# قتر (ق-ت-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AA%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Moloz demektir

- Harfler: ق - ت - ر
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمُقْتِرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%90%D8%B1%D9%90.md) | الْمُفْعِلِ | Dar geçimli | 1 | 1 | [2:236](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/ayet/2:236.md) |
| [قَتَرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8C.md) | فَعَلٌ | Siyah toz | 1 | 1 | [10:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/ayet/10:26.md) |
| [قَتَرَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعَلَةٌ | Siyah toz | 1 | 1 | [80:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/ayet/80:41.md) |
| [قَتُورًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Kısan | 1 | 1 | [17:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/ayet/17:100.md) |
| [يَقْتُرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يَفْعُلُوا | Kısarlar | 1 | 1 | [25:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/ayet/25:67.md) |

## Mücavir kökler — 30 mücavir (46 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Bira gibi hafif sarımtırak içkidir
2. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · İki yüzlüler
3. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
4. [خزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hazen : Depo demektir
5. [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
6. [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Aşırı gidenler
7. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Dalk” sansar demektir
8. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zeyl etek denektir
9. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Koku veren yağdır
10. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sunv’a” tas demektir
11. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kanat demektir
12. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
13. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kadınlar
14. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ona dokundu
15. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zade : Azık demektir
16. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tanınan ile
17. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
18. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yüz demektir
19. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
20. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
21. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kıdr kazandır
22. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
23. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bahçe demektir
24. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
25. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
26. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
27. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
28. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
29. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
30. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قتر |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md), [شحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD.md), [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Darlık, duman gibi ince sızıntı, avcı kulübesi gibi daracık yere sıkışma ve yaşamsal payı asgari sınıra indirme |
| Çekirdek Özet 2 | Harcamada aşırı kısıntıya gitme, imkânı daraltma ve yüzü kaplayan kederli is veya toz tabakası |
| Çekirdek Özet 3 | Kaynak akışını felç eden aşırı daraltma ve psikolojik darlığın dışa vuran karaltısı |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ekonomik cimrilik sanılarak yüzü kaplayan keder ve toz bağlamındaki varoluşsal darlık boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قت | Bir şeyi sınırlandırma, kesme, parçalayarak veya sıkıştırarak azaltma ve asgari miktara indirme; nitekim aynı ikili çekirdeğe dayanan [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) kökünde hayatı kesin bir sınırla sonlandırma ve kesip ayırma anlamı bulunur. | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi (baş, akış, yayılma ve devamlılık) sıkışma ve darlık hareketini sürekli bir kısma, duman veya toz gibi sızan ince bir kalıntıya ve yaşayacak kadar olan asgari sınıra (ramak) dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş veya iğne deliği | Yoğunlaşma, dar bir kanaldan geçme, merkeze çekilme ve sınırlandırma hareketini başlatır. |
| ت | İşaret, çarpı, sınır imi | Hareketi kesin bir sınırla bağlar, durdurur ve geçişi kısıtlayarak tayin eder. |
| ر | İnsan başı, akış | Sınırlandırılan ve daraltılan eylemin bir çizgi, iz veya duman gibi sürmesini ifade eder. |
| قتر | Dar bir sınıra sıkışarak iz halinde sürme | Akışın ve genişliğin tamamen kesilmeyip son derece dar, basık ve is gibi ince bir kanala hapsedilmesi eylemini gösterir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Avcının koku salmamak ve saklanmak için içine sığındığı dar ve basık çukur veya kulübe (el-kura); ayrıca kızaran etten veya yanan öd ağacından yükselen ince duman ve koku (el-kutar). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında kavmin darlık ve kıtlık anında ateş dumanını ve et kokusunu sorgulamasını tasvir eder: وتَنادَى القومُ في نادِيهِمُ / أقُتَارٌ ذاكَ أم رِيحُ قُطُرْ |
| Erken Arapça kullanım | İmruü’l-Kays ve erken dönem avcı tasvirlerinde avcının pusuya yatıp kendini dar bir deliğe gizlemesi eylemi اقتتر الصائد kalıbıyla aktarılır; ayrıca canı çıkmak üzere olan kimsenin sadece nefesini koruyacak kadar beslenmesine er-ramaka fi’n-nafaka denir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde قتر kökü, öncelikle yanma neticesinde yükselen duman, koku ve tütme eylemini ifade eden arkaik bir çekirdeğe dayanır. İbranicede yer alan qatar (קטר) kökü tütsü yakmak, kurban dumanı çıkarmak ve duman tütmek anlamlarına gelir; türevi olan qəṭoreṯ ise kurban veya tütsü dumanıdır. Süryanicede qṭar (ܩܛܪ) kökü hem duman tütmesini hem de bağlama, düğümleme ve daraltma hareketini karşılar. Akadcada qatāru kökü duman çıkarmak, tütmek ve kasvetle kararmak manalarını taşır. Arapçada bu ilksel fiziksel katman iki ana hatta çatallanmıştır: Birinci hat, et veya tütsü dumanının ince ince çıkması (kutar), yüzü bürüyen isli toz ve karanlık (katar); ikinci hat ise dumanın çıktığı deliğin veya avcı çukurunun (kutra) darlığından türeyen harcamayı ve nafayı kısma, hayatı yalnızca nefes alacak kadar daraltma (iktâr) anlamıdır. Duman ile darlık arasındaki semantik bağ, genzin tıkanması, basıklık ve maddenin bütünü yerine sadece kokusu ve isiyle yetinilmesi fikridir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the Chicago (CAD), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Duman ve darlık geçişi | Yanan şeyden çıkan ince duman (kutâr) ve avcı sığınağının darlığı (kutre), harcamada eli sıkmaya ve yüzü kaplayan keder karaltısına kaynaklık etmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice qatar / Akadca qatāru | Duman tütmesi, kurban dumanı ve tıkız duman bulutuyla kararma anlamları merkezi Sami gövdede ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeper | Duman, is ve daraltma bağlamında bazı Doğu Çadik dillerinde duman kökleriyle fonetik yakınlıklar öne sürülmüşse de doğrulanmış veri sınırlıdır. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), HALOT, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قتر | Anlamlı | Daraltmak, duman salmak | Harcamada asgari sınıra inmek, yüzü toz veya keder kaplamak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [قرت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AA.md) | Anlamlı | Donmak, katılaşmak | Kanın pıhtılaşması, soğuktan büzüşme ve kararma. | Ortak büzülme ve daralma payı; Kur'an'da geçmez. |
| [تقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D8%B1.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök anlamı tespit edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [ترق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%82.md) | Anlamlı | Köprücük kemiği | Göğsün üst kısmı, boğaz ile omuz arasındaki dar kemik geçidi (terkûve). | Dar boğaz ve sıkışma ilişkisi; Kur'an'da geçer. |
| رقت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik kaynaklarda mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [رتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%82.md) | Anlamlı | Bitiştirmek, kapamak | Birbirine yapışık olma, açıklığın tamamen kapatılması ve tıkanması. | Hedef kökün darlığına karşılık tam kapalılık; Kur'an'da geçer. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قتر | Merkez | İmkânı asgari sınıra indirme | Harcamayı hayatın devamı için gereken en alt çizgiye çekmek ve alanı boğucu şekilde daraltmak. | Hem fiilî kısmayı hem de bu darlığın yüze yansıyan kederli isini içerir. |
| [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md) | Komşu | Görev olan harcamayı yapmama | Hak sahibine verilmesi gereken maddî veya manevî değeri vermekten kaçınma. | Darlık hissinden ziyade mülkiyeti elden çıkarmama iradesine odaklanır. |
| [شحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD.md) | Komşu | Hırsla harmanlanmış cimrilik | Kişinin nefsinin derinliklerine yerleşmiş, doyumsuzluk ve kıskançlıkla beslenen açgözlü tutumluluk. | İçsel bir hırs ve karaktere dönüşmüş mülkiyet tutkusudur. |
| [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) | Komşu | Elde tutma ve bırakmama | Sahip olunan imkânın dışarı akışını bütünüyle bloke edip depolama eğilimi. | Akışı durdurup tutmaya yöneliktir; قتر gibi az da olsa sızdırmaz. |
| [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) | Zıt | Haddi aşma ve saçıp savurma | Ölçüyü, meşru sınırı ve dengeyi hiçe sayarak kaynakları lüzumsuz yere tüketme. | قتر kökünün tam zıddı olup darlığın karşısındaki kontrolsüz taşmadır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قتر | Kısıntı, darlık, is | Harcamayı asgari sınıra indirme ve kederden kaynaklanan yüz karaltısı. | Kesin |
| Latince | Parco, constringo | Kısıtlamak, esirgemek | Kaynağı esirgemeyi ve kısıtlamayı karşılar; yüzdeki toz ve duman tabakasını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Skimp, stinginess, gloom | kısmak, darlık, kasvet | Maddi kısmayı (skimp/pinch) ve yüzü bürüyen kederli kasveti (gloom) iki ayrı kelimeyle karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Knausern, einschränken | Kısıntı yapmak, daraltmak | İmkânları son derece daraltarak yaşamayı ifade eder; is ve duman çağrışımı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Lésiner, parcimonie | Kısmak, aşırı tutumluluk | Masrafı gereğinden fazla kısma eylemini verir; kökün fiziki duman ve keder nüansı eksiktir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمُقْتِرِ | Maddî imkânı dar olan, dar gelirli | Boşanma durumunda mali güce göre müt‘a verilmesi bağlamı (Bakara [2:236](https://lisan.digital/tr/ayet/2:236.md)). |
| قَتَرٌ | Yüzü bürüyen keder, zillet tozu ve karanlık | İyilik yapanların yüzünün berraklığına karşılık inkârcıların yüzünü kaplayan manevi is (Yûnus [10:26](https://lisan.digital/tr/ayet/10:26.md)). |
| قَتَرَةٌ | Boğucu toz ve keder karaltısı | Kıyamet günü suçluların ve kâfirlerin yüzlerini saran karanlık ve toz tabakası (Abese [80:41](https://lisan.digital/tr/ayet/80:41.md)). |
| قَتُورًا | Aşırı eli sıkı, harcamaktan korkan cimri | İnsanın tabiatındaki nankörlük ve Rabbinin hazinelerine sahip olsa bile harcamaktan korkması (İsrâ [17:100](https://lisan.digital/tr/ayet/17:100.md)). |
| يَقْتُرُوا | Harcamayı aşırı derecede kısmak | Rahmân’ın kullarının harcamada israf ile cimrilik arasında orta yolu tutturması (Furkān [25:67](https://lisan.digital/tr/ayet/25:67.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve ceza psikolojisi | Kıyamet günü inkârcıların yüzünü bürüyecek olan is ve tozun (katar) fiziksel bir toz mu yoksa manevi zilletin yüze yansıması mı olduğu tartışması. | İçsel suçluluk ve korkunun yüze vuran karanlığı. |
| Fıkıh | Nafaka ve müt‘a hukuku | Bakara [2:236](https://lisan.digital/tr/ayet/2:236.md) gereğince boşanma bedelinin ve aile nafakasının zengin ve dar gelirli (muktir) ayrımında neye göre belirleneceği meselesi. | Zaruri geçim eşiğinde duran asgari ekonomik kapasite. |
| Tefsir | Denge ahlakı ve infak hudutları | Furkān [25:67](https://lisan.digital/tr/ayet/25:67.md)’de israf ile iktâr arasında kurulan dengenin (kavâm) sınırları; cimrilik ile tasarruf arasındaki fark. | Kaynak akışını kesintiye uğratan harcama kısıntısı. |
| Hadis | Ahlak ve cömertlik tasvirleri | Sadaka vermekten kaçınan kimsenin göğsünün daralması ve zırhın sıkışması temsillerinde daralma motifi. | Ruhsal ve maddî darlığın birbirini tetiklemesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlaki denge ve kulluk | İktâr (aşırı kısıntı) | İfrat ve tefrit arasında tefrit kutbunu oluşturma | Mülkün asıl sahibini unutup rızkın tükeneceği korkusuyla kaynakları hapsetme zaafıdır. | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve paylaşımı | Bilgi cimriliği ve veriyi daraltma | Entelektüel akışı asgari düzeyde tutarak gelişimi engelleme | Hakikatin veya bilginin toplumla paylaşılmayıp dar bir zümrede hapsedilmesidir. | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve bütçe | Kemer sıkma ve kamu yatırımlarını boğma | Toplumsal refahı asgari hayatta kalma sınırına mahkûm etme | Devlet otoritesinin tebaasına karşı kaynakları aşırı kısarak kriz ve huzursuzluk üretmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Gelir dağılımı ve piyasa dolaşımı | Likidite daralması ve harcama kısıntısı | Paranın piyasada dönmesini engelleyerek durgunluğa (resesyon) yol açma | Tüketim ve yatırım harcamalarının tamamen kesilerek ekonomik can damarlarının tıkanmasıdır. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar mekaniğinde boğulma noktası (darboğaz / throttling) | Bir borudaki akışkanın kesitin aşırı daraltılması sonucu laminer akışını kaybedip sürtünme ve basınç kaybıyla asgari debiye inmesi gibi, قتر de sistemdeki akışı son sınırına kadar sıkar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ekonomide likidite tuzağı ve aşırı tasarruf paradoksu | Bireylerin veya kurumların belirsizlik ve korku sebebiyle harcamaları asgari seviyeye indirip parayı tutması, kolektif düzeyde ekonomik daralmaya ve toplam talebin çöküşüne yol açar. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece ekonomik anlamda tutumluluk veya basit cimrilik olarak algılanıp, ontolojik bir büzülme, daralma ve yüzü kaplayan keder tabakası anlamının unutulması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök bir yandan infakın alt sınırındaki tehlikeli darlığı (Bakara [2:236](https://lisan.digital/tr/ayet/2:236.md), Furkān [25:67](https://lisan.digital/tr/ayet/25:67.md)), diğer yandan suçluluk ve zilletin ruhu boğup yüze çökerttiği is ve tozu (Yûnus [10:26](https://lisan.digital/tr/ayet/10:26.md), Abese [80:41](https://lisan.digital/tr/ayet/80:41.md)) aynı kök mantığıyla birleştirir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İktâr kavramı sıradan bir tasarruf gibi görülürse, Kur'an'ın israf kadar iktârı da zemmeden adalet ve denge nizamı bozulur; ayrıca ahiretteki yüz karaltısının psikolojik darlıkla olan bağı kopar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam iktisat ve ahlak felsefesinin temel sütunu olan 'israf ile cimrilik arasındaki orta yol' (kavâm) ilkesinin alt sınırını tayin ettiği ve manevi çöküntünün bedensel/fizyonomik dışavurumunu betimlediği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak ahlakı ve aile hukukuyla ilgili ahkâm ayetlerinde (Bakara [2:236](https://lisan.digital/tr/ayet/2:236.md), Furkān [25:67](https://lisan.digital/tr/ayet/25:67.md)) ve kıyamet günü inkârcıların psikolojik ve fiziki durumunu resmeden eskatolojik tasvirlerde (Yûnus [10:26](https://lisan.digital/tr/ayet/10:26.md), Abese [80:41](https://lisan.digital/tr/ayet/80:41.md), İsrâ [17:100](https://lisan.digital/tr/ayet/17:100.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tutumluluğun sınırsız bir erdem olduğu yanılgısını düzeltir; harcamayı asgari sınıra çekip hayatı daraltmanın (iktâr) tıpkı israf gibi yerilmiş bir ifrat/tefrit sapması olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Avcının gizlendiği basık ve daracık çukur; yanan et veya ottan ince ince sızan isli duman; canı korumaya ancak yetecek asgari gıda payı.
- Soyut anlam: İmkânların ve kaynakların akışını asgari sınıra kadar daraltarak hayatı boğma; korku ve zillet sebebiyle ruhun daralıp yüze karanlık bir is tabakası halinde yansıması.
- Sistematik karşılık: İsrafın karşıtı olarak sistemik tıkanmaya yol açan aşırı daraltma; varlık dolaşımını felç eden alt sınır tefriti.
- LaTeX modeli: $$Q(x) = \lim_{\epsilon \to 0^+} \left( \frac{\Phi(x)}{\Omega} \cdot \epsilon \right) \quad \text{ile} \quad \Delta S_{\text{ruh}} \propto \frac{1}{\Phi(x)}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Phi(x)$ sisteme ait toplam potansiyel veya harcanabilir kaynağı, $\Omega$ meşru ve dengeli harcama alanını, $\epsilon$ ise sıfıra yaklaşan asgari payı (ramak sınırını) temsil eder. $Q(x)$ fonksiyonu, kökün temsil ettiği aşırı kısma eylemini, yani kaynağın neredeyse sıfıra indirgenmiş bir katsayıyla dar bir kanala sıkıştırılmasını sembolize eder. İkinci kısımda ise ruhsal darlık ve yüzü kaplayan keder karaltısı ($\Delta S_{\text{ruh}}$), dışa akan imkân ve cömertlik payı $\Phi(x)$ ile ters orantılı olarak modellenmiştir; akış daraldıkça keder ve is yoğunluğu sınıra yaklaşır.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AA%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:236](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/ayet/2:236.md) — الْمُقْتِرِ

لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Temas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.

### [Yunus 10:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/ayet/10:26.md) — قَتَرٌ

لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası var. Onların yüzleri ne kararır ne de zilletten kızarır. Onlar cennetin yaranıdırlar. Orada temelli kalacaklardır.

### [İsra 17:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/ayet/17:100.md) — قَتُورًا

قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا

Meal (IK): De ki: Eğer siz, Rabbımın rahmet hazinelerine sahip olsaydınız; o zaman tükenir korkusuyla onları saklardınız. Zaten insan pek cimridir.

### [Furkan 25:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/ayet/25:67.md) — يَقْتُرُوا

وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا

Meal (IK): Onlar ki; infak ettikleri zaman, ne israf ederler, ne de cimrilik. İkisi arasında orta bir yol tutarlar.

### [Abese 80:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/ayet/80:41.md) — قَتَرَةٌ

تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ

Meal (IK): Bir karanlık bürümüştür.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Moloz demektir. Katran zift demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والتاء والراء معهما
ق ت ر، ر ت ق، ت ق ر، ق ر ت، ت ر ق مستعملات
قتر: القُتْر: الرُّمْقةُ في النفقة، ويقال: فلان لا ينفق عليهم إلا رمقة، أي مساك رمق. وهو يُقترُ عليهم، فهو مُقَترٌ وقَتُورٌ، واقتر الرجل، فهو مُقتِرُ إذا أقل فهو مُقِلُّ.
والقُتارُ: ريح اللحم المشوي والمحرق، وريح العود الذي يحرق فيذكى به. والعظم ونحوه.
والتَّقتيرُ: تهييج القُتار.
والقُتْرَةُ: هي الناموس يَقتَتِرُ فيها الرامي.
والقُتْرَةُ: كثبة من بعر أو حصى تكون قُتَراً قُتَراً.
والقَتَرةُ: ما يغشى الوجه من غبرة الموت والكرب، يقال: غشيته قَتَرةٌ وقَتَرٌ، كله واحد.
وأبو قِتْرةَ: كنية إبليس.
وابن قِتْرةَ: حية لا ينجو سليمها.
والقاتِرُ من الرحال والسروج إذا وضع على الظهر أخذ مكانه لا يتقدم ولا يتأخر ولا يميل.
والقِتْرُ: سهام صغار هذلية، ويقال: أغاليك إلى عشر أو أكثر فذاك القِترُ.
وتقول: كم جعلتم قِتْرَكم.
ويقال: هي القُطْنةُ التي يرمى بها الهدف، أو هي القصبة.
وتقول هذيل: أكل حتى اقْتَرَّ، في الناس وغيرهم، والاقترِارُ الشبع.
والإبل تَقتَرُّ بأبوالها قليلاً قليلاً.
والقَتيرُ: الشيب.
تقر: التًّقرةُ والتَّقرُ، أحدهما الكرويا، والآخر التوابل.
قرت: قَرَت الدم يَقرتُ قُرُوتاً. ودم قارِتٌ: يبس بين الجلد واللحم. ومسك قارِتٌ: أجوده وأخفه، قال:
يعل بقراتٍ من المسك قاتِنِ
والقَرّاتُ: الفعال من ذلك.
رتق: الرَّتْقُ إلحام الفتق وإصلاحه، يقال: رتقت فتقه حتى ارتَتَقَ، وقال تعالى: "والسماءِ ذاتِ الرجعِ، والأرضِ ذاتِ الصدع"، أي كانت السماوات لا ينزل منها رجع، والأرض رَتْقاءُ لا يكون فيها صدع، ولا يخرج منها صدع حتى فتقهما الله بالماء والنبات رزقاً للعباد.
وجارية رَتْقَاءُ بينة الرَّتْقِ أي لا خرق لها إلا المبال خاصة.
ترق: التًّرْقُوَةُ: وهو وصل عظم بين ثغرة النحر والعاتق في الجانبين.
والتِّرْياقُ لغة في الدِّرْياقِ وهو دواء.

