفَلِه شَوْكاً. وفي المثل: من دون ذلك خَرْطُ القَتادِ؛ وهو صنفان: فالأعظم هو الشجر الذي له شوك، والأَصغر هو الذي ثمرته نَفَّاخَةٌ كَنَفَّاخَةِ العُشر. قال أَبو حنيفة: إِبل قَتادِيَّةٌ تأْكل القَتادَ.
والتَّقْتِيدُ: أَن تَقْطع القَتادَ ثم تُحْرِقَ شَوْكَه ثم تَعْلِفَه الإِبل فتسمن عليه، وذلك عند الجدب؛ قال:
يا رب سَلّمني من التَّقْتِيدِ
قال الأَزهري: والقتادُ شجر ذو شوك لا تأْكله الإِبل إِلا في عام جدب فيجيء الرجل ويضرم فيه النار حتى يحرق شوكه ثم يرعيه إِبله، ويسمى ذلك التقتيد. وقد قُتِّدَ القَتادُ إِذا لُوِّحَتْ أَطرافُه بالنار؛ قال الشاعر يصف إِبله وسَقْيَه للناس أَلبانَها في سنَةِ المحل:
وترى لها زَمَنَ القَتادِ على الشَّرى
رَخَماً، ولا يَحْيا لَها فُصُلُ
قوله: وترى لها رخَماً على الشَّرى يعني الرَّغْوَة شبَّهها في بياضها بالرخم، وهو طير أَبيض، وقوله: لا يحيا لها فصل لأَنه يُؤْثِرُ بأَلبانها أَضيافَه وينحر فُضْلانها ولا يَقْتَنِيها إِلى أَن يَحْيا الناسُ. وقَتِدَتِ الإِبلُ قَتَداً، فهي قَتادَى وقَتِدَةٌ: اشتكت بطونَها من أَكلِ القَتادِ كما يقال رَمِثَةٌ وَرَماثى. والقَتَدُ والقِتْدُ، الأَخيرة عن كراع: خشب الرحل، وقيل: القَتَدُ من أَدوات الرَّحْلِ، وقيل: جميع أَداتِه، والجمع أَقْتادٌ وَأَقْتُدٌ وقُتود؛ قال الطرماح: قُطِرَتْ وأَدْرَجَها الوَجِيفُ، وضَمَّها
شَدُّ النُّسُوعِ إِلى شُجُورِ الأَقْتُدِ
وقال النابغة:
كأَنَّني ضَمَّنْتُ هِقْلاً عَوْهَقا،
أَقتادَ رَحْلِي أَو كُدُرّاً مُحْنِقا
وقُتائِدةُ: ثَنِيَّةٌ معروفة، وقيل: اسم عَقَبة؛ قال عبد منافٍ بن رِبْعٍ الهذلّي:
حتى إِذا أَسْلَكُوهم في قُتائدةٍ
شَلاًّ، كما تَطْرُدُ الجمَّالَةُ الشُّرُدا
أَي أَسلكوهم في طريق في قُتائدة. والشُّرُد: جمع شَرُودٍ مثل صَبُورٍ وصُبُرٍ. والشَّرَد، بفتح الشين والراء: جمع شارد مثل خادم وخَدَم. قال: وجواب إِذا محذوف دل عليه قوله شلاًّ كأَنه قال شَلُّوهم شلاًّ، وقيل: قتائدة موضع بعينه. وتَقْتَدُ
(* قوله «تقتد» هو بهذا الضبط لياقوت ونسب
للزمخشري ضم التاء الثانية): اسم ماء، حكاها الفارسي بالقاف والكاف، وكذلك روي بيت الكتاب بالوجهين، قال:
تَذَكَّرَتْ تَقْتَدَ بَرْدَ مائها
وقيل: هي ركية بعينها، ونَصب بَرْدَ لأَنه جعله بدلاً من تَقْتَدَ.

##### Türkçe

**القَتادُ**: dikenli, sert bir ağaçtır; onun bir **سِنْفَة**’si ve **جَنَاةٌ**’sı vardır; **السَّمُر**’un **جَنَاة**’sı gibi.
Necd’de ve Tihâme’de biter; onun teki **قَتادة**’dir. Ebû Hanîfe dedi: **القتادة** dikenlidir; dedi: ve **العِضاهِ**’dan sayılmaz. Bir defa da dedi: **القتاد** iğneler gibi dikenleri olan bir ağaçtır; onun kül rengi bir küçük yaprağı ve onunla birlikte kül rengi biten bir meyvesi vardır; sanki çekirdeğin içi gibidir. Ve **القتادُ**: dikenleri olan bir ağaçtır; ve o en büyüğüdür. Eski bedevilerden olarak dedi: **القَتادُ** uzun değildir; insanın oturuşu gibi olur; onun elma gibi bir meyvesi vardır. Dedi ve Ebû Ziyâd dedi: **العضاه**’dan **القَتادُ** vardır; ve o iki çeşittir: büyük olan **القَتادُ**’a gelince, onun için büyük odun çıkar ve kısa, eğri bir dikeni vardır; öteki **القتاد**’a gelince, o yukarı doğru biter; ondan hiçbir şey yayılmaz; ve o, bir araya toplanmış dallardır; her dalı, üstü ile altı arasının tamamı dikenle doludur. Ve meselde: bunun ötesinde **خَرْطُ القَتادِ**; ve o iki sınıftır: en büyüğü, dikenleri olan ağaçtır; en küçüğü ise, meyvesi **العُشر**’un **نَفَّاخَة**’sı gibi bir **نَفَّاخَة** olanıdır. Ebû Hanîfe dedi: **إِبل قَتادِيَّةٌ**: **القَتادَ** yiyen develer.

**والتَّقْتِيدُ**: **القَتادَ**’ı kesmen, sonra dikenini yakman, sonra onu develere yem yapmandır; onun üzerinde semirirler; bu, kıtlık zamanındadır; dedi:
يا رب سَلّمني من **التَّقْتِيدِ**

Ezherî dedi: **القتادُ** dikenli bir ağaçtır; develer onu ancak kıtlık yılında yer; sonra adam gelir ve onda ateş yakar, ta ki dikenini yaksın; sonra onu develerine otlatır; buna **التقتيد** denir. Ve **قُتِّدَ القَتادُ**: uçları ateşle dağlanınca; şair dedi, develerini ve kıtlık yılında insanlara sütlerini sulamasını vasfederek:
وترى لها زَمَنَ **القَتادِ** على الشَّرى
رَخَماً، ولا يَحْيا لَها فُصُلُ

Onun sözü: “وترى لها رخماً على الشَّرى” yani köpüğü; onu beyazlığında **الرخم**’e benzetti; ve o beyaz bir kuştur. Ve onun sözü: “لا يحيا لها فصل” çünkü o, sütleriyle misafirlerini tercih eder; fazlalıklarını keser ve insanlar yaşayıncaya kadar onları edinmez.

Ve **قَتِدَتِ الإِبلُ قَتَداً**; artık onlar **قَتادَى** ve **قَتِدَةٌ**’dir: **القَتادِ** yemekten karınları şikâyet etti; nitekim **رَمِثَةٌ** ve **وَرَماثى** denildiği gibi. Ve **القَتَدُ** ve **القِتْدُ**—sonuncusu Kırâ‘dan olarak—: semerin ağacıdır. Ve denildi: **القَتَدُ** semer aletlerindendir. Ve denildi: onun bütün aletleridir. Çoğulu **أَقْتادٌ** ve **أَقْتُدٌ** ve **قُتود**’dur; Tırmâh dedi:
قُطِرَتْ وأَدْرَجَها الوَجِيفُ، وضَمَّها
شَدُّ النُّسُوعِ إِلى شُجُورِ **الأَقْتُدِ**

Nâbiga dedi:
كأَنَّني ضَمَّنْتُ هِقْلاً عَوْهَقا،
**أَقتادَ** رَحْلِي أَو كُدُرّاً مُحْنِقا

Ve **قُتائِدةُ**: bilinen bir geçittir; ve denildi: bir yokuşun adıdır; Abd Menâf b. Rib‘ el-Hüzelî dedi:
حتى إِذا أَسْلَكُوهم في **قُتائدةٍ**
شَلاًّ، كما تَطْرُدُ الجمَّالَةُ **الشُّرُدا**

Yani: onları **قُتائدة**’de bir yola soktular. Ve **الشُّرُد**: **شَرُودٍ**’un çoğuludur; **صَبُورٍ** ve **صُبُرٍ** gibi. Ve **الشَّرَد**—şîn ve râ’nın fethiyle—: **شارد**’ın çoğuludur; **خادم** ve **خَدَم** gibi. Dedi: **إِذا**’nın cevabı hazfedilmiştir; ona “شلاًّ” sözü delâlet etti; sanki dedi ki: onları “شلاًّ” olarak “شَلُّوهم”. Ve denildi: **قتائدة** bizzat bir yerdir. Ve **تَقْتَدُ**
(* onun sözü “تقتد” bu ضبط ile Yâkût’a göredir ve Zemahşerî’ye nispet edilmiştir: ikinci **التاء**’nın dammesi): bir suyun adıdır; Fârisî onu **القاف** ve **الكاف** ile hikâye etti; ve kitabın beyti de iki vecihle rivayet edildi; dedi:
تَذَكَّرَتْ **تَقْتَدَ** بَرْدَ مائها

Ve denildi: o bizzat bir kuyudur; **بَرْدَ**’ı nasb etti; çünkü onu **تَقْتَدَ**’dan بدل kıldı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ت د * * القَتَدُ * بفتحتين خشب الرحل وجمعه * أقْتَادٌ * و قُتثودٌ * و * القَتَادُ * شجر له شوك