##### Türkçe

**القاف** ve **التاء** ve **الراء** bunlarla birlikte

ق ت ر، ر ت ق، ت ق ر، ق ر ت، ت ر ق kullanımdadırlar.

قتر: **القُتْر**: nafakada **الرُّمْقةُ**; ve denilir: falan onlara ancak bir **رمقة** infak eder; yani **رمق** tutucu. Ve o, onlara karşı **يُقترُ**; o hâlde o **مُقَترٌ** ve **قَتُورٌ**dur. Ve adam **اقتر** etti; o hâlde o **مُقتِرُ**dur; eğer azalttıysa o **مُقِلُّ**dür.

Ve **القُتارُ**: kızartılmış ve yakılmış etin kokusu; ve yakılıp onunla tütsülenilen öd ağacının kokusu. Ve kemik ve benzeri.

Ve **التَّقتيرُ**: **القُتار**ı harekete geçirmek.

Ve **القُتْرَةُ**: o, okçunun içinde **يَقتَتِرُ** ettiği sivrisinektir.

Ve **القُتْرَةُ**: gübreden veya çakıldan bir yığındır; **قُتَراً قُتَراً** olur.

Ve **القَتَرةُ**: ölümün ve kederin tozundan yüzü kaplayan şeydir; denilir: ona **قَتَرةٌ** ve **قَتَرٌ** kapladı; hepsi birdir.

Ve **أبو قِتْرةَ**: İblîs’in künyesidir.

Ve **ابن قِتْرةَ**: sokulmuşu kurtulmayan bir yılandır.

Ve **القاتِرُ**: heybelerden ve eyerlerden; sırtın üzerine konulduğunda yerini alır; ne ileri gider ne geri kalır ve ne de eğilir.

Ve **القِتْرُ**: Hüzeyl’e ait küçük oklardır; ve denilir: ondan on’a veya daha fazlasına kadar; işte o **القِترُ**dür.

Ve dersin: sizin **قِتْرَكم**i ne kadar yaptınız?

Ve denilir: o, hedefe atılan **القُطْنةُ**dir; yahut o, kamıştır.

Ve Hüzeyl der: insanlarda ve başkalarında, yiyip de **اقْتَرَّ** edinceye kadar; ve **الاقترِارُ** tokluktur.

Ve develer, idrarlarıyla azar azar **تَقتَرُّ** eder.

Ve **القَتيرُ**: ak saçtır.

تقر: **التًّقرةُ** ve **التَّقرُ**; ikisinden biri kimyondur, diğeri baharattır.

قرت: kan **قَرَت** eder; **يَقرتُ** **قُرُوتاً**. Ve **دم قارِتٌ**: deri ile et arasında kurumuştur. Ve **مسك قارِتٌ**: onun en iyisi ve en hafifidir; dedi ki:

يعل بقراتٍ من المسك قاتِنِ

Ve **القَرّاتُ**: bunun fiil ismidir.

رتق: **الرَّتْقُ**: yırtığı yamamak ve onu düzeltmektir; denilir: yırtığını **رتقت** ettim, ta ki **ارتَتَقَ** edinceye kadar. Ve Yüce Allah dedi: "والسماءِ ذاتِ الرجعِ، والأرضِ ذاتِ الصدع"، yani gökler, ondan **رجع** inmeyen idi; ve yer **رَتْقاءُ** idi, onda **صدع** olmazdı; ve Allah onları su ve bitki ile, kullara rızık olarak, yarıncaya kadar ondan **صدع** çıkmazdı.

Ve bir cariye **رَتْقَاءُ**dur; **الرَّتْقِ**i açıkça belli; yani ona, yalnızca idrar yolu dışında, hiçbir yarık yoktur.

ترق: **التًّرْقُوَةُ**: o, boğaz çukurunun ve omuzun arasında, iki yanda, bir kemiğin birleşimidir.

Ve **التِّرْياقُ**: **الدِّرْياقِ** hakkında bir dildir; o ise bir ilaçtır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَتَرُ: جمع القَتَرَةِ، وهي الغبار. ومنه قوله تعالى: "تَرْهَقُها قَتَرَةٌ". قال الفرزدق:
مُتَوَّجٌ برداءِ المُلـكِ يَتْـبَـعُـهُمَوْجٌ ترى فوقه الراياتِ والقَتَرا
والقُتْرُ: الجانب والناحيةُ، لغةٌ في القُطْرِ. والقُتْرَةُ: ناموسُ الصائد. والقِتْرُ بالكسر: ضربٌ من النصال نحوٌ من المَرماةِ، وهو سهمُ الهدف. والقِتْرَةُ والسِروَةُ واحدٌ. وابنُ قِتْرَةَ: حيَّةٌ خبيثة إلى الصغَر ما هي. ورحلٌ قاتِرٌ، أي واقٍ لا يعقِر ظهرَ البعير. وجَوْبٌ قاترٌ، أي تُرسٌ حسن التقدير. وتَقَتَّرَ فلان، أي تهيَّأ للقتال، مثل تَقَطَّرَ. والقَتيرُ: رءوس المسامير في الدروع. والقَتيرُ أيضاً: الشَيْبُ. والقُتارُ: ريح الشواءِ. وقد قَتَرَ اللحم يَقْتِرُ بالكسر، إذا ارتفع قُتارُهُ. وقَتِرَ اللحم بالكسر: لغة فيه. ولحمٌ قاتِرٌ. والقُتارُ أيضاً: ريحُ العود. وقَتَرَ على عياله يَقْتُرُ ويَقْتِرُ قَتْراً وقُتوراً، أي ضيَّقَ عليهم في النفقة. وكذلك التقتيرُ والإقتارُ، ثلاث لغات. والتَقْتيرَ: تهييجُ القُتارِ. يقال: قَتَّرْتُ للأسد، إذا وضعت له لحماً في الزُبْيَةِ يجد قُتارَهُ. وكِباءٌ مُقَتَّرٌ. ويقال: أقْتَرَتِ المرأةُ فهي مُقْتِرَةٌ، إذا تبخَّرت بالعود. وأقْتَرَ الرجل: افتقر. قال الشاعر كميت:
لكم مسجِدا الله المَزُورانِ والحَصىلكم قِبْصُهُ من بين أثْرَى وأقْتَـرَ
يريد: من بين من أثرى وأقْتَرَ.

##### Türkçe

**القَتَرُ**: **القَتَرَةِ**’nin çoğuludur; o da tozdur. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: “تَرْهَقُها **قَتَرَةٌ**”. el-Ferezdak dedi ki:
مُتَوَّجٌ برداءِ المُلـكِ يَتْـبَـعُـهُمَوْجٌ ترى فوقه الراياتِ و**القَتَرا**

**والقُتْرُ**: yan ve yöndür; **القُطْرِ** hakkında bir dildir. **والقُتْرَةُ**: avcının **ناموسُ**’udur. **والقِتْرُ** (kesre ile): **النصال**’dan bir türdür; **المَرماةِ**’den bir türdür; o, hedef oku’dur. **والقِتْرَةُ** ve **السِروَةُ** birdir. **وابنُ قِتْرَةَ**: küçük olduğu hâlde habis bir yılandır. **ورحلٌ قاتِرٌ**: yani koruyucu; devenin sırtını yaralamaz. **وجَوْبٌ قاترٌ**: yani ölçüsü güzel bir kalkandır. **وتَقَتَّرَ** falan: yani savaş için hazırlandı; **تَقَطَّرَ** gibi. **والقَتيرُ**: zırhlardaki çivilerin başlarıdır. **والقَتيرُ** ayrıca: ak saçtır. **والقُتارُ**: kızartmanın kokusudur. Ve et **قَتَرَ** **يَقْتِرُ** (kesre ile), **قُتارُهُ** yükseldiği zaman. Ve et **قَتِرَ** (kesre ile): onda bir dildir. Ve **ولحمٌ قاتِرٌ**. **والقُتارُ** ayrıca: **العود**’un kokusudur. Ve ailesine karşı **قَتَرَ** **يَقْتُرُ** ve **يَقْتِرُ** **قَتْراً** ve **قُتوراً**: yani nafakada onlara daralttı. Yine **التقتيرُ** ve **الإقتارُ**; üç dildir. **والتَقْتيرَ**: **القُتارِ**’ı harekete geçirmektir. Denir: aslan için **قَتَّرْتُ**, **الزُبْيَةِ**’ye onun için et koyduğum zaman; onun **قُتارَهُ**’unu bulur. Ve **وكِباءٌ مُقَتَّرٌ**. Ve denir: kadın **أقْتَرَتِ**; o **مُقْتِرَةٌ**’dir; **العود** ile buhurlandığı zaman. Ve adam **أقْتَرَ**: fakirleşti. Şair Kümeyt dedi ki:
لكم مسجِدا الله المَزُورانِ والحَصىلكم **قِبْصُهُ** من بين أثْرَى وأقْتَـرَ

İster: zenginleşen ile fakirleşen arasından.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ت ر
قتر ، قرت ، رتق ، ترق : مستعملة .
قتر : قال الله جلَّ وعزَّ : ( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ وَلَمْ يَقْتُرُواْ ) ( الفرقان : 67 ) ، قرىء ( لم يَقْتِروا ) و ( لم يَقْتُروا ) . وقرىء : ( ولم يُقتِروا ) .
وقال الفراء : لم يَقتروا : لم يقصِّروا عما يجب عليهم من النفقة ، ويقال : قَتَر وأَقتَر بمعنى واحد .
وقال الليث : القَتْرُ : الرُّمْقة في النَّفقة ، ويقال : فلان لا يُنفق على عياله إلاّ رُمْقةً ، أي : يُمسِك الرّمَق . ويقال : إنّه لَقتورٌ مقتر . قال : وأقتَر الرجل : إذا أَقَلّ ، فهو مُقْتِرٌ . قال : والمقتِّر عقيبُ المكثِّر ، والمُقْتِر عقيبُ المكْثِر .
أبو عبيد عن الأموي : قتَّرت للأسد : إذا وضَعْتَ له لحْماً يَجِدُ قُتارَه .
قال : وقال غيره : القُتار : ريح القِدْر .
وقال الليث : القُتار رِيح اللحم المشويّ ونحو ذلك .
قال : والقتار أيضاً ريح العُود الذي يُحرَق فيذكَّى به .
وقال الفرّاء : هو آخر رائحة العود إذا بخّر به . ( قاله ) في كتاب ( المصادر ) .
قلت : هذا التفسير للقُتار من أباطيل الليث . والقُتار عند العرب : رِيحُ الشِّواء إذا ضُهِّب على الجمر . وأما رائحة العود إذا أُلقي على النار فإنَّه لا يقال له قُتار ، ولكنّ العرب تصف استطابةَ القَرِمين إلى اللحم ورائحة شِوائه ، فشبَّهتها برائحة العود إذا أُحْرِق .
ومنه قول طرفة :
أقُتارٌ ذاك أم رِيحُ قُطُرْ
والقُطُر : العُود الذي يُتبخَّر به . ونحو ذلك قول الأعشى :
وإذا ما الدخان شُبّه بالآ
نُف يوماً ، بشَتْوةٍ ، أهضاما
والأهضام : العود الذي يُوَقَّص ليُستَجمَر به .
وقال لبيدٌ في مثله :
ولا أضِنُّ بمعْبوط السَّنَام إذا
كان القُتار كما يُستَروَح القُطُر
أخبر أنَّه يجود بإطعام الطعام إذا عزَّ اللحم ، وكان ريح قُتار اللحم عند القَرِمِين إليه كرائحة العود الذي يُتبخَّر به .
ويقال : لحمٌ قاتر : إذا كان له قُتارٌ لدَسَمِه ، وقد قتَر اللحمُ يَقْتِر . وربما جَعلتِ العرب الشَّحم والدَّسَم قُتاراً .
ومنه قول الفرزدق :
إليك تَعَرَّقْنا الذُّرى برِحالنا
وكلّ قُتار في سُلامَى وفي صُلْبِ
وقال أبو عبيد : القُتْرة : البئر يحتفرها الصائد يَكمنُ فيها ، وجمعُها قُتَر .
وقال الليث : القُتْرة : كُثْبة من بَعْرٍ أو حَصًى تكون قُتَراً قُتَراً .
قلت : أخاف أن يكون قوله قُتَراً قُتَراً تصحيفاً ، وصوابه قُمَزاً قُمَزاً ، والقُمْزة : الصُّوبة من الحَصَى وغيره ، وجمعها القُمَز .
والقَتَرَة : غَبَرة يعلوها سواد كالدخان .
قال الله جلّ وعزّ : ( لله ) مُّسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ( ) ( غَبَرَةٌ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ ) ( عبس : 40 ، 41 ) .
وكذلك القَتَر بلا هاء .
أبو عبيد : القاتر من الرجال : الجيِّد الوُقوع على ظهر البعير .
وقال الليث : هو الذي لا يَستقدم ولا يستأخر .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : القِتْر : نِصال الأهداف .
وقال الليث : هي الأقتار ، وهي سهامٌ صغار .
يقال : أُغالِيكَ إلى عشرٍ أو أقلّ ، فذلك القِتْر بلغة هُذَيل ، يقال : كم جَعلتُم قِتْركم .
وقال أبو ذؤيب :
كسهم الغِلاءِ مستدرّاً صيابُها
وقال ابن الكلبي : أهدى يكسوم ابن أخي الأشرم للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) سِلاحاً فيه سهمٌ لَغْبٌ قد ركبت مِعبلةٌ في رُعْظِه ، فقوَّم فُوقَه وقال : هو مستحكم الرِّصاف ، وسماه : ( قِتْر الغِلاء ) .
وروى حماد بن سلمة عن ثابت عن أنس أنَّ أبا طلحة كان يَرمي والنبي يُقتّر بين يديه ، وكان رامياً وكان أبو طلحة يَشُور نفسَه ويقول له إذا رَفَع شخصه : نحري دونَ نحرِك يا رسول الله .
قال غيره : هي والأقتار والأقطارُ : النواحي ، واحدها قُتْر وقُطْر .
وقد تَقتَّر فلانٌ عنّا وتقطّر : إذا تنحّى .
وقال الفرزدق :
وكُنّا به مستأنسين كأنه
أَخٌ أو خَليطٌ عن خليطِ تَقتَّرا
وقال أبو عبيد : تَقطَّر فلان وتَقتَّر وتَشذَّر ، كلُّه تهيّأ للقتال وتحرَّف لذلك .
وقال الفرزدق أيضاً :
لطيف إذا ما انغَلَّ أَدْرك ما ابتغى
إذا هو للمُطنِي المَخُوفِ تَقتّرا
وقال شمر : ابن قتْرةَ : حيَّة صغيرة تنطوي ثم تَنْزُو في الرأس ، والجميع بنات قتْرة .
وقال ابن شميل : هو أُغَيبراللَّون صغيرٌ أرقط ينطوي ثم ينقُز ذراعاً أو نحوَها . وهو لا يُجرَى ؛ يقال : هذا ابن قتْرَةَ . وأنشد :
له مَنزِلٌ أنفُ ابنِ قتْرةَ يَقتري
به السمَّ لم يَطعَم نُقَاخاً ولا بَرْدا
وقال الفرّاء : سمّيَ ابن قترة بالسهم الذي لا حديدةَ فيه ، يقال له قترةٌ ، ويجمع القِتَرَ .
وقال الليث : القَتير أنْ تدنيَ متاعك بعضَه من بعض ، أو بعض ركابك إلى بعض ، تقول : قتِّر بينها ، أي : قارِبْ .
أبو عبيد : القَتير : الشَّيب .
وقال غيره : القَتير : مَسامِير حَلَق الدُّروع تَراها لائحةً ، يشبَّه بها الشيب إذا ثقَّب بين الشعر الأسود .
قرت : قال الليث : قرَتَ الدمُ يَقرُت قروتاً . وَدمٌ قارت : قد يَبِسَ بين الجِلد واللحم ، وَمِسْك قارتٌ وهو أجفُّه وَأجوَده ، وَأنشد :
يُعَلُّ بقرّاتٍ من المِسْك قاتِنِ
رتق : قال الليث : الرَّتْق : إلحام الفَتْق وَإصلاحُه ، يقال : رتَقنا فَتْقهم حتى ارتَتَقَ .
قال الله جلَّ وعزَّ : ( كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا ) ( الأنبياء : 30 ) .
حدثنا عبد الملك عن إبراهيم بن مرزوق عن عاصم عن سفيان عن أبيه عن عكرمة عن ابن عباس ، أنه سئل : آلليل كانَ قبلُ أم النهار ؟ فتلا : ( أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا ( .
قال : والرَّتْق : الظُّلمة .
وروى عبد الرزاق عن الثَّوريّ عن أبيه عن عكرمة عن ابن عبّاس قال : خلق الله الليلَ قبلَ النهار ، ثم قرأ : ( كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا ( ، قال : هل كان إلاّ ظُلَّة أو ظلمة ؟ .
قال الفراء : فتِقت السَّماء بالقطر ، والأرضُ بالنبت .
قال : وقال : كانتا رَتقاً ، ولم يقل رَتْقَين لأنه أخِذ من الفعل .
وقال الزجاج : قيل : رَتقاً لأنّ الرَّتق مصدرٌ ، المعنى : كانتا ذَواتَيْ رَتْق فجعِلتا ذواتي فَتق .
وقال أبو الهيثم فيما أخبر المنذريُّ عنه : الرَّتْقاء : المرأة المنضمةُ الفَرْج التي لا يكاد الذكَر يجوز فَرْجها ، لشدَّة انضمامه .
ترق : قال الليث : التّرْقُوَةُ على تقدير فَعْلُوَة ، وهو وصلُ عَظْمٍ بين ثُغْرة النّحر والعاتق في الجانبين .
قلت : وجمعها التراقي ، وقد تَرْقَيتُ فلاناً : إذا أصبت ترقوتَه .
وقال : الترياق : لغةٌ في الدّرْياق ، فيه شِفاء للسمّ .

##### Türkçe

ق ت ر
**قتر** ، **قرت** ، **رتق** ، **ترق** : kullanımdadır.

**قتر** : Allah جلَّ وعزَّ şöyle dedi: **( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ وَلَمْ يَقْتُرُواْ )** (الفرقان: 67); **( لم يَقْتِروا )** ve **( لم يَقْتُروا )** diye okunmuştur. Ve şöyle okunmuştur: **( ولم يُقتِروا )**.

Ferrâ dedi: **لم يَقتروا**: kendilerine nafakadan vacip olan şeyden kısaltmadılar (eksiltmediler). Ve denir: **قَتَر** ve **أَقتَر** bir mânâdadır.

Leys dedi: **القَتْرُ**: nafakada **الرُّمْقة**dır. Ve denir: falan kimse, ailesine ancak **رُمْقةً** infak eder; yani **الرّمَق**ı tutar (kıstırır). Ve denir: şüphesiz o, elbette **لَقتورٌ** **مقتر**dir. Dedi: ve **أقتَر** adam: azalttığı zaman; o hâlde o **مُقْتِرٌ**dir. Dedi: ve **المقتِّر** **المكثِّر**in ardından gelir; ve **المُقْتِر** **المكْثِر**in ardından gelir.

Ebû Ubeyd, Ümevî’den: Aslan için **قتَّرت**: ona et koyduğun zaman; onun **قُتارَه**ını bulur (koklar).

Dedi: ve başkası dedi: **القُتار**: tencerenin kokusudur.

Leys dedi: **القُتار**: kızarmış etin kokusu ve bunun benzeri şeylerdir.

Dedi: ve **القتار** ayrıca, yakılan ve onunla tütsülenilen **العُود**un kokusudur.

Ferrâ dedi: o, onunla tütsülendiği zaman **العُود**un kokusunun sonudur. Bunu, **( المصادر )** kitabında söyledi.

Dedim: **القُتار** için bu tefsir, Leys’in bâtıllarındandır. **القُتار** Araplar katında: köz üzerinde kızartma altınlaştırıldığı (iyice kızardığı) zaman kızartmanın kokusudur. **العُود**un kokusuna gelince, ateşe atıldığı zaman ona **قُتار** denmez; fakat Araplar, ete ve onun kızartma kokusuna iştah duyanların hoş bulmasını vasfeder; onu, yakıldığı zaman **العُود**un kokusuna benzetmiştir.

Bundan, Tarafe’nin sözü:
**أقُتارٌ ذاك أم رِيحُ قُطُرْ**

Ve **القُطُر**: onunla tütsülenilen **العُود**dur. Bunun benzeri A‘şâ’nın sözü:
وإذا ما الدخان شُبّه بالآ
نُف يوماً ، بشَتْوةٍ ، أهضاما

Ve **الأهضام**: köz yapılmak için **يُوَقَّص** edilen **العُود**dur.