##### Türkçe

* ق ت د * * **القَتَدُ** * iki fetha ile: semerin ağacı; çoğulu **أقْتَادٌ** ve **قُتثودٌ**; ve * **القَتَادُ** *: dikeni olan bir ağaç.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القتاد، كسحاب: شجر صلب له شوكة كالإبر وجناة كجناة السمر ينبت بنجد وتهامة، واحدته قتادة. وقال أبو زياد: من العضاه القتاد، وهو ضربان، فأما القتاد الضخام فإنه يخرج له خشب عظام وشوكة حجناء قصيرة، وأما القتاد الآخر فإنه ينبت صعدا لا ينفرش منه شيء، وهو قضبان مجتمعة، كل قضيب منها ملآن ما بين أعلاه وأسفله شوكا. وفي المثل من دون ذلك خرط القتاد، وهو صنفان، فالأعظم هو الشجر الذي له شوك، والأصغر هو الذي له نفاخة كنفاخة العشر. عن أبي حنيفة إبل قتادية: تأكلها أي الشوكة. والذي في الأمهات اللغوية: تأكله، أي القتاد والتقتيد: أن تقطعه أي القتاد فتحرقه أي شوكه فتعلفه الإبل فتسمن عليه، وذلك عند الجدب قال:

  يا رب سلمني من التقتيد قال الأزهري: والقتاد شجر ذو شوك لا تأكله الإبل إلا في عام جدب فيجيء الرجل ويضرم فيه النار حتى يحرق شوكه ثم يرعيه إبله، ويسمى ذلك التقتيد. وقد قتد القتاد إذا لوح أطرافه بالنار. قال الشاعر يصف إبله وسقيه للناس ألبانها في سنة المحل: وترى لها زمن القتاد على الشرى رخما ولا يحيا لها فصل قوله: وترى لها رخما على الشرى، يعني الرغوة، شبهها في بياضها بالرخم، وهو طير بيض. وقوله: لا يحيا لها فصل، لأنه يؤثر بألبانها أضيافه وينحر فصلانها ولا يقتنيها إلى أن يحيا الناس. وقتدت الإبل، كفرح، قتدا فهي إبل قتدة وقتادى، كسكارى وفرحة: اشتكت بطونها من أكله أي القتاد، كما يقال رمثة ورماثى. أقتاد وأقتد وقتود، هكذا في سائر النسخ التي بأيدينا، بل راجعت الأصول منها المقروءة المصححة فوجدتها هكذا، وهو صريح في أن هذه الجموع لقتاد بمعنى الشجر، وهذا لا قائل به، ولا يعضده سماع ولا قياس، وراجعت في الصحاح واللسان وغيرهما من الأمهات، فظهر لي من المراجعة أن في عبارة المصنف سقطا، وهو أن يقال: القتد المصنف سقطا، وهو أن يقال: القتد محركة ويكسر خشب الرحل، وقيل: جميع أداته. وأقتاد وأقتد وقتود. وحينئذ تستقيم العبارة ويرتفع الإشكال، وكان ذلك قبل مراجعتي لحاشية شيخنا المرحوم، ظنا مني أن مثل هذه لا يتعرض لها، ثم رأيته ذهب إلى ما ذهبت إليه، وراجع الأصول والنسخ المقروءة المصححة فلم يجد فيها إلا العبارة المذكورة بعينها فقال: والظاهر أنه سهو وسبق قلم، كانه قدم وأخر في عبارة الجوهري وأسقط بعضها، وهو مفرد هذه الجموع فإنها جموع لقتد محركة، وهو خشب الرحل، لا للقتاد الذي هو الشجر الشائك، ففي الصحاح: القتد، أي محركة: خشب الرحل، وجمعه أقتاد وقتود، ومثله في كثير من أمهات اللغة، وهذا هو الصواب سماعا وقياسا. قلت: وعبارة اللسان بعد قوله: اشتكت بطونها ما نصها: والقتد والقتد الأخيرة عن كراع: خشب الرحل، وقيل: القتد: من أدوات الرحل، وقيل: القتد: من أدوات الرحل، وقيل: جميع أداته، والجمع أقتاد وأقتد وقتود، قال الطرماح:
  قطرت وأدرجها الوجيف وضمها                      شد النسوع إلى شجور الأقـتـد وقال النابغة: وانم القتود على عيرانة أجد وقال الراجز:
  كأنني ضمنت هقلا عوهقا                      أقتاد رحلي أو كدرا محنقا

  وأبو قتادة: الحارث بن ربعي السلمي الأنصاري صحابي، رضي الله عنه، وقال ابن الكلبي وابن إسحاق: اسمه النعمان. وقال بعضهم: شهد بدرا، ولم يذكره ابن إسحاق ولا ابن عقبة في البدريين، توفي سنة أربع وخمسين. أبو الخطاب قتادة بن دعامة بن قتادة بن عزيز ابن عمرو بن ربيعة بن الحارث بن سدوس السدوسي الأعمى البصري تابعي، سمع أنسا وسعيد بن المسيب وغير واحد قال إسماعيل بن علية: توفي سنة ثمان عشرة ومائة أبو عمر، ويقال: أبو عبد الله قتادة بن النعمان بن زيد الظفري الأنصاري المدني، أخو أبي سعيد الخدري لأمه، شهد بدرا، سمع النبي صلى الله عليه وسلم، روى عنه أبو سعيد الخدري، قال يحيى بن بكير: مات سنة ثلاث وعشرين، وصلى عليه عمر، ونزل في قبره أبو سعيد ومحمد بن مسلمة، والحارث بن خزمة، رضي الله عنهم، كذا في أسماء الرجال للمقدسي قتادة بن ملحان القيسي، قيس بن ثعلبة، مسح النبي صل الله عليه وسلم رأسه ووجهه، روى عنه ابن عبد الملك، صحابيان، رضي الله عنهما. وفي الصحابة من اسمه قتادة غير هؤلاء، قتادة بن قيسس الصدفي، وقتادة بن القائف، وقتادة بن الاعور بن ساعدة، وقتادة بن عياش أبو هشام الجرشي. وقتادة بن أوفى، وقتادة الأنصاري أخو عرفطة، وقتادة الليثي، وقتادة والد يزيد، راجع تجريد الذهبي ومعجم ابن فهد، واستدرك شيخنا قتادة بن مسلمة الحنفي من شعراء الحماسة. قال: ولهم قتادات غير معروفين. وقتائدة، بالضم: ثنية معروفة أو اسم عقبة، قال عبد مناف ابن ربع الهذلي:
  حتى إذا أسلكوهم في قتائدةشلا كما تطرد الجمالة الشردا أي أسلكوهم في طريق قتائدة، وقيل: قتائدة موضع بعينه، أو كل ثنية قتائدة. وتقتد، كتنصرة: بالحجاز، أو ركية بعينها، أو اسم ماء، حكاها الفارسي بالقاف والكاف، وكذلك روي بيت الكتاب بالوجهين، قال:
  تذكرت تقتد برد مائها ونصب برد لأنه جعله بدلا من تقتد، قال الصاغاني: الرجز لأبي وجزة الفقعسي، وقيل: لجبر بن عبد الرحمن، وقبله:
  جابت عليه الحبر من ردائها وبعده:
  وعتك البول على أنسائها وقتندة، بضمتين: د، بالأندلس وقعته مشهورة، ويقال فيه بالكاف أيضا. قتاد كسحاب وغراب: علم بني سليم، هكذا في النسخ، والصواب، علم في ديار بني سليم، وفي التكملة: علم لبني سليم. وذات القتاد: ع، وراء الفلج من ناحية اليمامة. والقتود، بالضم: جبل. والقتادة: فرس لبكر بن وائل، وهي أم زيم، بكسر الزاي وفتح التحتية. والقتادي: فرس كان للخزرج، وليس منسوبا إلى الأول، أي القتادة المذكورة، قاله الصاغاني.

##### Türkçe

**القتاد**; **كسحاب**: İğneler gibi dikeni ve **السمر**’in meyvesi gibi meyvesi olan sert bir ağaç; Necd’de ve Tihâme’de biter; onun teki **قتادة**’dir. Ebû Ziyâd dedi: **العضاه**’dan **القتاد** vardır; o iki çeşittir: **القتاد الضخام**’a gelince, ona büyük odun ve kısa, eğri bir diken çıkar; öteki **القتاد**’a gelince, yukarı doğru biter, ondan hiçbir şey yayılıp serilmez; o, bir araya toplanmış çubuklardır; her bir çubuğu, üstü ile altı arasını dikenle doldurulmuştur. Meselde: “Bundan aşağısı **خرط القتاد**” (vardır); o iki sınıftır: en büyüğü, dikeni olan ağaçtır; en küçüğü ise **العشر**’in kabarcığı gibi bir kabarcığı olandır. Ebû Hanîfe’den: **إبل قتادية**: onu, yani dikeni yer. Lugavî ana kaynaklarda olan: “Onu yer”, yani **القتاد**. Ve **التقتيد**: onu, yani **القتاد**’ı kesmen; sonra onu, yani dikenini yakman; sonra develere yem yapman; böylece develer onu yiyip semirir; bu, kıtlık zamanında olur. Dedi ki:

  “Ey Rabbim, beni **التقتيد**’den esenlikte kıl.”

Ezherî dedi: **القتاد** dikenli bir ağaçtır; develer onu ancak kıtlık yılında yer; sonra adam gelir, onda ateş yakar, ta ki dikenini yaksın; sonra develerini onda otlatır; buna **التقتيد** denir. Ve **قتد القتاد**: uçlarını ateşle dağladıysa (denir). Şair, develerini ve kıtlık yılında insanlara sütlerini içirmesini tasvir ederek dedi:

  “Ve ona, **زمن القتاد**’da, **الشرى** üzerinde bir **رخما** görürsün; onun için bir **فصل** yaşamaz.”