Lebîd de bunun benzerinde dedi:
ولا أضِنُّ بمعْبوط السَّنَام إذا
كان القُتار كما يُستَروَح القُطُر

Haber verdi ki: et aziz (nadir) olduğu zaman yiyecek yedirmekte cömert davranır; ve etin **قُتار** kokusu, ona iştah duyanlar katında, onunla tütsülenilen **العُود**un kokusu gibidir.

Ve denir: **لحمٌ قاتر**: onun **قُتارٌ**ı olduğu zaman; yağlılığından dolayı. Ve et **قتَر** eder, **يَقْتِر**. Ve belki Araplar, içyağı ve yağı **قُتاراً** kılmışlardır.

Bundan, Ferazdak’ın sözü:
إليك تَعَرَّقْنا الذُّرى برِحالنا
وكلّ قُتار في سُلامَى وفي صُلْبِ

Ebû Ubeyd dedi: **القُتْرة**: avcının içinde pusuya yattığı, kazdığı kuyudur; çoğulu **قُتَر**dir.

Leys dedi: **القُتْرة**: gübreden veya çakıldan bir yığındır; **قُتَراً قُتَراً** olur.

Dedim: onun **قُتَراً قُتَراً** sözü bir tashîf olmasından korkarım; doğrusu **قُمَزاً قُمَزاً**dır. Ve **القُمْزة**: çakıldan ve başkasından bir yığındır; çoğulu **القُمَز**dir.

Ve **القَتَرَة**: duman gibi bir siyahlığın üstüne çıktığı bir tozdur.

Allah جلّ وعزّ dedi: **( لله )** مُّسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ( ) **( غَبَرَةٌ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ )** (عبس: 40, 41).

Ve **القَتَر** de böyledir, **هاء**sız.

Ebû Ubeyd: erkeklerden **القاتر**: devenin sırtına iyi düşen (iyi binen)dir.

Leys dedi: o, ne öne geçer ne geri kalır olandır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **القِتْر**: hedeflerin ok uçlarıdır.

Leys dedi: onlar **الأقتار**dır; ve onlar küçük oklardır.

Denir: sana on’a yahut daha aza kadar pahalıya satarım; işte bu, Hüzeyl lehçesinde **القِتْر**dir. Denir: **كم جَعلتُم قِتْركم** (sizin **قِتْر**ünüzü ne yaptınız/ne belirlediniz).

Ebû Züeyb dedi:
كسهم الغِلاءِ مستدرّاً صيابُها

İbnü’l-Kelbî dedi: Aşrem’in yeğeni Yeksûm, Peygamber’e (صلى الله عليه وسلم) içinde **سهمٌ لَغْبٌ** bulunan bir silah hediye etti; onun **رُعْظ**ında bir **مِعبلةٌ** takılmıştı; onun **فُوق**unu doğrulttu ve dedi: o, **الرِّصاف**ı sağlamdır; ve onu **( قِتْر الغِلاء )** diye adlandırdı.

Hammâd b. Seleme, Sâbit’ten, Enes’ten rivayet etti: Ebû Talha atıyordu; Peygamber onun önünde **يُقتّر** ediyordu. O bir okçuydu; Ebû Talha kendini siper ederdi ve ona, şahsını kaldırdığı zaman şöyle derdi: “Boğazım, senin boğazının önündedir, ey Allah’ın Resûlü.”

Başkası dedi: o, **الأقتار** ve **الأقطارُ**: taraflardır; bir tanesi **قُتْر** ve **قُطْر**dur.

Ve falan kimse bizden **تَقتَّر** etti ve **تقطّر** etti: uzaklaştığı zaman.

Ferazdak dedi:
وكُنّا به مستأنسين كأنه
أَخٌ أو خَليطٌ عن خليطِ تَقتَّرا

Ebû Ubeyd dedi: falan kimse **تَقطَّر** etti ve **تَقتَّر** etti ve **تَشذَّر** etti; hepsi, savaş için hazırlandı ve bunun için yan çizdi (yer değiştirdi).

Ferazdak ayrıca dedi:
لطيف إذا ما انغَلَّ أَدْرك ما ابتغى
إذا هو للمُطنِي المَخُوفِ تَقتّرا

Şemmer dedi: **ابن قتْرةَ**: küçük bir yılandır; kıvrılır sonra başa sıçrar; hepsi **بنات قتْرة**dir.

İbn Şümeyl dedi: o, rengi biraz tozlu, küçük, benekli bir şeydir; kıvrılır sonra bir arşın yahut ona yakın sıçrar. Ve o koşturulmaz; denir: bu **ابن قتْرَةَ**dır. Ve şu beyiti okudu:
له مَنزِلٌ أنفُ ابنِ قتْرةَ يَقتري
به السمَّ لم يَطعَم نُقَاخاً ولا بَرْدا

Ferrâ dedi: **ابن قترة** demir ucu olmayan oka nispetle adlandırılmıştır; ona **قترةٌ** denir; ve **القِتَرَ** diye çoğul yapılır.

Leys dedi: **القَتير**: eşyandan bir kısmını bir kısmına yaklaştırmandır; yahut bineklerinden bir kısmını bir kısmına (yaklaştırmandır). Dersin: **قتِّر** aralarında; yani: yaklaştır.

Ebû Ubeyd: **القَتير**: ak saçtır.

Başkası dedi: **القَتير**: zırh halkalarının çivileridir; onları parıldar görürsün; siyah saçın arasına delik delik düştüğü zaman ak saç ona benzetilir.

**قرت** : Leys dedi: kan **قرَتَ** eder, **يَقرُت** **قروتاً**. Ve **دمٌ قارت**: deri ile et arasında kurumuştur. Ve **مِسْك قارتٌ**: onun en kurusu ve en iyisidir. Ve şu beyiti okudu:
يُعَلُّ بقرّاتٍ من المِسْك قاتِنِ

**رتق** : Leys dedi: **الرَّتْق**: yırtığı yamamak ve onu düzeltmektir. Denir: onların yırtığını **رتَقنا** ettik; ta ki **ارتَتَقَ** etti.

Allah جلَّ وعزَّ dedi: **( كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا )** (الأنبياء: 30).

Bize Abdülmelik haber verdi; İbrâhîm b. Merzûk’tan; Âsım’dan; Süfyân’dan; babasından; İkrime’den; İbn Abbâs’tan: ona soruldu: gece mi önceydi yoksa gündüz mü? Şunu okudu: **( أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا ( .

Dedi: ve **الرَّتْق**: karanlıktır.

Abdürrezzâk, Sevrî’den, babasından, İkrime’den, İbn Abbâs’tan rivayet etti; dedi: Allah geceyi gündüzden önce yarattı; sonra şunu okudu: **( كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا (**; dedi: bir gölgelik yahut bir karanlık değil miydi?

Ferrâ dedi: gök, yağmur ile **فتِقت** edildi; yer de bitki ile.

Dedi: ve dedi: **كانتا رَتقاً**; **رَتْقَين** demedi; çünkü fiilden alınmıştır.

Zeccâc dedi: **رَتقاً** denildi; çünkü **الرَّتق** bir mastardır. Mânâ: ikisi **ذَواتَيْ رَتْق** idi; sonra ikisi **ذواتي فَتق** kılındı.

Ebû’l-Heysem, Münzirî’nin kendisinden haber verdiğine göre: **الرَّتْقاء**: ferci bitişik kadın; ferci şiddetli bitişikliğinden dolayı, erkeklik organı neredeyse onun fercinden geçmez.

**ترق** : Leys dedi: **التّرْقُوَةُ** **فَعْلُوَة** vezni üzerinedir; o, iki yanda boğaz çukuru ile omuz arasında bir kemiğin birleşmesidir.

Dedim: çoğulu **التراقي**dir. Ve falanı **تَرْقَيتُ**: onun köprücük kemiğine isabet ettiğim zaman.

Ve dedi: **الترياق**: **الدّرْياق**ta bir lugattır; onda zehir için şifa vardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والتاء وما يثلثهما)
(قتد)  القاف والتاء والدال أصلٌ صحيح، وهو كلمتان: القَتَد: خَشَبُ الرَّحْل، وجمعه أقتادٌ وقُتود. والكلمة الأخرى القَتَاد: ضربٌ من العِضاهِ، ليس فيه غير هذا. ويقولون: قُتَائد([1]): مكان.
(قتر)  القاف والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على تجميعٍ وتضييقٍ. من ذلك القُتْرة: بيت الصَّائد؛ وسمِّي قُترةً لضيقِهِ وتجمُّع الصَّائد فيه؛ والجمع قُتَر. والإقْتار: التَّضييق. يقال: قَتَرَ الرجلُ على أهله يَقتُر، وأقْتَر وقَتَّر. قال الله تعالى: ﴿والذَّينَ إذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا﴾ [الفرقان 67]. ومن الباب: القَتَر: ما يَغْشى الوجهَ من كَرْب. قال الله تعالى: {وَلاَ يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّة[ [يونس 26].والقَتَر: الغُبار. والقاتر من الرحال: الحسَنُ الوقوعِ على ظَهْر البعير. وهو من الباب، لأنَّه إذا وقع وُقوعاً حَسَناً ضَمَّ السَّنام. فأمَّا القُتَار فالأصل عندنا أنَّ صيادَ الأسدِ كان يُقتِّر في قُتْرتِه بلحمٍ يَجِدُ الأسدُ ريحَهُ فيُقْبِل إلى الزُّبْية، ثمَّ سمِّيت ريحُ اللَّحمِ المشويِّ كيف كان قُتَاراً. قال طرَفة:
وتَنادَى القومُ في نادِيهِمُ *** أقُتَارٌ ذاكَ أم رِيحُ قُطُرْ([2])وقَتَّرت للأسد، إذا وضعتَ له لحماً يجد قُتارَه. قال ابن السِّكِّيت: قتَر اللَّحمُ. يَقْتُر: ارتفَع دخانُه، وهو قاتر.
ومن الباب القتير، وهو رؤوس الحَلَق في السَّردِ. والشَّيبُ يسمَّى قتيراً تشبيهاً برؤوس المسامير في البياضِ والإضاءة. وأمَّا القُتْر فالجانب، وليس من هذا لأنَّه من الإبدال، وهو القُطْر، وقد ذُكر.
ومما شذَّ عن هذا الباب: ابنِ قِتْرة: حيّةٌ خبيثةٌ، إلى الصِّغر ما هُو. كذا قال الفراء. قال: كأنَّه إنما سمِّي بالسَّهم الذي لا حديدة فيه، يقال له قِترَة، والجمع قِتْر.
(قتع)  القاف والتاء والعين كلمةٌ. يقال: إنَّ القَتَع. دودٌ حُمرٌ([3]) يأكل الخشَب، واحدتها قَتعَة قال:
* خُشْبٌ تَقَصَّعُ في أجوافها القَتَعُ([4]) *
وحكى ابنُ دريد([5]): قَتَعَ الرّجُل قُتُوعاً، إذا انقمَعَ من ذُلّ.
(قتل)  القاف والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على إذلالٍ وإماتةٍ. يقال: قتَلَهُ قَتْلاً. والقِتْلَة: الحالُ يُقْتَلُ عليها. يقال قَتَله قِتلةَ سَوء. والقَتْلة: المرّة الواحدة. ومَقاتِلُ الإنسان: المواضع التي إذا أُصِيبت قَتَله ذلك. ومن ذلك: قتلتُ الشيءَ خُبراً وعِلْماً. قال الله سبحانه: {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِيناً[النساء 157]. [ويقال: تقتَّلت الجاريةُ للرّجُل حتَّى عَشِقَها، كأنَّها خَضَعَتْ له. قال([6])]:
تقَتَّلتِ لي حتَّى إذا ما قتلتِني *** تنسَّكْتِ، ما هذا بفعل النواسِكِ([7])وأقتَلتُ فلاناً: عرَّضْته للقَتل. وقلبٌ مُقَتَّلٌ، إذا قَتَّلَهُ العِشْق. قال امرؤ القيس:
وما ذَرَفَتْ عيناك* إلاّ لتَضرِبي *** بسهميكِ في أعشارِ قلبٍ مقتَّلِ([8])قال أهلُ اللُّغة: يقال قتِلَ الرّجل، فإنْ كان من عشقٍ قيل: اقْتُتِل، وكذلك إذا قَتَلَهُ الجِنّ: قال ذو الرُّمَّة:
إذا ما امرؤٌ حاوَلْنَ أن يَقتَتِلنَه ***	بلا إحنَةٍ بين النُّفوس ولا ذَحلِ([9])وقُتِلت الخمرُ بالماء، إذا مُزِجَت؛ وهذه من حَسَن الاستعارة. قال:
إنّ التي عاطَيتَني فرددتُها *** قُتِلَتْ قُتِلْتَ فهاتها لم تُقتَلِ([10])ومما شَذَّ عن هذا الباب ويمكنُ أن يقاسَ عليه بلُطف نَظَرٍ: القِتْل: العدوّ، وجمعه أقتال. قال:
واغترابِي عن عامرِ بن لؤيٍّ ***	في بلادٍ كثيرةِ الأقتالِ([11])ووجهُ قياسِه أن يجعل القِتل هو الذي يقاتِل كالسِّبِّ الذي [يُسَابُّ([12])]. وليس هذا ببعيد. وقولُهم: هما قِتْلانِ، أي مثلان، وهو من هذا. فأمّا القَتَال فيقال هي النَّفْس([13])، يقال: ناقةٌ ذات قَتَالٍ، إذا كَانتْ وثيقةً. وقال بعضُ أهلِ العلم: هذا إبدالٌ، والأصل الكَتَال. وهو يدلُّ على تجمُّع الجسم، يقال: تكتَّلَ الشَّيءُ، إذا تجمَّع. وهذا وجهٌ جَيِّد.
(قتم)  القاف والتاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غُبْرَةٍ وسَواد. وكلُّ لونٍ يعلوه سوادٌ فهو أقْتَمُ. ويقال: القَتَام: الغُبار الأسود، ومنه بازٍ أقتمُ الرِّيش.ومكانٌ قاتِمٌ، مُغْبَرٌّ مظلمُ النَّواحي. قال رؤبة:
* وقاتِم الأعماقِ خاوِي المخْترَقْ([14]) *
(قتن)  القاف والتاء والنون كلمة صحيحة. يقولون. القَتِين: المرأةُ القليلة الطُّعم، وقد قَتُنَتْ قَتانةً. قال الشّماخ:
وقد عَرقَتْ مغابِنُها فجادَتْ *** بدِرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ([15])أراد به القُرَادَ القليلَ الدّم.
(قتو)  القاف والتاء والواو. يقولون: القَتْو: حُسْنُ الخدمة. وفلان يَقتُو الملوكَ: يخدُمهم. قال:
…………...……لا *** أُحسِنُ قَتْوَ الملوكِ والخَببا([16])فأمَّا المَقْتوِيُّ والمَقْتَوِينُ…([17]).
(قتب)  القاف والتاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على آلة من آلات الرِّحال أو غيرها. فالقَتَب للجمل معروفٌ. ويقال للإبل تُوضَع عليها أحمالها: قَتُوبة. قال ابنُ دريد: [القَتَب([18])]: قَتَب البعير، إذا كان ممَّا يحمل عليه، فإنْ كان من آلة السّانية فهو قِتْب بكسر القاف. وأمَّا الأقتابُ فهي الأمعاء، واحدها قتب([19])، وتصغيرها قُتَيْبة، وذلك على معنى التّشبيهِ بأقتاب الرِّحال.
--------------ـــ
([1]) كذا في الأصل، وفي المجمل: "قتائدة"، وكل منهما اسم موضع، كما في معجم البلدان. أما شاهد "قتائدة" فهو قول عبد مناف بن ربع الهذلي:
حتى إذا أسلكوهم في قتائدة *** شلا كما تطرد الجمالة الشردا
 ([2]) ديوان طرفة 68 واللسان (قتر). والرواية فيهما:
* حين قال الناس في مجلسهم *
([3]) في المجمل: "أحمر".
([4]) في اللسان (قتع): "دود تقصف". ورواية المجمل مطابقة للمقاييس. وصدره في اللسان:
* غداة غادرتهم قتلى كأنهم *
          ورواية الجمهرة:
غادرتهم باللوى قتلى كأنهم *** خشب تنقب في أجوافها القتع
 ([5]) الجمهرة (2: 21).
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) أنشده في المجمل واللسان (قتل).
([8]) من معلقته المشهورة.
([9]) ديوان ذي الرمة 487 واللسان (قتل) وأمالي القالي (2: 264) والأضداد 220.
([10]) البيت لحسان بن ثابت في ديوانه 311 واللسان (قتل).
([11]) البيت لابن قيس الرقيات في ديوانه 208 واللسان (قتل) وإصلاح المنطق 19.
([12]) تكملة يقتضيها الكلام، وفي المعاجم المتداولة: "السّب: الذي يسابك".
([13]) في اللسان: "القتال: النفس، وقيل بقيتها".
([14]) ديوان رؤبة 104 وأراجيز العرب للسيد البكري 22 حيث شرح الأرجوزة واللسان (قتم).
([15]) ديوان الشماخ 95 واللسان (جحن، حجن، قتن)، وسبق إنشاده في (جحن).
([16]) أنشد عجزه في اللسان (خبب)، وأنشده كاملاً في (قتا). وصدره فيه:
* إني امرؤ من بني خزيمة لا *
          وصدره في مجالس ثعلب 524:
* إني امرؤ عاكب القتامة لا *
([17]) كذا ورد الكلام مبتوراً. وفي المجمل: "والمقتوي الخادم". وفي اللسان: "والمقاتية هم الخدام، الواحد مقتويّ بفتح الميم وتشديد الياء، كأنه منسوب إلى المقتي، وهو مصدر…. ويجوز تخفيف ياء النسبة… وإذا جمعت بالنون خففت الياء مقتوون، وفي الخفض والنصب مقتوين، كما قالوا أشعرين… ويروى عن المفضل وأبي زيد أن أبا عون الحرمازي قال: رجل مقتوين ورجلان مقتوين ورجال مقتوين، كله سواء".
([18]) التكملة من المجمل والجمهرة (1: 196).
([19]) يقال بالكسر وبالتحريك أيضاً، وكذلك القتبة بالكسر.

ـ

##### Türkçe

(قاف, **القاف** ve **التاء** ve onları üçleyen şeyler babı)

(**قتد**)  **القاف** ve **التاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; o iki kelimedir: **القَتَد**: **الرَّحْل**’in odunu; çoğulu **أقتادٌ** ve **قُتود**’dur. Diğer kelime **القَتَاد**’dır: **العِضاهِ**’dan bir türdür; bunda bundan başkası yoktur. Ve derler: **قُتَائد**: yer.

(**قتر**)  **القاف** ve **التاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir toplama ve daraltmaya delâlet eder. Bundan: **القُتْرة**: avcının evi; darlığından ve avcının onda toplanmasından dolayı **قُترةً** diye adlandırıldı; çoğul **قُتَر**’dir. Ve **الإقْتار**: daraltmadır. Denir: adam ailesine karşı **قَتَرَ**; **يَقتُر**; ve **أقْتَر** ve **قَتَّر**. Allah Teâlâ dedi: ﴿والذَّينَ إذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا﴾. Ve babdan: **القَتَر**: yüzü kaplayan, kederden olan şey. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّة﴾. Ve **القَتَر**: tozdur. Ve **القاتر** (semerlerden): devenin sırtına güzel oturan (şey)dir. Ve o babdandır; çünkü güzel bir oturuşla oturduğunda hörgücü sıkıştırır. Amma **القُتَار**: asıl bizce şudur ki, aslan avcısı **قُتْرتِه**’sinde bir et ile **يُقتِّر** idi; aslan onun kokusunu bulur da **الزُّبْية**’ye yönelirdi; sonra her ne hâl ise kızarmış etin kokusu **قُتَاراً** diye adlandırıldı. **طرَفة** dedi:
وتَنادَى القومُ في نادِيهِمُ *** أقُتَارٌ ذاكَ أم رِيحُ قُطُرْ
Ve “aslana **قَتَّرتُ**” (denir), ona bir et koyduğunda ki onun **قُتار**’ını bulur. **ابن السِّكِّيت** dedi: Et **قتَر**; **يَقْتُر**: dumanı yükseldi; ve o **قاتر**’dir.

Ve babdan **القتير**: o, zırh örmede halkaların başlarıdır. Ve **الشَّيبُ** “**قتيراً**” diye adlandırılır; beyazlık ve aydınlıkta çivilerin başlarına benzetme olarak. Amma **القُتْر**: yan (taraf)dır; bu (bab)dan değildir; çünkü o, ibdâldendir; o **القُطْر**’dur; zikredildi.

Ve bu babdan şâz olanlardan: **ابنِ قِتْرة**: habis bir yılandır; küçüklüğe kadar olan (bir şey)dir. **الفراء** böyle dedi. Dedi: Sanki ancak, içinde demir ucu olmayan ok ile adlandırılmıştır; ona **قِترَة** denir; çoğul **قِتْر**.