Sözü: “Ve ona **الشرى** üzerinde bir **رخما** görürsün”; **الرغوة**’yi kasteder; onu beyazlığında **رخم**’a benzetti; o, beyaz bir kuştur. Ve sözü: “Onun için bir **فصل** yaşamaz”; çünkü sütleriyle misafirlerini tercih eder ve **فصلان**’larını boğazlar; insanlar yaşayana kadar onları edinip saklamaz. Ve **قتدت الإبل**; **كفرح**; **قتدا** (oldu): o hâlde onlar **إبل قتدة** ve **وقتادى**’dır; **كسكارى** ve **فرحة** (gibi): onu, yani **القتاد**’ı yemekten karınları şikâyet etti; nitekim **رمثة** ve **رماثى** denir. **أقتاد** ve **أقتد** ve **قتود**; elimizdeki diğer nüshalarda böyle; bilakis, onlardan okunmuş tashihli asıllara müracaat ettim de onu böyle buldum; bu, bu cemilerin, ağaç mânasında **قتاد** için olduğuna açık bir ifadedir; buna söyleyen yoktur; ne işitme destekler ne kıyas; ve **الصحاح**’ta, **اللسان**’da ve diğer ana kaynaklarda müracaat ettim; müracaattan bana göründü ki, musannifin ibaresinde bir düşme vardır; o da şöyle denmesidir: **القتد** (musannifin ibaresinde düşme vardır; o da şöyle denmesidir:) **القتد** harekeli (yani harekesiyle) ve semerin odunu kırılır; ve denildi: bütün aleti. Ve **أقتاد** ve **أقتد** ve **قتود**. O vakit ibare düzgün olur ve müşkil kalkar. Bu, merhum şeyhimizin haşiyesine müracaatimden önceydi; zannımca bunun gibilerine temas edilmez sanmıştım; sonra onu, benim gittiğim yere gitmiş gördüm; asıllara ve okunmuş tashihli nüshalara müracaat etti de, onda ancak zikredilen ibarenin aynısını buldu; şöyle dedi: Görünen, bunun bir sehiv ve kalem sürçmesidir; sanki Cevherî’nin ibaresinde öne aldı ve sona bıraktı ve bir kısmını düşürdü; o, bu cemilerin müfredidir; çünkü onlar, harekeli **قتد**’un cemileridir; o da semerin odunudur; dikenli ağaç olan **القتاد**’ın değil. **الصحاح**’ta: **القتد**; yani harekeli: semerin odunu; onun cemi **أقتاد** ve **قتود**’dur; bunun benzeri, lugat ana kaynaklarının çoğundadır; bu, işitme ve kıyas bakımından doğrudur. Dedim: **اللسان**’ın, “karınları şikâyet etti” sözünden sonra ibaresi şudur: Ve **القتد** ve son **القتد** (Kırâ‘dan): semerin odunu; ve denildi: **القتد** semerin aletlerindendir; ve denildi: **القتد** semerin aletlerindendir; ve denildi: bütün aleti; cemi **أقتاد** ve **أقتد** ve **قتود**. **الطرماح** dedi:
  “**الوجيف** onu damlattı ve onu dürdü ve onu bir araya getirdi; **النسوع**’un bağını **شجور الأقـتـد**’e (doğru) sıktı.”
Ve **النابغة** dedi: “Ve **القتود**’u **عيرانة أجد** üzerinde büyüt.”
Ve **الراجز** dedi:
  “Sanki ben, bir **هقل** **عوهق**’u yüklenmişim; semerimin **أقتاد**’ı yahut boğucu bir **كدر** (gibi).”

Ve **أبو قتادة**: Ensâr’dan Sülemî **الحارث بن ربعي**; sahâbîdir, Allah ondan razı olsun. İbnü’l-Kelbî ve İbn İshâk dedi: Onun adı **النعمان**’dır. Bazıları dedi: Bedir’e katıldı; İbn İshâk ve İbn Ukbe onu Bedir ehli içinde zikretmedi. Elli dört yılında vefat etti. **أبو الخطاب قتادة بن دعامة بن قتادة بن عزيز ابن عمرو بن ربيعة بن الحارث بن سدوس السدوسي**; Basralı, âmâ, tâbiîdir; Enes’i ve Saîd b. el-Müseyyeb’i ve birden fazlasını işitti. İsmâîl b. Uleyye dedi: Yüz on sekiz yılında vefat etti. **أبو عمر**; ve denilir: **أبو عبد الله قتادة بن النعمان بن زيد الظفري الأنصاري المدني**; anneden Ebû Saîd el-Hudrî’nin kardeşidir; Bedir’e katıldı; Peygamber’i, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, işitti; ondan Ebû Saîd el-Hudrî rivayet etti. Yahyâ b. Bukeyr dedi: Yirmi üç yılında öldü; Ömer onun cenaze namazını kıldırdı; kabrine Ebû Saîd ve Muhammed b. Mesleme ve Hâris b. Huzme indi; Allah onlardan razı olsun. Bu, Makdisî’nin **أسماء الرجال**’inde böyledir. **قتادة بن ملحان القيسي**; **قيس بن ثعلبة** (kolundan): Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, onun başını ve yüzünü meshetti; ondan İbn Abdülmelik rivayet etti; iki sahâbîdir; Allah ikisinden razı olsun. Sahâbîler içinde adı **قتادة** olan, bunlardan başkaları da vardır: **قتادة بن قيسس الصدفي**; **وقتادة بن القائف**; **وقتادة بن الاعور بن ساعدة**; **وقتادة بن عياش أبو هشام الجرشي**. Ve **قتادة بن أوفى**; ve **قتادة الأنصاري** (Arafta’nın kardeşi); ve **قتادة الليثي**; ve **قتادة** (Yezîd’in babası). Zehebî’nin **تجريد**’ine ve İbn Fehd’in **معجم**’ine müracaat et. Şeyhimiz, **قتادة بن مسلمة الحنفي**’yi, **الحماسة** şairlerinden olarak zeyl etti. Dedi: Ve onların, bilinmeyen **قتادات**’ı vardır. Ve **وقتائدة**; zamme ile: bilinen bir geçit, yahut bir yokuşun adı. **عبد مناف ابن ربع الهذلي** dedi:
  “Ta ki onları **قتائدة**’de bir yola soktuklarında; tıpkı deve sürücüsünün ürkekleri sürmesi gibi.”
Yani onları **قتائدة** yoluna soktular. Ve denildi: **قتائدة** bizzat bir yerdir; yahut her geçit **قتائدة**’dir. Ve **تقتد**; **كتنصرة**: Hicaz’da; yahut bizzat bir kuyu; yahut bir suyun adı; Fârisî onu **بالقاف والكاف** ile nakletti; ve **الكتاب**’ın beyti de iki vecihle rivayet edildi. Dedi:
  “**تقتد**’i hatırladım; suyunun serinliği…”
Ve **برد**’u nasb etti; çünkü onu **تقتد**’den bedel kıldı. Sâgânî dedi: Recez, Ebû Vecze el-Fak‘asî’nindir; ve denildi: Cebr b. Abdirrahmân’ındır. Ondan önce:
  “Onun üzerine, elbisesinin ucundan mürekkep akıttı.”
Ve ondan sonra:
  “Ve sidik, onun arka taraflarına yapıştı.”
Ve **وقتندة**; iki zamme ile: Endülüs’te bir yer; meşhur bir vakıadır; onda **بالكاف** ile de söylenir. **قتاد**; **كسحاب** ve **غراب**: Benî Süleym’in bir dağı; nüshalarda böyle; doğrusu: Benî Süleym diyarında bir dağ. Ve **التكملة**’de: Benî Süleym’e ait bir dağ. Ve **ذات القتاد**: bir yer; Yemâme tarafında, **الفلج**’in arkasında. Ve **القتود**; zamme ile: bir dağ. Ve **القتادة**: Bekr b. Vâil’in bir atı; o, **زيم**’in annesidir; **الزاي**’ın kesri ve **التحتية**’nin fethi ile. Ve **القتادي**: Hazrec’in bir atı idi; birincisine nisbetli değildir; yani zikredilen **القتادة**’ya. Bunu Sâgânî söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَتِدَتِ الاـِبِلُ
1 قَتِدَتِ الاـِبِلُ ذ , (L, K, TA,) aor. قَتَدَ , (K, TA,) inf. n. قَتَدٌ, (TA,) The camels had a complaint (L, K, TA) of their bellies (L, TA) in consequence of eating of the trees called قَتَاد [q. v.]. (L, K, TA.)

التَّقْتِيدُ
2 التَّقْتِيدُ ذ [or تَقْتِيدُ القَتَادِ] signifies The cutting of the trees called قَتَاد [q. v.], and burning them, (L, K,) i. e. burning [off] their thorns, (L,) and then giving them as fodder to the camels, (L, K,) which fatten upon them on the occasion of drought: (L:) one says, قتّد القَتَادَ, inf. n. as above, He (a man) scorched, or slightly burned, the extremities of the قتاد with fire: (O:) the man comes, in the year of drought, and kindles fire among them, so that he burns their thorns, then he feeds his camels therewith: (T, O, TA:) one says of him who does this, قتّد اـِبِلَهُ [i. e. He fed his camels with قتاد thus prepared]: so says Ibn-'Abbád: (O:) and the act [of burning &c.] is called التَّقْتِيدُ. (T, TA.)