(**قتع**)  **القاف** ve **التاء** ve **العين** bir kelimedir. Denir: **القَتَع**: kırmızı kurtçuklardır; odunu yer; tekili **قَتعَة**’dır. Dedi:
* خُشْبٌ تَقَصَّعُ في أجوافها القَتَعُ *
Ve **ابنُ دريد** nakletti: Adam **قَتَعَ**; **قُتُوعاً**; zelillikten sindiği zaman.

(**قتل**)  **القاف** ve **التاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; alçaltmaya ve öldürmeye delâlet eder. Denir: onu **قتَلَهُ**; **قَتْلاً**. Ve **القِتْلَة**: üzerinde öldürüldüğü hâl. Denir: onu kötü bir **قِتلةَ** ile öldürdü. Ve **القَتْلة**: bir defadır. Ve insanın **مَقاتِلُ**’i: vurulduğunda onu bunun öldürdüğü yerlerdir. Ve bundan: bir şeyi haber ve ilimce **قتلتُ**. Allah Subhânehu dedi: ﴿وَمَا قَتَلُوهُ يَقِيناً﴾. [Ve denir: cariye erkeğe karşı **تقتَّلت**; ta ki onu sevdi; sanki ona boyun eğdi. Dedi]:
تقَتَّلتِ لي حتَّى إذا ما قتلتِني *** تنسَّكْتِ، ما هذا بفعل النواسِكِ
Ve **أقتَلتُ** falanı: onu öldürülmeye maruz bıraktım. Ve **قلبٌ مُقَتَّلٌ**: aşk onu parça parça öldürdüğünde. **امرؤ القيس** dedi:
وما ذَرَفَتْ عيناك* إلاّ لتَضرِبي *** بسهميكِ في أعشارِ قلبٍ مقتَّلِ
Dil ehli dedi: “adam **قتِلَ**” denir; eğer aşktan ise “**اقْتُتِل**” denir; ve yine cin onu öldürdüğünde. **ذو الرُّمَّة** dedi:
إذا ما امرؤٌ حاوَلْنَ أن يَقتَتِلنَه *** بلا إحنَةٍ بين النُّفوس ولا ذَحلِ
Ve şarap su ile **قُتِلت** (denir), karıştırıldığı zaman; ve bu, güzel istiâredendir. Dedi:
إنّ التي عاطَيتَني فرددتُها *** قُتِلَتْ قُتِلْتَ فهاتها لم تُقتَلِ
Ve bu babdan şâz olanlardan ve latif bir nazarla ona kıyas edilebilecek olanlardan: **القِتْل**: düşmandır; çoğulu **أقتال**. Dedi:
واغترابِي عن عامرِ بن لؤيٍّ *** في بلادٍ كثيرةِ الأقتالِ
Onun kıyasının yönü: **القِتل**’i, **السِّبِّ** gibi, savaşan kimse yapmaktır; [**يُسَابُّ**] olan (gibi). Ve bu uzak değildir. Ve onların sözü: “onlar iki **قِتْلانِ**’dır”, yani iki benzer; ve o bundandır. Amma **القَتَال**: “o nefistir” denir. Denir: **ناقةٌ ذات قَتَالٍ**; sağlam (sıkı) olduğunda. Ve ilim ehlinden bazıları dedi: bu bir ibdâldir; asıl **الكَتَال**’dır. Ve o, bedenin toplanmasına delâlet eder. Denir: şey **تكتَّلَ**; toplandığı zaman. Ve bu iyi bir veçhedir.

(**قتم**)  **القاف** ve **التاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; tozluluğa ve siyahlığa delâlet eder. Üzerine siyahlık çıkan her renk **أقْتَمُ**’dur. Ve denir: **القَتَام**: siyah tozdur; ondan: tüyü koyu olan doğan. Ve **مكانٌ قاتِمٌ**: tozlu, tarafları karanlık. **رؤبة** dedi:
* وقاتِم الأعماقِ خاوِي المخْترَقْ *

(**قتن**)  **القاف** ve **التاء** ve **النون** sahih bir kelimedir. Derler: **القَتِين**: az yiyen kadındır; ve **قَتُنَتْ**; **قَتانةً**. **الشّماخ** dedi:
وقد عَرقَتْ مغابِنُها فجادَتْ *** بدِرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ
Bununla az kanlı **القُرَاد**’ı kastetti.

(**قتو**)  **القاف** ve **التاء** ve **الواو**. Derler: **القَتْو**: hizmetin güzelliğidir. Ve falan **يَقتُو** krallara: onlara hizmet eder. Dedi:
…………...……لا *** أُحسِنُ قَتْوَ الملوكِ والخَببا
Amma **المَقْتوِيُّ** ve **المَقْتَوِينُ**… .

(**قتب**)  **القاف** ve **التاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; semer aletlerinden veya başkasından bir alete delâlet eder. **القَتَب** deve için bilinen (şey)dir. Ve üzerine yükleri konulan develere **قَتُوبة** denir. **ابنُ دريد** dedi: **القَتَب**: deve **قَتَب** (denir), üzerine yük taşınanlardan olduğunda; eğer **السّانية** aletinden ise o, **قِتْب**’dir; **القاف**’ın kesresiyle. Amma **الأقتابُ**: bağırsaklardır; tekili **قتب**’dır; küçültmesi **قُتَيْبة**’dir; bu, semerlerin **أقتاب**’ına benzetme mânâsı üzerinedir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القتر: تقليل النفقة، وهو بإزاء الإسراف، وكلاهما مذمومان، قال تعالى: ﴿والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان بين ذلك قواما﴾ [الفرقان/67]. ورجل قتور ومقتر، وقوله: ﴿وكان الإنسان قتورا﴾ [الإسراء/100]، تنبيه على ما جبل عليه الإنسان من البخل، كقوله: ﴿وأحضرت الأنفس الشح﴾ [النساء/128]، وقد قترت الشيء وأقترته وقترته، أي: قللته. ومقتر: فقير، قال: ﴿وعلى المقتر قدره﴾ [البقرة/236]، وأصل ذلك من القتار والقتر، وهو الدخان الساطع من الشواء والعود ونحوهما، فكأن المقتر والمقتر يتناول من الشيء قتاره، وقوله: ﴿ترهقها قترة﴾ [عبس/41]، نحو: ﴿غبرة﴾ (الآية: ﴿ووجوه يومئذ عليها غبرة﴾ سورة عبس: آية 40) وذلك شبه دخان يغشى الوجه من الكذب. والقترة: ناموس الصائد الحافظ لقتار الإنسان، أي: الريح؛ لأن الصائد يجتهد أن يخفي ريحه عن الصيد لئلا يند، ورجل قاتر: ضعيف كأنه قتر في الخفة كقوله: هو هباء، وابن قترة: حية صغيرة خفيفة، والقتير: رؤوس مسامير الدرع.

##### Türkçe

- **القتر**: harcamayı azaltmaktır; o, israfın karşısındadır; ikisi de yerilmiştir. Yüce Allah dedi ki: ﴿والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان بين ذلك قواما﴾ [الفرقان/67]. Ve (denir:) **رجل قتور** ve **مقتر**. Ve O’nun sözü: ﴿وكان الإنسان قتورا﴾ [الإسراء/100], insanın üzerinde yaratılıştan bulunduğu cimriliğe bir uyarıdır; O’nun sözü gibi: ﴿وأحضرت الأنفس الشح﴾ [النساء/128]. Ve “**قترت** şeyi” ve “**أقترته**” ve “**قترته**”, yani: onu azalttım (demektir). Ve **مقتر**: fakir. (Şu ayette) dedi: ﴿وعلى المقتر قدره﴾ [البقرة/236]. Bunun aslı **القتار** ve **القتر**’dendir; o, kızartmadan, odun(dan) ve benzerlerinden yükselen dumandır. Sanki **المقتر** ve **المقتر** şeyden onun **قتار**’ını alır. Ve O’nun sözü: ﴿ترهقها قترة﴾ [عبس/41], ﴿غبرة﴾ gibidir (ayet: ﴿ووجوه يومئذ عليها غبرة﴾ سورة عبس: آية 40). Bu, yalandan dolayı yüzü kaplayan bir duman benzeridir. Ve **القترة**: avcının, insanın **قتار**’ını, yani kokusunu muhafaza eden (şey)dir; çünkü avcı, ürküp kaçmasın diye avdan kokusunu gizlemeye çalışır. Ve **رجل قاتر**: zayıf (kimsedir); sanki hafiflikte **قتر** etmiştir; “o, **هباء**’dır” sözü gibi. Ve **ابن قترة**: küçük, hafif bir yılandır. Ve **القتير**: zırhın çivi başlarıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ت ر
بات الصائد في قترته وباتوا في قترهم‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ واقتتر الصائد‏:‏ استتر في القترة وتقتر للصيد‏:‏ تخفّى في القترة ليختله‏.‏
ورماه بالقترة وهي سهم صغير النصل يقال لها‏:‏ القطبة‏.‏
وبوجهه قتر وقترةٌ وهو ما يغشاه من غبرة الكرب والموت‏.‏
وقتر على أهله يقتر ويقتِر وأقتر وقتّر عليهم ‏"‏ لم يسرفوا ولم يقتروا ‏"‏ وقريء ولم يقتّروا ولا ينفق على عياله إلا قتراً وهو الرّمقة في النفقة والمساك ورجل مقتر‏:‏ مقلٌّ ‏"‏ وعلى المقتر قدره ‏"‏ وفعل ذلك من بين أثرى وأقتر أي من بين خلق أثرى وأقتر وهم الناس أو من بين ذي أثرى وأقتر أي صاحب هذا الكلام المقول فيه‏.‏
قال الكميت‏:‏ لكم مسجدا الله المزورا والحصى لكم قبصه من بين أثرى وأقترا ووجدت قتار الشواء والطبيخ وقتّر الشّواء‏:‏ هيّج القتار‏.‏
وقتر اللحم يقتر ويقتر وقتر يقتر‏:‏ ارتفع قتاره ولا تؤذ جارك بقتار قدرك‏.‏
ورحلٌ قاترٌ إذا كان قدراً لا يموج فيعقر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لاح به القتير‏:‏ أوائل الشيب وأصله‏:‏ رءوس مسامير الدرع وسميَ قتيراً لأنه قتر أي قدّر فعيل بمعنى مفعول‏.‏
وعضّه ابن قترة وهي حيّة خبيثة لا ينجو سليمها كأن لها قترة ترمى بها‏.‏
قال‏:‏ أحدو لمولاتي وتلقى كسره وإن أبت فعضّها ابن قتره ولعن الله أبا قترة‏:‏ كنية إبليس‏.‏
وأرسل الماء في قترة البستان وهي الخرق الذي يدخل الماء منه‏.‏
وفتح قترة التنّور‏:‏ خرقه‏.‏
وأدخل يده في قترة الباب وهي مكان الغلق‏.‏
وأحكم قتر الدرع‏:‏ لحقها‏.‏
واطلعن من القتر‏:‏ من الكوى‏.‏
وهو في قترة من العيش‏:‏ في ضيق‏.‏
وقتّروا بين الأمتعة والركاب‏:‏ قاربوا‏.‏
وتقتّر لك فلان‏:‏ سوّى عليك منصوبة‏.‏
وتقتّر لأمر كذا‏:‏ تلطّف له‏.‏
وتقتّر للرمي وتبوّأ له‏:‏ تهيأ له‏.‏

##### Türkçe

ق ت ر
Avcı **قترة**sinde geceledi; onlar da **قتر**lerinde gecelediler.
İmru’ul-Kays dedi ki: Avcı **اقتتر** etti: **القترة** içinde gizlendi; ve av için **تقتر** etti: onu ansızın yakalamak için **القترة** içinde saklandı.
Ve onu **القترة** ile attı; o, küçük ağızlı bir oktur; ona **القطبة** denir.
Ve yüzünde **قتر** ve **قترةٌ** vardır; o, sıkıntı ve ölümün tozundan onu kaplayan şeydir.
Ve ailesine karşı **قتر** etti; **يقتر** eder ve **يقتِر** eder; ve **أقتر** etti ve onlara **قتّر** etti: “Ne israf ettiler ne de **يقتروا** ettiler.” Ve “**ولم يقتّروا**” diye de okundu. Ve ailesine ancak **قتراً** olarak infak eder; o, nafakada **الرّمقة** ve cimriliktir. Ve **مقتر** adam: az malı olan; “Ve **المقتر** üzerine onun ölçüsü.” Ve bunu **أثرى** ile **أقتر** arasından yaptı; yani **أثرى** ve **أقتر** yaratılmışlar arasından; ve onlar insanlardır. Yahut **ذي أثرى** ve **أقتر** arasından; yani hakkında bu söylenen sözün sahibi arasından.
Kumeyt dedi ki:
Sizin için Allah’ın ziyaret edilen mescidi vardır ve çakıl da sizin içindir;
Sizin için onun **قبصه**si, **أثرى** ile **أقترا** arasındandır.
Ve kızartmanın ve pişirmenin **قتار**ını buldum. Ve kızartmayı **قتّر** etti: **القتار**ı harekete geçirdi.
Ve et **قتر** eder; **يقتر** eder ve **يقتر** eder; ve **قتر** eder; **يقتر** eder: onun **قتار**ı yükseldi. Ve komşunu tencerenin **قتار**ı ile incitme.
Ve **قاتر** yolculuk yükü: eğer bir tencere ise, dalgalanmaz da delinip yarılmaz.
Ve mecazdan: Ona **القتير** göründü: ak saçın ilkleri. Aslı: zırhın çivilerinin başlarıdır; ve **قتيراً** diye adlandırıldı; çünkü o **قتر** etti, yani ölçtü; **فعيل** vezninde, **مفعول** manasında.
Ve onu **ابن قترة** ısırdı; o, kötü bir yılandır; ısırılanı kurtulmaz; sanki onun, onunla atıp vurduğu bir **قترة**si var gibidir.
Dedi ki:
Efendim için türkü söylerim; o da kırıntısını bulur;
Eğer istemezse, onu **ابن قتره** ısırsın.
Ve Allah **أبا قترة**’ye lanet etsin: İblis’in künyesidir.
Ve suyu bahçenin **قترة**sine saldı; o, suyun içinden girdiği yırtıktır.
Ve tandırın **قترة**sini açtı: onun yırtığını.
Ve elini kapının **قترة**sine soktu; o, kilidin yeridir.
Ve zırhın **قتر**ini sağlamlaştırdı: onu birbirine ekledi.
Ve **القتر**den çıktılar: **الكوى**dan.
Ve o, geçimin **قترة**sindedir: darlıkta.
Ve eşyalar ile binekler arasında **قتّروا** ettiler: yaklaştırdılar.
Ve falan kimse senin için **تقتّر** etti: senin üzerine dikilmiş olanı düzeltti.
Ve şöyle bir iş için **تقتّر** etti: ona yumuşak davrandı.
Ve atış için **تقتّر** etti ve onun için yer tuttu: ona hazırlandı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَتْرُ والتَّقْتِيرُ: الرُّمْقةُ من العيش.
قَتَرَ يَقْتِرُ ويَقْتُر قَتْراً وقُتوراً، فهو قاتِرٌ وقَتُور وأَقْتَرُ، وأَقْتَرَ الرجل: افتقر؛ قال:
لكم مَسْجِدا اللهِ: الْمَزورانِ، والحَصى
لكم قِبْصُهُ من بين أَثْرَى وأَقْتَرَا
يريد من بين مَنْ أَثْرَى وأَقْتَر؛ وقال آخر:
ولم أُقْتِرْ لَدُنْ أَني غلامُ
وقَتَّر وأَقْتَرَ، كلاهما: كَقَتَر. وفي التنزيل العزيز: والذين إِذا أَنفقوا لم يُسْرِفوا ولم يُقْتِرُوا، ولم يَقتُروا؛ قال الفراء: لم يُقَتِّروا عما يجب عليهم من النفقة. يقال: قَتَرَ وأَقْتَر وقَتَّر بمعنى واحد. وقَتَرَ على عياله يَقْتُرُ ويَقْتِرُ قَتْراً وقُتُوراً أَي ضيق عليهم في النفقة. وكذلك التَّقْتيرُ والإِقْتارُ ثلاث لغات. الليث: القَتْرُ الرُّمْقةُ في النفقة. يقال: فلان لا ينفق على عياله إِلا رُمْقةً أَي ما يمسك إِلا الرَّمَقَ. ويقال: إِنه لَقَتُور مُقَتِّرٌ. وأَقْتر الرجلُ إِذا أَقَلَّ، فهو مُقتِرٌ، وقُتِرَ فهو مَقْتُور عليه. والمُقْترُ: عقيب المُكْثرِ. وفي الحديث: بسُقْمٍ في بدنه وإِقْتارٍ في رزقه؛ والإِقْتارُ: التضييق على الإِنسان في الرزق. ويقال: أَقْتَر الله رزقه أَي ضَيَّقه وقلله. وفي الحديث: مُوسَّع عليه في الدنيا ومَقْتُور عليه في الآخرة. وفي الحديث: فأَقْتَر أَبواه حتى جَلسَا مع الأَوْفاضِ أَي افتقرا حتى جلسا مع الفقراء. والقَتْر: ضِيقُ العيش، وكذلك الإِقْتار. وأَقْتَر: قلَّ مائه وله بقية مع ذلك. والقَتَرُ: جمع القَتَرةِ، وهي الغَبَرة؛ ومنه قوله تعالى: وجوه يومئذ عليها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ؛ عن أَبي عبيدة، وأَنشد للفرزدق:
مُتَوَّج برِداء المُلْكِ يَتْبَعُه
مَوْجٌ، تَرى فوقَه الرَّاياتِ والقَتَرا
التهذيب: القَتَرةُ غَبَرة يعلوها سواد كالدخان، والقُتارُ ريح القِدْر، وقد يكون من الشِّواءِ والعظم المُحْرَقِ وريح اللحم المشويّ. ولمٌ قاترٌ إِذا كان له قُتار لدَسَمه، وربما جعلت العرب الشحم والدسم قُتاراً؛ ومنه قول الفرزدق:
إِليكَ تَعَرَّفْنَا الذُّرَى بِرحالِنا،
وكلِّ قُتارٍ في سُلامَى وفي صُلْبِ
وفي حديث جابر، رضي الله عنه: لا تُؤْذِ جارَك بقُتار قِدْرك؛ هو ريح القِدْر والشِّواءِ ونحوهما. وقَتِرَ اللحمُ
(* قوله« وقتر اللحم إلخ» بابه
فرح وضرب ونصر كما في القاموس) . وقَتَرَ يَقْتِرُ، بالكسر، ويَقْتُر وقَتَّرَ: سطعت ريح قُتارِهِ. وقَتَّرَ للأَسد: وضع له لحماً في الزُّبْيةِ يجد قُتارَهُ. والقُتارُ: ريح العُودِ الذي يُحْرق فَيُدَخَّنُ به؛ قال الأَزهري: هذا وجه صحيح وقد قاله غيره، وقال الفراء: هو آخر رائحة العُود إِذا بُخِّرَ به؛ قاله في كتاب المصادر، قال: والقُتارُ عند العرب ريح الشِّواءِ إِذا ضُهّبَ على الجَمْر، وأَما رائحة العُود إِذا أُلقي على النار فإِنه لا يقال له القُتارُ، ولكن العرب وصفت استطابة المُجْدِبين رائحةَ الشِّواءِ أَنه عندهم لشدّة قَرَمِهم إِلى أَكله كرائحة العُود لِطيبِهِ في أُنوفهم. والتَّقْتيرُ: تهييج القُتارِ، والقُتارُ: ريح البَخُور؛ قال طرفة:
حِينَ قال القومُ في مَجْلِسِهمْ:
أَقُتَارٌ ذاك أَم رِيحُ قُطُرْ؟
والقُطْرُ: العُود الذي يُتَبَخَّر به؛ ومنه قول الأَعشى: وإِذا ما الدُّخان شُبِّهَ بالآ
نُفِ يوماً بشَتْوَةٍ أَهْضامَا
والأَهْضام: العود الذي يوقد ليُسْتَجْمَر به؛ قال لبيد في مثله: ولا أَضِنُّ بمَغْبوطِ السَّنَامِ، إِذا
كان القُتَارُ كما يُسْتَرْوحُ القُطُرُ
أَخْبَرَ أَنه يَجُود بإِطعام اللحم في المَحْل إِذا كان ريح قُتارِ اللحم عند القَرِمينَ كرائحة العود يُبَخَّر به. وكِباءٌ مُقَتَّر، وقَتَرت النارُ: دَخَّنَت، وأَقْتَرْتُها أَنا؛ قال الشاعر:
تَراها، الدَّهْرَ، مُقْتِرةً كِباءً،
ومِقْدَحَ صَفْحةٍ، فيها نَقِيعُ
(* قوله« ومقدح صفحة» كذا بالأصل بتقديم الفاء على الحاء ولعله محرف عن صفحة الاناء المعروف.)
وأَقْتَرَت المرأَةُ، فهي مُقْترةٌ إِذا تبخرت بالعود. وفي الحديث: وقد خَلَفَتْهم قَتَرةُ رسولِ الله، صلى الله عليه وسلم؛ القَتَرةُ: غَبَرةُ الجيش، وخَلَفَتْهم أَي جاءت بعدهم.
وقَتَّر الصائدُ للوحش إِذا دَخَّن بأَوبار الإِبل لئلا يجد الصيدُ ريحَه فَيهْرُبَ منه.
والقُتْر والقُتُر: الناحية والجانب، لغة في القُطْر، وهي الأَقْتار والأَقْطار، وجمع القُتْر والقُتُر أَقْتار. وقَتَّرهُ: صرعه على قُتْرة. وتَقَتَّر فلانٌ أَي تهيأَ للقتال مثل تَقَطَّرَ. وتَقَتَّر للأَمر: تهيأَ له وغضب، وتَقَتَّرهُ واسْتَقْتَرهُ: حاولَ خَتْلَه والاسْتِمكانَ به؛ الأَخيرة عن الفارسي، والتَّقَاتُر: التَّخاتل؛ عنه أَبضاً، وقد تَقَتَّر فلان عنا وتَقَطَّر إِذا تَنَحَّى؛ قال الفرزدق:
وكُنَّا بهِ مُسْتَأْنِسين، كأَنّهُ
أَخٌ أَو خَلِيطٌ عن خَليطٍ تَقَتَّرَا
والقَتِرُ: المتكبر؛ عن ثعلب، وأَنشد:
نحن أَجَزْنا كلَّ ذَيَّالٍ قَتِرْ
في الحَجِّ، من قَبْلِ دَآدِي المُؤْتَمِرْ
وقَتَرَ ما بين الأَمرين وقَتَّره: قَدَّره. الليث: التَّقتيرُ أَن تدني متاعك بعضه من بعض أَو بعضَ رِكابك إِلى بعض، تقول: قَتَّر بينها أَي قارب.
والقُتْرةُ: صُنْبور القناة، وقيل هو الخَرْق الذي يدخل منه الماء الحائط. والقُتْرةُ: ناموس الصائد، وقد اقتتر فيها. أَبو عبيدة: القُتْرةُ البئر يحتفرها الصائد يَكْمُن فيها، وجمعها قُتَر. والقُتْرةُ: كُثْبَةٌ من بعر أَو حصًى تكون قُتَراً قُتَراً. قال الأَزهري: أَخاف أَن يكون تصحيفاً وصوابه القُمْزة، والجمع القُمَزُ، والكُثْبة من الحصى وغيره. وقَتَرَ الشيءَ: ضمَّ بعضَه إِلى بعض. والقاترُ من الرحال والسروج: الجَيِّدُ الوقوعِ على ظهر البعير، وقيل: اللطيف منها، وقيل: هو الذي لا يَسْتَقْدمُ ولا يَسْتَأْخِرُ، وقال أَبو زيد: هو أَصغر السروج. ورحْل قاتِرٌ أَي قَلِقٌ لا يَعْقِرُ ظهرَ البعير.
والقَتِيرُ: الشَّيْبُ، وقي: هو أَوّل ما يظهر منه. وفي الحديث: أَن رجلاً سأَله عن امرأَة أَراد نكاحها قال: وبِقَدْرِ أَيّ النساء هِي؟ قال: قد رَأَتِ القَتِيرَ، قال: دَعْها؛ القَتيرُ: المَشيب، وأَصلُ القَتِير رؤوسُ مسامير حَلَق الدروع تلوح فيها، شُبّه بها الشيب إِذا نَقَبَ في سواد الشعر. الجوهر: والقَتِيرُ رؤوس المسامير في الدرع؛ قال الزَّفَيانُ: جَوارناً تَرَى لها قَتِيرَا
وقول ساعدة بن جؤية:
ضَبْرٌ لباسُهُمُ القَتِيرُ مُؤَلَّب
القَتِيرُ: مسامير الدرع، وأَراد به ههنا الدرع نفسها. وفي حديث أَبي أمامة، رضي الله تعالى عنه: من اطَّلَعَ من قُتْرةٍ فَفُقِئَتْ عينه فهي هَدَرٌ؛ القترة، بالضم: الكُوَّة النافذة وعين التَّنُّور وحلقة الدرع وبيت الصائد، والمراد الأَول.
وجَوْبٌ قاتِرٌ أَي تُرْس حسن التقدير؛ ومنه قول أَبي دَهْبَلٍ الجُمَحي:دِرْعِي دِلاصٌ شَكُّها شَكٌّ عَجَبْ،
وجَوْبُها القاتِرُ من سَيْرِ اليَلَبْ
والقِتْرُ والقِتْرةُ: نِصال الأَهْداف، وقيل: هو نَصْل كالزُّجّ حديدُ الطرف قصير نحو من قدر الأُصبع، وهو أَيضاً القصب الذي ترمى به الأَهداف، وقيل: القِتْرةُ واحد والقِتْرُ جمع، فهو على هذا من باب سِدْرة وسِدْرٍ؛ قال أَبو ذؤيب يصف النخل:
إِذا نَهَضَتْ فيه تَصَعَّدَ نَفْرُها،
كقِتْرِ الغِلاءِ مُسْتَدِرٌّ صِيَابُها
الجوهري: والقِتْرُ، بالكسر، ضرب من النِّصال نحو من المَرْماة وهي سهم الهَدَف، وقال الليث: هي الأَقْتار وهي سِهام صغار؛ يقال: أُغاليك إِلى عشر أَو أَقلّ وذلك القِتْرُ بلغة هُذَيْل. يقال: كم فعلتم قِتْرَكُمْ، وأَنشد بيت أَبي ذؤيب. ابن الكلبي: أَهْدى يَكْسُومُ ابن أَخي الأَشْرَم للنبي ، صلى الله عليه وسلم، سلاحاً فيه سَهْمُ لَعِبٍ قد رُكِّبَتْ مِعْبَلَةٌ في رُعْظِهِ فَقَوَّم فُوقَهُ وقال: هو مستحكم الرِّصافِ، وسماه قِتْرَ الغِلاء. وروى حماد بن سلمة عن ثابت عن أَنس: أَن أَبا طلحة كان يَرْمي والنبي، صلى الله عليه وسلم، يُقَتِّر بيت يديه وكان رامياً، فكان أَبو طلحة، رضي الله تعالى عنه، يَشُور نَفْسَه ويقول له إِذا رَفَع شَخْصه: نَحْري دون نَحْرِك يا رسول الله؛ يقتر بين يديه، قال ابن الأَثير: يُقَتِّر بين يديه أَي يُسَوّي له النصالَ ويَجْمع له السهامَ، من التَّقْتِير، وهو المقاربة بين الشيئين وإِدناء أَحدهما من الآخر، قال: ويجوز أَن يكون من القِتْر، وهو نَصْل الأَهداف، وقيل: القِتْرُ سهم صغير، والغِلاءُ مصدر غَالَى بالسهم إِذا رماه غَلْوةً؛ وقال أَبو حنيفة: القِتْر من السهام مثل القُطْب، واحدته قِتْرةٌ؛ والقِتْرَة والسِّرْوَةُ واحد. وابن قِتْرَةَ: ضرب من الحيات خبيث إِلى الصغر ما هو لا يسلم من لدغها، مشتق من ذلك، وقيل: هو بِكْر الأَفْعى، وهو نحو من الشِّبْرِ يَنْزو ثم يقع؛ شمر: ابن قِتْرَةَ حية صغيرة تنطوي ثم تَنْزو في الرأْس، والجمع بنات قِتْرةَ؛ وقال ابن شميل: هو أُغَيْبِرُ اللون صغير أَرْقَطُ ينطوي ثم يَنْقُز ذراعاً أَو نحوها، وهو لا يُجْرَى؛ يقال: هذا ابنُ قِتْرَة؛ وأَنشد:
له منزلٌ أَنْفُ ابنِ قِتْرَةَ يَقْتَري
به السَّمَّ، لم يَطْعَمْ نُقاخاً ولا بَرْدَا
وقِتْرَةُ معرفة لا ينصرف. وأَبو قِتْرة: كنية إِبليس. وفي الحديث: تعوّذوا بالله من قِتْرةَ وما وَلَد؛ هو بكسر القاف وسكون التاء، اسم إِبليس.