قَتَدٌ
قَتَدٌ ذ (S, O, L) and ↓ قَتِدٌ (Kr, L) The wood of a [camel's saddle that is called] رَحْل: (S, O, L:) or one of the things that compose the apparatus of a رَحْل: or the whole apparatus thereof: (L:) pl. [of mult.] قُتُودٌ and [of pauc.] أَقْتَادٌ (S, O, L) and أَقْتُدٌ: (L:) but accord. to the Basrees, قُتُودٌ, signifying the pieces of wood of a رَحْل, has no singular. (Ham p. 662.)

قَتِدٌ
قَتِدٌ ذ [part. n. of قَتِدَ said of a camel: see 1]. One says اـِبِلٌ قَتِدَةٌ, and قَتَادَى, [the latter being pl. of the former,) Camels having a complaint (Ks, S, O, K) of their bellies (Ks, S, O) in consequence of eating of the trees called قَتَاد: (Ks, S, O, K:) like as one says رَمِثَةٌ and رَمَاثَى. (Ks, S, O.) -A2- See also قَتَدٌ.

قَتَادٌ
قَتَادٌ ذ [a coll. gen. n., The tragacanth-tree;] a species of thorny tree; this is the larger sort; (S;) a species of thorny and hard tree, which bears a pod, and of which the fruit is like that of the سَمُر [or gum-acacia-tree], growing in Nejd and Tihámeh; n. un. with ة; (L;) it is a species of hard tree having thorns like needles; (K;) a species of tree having thorns like needles, and a small dust-coloured leaf, and a fruit growing therewith of the same colour, resembling the date-stone; (AHn, O, * L;) the large قتاد [thus described] produces large wood, and its thorns are curved and short, and it is of the [class termed] عِضَاه; (Aboo-Ziyád, L;) or it is not reckoned among the عِضَاه: (AHn, L: [but this assertion may perhaps be meant to apply to the smaller sort: respecting the larger, see also 1 and 2:]) the smaller sort is a species of tree of which the fruit is a bladder (نُفَّاخَة) like that of the عُشَر [q. v.]; (S, O, L;) accord. to the ancient Arabs of the desert, it is not tall, being of the size of a man sitting; (L;) and this sort grows upwards, no part of it spreading, consisting of twigs, or shoots, in a collected state, every one of which is full of thorns from its top to its bottom. (Aboo-Ziyád, L.) It is said in a prov., مِنْ دُونِهِ خَرْطُ القَتَادِ [expl. in art. خرط, first paragraph]. (S, L.)

اـِبِل قَتَادِيَّةٌ
اـِبِل قَتَادِيَّةٌ ذ Camels that eat the trees called قَتَاد. (AHn, K.)

قُتَائِدَةٌ
قُتَائِدَةٌ ذ , (S, O, K,) occurring in a verse of 'AbdMenáf Ibn-Riba [cited in art. اذا, p. 40, col. iii.], (S, O,) is the name of a certain عَقَبَة [or mountain-road], (S, O, K,) or a ثَنِيَّة [which is said by some to be syn. with عَقَبَة]; (K;) [and if so, it is properly imperfectly decl.;] or any ثَنِيَّة is called قُتَائِدَةٌ. (K.)

##### Türkçe

قَتِدَتِ **الاـِبِلُ**
1 **قَتِدَتِ الاـِبِلُ** ذ , (L, K, TA,) muzâri‘ı **قَتَدَ** , (K, TA,) mastar ismi **قَتَدٌ**, (TA,) Develerin, (L, K, TA) **قَتَاد** denilen ağaçlardan yemeleri sebebiyle (L, K, TA) karınlarında (L, TA) bir şikâyetleri oldu. (L, K, TA.)

**التَّقْتِيدُ**
2 **التَّقْتِيدُ** ذ [veya **تَقْتِيدُ القَتَادِ**] **قَتَاد** denilen ağaçların kesilmesini ve onları yakmayı, (L, K,) yani dikenlerini yakmayı, (L,) sonra onları develere yem olarak vermeyi, (L, K,) ki kuraklık vaktinde onlarla semirirler: (L:) şöyle denir, **قتّد القَتَادَ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, O (bir adam) **قتاد**’ın uçlarını ateşle dağladı yahut hafifçe yaktı: (O:) adam, kuraklık yılında, onların arasında ateş yakar; böylece dikenlerini yakar; sonra develerini onunla besler: (T, O, TA:) bunu yapan kimse hakkında şöyle denir, **قتّد اـِبِلَهُ** [yani, develerini böyle hazırlanmış **قتاد** ile besledi]: İbn-‘Abbád böyle söylemiştir: (O:) ve bu fiile [yakma vb.] **التَّقْتِيدُ** denir. (T, TA.)