##### Türkçe

**القَتْرُ** ve **التَّقْتِيرُ**: geçimden (yaşayıştan) **الرُّمْقةُ**.

**قَتَرَ** **يَقْتِرُ** ve **يَقْتُر** **قَتْراً** ve **قُتوراً**; o hâlde o **قاتِرٌ** ve **قَتُور**dur.
Ve **أَقْتَرُ**; ve **أَقْتَرَ** adam: yoksullaştı; dedi ki:

Sizin için Allah’ın mescidi: iki ziyaret edilen (yer), ve çakıl
Sizin için onun avucu, **أَثْرَى** ile **أَقْتَرَا** arasındandır

“**أَثْرَى** ile **أَقْتَر** olan kimseler arasından” demek ister; ve bir başkası dedi ki:

Ve ben, ben bir delikanlı olduğumdan beri, **أُقْتِرْ** etmedim

Ve **قَتَّر** ve **أَقْتَرَ**; ikisi de: **قَتَر** gibi. Aziz tenzilde: “Ve onlar ki harcadıkları zaman
israf etmezler ve **يُقْتِرُوا** etmezler”; ve “**يَقتُروا** etmezler”; el-Ferrâ dedi ki: Üzerlerine vacip olan nafakadan **يُقَتِّروا** etmediler. Denir: **قَتَرَ** ve **أَقْتَر** ve **قَتَّر** tek bir mânâdadır. Ve **قَتَرَ** ailesine karşı, **يَقْتُرُ** ve **يَقْتِرُ** **قَتْراً** ve **قُتُوراً**: yani nafakada onlara daralttı. Ve aynı şekilde **التَّقْتيرُ** ve **الإِقْتارُ** üç lehçedir. el-Leys: **القَتْرُ** nafakada **الرُّمْقةُ**dur. Denir: Falan kimse ailesine ancak **رُمْقةً** harcar; yani **الرَّمَقَ**dan başkasını tutmaz. Ve denir: O, elbette **لَقَتُور مُقَتِّرٌ**dür. Ve adam **أَقْتر** eder, **إِذا أَقَلَّ**; o hâlde o **مُقتِرٌ**dür; ve **قُتِرَ** (oldu), o hâlde o, üzerine **مَقْتُور عليه**dir. Ve **المُقْترُ**: **المُكْثرِ**in ardından gelendir. Hadiste: “bedeninde bir hastalık ve rızkında **إِقْتارٍ** ile”; ve **الإِقْتارُ**: rızıkta insana daraltmadır. Ve denir: Allah onun rızkını **أَقْتَر** etti; yani onu daralttı ve azalttı. Hadiste: “dünyada üzerine genişletilmiş ve âhirette üzerine **مَقْتُور**.” Hadiste: “Böylece anne-babası **فأَقْتَر** etti, ta ki **الأَوْفاضِ** ile oturdular”; yani yoksullaştılar, ta ki fakirlerle oturdular. Ve **القَتْر**: geçimin darlığıdır; ve aynı şekilde **الإِقْتار**. Ve **أَقْتَر**: suyu azaldı, bununla beraber bir kalıntısı da vardır. Ve **القَتَرُ**: **القَتَرةِ**nin cemidir; o da **الغَبَرة**dir (tozdur); ondan Yüce Allah’ın sözü: “O gün birtakım yüzler üzerinde bir **غَبَرَةٌ** vardır; onları bir **قَتَرَةٌ** bürür”; Ebû Ubeyde’den; ve el-Ferazdak için inşad etti:

Mülkün ridâsıyla taçlandırılmış, onu izler
Bir dalga; onun üstünde sancakları ve **القَتَرا**yı görürsün

**التهذيب**: **القَتَرةُ** duman gibi bir siyahlığın üstüne çıktığı bir **غَبَرة**dir; ve **القُتارُ** tencerenin kokusudur; ve bazen kızartmadan, yakılmış kemikten ve kızarmış etin kokusundan olur. Ve **لمٌ قاترٌ**: yağı sebebiyle onun için **قُتار** varsa; ve bazen Araplar içyağı ve yağı **قُتاراً** kılmışlardır; ondan el-Ferazdak’ın sözü:

Sana, bineklerimizle, zirveleri tanıttık,
Ve **سُلامَى**da ve **صُلْبِ**de her **قُتارٍ**ı

Câbir hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Komşunu tencerenin **قُتار**ı ile incitme”; o, tencerenin ve kızartmanın ve benzerlerinin kokusudur. Ve et **قَتِرَ** oldu
(* “**وقتر اللحم إلخ**” sözü: onun bâbı **فرح** ve **ضرب** ve **نصر**dır, **القاموس**’ta olduğu gibi). Ve **قَتَرَ** **يَقْتِرُ**, kesre ile, ve **يَقْتُر**; ve **قَتَّرَ**: onun **قُتار**ının kokusu yayıldı. Ve aslan için **قَتَّرَ**: **الزُّبْيةِ**de ona et koydu; onun **قُتار**ını bulur. Ve **القُتارُ**: yakılıp onunla tütsülenilen odunun kokusudur; el-Ezherî dedi ki: Bu doğru bir veçhedir ve başkası da onu söylemiştir; ve el-Ferrâ dedi ki: O, odunla tütsülendiği zaman odunun kokusunun sonudur; bunu **كتاب المصادر**’da söyledi; dedi ki: Araplar katında **القُتارُ**, köz üzerinde kızartma altın gibi kızartıldığı zaman kızartmanın kokusudur; ama odunun kokusu, ateşe atıldığı zaman, ona **القُتارُ** denmez; fakat Araplar, kıtlık çekenlerin kızartma kokusunu hoş bulmalarını, onu yemeye şiddetli iştahları sebebiyle, onların yanında odunun kokusu gibi—burunlarında onun hoşluğu için—diye vasfettiler. Ve **التَّقْتيرُ**: **القُتارِ**ı harekete geçirmedir; ve **القُتارُ**: **البَخُور**un kokusudur; Tarafe dedi ki:

Kavim meclislerinde dediği zaman:
Bu bir **أَقُتَارٌ** mıdır, yoksa **قُطُرْ** rüzgârı mı?

Ve **القُطْرُ**: onunla tütsülenilen odundur; ondan el-A‘şâ’nın sözü:

Ve duman, bir gün, burunla benzetildiği zaman
Bir **شَتْوَةٍ** ile, **أَهْضامَا** (gibi)

Ve **الأَهْضام**: onunla tütsülenmek için yakılan odundur; Lebîd onun benzerinde dedi ki:

Ve ben, et yedirmede, **مَغْبوطِ السَّنَامِ**dan cimrilik etmem; ne zaman ki
**القُتَارُ**, **القُطُرُ**un kokusu gibi koklanırsa

O, kıtlıkta et yedirmede cömert olduğunu haber verdi; etin **قُتار**ının kokusu, iştahlı kimseler yanında, onunla tütsülenilen odunun kokusu gibi olunca. Ve **كِباءٌ مُقَتَّر**; ve ateş **قَتَرت**: duman çıkardı; ve ben onu **أَقْتَرْتُ**; şair dedi ki:

Onu, zaman boyunca, **مُقْتِرةً كِباءً** görürsün,
Ve bir **مِقْدَحَ صَفْحةٍ**, içinde **نَقِيعُ**

(* “**ومقدح صفحة**” sözü: asılda fâ’nın hâ’dan önce getirilmesiyle böyledir; belki de bilinen kap **صفحة**sından tahrif edilmiştir.)
Ve kadın **أَقْتَرَت**; o hâlde o **مُقْترةٌ**dir, odunla tütsülendiği zaman. Hadiste: “Ve onların arkasından Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **قَتَرةُ**si geldi”; **القَتَرةُ**: ordunun **غَبَرةُ**sidir; ve **خَلَفَتْهم**: yani onların ardından geldi.

Ve avcı, vahşî hayvan için **قَتَّر** eder: av, onun kokusunu bulmasın da ondan kaçmasın diye deve yünleriyle duman çıkarır.

Ve **القُتْر** ve **القُتُر**: yön ve taraftır; **القُطْر**da bir dildir; o da **الأَقْتار** ve **الأَقْطار**dır; ve **القُتْر** ve **القُتُر**un cemi **أَقْتار**dır. Ve onu **قَتَّرهُ**: onu bir **قُتْرة** üzerine devirdi. Ve falan kimse **تَقَتَّر** etti: yani **تَقَطَّرَ** gibi savaş için hazırlandı. Ve iş için **تَقَتَّر** etti: ona hazırlandı ve öfkelendi. Ve onu **تَقَتَّرهُ** ve **اسْتَقْتَرهُ**: onu aldatmayı ve ona karşı imkân bulmayı denedi; sonuncusu el-Fârisî’dendir; ve **التَّقَاتُر**: **التَّخاتل**dir; ondan da; ve falan kimse bizden **تَقَتَّر** etti ve **تَقَطَّر** etti: uzaklaştığı zaman; el-Ferazdak dedi ki:

Biz onunla ünsiyet ederdik; sanki o
Bir kardeş yahut bir karışık; bir karışıktan **تَقَتَّرَا** etmiş

Ve **القَتِرُ**: kibirli olandır; Sa‘leb’den; ve inşad etti:

Biz, hacda, her **ذَيَّالٍ قَتِرْ**i geçtik,
**دَآدِي المُؤْتَمِرْ**den önce

Ve **قَتَرَ** iki iş arasını ve onu **قَتَّره**: onu takdir etti. el-Leys: **التَّقتيرُ**, eşyandan bir kısmını bir kısmına yahut bineklerinden bir kısmını bir kısmına yaklaştırmandır; dersin: aralarında **قَتَّر** etti; yani yaklaştırdı.

Ve **القُتْرةُ**: mızrağın **صُنْبور**udur; ve denildi ki: duvardan suyun girdiği deliktir. Ve **القُتْرةُ**: avcının siperidir; ve onun içinde **اقتتر** etti. Ebû Ubeyde: **القُتْرةُ**, avcının içinde pusuya yattığı, kazdığı kuyudur; cem‘i **قُتَر**dir. Ve **القُتْرةُ**: gübreden yahut çakıltan bir **كُثْبَةٌ**dir; **قُتَراً قُتَراً** olur. el-Ezherî dedi ki: Bunun tashif olmasından korkarım; doğrusu **القُمْزة**dir; cem‘i **القُمَزُ**dur; ve **الكُثْبة** çakıldan ve başkasındandır. Ve **قَتَرَ** şeyi: onun bir kısmını bir kısmına kattı. Ve eyer takımlarından ve semerlerden **القاترُ**: devenin sırtına iyi oturan; ve denildi ki: onlardan latif olan; ve denildi ki: o, ne öne geçer ne geri kalır; ve Ebû Zeyd dedi ki: o, semerlerin en küçüğüdür. Ve **رحْل قاتِرٌ**: yani huzursuzdur; devenin sırtını yaralamaz.

Ve **القَتِيرُ**: ak saçtır; ve denildi: ondan ilk görünen şeydir. Hadiste: Bir adam, nikâhlamak istediği bir kadın hakkında ona sordu; dedi: “Kadınların hangisi ölçüsündedir?” Dedi: “**القَتِيرَ**i görmüştür.” Dedi: “Onu bırak”; **القَتيرُ**: **المَشيب**dir. Ve **القَتِير**in aslı, zırh halkalarının çivilerinin başlarıdır; onların içinde parıldar; ak saç, saçın siyahlığında delik açıp çıktığı zaman ona benzetildi. el-Cevherî: **القَتِيرُ**, zırhta çivilerin başlarıdır; ez-Zafeyân dedi ki:

**جَوارناً** görürsün, onların bir **قَتِيرَا**sı vardır

Ve Sâ‘ide b. Cüeyye’nin sözü:

**ضَبْرٌ**; onların giysisi **القَتِيرُ**dür; **مُؤَلَّب**

**القَتِيرُ**: zırhın çivileridir; ve burada onunla zırhın kendisini kastetti. Ebû Umâme hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun: “Kim bir **قُتْرةٍ**den bakarsa da gözü çıkarılırsa, o hederdir”; **القترة**, zamme ile: dışarıya açılan küçük pencere, tandırın gözü, zırh halkası ve avcının evi; murad birincisidir.

Ve **جَوْبٌ قاتِرٌ**: yani takdiri güzel bir kalkan; ondan Ebû Dehbel el-Cumahî’nin sözü: “Zırhım **دِلاصٌ**; onun çivilemesi hayret bir çivileme,
Ve onun **جَوْبُها القاتِرُ**, **سَيْرِ اليَلَبْ**dendir.”