**قَتَدٌ**
**قَتَدٌ** ذ (S, O, L) ve ↓ **قَتِدٌ** (Kr, L) [**رَحْل** denilen deve semerinin] ağacı: (S, O, L:) veya bir **رَحْل**’ın takımını oluşturan şeylerden biri: veya onun bütün takımı: (L:) çoğulu [çokluk için] **قُتُودٌ** ve [azlık için] **أَقْتَادٌ** (S, O, L) ve **أَقْتُدٌ**: (L:) fakat Basralılara göre, bir **رَحْل**’ın ağaç parçaları mânâsına gelen **قُتُودٌ**’un tekili yoktur. (Ham p. 662.)

**قَتِدٌ**
**قَتِدٌ** ذ [deve hakkında söylenen **قَتِدَ**’ın ism-i fâili: 1’e bak]. Şöyle denir **اـِبِلٌ قَتِدَةٌ**, ve **قَتَادَى**, [ikincisi birincinin çoğuludur,] **قَتَاد** denilen ağaçlardan yemeleri sebebiyle (Ks, S, O, K) karınlarında (Ks, S, O) bir şikâyeti olan develer: (Ks, S, O, K:) tıpkı **رَمِثَةٌ** ve **رَمَاثَى** denildiği gibi. (Ks, S, O.) -A2- Ayrıca **قَتَدٌ**’e de bak.

**قَتَادٌ**
**قَتَادٌ** ذ [cem‘î cins ismi, tragakant ağacı;] dikenli ağaç türlerinden bir tür; bu, daha büyük olan çeşittir; (S;) dikenli ve sert ağaç türlerinden bir tür; bir bakla verir; meyvesi **سَمُر**’un [yahut zamk akasya ağacının] meyvesi gibidir; Necd ve Tihâme’de biter; tekili ة ile gelir; (L;) iğneler gibi dikenleri olan sert ağaç türlerinden bir türdür; (K;) iğneler gibi dikenleri olan, küçük toz renkli bir yaprağı bulunan ve onunla birlikte aynı renkte bir meyve bitiren, hurma çekirdeğine benzeyen bir ağaç türüdür; (AHn, O, * L;) büyük **قتاد** [böyle vasfedilen] büyük odun verir; dikenleri eğri ve kısadır; ve [**عِضَاه** denilen sınıftandır]; (Aboo-Ziyád, L;) veya **عِضَاه** arasında sayılmaz: (AHn, L: [fakat bu iddia belki daha küçük çeşide hamledilmiş olabilir: büyük olan hakkında 1 ve 2’ye de bak:]) küçük çeşidi, meyvesi **عُشَر**’ın [bk. orası] meyvesi gibi bir kabarcık (**نُفَّاخَة**) olan bir ağaç türüdür; (S, O, L;) eski bedevî Araplara göre, uzun değildir; oturan bir adam boyundadır; (L;) ve bu çeşit yukarı doğru büyür; hiçbir parçası yayılmaz; toplanmış hâlde dallardan yahut sürgünlerden ibarettir; bunların her biri tepesinden dibine kadar dikenle doludur. (Aboo-Ziyád, L.) Bir darb-ı meselde şöyle denmiştir, **مِنْ دُونِهِ خَرْطُ القَتَادِ** [açıklaması **خرط** maddesinde, birinci paragraftadır]. (S, L.)

**اـِبِل قَتَادِيَّةٌ**
**اـِبِل قَتَادِيَّةٌ** ذ **قَتَاد** denilen ağaçları yiyen develer. (AHn, K.)

**قُتَائِدَةٌ**
**قُتَائِدَةٌ** ذ , (S, O, K,) ‘AbdMenáf İbn-Riba’nın bir beytinde vârid olup [**اذا** maddesinde, s. 40, sütun iii’te nakledilmiştir], (S, O,) belirli bir **عَقَبَة**’nin [yahut dağ yolunun] adıdır, (S, O, K,) veya bir **ثَنِيَّة**’nin [bazılarına göre **عَقَبَة** ile eş anlamlı olduğu söylenir]; (K;) [ve eğer öyleyse, gereği üzere gayr-i munsariftir;] veya her **ثَنِيَّة**’ye **قُتَائِدَةٌ** denir. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَتِدَ
قَتِدَ A ( n. ac. قَتَد 4 ),
a.  Had the gripes ( camel ).

قَتَّدَ
قَتَّدَ II ,
a.  Fed upon the tragacanth=tree.

قَتَد
قَتَد 4 , ( pl. أَقْتُد 16 ,  قُتُوْد 27 ,  أَقْتَاْد 38 ),
a.  Wood of a camel's saddle.

قَتَاْد
قَتَاْد 22 ,
a.  The tragacanth-tree.

##### Türkçe

**قَتِدَ**
**قَتِدَ** A (isim-iş. **قَتَد** 4),
a. (deve) sancısı oldu.

**قَتَّدَ**
**قَتَّدَ** II,
a. geven ağacından yedi.

**قَتَد**
**قَتَد** 4, (çoğulu **أَقْتُد** 16, **قُتُوْد** 27, **أَقْتَاْد** 38),
a. devenin eyerinin tahtası.

**قَتَاْد**
**قَتَاْد** 22,
a. geven ağacı.