Ve **القِتْرُ** ve **القِتْرةُ**: hedeflerin ok uçlarıdır; ve denildi ki: o, **الزُّجّ** gibi bir uçtur; ucu demirdir; kısadır; parmak ölçüsü kadar; ve o, hedeflere atılan kamıştır; ve denildi ki: **القِتْرةُ** tekildir ve **القِتْرُ** cemi‘dir; bu hâlde **سِدْرة** ve **سِدْرٍ** bâbındandır; Ebû Züeyb, hurmayı vasfederek dedi ki:

Onun içinde kalktığı zaman, onun topluluğu yukarı tırmanır,
**كقِتْرِ الغِلاءِ**; onun salkımları yuvarlaklaşmış, akıcıdır

el-Cevherî: **القِتْرُ**, kesre ile, **النِّصال**dan bir türdür; **المَرْماة** ölçüsünce; o, hedef okudur. Ve el-Leys dedi ki: O, **الأَقْتار**dır; o da küçük oklardır; denir: **أُغاليك** on’a yahut daha aza kadar; işte bu, Hüzeyl dilinde **القِتْرُ**dür. Denir: “Siz **قِتْرَكُمْ**ı ne kadar yaptınız?” Ve Ebû Züeyb’in beytini inşad etti. İbnü’l-Kelbî: el-Eşrem’in kardeşinin oğlu **يَكْسُوم**, Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, içinde bir oyun oku bulunan bir silah hediye etti; onun **رُعْظِهِ**ne bir **مِعْبَلَةٌ** takılmıştı; onun **فُوقَهُ**nu doğrulttu ve dedi: “O, **الرِّصافِ**ı sağlamdır”; ve onu **قِتْرَ الغِلاء** diye adlandırdı. Ve Hammâd b. Seleme, Sâbit’ten, Enes’ten rivayet etti: Ebû Talha atardı; Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, iki elinin önünde **يُقَتِّر** ederdi; ve o bir atıcı idi; Ebû Talha, Allah Teâlâ ondan razı olsun, kendini siper eder ve ona, şahsını kaldırdığı zaman, şöyle derdi: “Boynum senin boynunun önündedir, ey Allah’ın Resûlü”; “iki elinin önünde **يقتر** ederdi”; İbnü’l-Esîr dedi ki: “İki elinin önünde **يُقَتِّر** ederdi”: yani ona ok uçlarını düzeltir ve ona okları toplardı; **التَّقْتِير**dendir; o da iki şey arasında yakınlaştırma ve birini ötekine yaklaştırmadır. Dedi ki: Ve **القِتْر**den olması da caizdir; o, hedeflerin ok ucudur; ve denildi ki: **القِتْرُ** küçük oktur. Ve **الغِلاءُ**, **غَالَى**nın masdarıdır; okla bir **غَلْوةً** attığı zaman. Ve Ebû Hanîfe dedi ki: **القِتْر**, oklardan **القُطْب** gibidir; onun tekili **قِتْرةٌ**dir; ve **القِتْرَة** ile **السِّرْوَةُ** birdir.

Ve **ابن قِتْرَةَ**: yılanlardan bir türdür; küçüklüğe meyleden habis; onun sokmasından selâmet yoktur; bundan türemiştir. Ve denildi ki: O, **الأَفْعى**nın yavrusudur; bir **شِبْرِ** ölçüsüncedir; sıçrar sonra düşer. Şemmer: **ابن قِتْرَةَ**, küçük bir yılandır; kıvrılır sonra başa sıçrar; cem‘i **بنات قِتْرةَ**dir. Ve İbn Şümeyl dedi ki: O, rengi biraz tozlu, küçük, benekli; kıvrılır sonra bir arşın yahut ona yakın sıçrar; ve o koşturulmaz; denir: Bu **ابنُ قِتْرَة**dir; ve inşad etti:

Onun bir menzili vardır; **أَنْفُ ابنِ قِتْرَةَ** (gibi) **يَقْتَري**
Orada zehri; ne duru su tatmıştır ne de soğuk

Ve **قِتْرَةُ** bir özel addır; tenvin almaz. Ve **أَبو قِتْرة**: İblîs’in künyesidir. Hadiste: “Allah’a sığının **قِتْرةَ**den ve onun doğurduklarından”; o, kâfın kesresi ve **التاء**’nın sükûnu iledir; İblîs’in adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ت ر * * القَتَرُ * جمع * قَتَرةٍ * وهي الغبار ومنه قوله تعالى ﴿ترهقها قترة﴾ و * القُتْرُ * الجانب والناحية لغة في القطر و * قَتَرَ * على عياله أي ضيق عليهم في النفقة وبابه ضرب ودخل و * قَتَّر تقتِيراًو * أقْتَر * أيضا ثلاث لغات وأقتر الرجل افتقر

##### Türkçe

* ق ت ر * * **القَتَرُ** * **قَتَرةٍ**’nin cemidir; o da tozdur. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿ترهقها **قترة**﴾; ve * **القُتْرُ** * yan ve yöndür; **القطر** hakkında bir dil (kullanımı) olarak. Ve * **قَتَرَ** * ailesi üzerine; yani nafakada onlara daralttı. Babı **ضرب** ve **دخل**’dir. Ve * **قَتَّر** تقتِيراًو * **أقْتَر** * da; üç dil (kullanımı)dır. Ve adam **أقتر** etti: fakirleşti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القتر والتقتير: الرمقة من العيش. وقال الليث: القتر:الرمقة في النفقة، قتر يقتر، بالضم، ويقتر، بالكسر، قترا وقتورا، كقعود، فهو قاتر وقتور، كصبور، وقتر عليهم تقتيرا وأقتر إقتارا: ضيق في النفقة، وقرئ بهما قوله تعالى: لم يسرفوا ولم يقتروا وقال الفراء: لم يقتروا عما يجب عليهم من النفقة. وفاتته اللغة الثالثة، وهي: قتر على عياله يقتر ويقتر قترا وقتورا: ضيق عليهم، فالقتر والتقتير والإقتار ثلاث لغات، صرح به في المحكم. وفي الحديث: بسقم في بدنه وإقتار في رزقه قال ابن الأثير: يقال: أقتر الله رزقه، أي ضيقه وقلله. وقال المصنف في البصائر: كأن المقتر والمقتر يتناول من الشيء قتاره. والقتر والقترة- محركتين- والقتر، بالفتح: الغبرة- ومنه قوله تعالى: ووجوه يومئذ عليها غبرة ترهقها قترة- عن أبي عبيدة، وأنشد للفرزدق:
  متوج برداء الملـك يتـبـعـه                      موج ترى فوقه الرايات والقترا

  وفي التهذيب: القترة: غبرة يعلوها سواد كالدخان. وفي النهاية: القترة: غبرة الجيش. والقتار، كهمام: ريح البخور، وهو العود الذي يحرق فيدخن له، قال الأزهري: وهو صحيح. وقال الفراء: هو آخر رائحة العود إذا بخر به؛ قاله في كتاب المصادر. وقال طرفة:
  حين قال القوم في مجلسهم                      أقتار ذاك أم ريح القطر والقطر: العود الذي يتبخر به. والقتار: ريح القدر، وقد يكون من الشواء والعظم المحرق، وريح اللحم المشوي. وفي حديث جابر: لا تؤذ جارك بقتار قدرك هو ريح القدر والشواء ونحوهما. وفي التهذيب: القتار عند العرب: ريح الشواء إذا ضهب على الجمر، وأما رائحة العود فإنه لا يقال له القتار، ولكن العرب وصفت استطابة المجدبين رائحة الشواء أنه عندهم لشدة قرمهم إلى أكله كرائحة العود لطيبة في أنوفهم وقال لبيد:
  ولا أضن بمعبوط السـنـام إذا                      كان القتار كما يستروح القطر أخبر أنه يجود بإطعام اللحم في المحل إذا كان ريح قتار اللحم عند القرمين كرائحة العود يبخر به. قتر اللحم، كفرح ونصر وضرب، وقتر تقتيرا: سطعت رائحته، أي ريح قتاره. والتقتير: تهييج القتار. وقتر للأسد تقتيرا: وضع له لحما في الزبية يجد قتاره، أي ريحه، أو قتر الصائد للوحش، إذا دخن بأوبار الإبل لئلا يجد ريح الصائد فيهرب منه. وقتر فلانا: صرعه على قترة، بالضم. وقتر بينهما تقتيرا: قارب، وقال الليث: التقتير: أن تدني متاعك بعضه من بعض، أو بعض ركابك من بعض. والقتر، بالضم وبضمتين: الناحية والجانب، لغة في القطر، وهي الأقتار والأقطار. وتقتر: غضب وتنفش، وتقتر للأمر: تهيأ له وغضب، وتقتر فلان للقتال: مثل تقطر. وقال الزمخشري: تقتر للأمر، إذا تلطف له، وهو مجاز و. تقتر فلانا: حاول ختله والاستمكان به، كاستقتره، الأخيرة عن الفارسي، وقد تقتر عنه وتقطر، إذا تنحى، قال الفرزدق:
  وكنا به مستأنسـين كـأنـه                      أخ أو خليط عن خليط تقترا والتقاتر: التخاتل، عنه أيضا. والقتر، بالفتح: القدر، كالتقتير؛ هكذا ذكرهما صاحب اللسان. يقال: قتر ما بين الأمرين، وقتره: قدره. وقال الصاغاني: القتر، بالفتح: التقدير. يقال: اقتر رؤوس المسامير، أي قدرها، فلا تغلظها فتخرم الحلقة، ولا تدققها فتمرج وتسلس. ويصدق ذلك قول دريد بن الصمة:
  بيضاء لا ترتدي إلا إلى فزعمن نسج داوود فيها السك مقتور ويحرك. والقتر، بالكسر: نصل لسهام الهدف، وقال الجوهري: القتر: ضرب من النصال. وفي التكملة: القتر، بالكسر: السهم الذي لا نصل فيه، فيما يقال. وقال الليث: هي الأقتار، وهي سهام صغار. يقال أغاليك إلى عشر أو أقل، فذلك القتر بلغة هذيل، يقال: كم جعلتم قتركم? وأنشد قول أبي ذؤيب يصف النخل:
  إذا نهضت فيه تصعد نفرها                      كقتر الغلاء مستدرا صيابها

  القتر: سهم صغير. والغلاء: مصدر غالى بالسهم، إذا رماه غلوة. وقال ابن الكلبي: أهدى يكسوم ابن أخي الأشرم للنبي صلى الله عليه وسلم سلاحا، فيه سهم لغب، وقد ركبت معبلة في رعظه، فقوم فوقه، وقال: هو مستحكم الرصاف، وسماه قتر الغلاء. والقتر والقترة أيضا: نصل كالزج حديد الطرف قصير نحو من قدر الإصبع، أو قصب يرمى بها الهدف. وقيل: القترة واحدة، والقتر جمع، فهو على هذا من باب سدرة وسدر. وقال أبو حنيفة: القتر من السهام: مثل القطب، واحدته قترة، والقترة والسروة واحد. والقتر، ككتف: المتكبر، عن ثعلب، وأنشد:
  نحن أجزنـا كـل ذيال قـتـر                      في الحج من قبل دآدى المؤتمر ومن المجاز: لاح به القتير، كأمير: الشيب، أو أوله. وأصل القتير رؤوس مسامير حلق الدروع تلوح فيها، شبه به الشيب إذا ثقب في سواد الشعر، ولو قال الدرع كما في الصحاح كان أحسن. وقرأت في كتاب الدرع والبيضة لأبي عبيدة ما نصه: ويقال لطرفي الحرباء اللذين هما نهاية الحرباء، من ناحيتي طرفي الحلقة، ثم يدقان فيعرضان لئلا يخرجا من الخرت، وكأنهما عينا الجرادة: قتيران، والجمع قتائر وقتر، ويقال للقتير إذا كان مداخلا ولا يكاد يرى من استوائه بالحلقة: قتير معقرب، قال:
  وزرق من الماذى كره طعمها                      إلى المشرفيات القتير المعقرب ويشبه القتير بحدق الجراد، وبحدق الأساود، وبالقطر من المطر. وذكر لها شواهد ليس هذا محلها. والقاتر والمقتر، كمحسن، الأخيرة للصاغاني، من الرحال والسروج: الجيد الوقوع على الظهر، أي ظهر البعير، أو اللطيف منها، وقيل: هو الذي لا يستقدم ولا يستأخر وقال أبو زيد: هو أصغر السروج. وقرأت في كتاب السرج واللجام لابن دريد، في باب صفات السرج: وسرج قاتر، إذا كان حسن القد معتدلا، ويقابله الحرج. والقترة، بالضم: ناموس الصائد الحافظ لقتار الإنسان، أي ريحه، كما في البصائر، وقد أقتر فيها، هكذا في النسخ من باب الإفعال، والصواب كما في اللسان والأساس: اقتتر فيها من باب الافتعال، قال الزمخشري: أي استتر. وتقتر للصيد: تخفى في القترة ليختله. وقال أبو عبيدة: القترة: البئر يحتفرها الصائد يكمن فيها، وجمعها قتر والقثترة: كثبة من بعر أو حصى تكون قترا قترا. قال الأزهري: أخاف أن يكون تصحيفا، وصوابه القمزة، والجمع قمز، للكثبة من الحصى وغيره. وقتر الشيء: ضم بعضه إلى بعض، وكذلك قتره، بالتشديد، كما تقدم، وقتر الدرع: جعل لها قتيرا، أي مسمارا؛ نقله الصاغاني. وقتر الشيء: لزمه، كأقتر، نقله الصاغاني، ونص عبارته: وأقتر الرجل، إذا لزم، مثل قتر. ومن المجاز: عضه ابن قترة، بالكسر: حية خبيثة إلى الصغر ما هو، لا ينجو سميمها مشتق من قترة السهم، وقيل: هو بكر الأفعى، وهو نحو الشبر، ينزو ثم يقع. وقال شمر: ابن قترة: حية صغيرة تنطوي ثم تنزو في الرأس، والجمع بنات قترة. وقال ابن شميل: هو أغيبر اللون صغير أرقط ينطوي ثم ينقز ذراعا أو نحوها؛ وهو لا يجرى، يقال: هذا ابن قترة. وأنشد:
  له منزل أنف ابن قترة يقترىبه السم لم يطعم نقاخا ولا بردا

  وقترة معرفة لا ينصرف. وصرح الزمخشري أنها إنما سميت بذلك كأن لها قترة ترمى بها، قال:
  أحدو لمولاتي وتلقى كسره                      وإن أبت فعضها ابن قتره ومن المجاز: أبو قترة: إبليس، لعنه الله تعالى، وهي كنيته، أو قترة: علم للشيطان، وفي الحديث: تعوذوا بالله من الأعميين، ومن قترة وما ولد. قال الخطابي في إصلاح الألفاظ: يريد بالأعميين الحريق والسيل.. وقترة، بكسر فسكون: من أسماء إبليس. وقيل: كنيته أبو قترة. وهكذا نقله الحافظ في التبصير. وأقتر الرجل: افتقر، قال،
  لكم مسجد الله المزوران، والحصىلكم قبصه من بين أثرى وأقترا يريد من بين من أثرى وأقتر. وفي الحديث: فأقتر أبواه حتى جلضسا مع الأوفاض، أي افتقرا حتى جلسا مع الفقراء. ويقال: أقتر: قل ماله وله بقية مع ذلك، فهو مقتر. وأقترت المرأة فهي مقترة، إذا تبخرت بالعود، قال الشاعر:
  تراها الدهر مقترة كباء                      ومقدح صفحة فيها نقيع والقتور، كصبور: البخيل، يقال: رجل مقتر وقتور. وقوله تعالى: وكان الإنسان قتورا. تنبيه على ما جبل عليه الإنسان من البخل، كذا في البصائر. وقتيرة، كجهينة: اسم، وقتيرة: أبو قبيلة من تجيب، منهم المحدثان محمد بن روح، حدث عن جماعة، وعنه الحسن بن داوود ابن وردان؛ والحسن بن العلاء القتيريان، عن عبد الصمد بن حسان، وعنه جابر بن قطن الخجندى. وفاته حبيب بن الشهيد القتيري، مولى عقبة بن نجدة القتيري، روى عنه يزيد بن أبي حبيب؛ هكذا ضبطه الأئمة بالتصغير في كل ذلك، وضبطه الحافظ في التبصير بفتح فكسر. ومما يستدرك عليه: القترة، بالضم: ضيق العيش، وهو مجاز. ولحم قاتر، إذا كان له قتار، لدسمه، وربما جعلت العرب الشحم واللحم قتارا، ومنه قول الفرزدق:
  إليك تعرقنا الذرا بـرحـالـهـا                      وكل قتار في سلامى وفي صلب وكباء مقتر، كمعظم. وقترت النار: دخنت. وأقترتها أنا. واستقتره: حاول الاستمكان به؛ عن الفارسي. والقترة، بالضم: صنبور القناة. وقيل: هو الخرق الذي يدخل منه الماء الحائط، وهو مجاز. ورحل قاتر، أي واق لا يعقر ظهر البعير. وفي الأساس: إذا كان قدرا لا يموج فيعقر. والقتير: الدرع نفسها، قال ساعدة ابن جؤية: ضبر لباسهم القتير مؤلب. وهو مما جاء بعض ما في الدرع فقام مقام الدرع، وهو مستدرك على أبي عبيدة، فإنه لم يذكره في كتابه. والقترة، بالضم: الكوة، والجمع القتر، ومنه قولهم: اطلعن من القتر، أي الكوى وهو مجاز، وبه فسر حديث أبي أمامة رضي الله عنه: من اطلع من قترة ففقئت عينه فهي هدر. والقترة أيضا: النافذة، وعين التنور، وحلقة الدرع. وقترة الباب: مكان الغلق؛ وكل ذلك مجاز. وجوب قاتر، أي ترس حسن التقدير. ومنه قول أبي دهبل الجمحى:
  درعي دلاص شكها شك عجب                      وجوبها القاتر من سر اليلـب وفي الحديث: يقتر بين يديه قال ابن الأثير: أي يسوى له النصول، ويجمع له السهام. من التقتير، وهو إدناء أحدهما إلى الآخر.

##### Türkçe

**القتر** ve **التقتير**: geçimden (yaşamdan) azıcık (kalan) pay. **الليث** dedi: **القتر**: nafakada azıcık (kalan) pay; **قتر يقتر** (ötre ile) ve **يقتر** (kesre ile), **قترا** ve **قتورا** ( **قعود** gibi); o hâlde o **قاتر** ve **قتور**dur ( **صبور** gibi). Ve **قتر عليهم تقتيرا** ve **أقتر إقتارا**: nafakada daralttı. Ve onunla (iki okuyuşla) şu Yüce sözü okunmuştur: **لم يسرفوا ولم يقتروا**. **الفراء** dedi: Üzerlerine vacip olan nafakadan kısmadılar. Ve ondan üçüncü dil (kullanım) kaçtı; o da şudur: **قتر على عياله يقتر ويقتر قترا وقتورا**: onlara daralttı; böylece **القتر** ve **التقتير** ve **الإقتار** üç dildir; **المحكم**’de bununla açıkça hüküm verilmiştir. Ve hadiste: “bedeninde hastalık ve rızkında **إقتار** ile.” **ابن الأثير** dedi: Denir ki: **أقتر الله رزقه**; yani onu daralttı ve azalttı. Müellif **البصائر**’de dedi: Sanki **المقتر** ve **المقتر** şeyden onun **قتاره**’ını alır.

Ve **القتر** ve **القترة** —ikisi de harekeli— ve **القتر** (fetha ile): toz(dur); ondan Yüce sözü: **ووجوه يومئذ عليها غبرة ترهقها قترة**; **أبي عبيدة**’den. Ve **الفرزدق**’a ait olarak okudu:

  متوج برداء الملـك يتـبـعـه                      موج ترى فوقه الرايات والقترا

Ve **التهذيب**’de: **القترة**: duman gibi bir karalık üstüne çıkan toz. Ve **النهاية**’de: **القترة**: ordunun tozu. Ve **القتار** ( **همام** gibi): buhurun kokusu; o da yakılıp onunla tütsü yapılan **العود**’dur. **الأزهري** dedi: ve o sahihtir. **الفراء** dedi: O, **العود** onunla tütsülendiğinde kokusunun sonudur; bunu **كتاب المصادر**’da söyledi. Ve **طرفة** dedi:

  حين قال القوم في مجلسهم                      أقتار ذاك أم ريح القطر

Ve **القطر**: onunla tütsü yapılan **العود**. Ve **القتار**: tencerenin kokusu; ve kebaptan ve yakılmış kemikten olabilir; ve kızarmış etin kokusu. **جابر** hadîsinde: “Komşunu tencerenin **قتار**’ı ile incitme.” O, tencerenin ve kebabın ve benzerlerinin kokusudur. Ve **التهذيب**’de: **القتار** Araplar katında: kebabın, köz üzerinde kızardığında kokusudur; **العود**’un kokusuna gelince, ona **القتار** denmez. Lakin Araplar, kıtlık çekenlerin kebap kokusunu hoş bulmasını, onu yemeye şiddetli iştahlarından dolayı, onların yanında onun, burunlarında hoşluğundan ötürü, onunla tütsü yapılan **العود** kokusu gibi olduğunu vasfetti. Ve **لبيد** dedi:

  ولا أضن بمعبوط السـنـام إذا                      كان القتار كما يستروح القطر

O, kıtlıkta et yedirmede cömert olduğunu haber verdi; etin **قتار** kokusu, çok iştahlılar katında, onunla tütsü yapılan **العود** kokusu gibi olduğunda. **قتر اللحم** ( **فرح** ve **نصر** ve **ضرب** gibi) ve **قتر تقتيرا**: kokusu yayıldı; yani onun **قتار**’ının kokusu. Ve **التقتير**: **القتار**’ı harekete geçirmek. Ve **قتر للأسد تقتيرا**: ona **الزبية**’de et koydu; onun **قتاره**’ını, yani kokusunu bulsun diye. Yahut avcı, vahşî için **قتر** eder; deve yünleriyle tütsülediğinde; avcının kokusunu bulmasın da ondan kaçmasın diye. Ve **قتر فلانا**: onu **قترة** üzerine (ötre ile) yere serdi. Ve **قتر بينهما تقتيرا**: yaklaştırdı. **الليث** dedi: **التقتير**: eşyânı bir kısmını bir kısmına yaklaştırmandır; yahut bineklerinin bir kısmını bir kısmına yaklaştırmandır.

Ve **القتر** (ötre ile) ve iki ötre ile: yön ve yan; **القطر**’da bir dildir; o da **الأقتار** ve **الأقطار**’dır. Ve **تقتر**: öfkelendi ve kabardı. Ve **تقتر للأمر**: ona hazırlandı ve öfkelendi. Ve **تقتر فلان للقتال**: **تقطر** gibi. **الزمخشري** dedi: **تقتر للأمر**: ona yumuşaklıkla yaklaşırsa; ve o mecazdır. Ve **تقتر فلانا**: onu aldatmayı ve onunla güç yetirmeyi denedi; **استقتره** gibi; sonuncusu **الفارسي**’dendir. Ve **قد تقتر عنه وتقطر**: uzaklaştığında. **الفرزدق** dedi:

  وكنا به مستأنسـين كـأنـه                      أخ أو خليط عن خليط تقترا

Ve **التقاتر**: birbirini aldatma; yine ondan. Ve **القتر** (fetha ile): ölçü, **التقتير** gibi; **اللسان** sahibi ikisini böyle zikretti. Denir: **قتر ما بين الأمرين** ve **قتره**: onu ölçtü. **الصاغاني** dedi: **القتر** (fetha ile): takdir (ölçme). Denir: **اقتر رؤوس المسامير**; yani onları ölç; onları kalınlaştırma ki halkayı delsin; ve onları inceltme ki gevşesin ve kayıp gitsin. Ve bunu, **دريد بن الصمة**’nin sözü doğrular:

  بيضاء لا ترتدي إلا إلى فزعمن نسج داوود فيها السك مقتور

Ve harekelenir.

Ve **القتر** (kesre ile): hedef oklarının uç demiri. **الجوهري** dedi: **القتر**: uç demirlerinden bir tür. Ve **التكملة**’de: **القتر** (kesre ile): içinde uç demiri olmayan ok; denildiğine göre. **الليث** dedi: O, **الأقتار**’dır; ve o küçük oklardır. Denir: “Sana on’a yahut daha aza kadar **أغاليك**”; işte bu, **هذيل** diliyle **القتر**’dır. Denir: “**كم جعلتم قتركم?**” Ve **أبي ذؤيب**’in, hurmayı vasfederken söylediği şu söz okundu:

  إذا نهضت فيه تصعد نفرها                      كقتر الغلاء مستدرا صيابها

**القتر**: küçük ok. Ve **الغلاء**: **غالى بالسهم**’in masdarıdır; oku bir **غلوة** (mesafe) attığında. **ابن الكلبي** dedi: **يكسوم ابن أخي الأشرم** Peygamber’e (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) bir silah hediye etti; içinde **سهم لغب** vardı; ve onun **رعظه**’ında **معبلة** takılmıştı; sonra onun üzerinde doğrulttu; ve dedi: “O, **مستحكم الرصاف**’dır”; ve onu **قتر الغلاء** diye adlandırdı.

Ve **القتر** ve ayrıca **القترة**: **الزج** gibi bir uç demiri; demir uçlu, kısa; parmak ölçüsü kadar; yahut hedefe atılan kamışlar. Ve denildi: **القترة** bir tanedir, **القتر** çoğuldur; bu hâlde o, **سدرة** ve **سدر** بابındandır. **أبو حنيفة** dedi: Okların **القتر**’ı: **القطب** gibidir; bir tanesi **قترة**’dır; ve **القترة** ile **السروة** birdir.

Ve **القتر** ( **كتف** gibi): kibirli; **ثعلب**’den. Ve şu beyit okundu:

  نحن أجزنـا كـل ذيال قـتـر                      في الحج من قبل دآدى المؤتمر

Ve mecazdan: ona **القتير** ( **أمير** gibi) göründü: ak saç; yahut onun başlangıcı. **القتير**’in aslı, zırh halkalarının çivilerinin başlarıdır; onda görünür; saçın siyahlığında delip çıkan aklığa benzetildi. Ve eğer **الصحاح**’ta olduğu gibi “**الدرع**” deseydi daha iyi olurdu. **أبي عبيدة**’nin **كتاب الدرع والبيضة**’sinde şu lafzı okudum: Denir ki: kertenkele ( **الحرباء** )’nın iki ucuna —ki o, **الحرباء**’nın sonudur— halkanın iki ucunun iki yanından; sonra inceltilirler, sonra genişletilirler ki **الخرت**’ten çıkmasınlar; ve sanki onlar çekirgenin iki gözü gibidir: **قتيران**; çoğulu **قتائر** ve **قتر**. Ve **القتير** için, iç içe olduğunda ve halkayla aynı düzlüğünden dolayı neredeyse görünmediğinde: **قتير معقرب** denir. Dedi ki:

  وزرق من الماذى كره طعمها                      إلى المشرفيات القتير المعقرب

Ve **القتير**, çekirgenin göz bebeğine, ve yılanların göz bebeğine, ve yağmurdan **القطر**’a benzetilir. Ve onun için şahitler zikretti; burası onların yeri değildir.

Ve **القاتر** ve **المقتر** ( **محسن** gibi) —sonuncusu **الصاغاني**’ye göre— eyerlerden ve semerlerden: sırta iyi oturan; yani devenin sırtına; yahut onlardan yumuşak olan. Ve denildi: O, ne öne geçen ne geri kalan şeydir. **أبو زيد** dedi: O, semerlerin en küçüğüdür. **ابن دريد**’in **كتاب السرج واللجام**’ında, semerin sıfatları babında okudum: Ve **سرج قاتر**: ölçüsü güzel, mutedil olduğunda; ve onun karşısı **الحرج**’dir.

Ve **القترة** (ötre ile): avcının, insanın **قتار**’ını, yani kokusunu koruyan **ناموس**’u; **البصائر**’de olduğu gibi. Ve onda **أقتر** etti; nüshalarda böyle, **الإفعال** babından; doğrusu, **اللسان** ve **الأساس**’ta olduğu gibi: **اقتتر**; **الافتعال** babından. **الزمخشري** dedi: yani gizlendi. Ve **تقتر للصيد**: onu aldatmak için **القترة**’de gizlendi. **أبو عبيدة** dedi: **القترة**: avcının içine gizlendiği, kazdığı kuyu; çoğulu **قتر**. Ve **القثترة**: dışkıdan yahut çakıldan bir yığın; **قترا قترا** olur. **الأزهري** dedi: Bunun bir tashif olmasından korkarım; doğrusu **القمزة**’dir; çoğulu **قمز**; çakıl ve başkasından olan yığın için.

Ve **قتر الشيء**: onun bir kısmını bir kısmına kattı; ve aynı şekilde **قتره** (şeddeli) —daha önce geçtiği gibi—. Ve **قتر الدرع**: ona **قتيرا** yaptı; yani bir çivi; **الصاغاني** nakletti. Ve **قتر الشيء**: ona yapıştı; **أقتر** gibi; **الصاغاني** nakletti; ve ibaresinin nassı: “Ve **أقتر الرجل**: yapıştığında; **قتر** gibi.”

Ve mecazdan: onu **ابن قترة** (kesre ile) ısırdı: küçüklüğe kadar (küçük) habis bir yılan; onun zehri kurtuluş bırakmaz; **قترة السهم**’den türetilmiştir. Ve denildi: O, engereğin yavrusudur; ve o, bir karış kadardır; sıçrar, sonra düşer. **شمر** dedi: **ابن قترة**: küçük bir yılan; dürülür, sonra başa sıçrar; çoğulu **بنات قترة**. **ابن شميل** dedi: O, rengi toza çalan küçük, benekli; dürülür, sonra bir arşın yahut ona yakın sıçrar; ve o koşmaz. Denir: “Bu, **ابن قترة**’dir.” Ve şu beyit okundu:

  له منزل أنف ابن قترة يقترىبه السم لم يطعم نقاخا ولا بردا

Ve **قترة** bir özel addır; tenvin almaz. **الزمخشري** açıkça belirtti: O, ancak böyle adlandırıldı; sanki onunla atılan bir **قترة**’si varmış gibi. Dedi ki:

  أحدو لمولاتي وتلقى كسره                      وإن أبت فعضها ابن قتره

Ve mecazdan: **أبو قترة**: İblis; Allah Teâlâ ona lanet etsin; ve o onun künyesidir. Yahut **قترة**: şeytan için bir özel addır. Ve hadiste: “Allah’a sığının: **الأعميين**’den, ve **قترة**’den ve onun doğurduklarından.” **الخطابي** **إصلاح الألفاظ**’da dedi: **الأعميين** ile yangını ve seli kasteder. Ve **قترة** (kesre, sonra sükûn ile): İblis’in adlarındandır. Ve denildi: onun künyesi **أبو قترة**’dir. Hafız bunu **التبصير**’de böyle nakletti.

Ve **أقتر الرجل**: fakirleşti. Dedi ki:

  لكم مسجد الله المزوران، والحصىلكم قبصه من بين أثرى وأقترا

“**من بين من أثرى وأقتر**” demek ister. Ve hadiste: “Sonra anne-babası **أقتر** etti; ta ki **الأوفاض** ile birlikte oturdular”; yani fakirleştiler; ta ki fakirlerle birlikte oturdular. Ve denir: **أقتر**: malı azaldı; bununla beraber bir kalıntısı vardır; o hâlde o **مقتر**’dir. Ve **أقترت المرأة فهي مقترة**: **العود** ile tütsülendiğinde. Şair dedi:

  تراها الدهر مقترة كباء                      ومقدح صفحة فيها نقيع

Ve **القتور** ( **صبور** gibi): cimri. Denir: **رجل مقتر وقتور**. Ve Yüce sözü: **وكان الإنسان قتورا**. İnsanın cimrilik üzere yaratıldığına bir tenbihtir; **البصائر**’de böyle.

Ve **قتيرة** ( **جهينة** gibi): bir isim. Ve **قتيرة**: **تجيب**’den bir kabilenin babası; onlardan iki muhaddis: **محمد بن روح**; bir topluluktan rivayet etti; ondan **الحسن بن داوود ابن وردان**. Ve **الحسن بن العلاء القتيريان**: **عبد الصمد بن حسان**’dan; ondan **جابر بن قطن الخجندى**. Ve ondan kaçırdığı: **حبيب بن الشهيد القتيري**; **عقبة بن نجدة القتيري**’nin mevlası; ondan **يزيد بن أبي حبيب** rivayet etti. İmamlar, bütün bunlarda onu tasğîr ile ضبط ettiler; hafız ise **التبصير**’de onu fetha sonra kesre ile ضبط etti.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **القترة** (ötre ile): geçimin darlığı; ve o mecazdır. Ve **لحم قاتر**: onda **قتار** olduğunda; yağlılığından dolayı. Ve belki Araplar iç yağı ve eti **قتارا** kıldılar. Ondan **الفرزدق**’ın sözü:

  إليك تعرقنا الذرا بـرحـالـهـا                      وكل قتار في سلامى وفي صلب

Ve **كباء مقتر** ( **معظم** gibi). Ve **قترت النار**: duman çıkardı. Ve ben onu **أقترتها**. Ve **استقتره**: onunla güç yetirmeyi denedi; **الفارسي**’den. Ve **القترة** (ötre ile): kanalın musluğu. Ve denildi: O, suyun duvara girdiği deliktir; ve o mecazdır. Ve **رحل قاتر**: yani koruyucu; devenin sırtını yaralamaz. **الأساس**’ta: tencere gibi olduğunda; dalgalanmaz da yaralamaz.

Ve **القتير**: zırhın kendisidir. **ساعدة ابن جؤية** dedi: **ضبر لباسهم القتير مؤلب**. Ve o, zırhta olanın bir kısmının zırh makamına geçtiği şeylerdendir; ve o, **أبي عبيدة** üzerine müstedrektir; çünkü o, onu kitabında zikretmedi.

Ve **القترة** (ötre ile): pencere deliği; çoğulu **القتر**. Ondan onların sözü: “**اطلعن من القتر**”; yani deliklerden; ve o mecazdır. Ve onunla, **أبي أمامة** (Allah ondan razı olsun) hadisi tefsir edilmiştir: “Kim bir **قترة**’den bakarsa da gözü çıkarılırsa, o hederdir.” Ve **القترة** ayrıca: pencere, tandırın gözü, zırh halkası. Ve **قترة الباب**: kilit yeri; bunların hepsi mecazdır.

Ve **جوب قاتر**: yani takdiri güzel kalkan. Ondan **أبي دهبل الجمحى**’nin sözü:

  درعي دلاص شكها شك عجب                      وجوبها القاتر من سر اليلـب

Ve hadiste: “Onun önünde **يقتر** eder.” **ابن الأثير** dedi: yani ona uç demirleri düzlenir ve ona oklar toplanır; **التقتير**’dendir; ve o, birini ötekine yaklaştırmaktır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَتَرَ
1 قَتَرَ ذ , aor. قَتِرَ (S, Msb, K) and قَتُرَ , (Msb, K,) inf. n. قَتْرٌ and قُتُورٌ; (TK;) and قَتِرَ, aor. قَتَرَ ; (S, K;) It (roast meat, S, Msb, K, and a cookingpot, and burnt bone, and a perfume with which one fumigates, K, or aloes-wood, TA) exhaled its scent, smell, or odour; (S, Msb, K;) as also ↓ قتّر, inf. n. تَقْتِيرٌ. (K.) ― -b2- قَتَرَتِ النَّارُ The fire smoked. (TA.) -A2- قَتَرَ, aor. قَتُرَ and قَتِرَ , inf. n. قَتْرٌ and قُتُورٌ, It (sustenance) was barely sufficient; (K;) as also ↓ أَقْتَرَ. (CK: but this latter is omitted in the TA; and in a MS. copy of the K I find in its place أقْتَرُ, as a syn. of قَاتِرٌ and قَتُورٌ.) [This signification is implied in the K, but not expressed, and I think it doubtful.] ― -b2- قَتَرَ عَلَى عِيَالِهِ, aor. قَتُرَ and قَتِرَ inf. n. قَتْرٌ and قُتُورٌ; (S, Msb;) and ↓ قتّر عَلَيْهِمْ, (S, Msb, K,) inf. n. تَقْتِيرٌ; (S, Msb;) and ↓ اقتر, (S, Msb, K,) inf. n. اـِقْتَارٌ; (S, Msb;) He scanted his household, stinted them, or was niggardly or parsimonious towards them, in expenditure; (S, Msb, K;) like قَدَرَ: (S, art. قدر:) as though he took only the قُتَار [or scent] of a thing. (El-Basáïr.) وَلَمْ يَقْتُرُوا in the Kur, xxv. 67, signifies وَلَمْ يَقْتُرُوا عَمَّا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّفَقَةِ [Nor are sparing of what is incumbent on them, of expenditure]. (Fr.) You say also اللّٰهُ رِزْقَهُ ↓ أَقْتَرَ God made his means of subsistence strait, and scanty. (IAth.) And قُتِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ His means of subsistence were scanted, or straitened, to him, like فُدِرَ; (S, art. قدر;) and رِزْقُهُ ↓ تَقَتَّرَ [signifies the same]. (TA in art. حرف, &c.)

قتّر
2 قتّر ذ , inf. n. تَقْتِيرٌ: see 1. ― -b2- He excited, or raised, the scent termed قُتَار. (S.) ― -b3- قتّر لِلْأَسَدِ He put for the lion some flesh-meat (S, K) in the pitfall, (S,) that he might perceive its scent. (S, K.) ― -b4- قتّر لِلْوَحْشِ He (a hunter, TA) fumigated [himself or his clothes] with camels' dung, in order that the wild animals might not perceive his (the hunter's) smell, (K, TA,) and flee from him. (TA.) -A2- قتّر عَلَى عِيَالِهِ: see 1.

اقترت
4 اقترت ذ She (a woman) fumigated herself with aloes-wood. (S, K.) ― -b2- اقتر النَّارَ He made the fire to smoke. (TA.) -A2- اقتر على عِيَالِهِ: and اقتر اللّٰه رِزْقَهُ: see 1. ― -b2- Also اقتر He was, or became, poor, needy, or indigent: (S, K:) or his property became small, though some of it yet remained to him. (TA.) A poet says,
لَكُمْ قِبْصُهُ مِنْ بَيْنِ أَثْرَى وَأَقْتَرَا
meaning أَتْرَى وَأَقْتَرَ مِنْ بَيْنِ مَنْ [Ye have its multitude of people, of those who have become wealthy and of those who have become poor]. (S.) [Cited voce ثَرَا. See another ex. in a verse cited in art. عى, conj. 4.] -A3- See also 8.

5 تَقَتَّرَ see 1: -A2- and see also 8.

اقتتر
8 اقتتر ذ , (Msb,) or اقتتر فِى قُتْرَةٍ, (A, L, TA,) in the K, فِيهَا ↓ أَفْتَرَ, but this is a mistake, (TA,) He concealed, or hid, himself in a قُتْرَة. (A, L, Msb, TA.) And لِلصَّيْدِ ↓ تقتّر He hid himself in a قُتْرَة to deceive the wild animals, or game. (TA.)

قَتْرٌ
قَتْرٌ ذ What is barely sufficient, of sustenance; as also ↓ تَقْتِيرٌ: (K:) or what is barely sufficient to sustain life, of expenditure. (Lth.)

قُتْرٌ
قُتْرٌ ذ : see قُتُرٌ. -A2- A side, quarter, tract, or region; (S, K;) a dial. form of قُطْرٌ; (S;) as also ↓ قُتُرٌ: (K:) either side of a man: (JK, L:) pl. أَقْتَارٌ. (TA.)

قَتَرٌ
قَتَرٌ ذ and ↓ قَتَرَةٌ, (K,) or the latter, and the former is its pl., (S,) [or rather the former is a coll. gen. n., and the latter is the n. un.,] and ↓ قَتْرَةٌ, (K,) Dust; syn. غُبَارٌ, (S,) or غَبَرَهٌ: (K:) so in the Kur, lxxx. 41: (AO, S:) or the dust of an army: (Nh:) or dust-colour overspread with blackness: (T, TA:) or blackness and darkness. (Bd, Jel, lxxx. 41.)

قُتُرٌ
قُتُرٌ ذ [and app. ↓ قُتْرٌ, like قُطُرٌ and قُطْرٌ,] Aloes-wood with which one fumigates. (TA.) -A2- See also قُتْرٌ.

قَتْرَةٌ
قَتْرَةٌ ذ : see قَتَرٌ.

قُتْرَةٌ
قُتْرَةٌ ذ The نَامُوس [or lurking-place] of a hunter, (S, K,) which prevents his scent (قُتَار) [from being perceived by the wild animals]; (El-Basáïr:) the covert of a hunter, in which he hides himself from the game, or wild animals; such as a booth of reeds, and the like; (Msb;) a well, [or pit] which a hunter digs for himself that he may lie in wait therein: (AO:) pl. قُتَرٌ. (Msb, TA.) -A2- (tropical:) Straitness of the means of subsistence. (TA.)

قَتَرَةٌ
قَتَرَةٌ ذ : see قَتَرٌ.

قُتَارٌ
قُتَارٌ ذ The scent, smell, or odour, of roast meat; (El-Fárábee, S, Msb, K;) or of flesh-meat when roasted upon live coals: this is the sense in which the Arabs use it: (T, TA:) [or] it signifies also that of a cooking-pot: and of burnt bone: (K:) and of aloes-wood, (S,) or of بَخُور, (K,) i. e., aloes-wood which is burnt and with which one fumigates: (TA:) or the last odour of aloes-wood when one fumigates with it: (Fr, in the Kitáb el-Masádir:) or it has not this signification of the odour of aloes-wood, but the Arabs compare the liking of men in a time of dearth for the scent of roast meat to their liking for the odour of aloeswood: (T, TA:) or it signifies the smoke of cooked food: (Msb:) and the scent, or smell, of a man. (El-Basáïr.) ― -b2- It is also sometimes applied by the Arabs to Fat: and flesh. (TA.)

قَتُورٌ
قَتُورٌ ذ Barely sufficient sustenance; as also ↓ قَاتِرٌ, (K,) and ↓ أَفْتَرُ. (So in one copy of the K; but see 1.) [This signification is implied in the K, but not expressed; and I think it doubtful.] ― -b2- [One who scants his household;] niggardly, or parsimonious [towards his household in expenditure]; (K;) as also, [though not in so strong a sense,] ↓ مُقْتِرٌ (TA) [and ↓ قَاتِرٌ].

قَاتِرٌ
قَاتِرٌ ذ Flesh-meat exhaling its scent, smell, or odour [in roasting]: (S:) and having a scent by reason of its greasiness. (TA.) -A2- See also قَتُورٌ, in two places.

أَقْتَرُ
أَقْتَرُ ذ : see قَتُورٌ.

تَقْتِيرٌ
تَقْتِيرٌ ذ : see قَتْرٌ, and 2.

مُقْتِرٌ
مُقْتِرٌ ذ A woman fumigating herself with aloeswood. (S.) -A2- See also قَتُورٌ.

كِبَآءٌ مُقَتَّرٌ
كِبَآءٌ مُقَتَّرٌ ذ [A kind of aloes-wood made to exhale its odour]. (S.)

قَتَّرَهُ
2 قَتَّرَهُ ذ He prostrated him upon his side, عَلَى قُتْرِهِ [not على قُتْرَهٍ, as in the K]; (L;) he threw him down upon one of his two sides, عَلَى أَحَدِ قُتْرَيْهِ, having pierced him [with a spear]; (JK;) like قَطَّرَهُ.

اـِبْنُ قِتْرَةَ
اـِبْنُ قِتْرَةَ ذ The حَيَّة. (T in art. بنى.)

جَوْبٌ قَاتِرٌ
جَوْبٌ قَاتِرٌ ذ A shield of good dimensions. (S.) See يَلَبٌ.

##### Türkçe

**قَتَرَ**
1 **قَتَرَ** ذ , muzârîsi **قَتِرَ** (S, Msb, K) ve **قَتُرَ** , (Msb, K,) mastarı **قَتْرٌ** ve **قُتُورٌ**; (TK;) ve **قَتِرَ**, muzârîsi **قَتَرَ** ; (S, K;) O (kızarmış et, S, Msb, K, ve bir pişirme kabı, ve yanmış kemik, ve kendisiyle tütsülenilen bir koku, K, yahut öd ağacı, TA) kokusunu, rayihasını veya kokuşunu saldı; (S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **قتّر**, mastarı **تَقْتِيرٌ**. (K.) ― -b2- **قَتَرَتِ النَّارُ** Ateş duman çıkardı. (TA.) -A2- **قَتَرَ**, muzârîsi **قَتُرَ** ve **قَتِرَ** , mastarı **قَتْرٌ** ve **قُتُورٌ**, O (rızık) güç bela yeterli oldu; (K;) bunun gibi ↓ **أَقْتَرَ**. (CK: fakat bu sonuncusu TA’da düşürülmüştür; ve K’nın bir yazma nüshasında onun yerinde **أقْتَرُ** buluyorum; **قَاتِرٌ** ve **قَتُورٌ**’un eşanlamlısı olarak.) [Bu anlam K’da ima edilmiştir, fakat ifade edilmemiştir; ve ben onu şüpheli görüyorum.] ― -b2- **قَتَرَ عَلَى عِيَالِهِ**, muzârîsi **قَتُرَ** ve **قَتِرَ** mastarı **قَتْرٌ** ve **قُتُورٌ**; (S, Msb;) ve ↓ **قتّر عَلَيْهِمْ**, (S, Msb, K,) mastarı **تَقْتِيرٌ**; (S, Msb;) ve ↓ **اقتر**, (S, Msb, K,) mastarı **اـِقْتَارٌ**; (S, Msb;) O, ailesine kısıtlı verdi, onları kıstı, yahut harcamada onlara karşı cimri veya pinti oldu; (S, Msb, K;) **قَدَرَ** gibi: (S, md. قدر:) sanki bir şeyin yalnız **قُتَار**’ını [yahut kokusunu] almış gibi. (El-Basáïr.) Kur’ân’da, xxv. 67’de **وَلَمْ يَقْتُرُوا** şu anlama gelir: **وَلَمْ يَقْتُرُوا عَمَّا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّفَقَةِ** [Üzerlerine vacip olan harcamadan kısmadılar]. (Fr.) Sen ayrıca **اللّٰهُ رِزْقَهُ** ↓ **أَقْتَرَ** dersin: Allah onun geçim vasıtasını dar ve kıt kıldı. (IAth.) Ve **قُتِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ**: Onun geçim vasıtası kendisine kısıldı yahut daraltıldı; **فُدِرَ** gibi; (S, md. قدر;) ve **رِزْقُهُ** ↓ **تَقَتَّرَ** [aynısını ifade eder]. (TA, md. حرف, vb.)

**قتّر**
2 **قتّر** ذ , mastarı **تَقْتِيرٌ**: bk. 1. ― -b2- O, **قُتَار** diye adlandırılan kokuyu uyandırdı yahut yükseltti. (S.) ― -b3- **قتّر لِلْأَسَدِ** O, aslan için çukura (S, K) biraz et (S,) koydu; onun kokusunu algılasın diye. (S, K.) ― -b4- **قتّر لِلْوَحْشِ** O (bir avcı, TA) deve gübresiyle [kendini yahut elbiselerini] tütsüledi; vahşi hayvanlar onun (avcının) kokusunu algılamasın ve ondan kaçmasın diye. (K, TA,) (TA.) -A2- **قتّر عَلَى عِيَالِهِ**: bk. 1.

**اقترت**
4 **اقترت** ذ O (bir kadın) öd ağacıyla kendini tütsüledi. (S, K.) ― -b2- **اقتر النَّارَ** O, ateşi dumanlandırdı. (TA.) -A2- **اقتر على عِيَالِهِ**: ve **اقتر اللّٰه رِزْقَهُ**: bk. 1. ― -b2- Ayrıca **اقتر**: O, fakir, muhtaç yahut yoksul oldu: (S, K:) yahut malı azaldı; gerçi ondan bir kısmı yine kendisine kalmıştı. (TA.) Bir şair der ki,
لَكُمْ قِبْصُهُ مِنْ بَيْنِ أَثْرَى وَأَقْتَرَا
yani **أَتْرَى وَأَقْتَرَ مِنْ بَيْنِ مَنْ** [Zenginleşenlerden ve fakirleşenlerden olanların arasından, onun halk çokluğu sizindir]. (S.) [ثَرَا maddesinde zikredilmiştir. Başka bir örneğe, md. عى, bab 4’te zikredilen bir beyitte bak.] -A3- 8’e de bak.

5 **تَقَتَّرَ** bk. 1: -A2- ve ayrıca 8’e de bak.

**اقتتر**
8 **اقتتر** ذ , (Msb,) yahut **اقتتر فِى قُتْرَةٍ**, (A, L, TA,) K’da **فِيهَا** ↓ **أَفْتَرَ**; fakat bu bir hatadır, (TA,) O, bir **قُتْرَة** içinde gizlendi yahut saklandı. (A, L, Msb, TA.) Ve av için ↓ **تقتّر**: O, vahşi hayvanları yahut avı aldatmak için bir **قُتْرَة** içinde gizlendi. (TA.)

**قَتْرٌ**
**قَتْرٌ** ذ Rızıktan, güç bela yeterli olan şey; bunun gibi ↓ **تَقْتِيرٌ**: (K:) yahut harcamadan, hayatı sürdürmeye güç bela yeterli olan şey. (Lth.)

**قُتْرٌ**
**قُتْرٌ** ذ : bk. **قُتُرٌ**. -A2- Bir yan, taraf, bölge, saha yahut yöre; (S, K;) **قُطْرٌ**’un lehçe şekli; (S;) bunun gibi ↓ **قُتُرٌ**: (K:) bir adamın iki yanından her biri: (JK, L:) çoğulu **أَقْتَارٌ**. (TA.)

**قَتَرٌ**
**قَتَرٌ** ذ ve ↓ **قَتَرَةٌ**, (K,) yahut ikincisi; birincisi onun çoğuludur, (S,) [yahut daha doğrusu birincisi cins isimdir, ikincisi birim isimdir,] ve ↓ **قَتْرَةٌ**, (K,) Toz; eşanlamlısı **غُبَارٌ**, (S,) yahut **غَبَرَهٌ**: (K:) Kur’ân’da, lxxx. 41’de böyledir: (AO, S:) yahut bir ordunun tozu: (Nh:) yahut siyahlıkla kaplanmış toz rengi: (T, TA:) yahut siyahlık ve karanlık. (Bd, Jel, lxxx. 41.)

**قُتُرٌ**
**قُتُرٌ** ذ [ve görünüşe göre ↓ **قُتْرٌ**, **قُطُرٌ** ve **قُطْرٌ** gibi,] Kendisiyle tütsülenilen öd ağacı. (TA.) -A2- **قُتْرٌ**’e de bak.

**قَتْرَةٌ**
**قَتْرَةٌ** ذ : bk. **قَتَرٌ**.

**قُتْرَةٌ**
**قُتْرَةٌ** ذ Bir avcının **نَامُوس**’u [yahut pusu yeri]; (S, K,) onun kokusunun (**قُتَار**) [vahşi hayvanlarca algılanmasını] engelleyen; (El-Basáïr:) avdan yahut vahşi hayvanlardan gizlendiği avcı sığınağı; kamıştan bir kulübe ve benzeri gibi; (Msb;) bir kuyu [yahut çukur]; avcının, içinde pusu kurmak için kendisine kazdığı: (AO:) çoğulu **قُتَرٌ**. (Msb, TA.) -A2- (mecaz:) Geçim vasıtasının darlığı. (TA.)

**قَتَرَةٌ**
**قَتَرَةٌ** ذ : bk. **قَتَرٌ**.

**قُتَارٌ**
**قُتَارٌ** ذ Kızarmış etin kokusu, rayihası yahut kokuşu; (El-Fárábee, S, Msb, K;) yahut canlı köz üzerinde kızartıldığında etin kokusu: Arapların onu kullandığı anlam budur: (T, TA:) [yahut] ayrıca bir pişirme kabınınki anlamına gelir: ve yanmış kemiğinki: (K:) ve öd ağacınınki, (S,) yahut **بَخُور**’unki, (K,) yani yakılan ve kendisiyle tütsülenilen öd ağacı: (TA:) yahut onunla tütsülendiğinde öd ağacının son kokusu: (Fr, Kitáb el-Masádir’de:) yahut öd ağacının kokusu anlamı yoktur; fakat Araplar, kıtlık zamanında insanların kızarmış et kokusuna düşkünlüğünü, öd ağacı kokusuna düşkünlüklerine benzetirler: (T, TA:) yahut pişmiş yemeğin dumanı anlamına gelir: (Msb:) ve bir adamın kokusu yahut rayihası. (El-Basáïr.) ― -b2- Araplarca bazen Yağ’a da uygulanır: ve et’e. (TA.)

**قَتُورٌ**
**قَتُورٌ** ذ Güç bela yeterli rızık; bunun gibi ↓ **قَاتِرٌ**, (K,) ve ↓ **أَفْتَرُ**. (K’nın bir nüshasında böyledir; fakat 1’e bak.) [Bu anlam K’da ima edilmiştir, fakat ifade edilmemiştir; ve ben onu şüpheli görüyorum.] ― -b2- [Ailesine kısan kimse;] harcamada [ailesine karşı] cimri yahut pinti; (K;) bunun gibi, [gerçi o kadar kuvvetli bir anlamda değil,] ↓ **مُقْتِرٌ** (TA) [ve ↓ **قَاتِرٌ**].

**قَاتِرٌ**
**قَاتِرٌ** ذ Kızartmada kokusunu, rayihasını yahut kokuşunu salan et: (S:) ve yağlılığından dolayı kokusu olan. (TA.) -A2- İki yerde **قَتُورٌ**’a da bak.

**أَقْتَرُ**
**أَقْتَرُ** ذ : bk. **قَتُورٌ**.

**تَقْتِيرٌ**
**تَقْتِيرٌ** ذ : bk. **قَتْرٌ**, ve 2.

**مُقْتِرٌ**
**مُقْتِرٌ** ذ Öd ağacıyla kendini tütsüleyen bir kadın. (S.) -A2- **قَتُورٌ**’a da bak.

**كِبَآءٌ مُقَتَّرٌ**
**كِبَآءٌ مُقَتَّرٌ** ذ [Kokusunu salacak hâle getirilmiş bir tür öd ağacı]. (S.)

**قَتَّرَهُ**
2 **قَتَّرَهُ** ذ Onu yanının üzerine yüzüstü kapattı, **عَلَى قُتْرِهِ** [K’da olduğu gibi **على قُتْرَهٍ** değil]; (L;) onu iki yanından birinin üzerine yere attı, **عَلَى أَحَدِ قُتْرَيْهِ**, onu [bir mızrakla] delmiş olarak; (JK;) **قَطَّرَهُ** gibi.

**اـِبْنُ قِتْرَةَ**
**اـِبْنُ قِتْرَةَ** ذ **حَيَّة**. (T, **بنى** maddesinde.)

**جَوْبٌ قَاتِرٌ**
**جَوْبٌ قَاتِرٌ** ذ İyi ölçülerde bir kalkan. (S.) **يَلَبٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَتَرَ
قَتَرَ I ,  U ( n. ac. قَتْر 1 ,  قُتُوْر 27 ),
a.  Was sparing; economized.

b.  Was scanty, insufficient ( food ).

c.  [ 'Ala ], Stinted, scanted.

d.  Exhaled an odour.

e.  Smoked ( fire ).

قَتِرَ
قَتِرَ A ( n. ac. قَتَر 4 ),
a.  see supra (d) .

قَتَّرَ
قَتَّرَ II ,
a.  see I (c) , ( d ).

c.  [ La ], Laid snares for.

d.  [ Bain ], Brought together.

e.  Clung to.

f.  see IV (d) .

أَقْتَرَ
أَقْتَرَ IV ,
a.  see I (b) , ( c ) & II ( e ).

d.  Perfumed, fumigated himself.

e.  Lay in wait ( hunter ).

f.  Was, became poor.

تَقَتَّرَ
تَقَتَّرَ V ,
a.  Was irritated.

b.  [ La ], Made ready for ( fight ).

c.  Tried to deceive, ensnare.

d.  [ 'An ], Retreated, withdrew from.

e.  see IV (f) .

تَقَاْتَرَ
تَقَاْتَرَ VI ,
a.  Deceived each other.

اِقْتَتَرَ
اِقْتَتَرَ VIII ,
a.  see IV (e) .

قَتْر
قَتْر 1 ,
a.  Parsimony, niggardliness, avariciousness.

b.  Scanty fare.

قَتْرَة
قَتْرَة 1t ,
a.  see 4 .

قُتْر
قُتْر 3 , ( pl. أَقْتَاْر 38 ),
a.  Side; tract, region, quarter.

b.  aloes-wood.

قُتْرَة
قُتْرَة 3t , ( pl. قُتَر 9 ),
a.  Hut, covert; hunter's lurkingplace.

b.  straitness, straits. - قَتَر 4 ,  قَتَرَة 4t , Dust.

قُتُر
قُتُر 10 ,
a.  see 3 .

أَقْتَرُ
أَقْتَرُ 14 ,
a.  Dust-coloured, dusty.

b.  see 26 .

قَاْتِر
قَاْتِر 21 ,
a.  see 26 (a) , ( b ).

c.  LIght, easy ( saddle ).

قُتَاْر
قُتَاْر 24 ,
a.  Smell, odour ( of roast meat ).

b.  Flesh, fat.

قَتِيْر
قَتِيْر 25 ,
a.  Gray hairs.

قَتُوْر
قَتُوْر 26 ,
a.  Parsimonious, economical, sparing; niggardly, stingy.

b.  Insufficient.

قَتَّرَ
N. Ag. قَتَّرَ II ,
a.  see 26 (a) .

قَتَّرَ
N. Ac. قَتَّرَ II ,
a.  see 1 .

أَقْتَرَ
N. Ag. أَقْتَرَ IV ,
a.  see 21 (c) &  26 ( a ).

قِتْرِد
قِتْرِد ,  قُتَارِد
a.  Wealthy.

##### Türkçe

**قَتَرَ**
**قَتَرَ** I , U ( n. ac. **قَتْر** 1 , **قُتُوْر** 27 ),
a. Cimri oldu; iktisat etti.

b. Az oldu, yetersiz oldu (yiyecek).

c. [ 'Ala ], Kıstı, azalttı.

d. Koku saldı.

e. Duman çıkardı (ateş).

**قَتِرَ**
**قَتِرَ** A ( n. ac. **قَتَر** 4 ),
a. Yukarıya bak (d).

**قَتَّرَ**
**قَتَّرَ** II ,
a. I (c), (d)’ye bak.

c. [ La ], -e tuzaklar kurdu.

d. [ Bain ], Bir araya getirdi.

e. Yapıştı.

f. IV (d)’ye bak.

**أَقْتَرَ**
**أَقْتَرَ** IV ,
a. I (b), (c) ve II (e)’ye bak.

d. Koku sürdü, tütsülendi.

e. Pusu kurdu (avcı).

f. Fakir oldu, fakirleşti.

**تَقَتَّرَ**
**تَقَتَّرَ** V ,
a. Tahriş oldu.

b. [ La ], (savaş için) hazırlandı.

c. Aldatmaya, tuzağa düşürmeye çalıştı.

d. [ 'An ], Geri çekildi, uzaklaştı.

e. IV (f)’ye bak.

**تَقَاْتَرَ**
**تَقَاْتَرَ** VI ,
a. Birbirlerini aldattılar.

**اِقْتَتَرَ**
**اِقْتَتَرَ** VIII ,
a. IV (e)’ye bak.

**قَتْر**
**قَتْر** 1 ,
a. Cimrilik, pintilik, tamahkârlık.

b. Az yiyecek.

**قَتْرَة**
**قَتْرَة** 1t ,
a. 4’e bak.

**قُتْر**
**قُتْر** 3 , ( pl. **أَقْتَاْر** 38 ),
a. Yan; saha, bölge, semt.

b. Öd ağacı.

**قُتْرَة**
**قُتْرَة** 3t , ( pl. **قُتَر** 9 ),
a. Kulübe, siper; avcının gizlenme yeri.

b. Darlık, sıkıntılar. - **قَتَر** 4 , **قَتَرَة** 4t , Toz.

**قُتُر**
**قُتُر** 10 ,
a. 3’e bak.

**أَقْتَرُ**
**أَقْتَرُ** 14 ,
a. Toz renkli, tozlu.

b. 26’ya bak.

**قَاْتِر**
**قَاْتِر** 21 ,
a. 26 (a), (b)’ye bak.

c. Hafif, kolay (eyer).

**قُتَاْر**
**قُتَاْر** 24 ,
a. Koku, rayiha (kızarmış etin).

b. Et, yağ.

**قَتِيْر**
**قَتِيْر** 25 ,
a. Ak saçlar.

**قَتُوْر**
**قَتُوْر** 26 ,
a. Cimri, iktisatlı, tutumlu; pinti, eli sıkı.

b. Yetersiz.

**قَتَّرَ**
N. Ag. **قَتَّرَ** II ,
a. 26 (a)’ya bak.

**قَتَّرَ**
N. Ac. **قَتَّرَ** II ,
a. 1’e bak.

**أَقْتَرَ**
N. Ag. **أَقْتَرَ** IV ,
a. 21 (c) ve 26 (a)’ya bak.

**قِتْرِد**
**قِتْرِد** , **قُتَارِد**
a. Zengin.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قتر
قَتَرَ - يَقْتُرُ - قَتَر - قَتَرَة - قَتُوْر - أقترَ - يُقتِرُ - مُقتِر
قَتَرَ - يَقْتُرُ + الكائن: ضد أسرف: يُقِلُّ من اندفاعه وميله تجاه فعل معين: يبطئ ويخفف ويُلَطِّف من حدة سير الفعل الذي يقوم به، وخاصة من خوفه من نتائج غير مرضية منه، كما في الخوف من إنفاق المال
قَتَر: اسم فعل " قَتَرَ - يَقْتُرُ ": قِلَّة الاندفاع، والإحباط والانكماش عن فعل الفعل: كما في الامتناع عن الإنفاق، لحاجة أو بخل
قَتَرَة: على وزن " فـَعـَلة "اسم مفعول للمرة من " قَتَرَ - يَقْتُرُ ": " القَتَر " من أمر معلوم: هيئة الوجه والجسم حين يعاني المرء من الانكماش والجمود والإحباط والانكسار، بسبب الخوف من نتائج فعله المفترض: كما في هيئة الخائف من إنفاق ونفاذ المال لحاجة أو بخل
قَتُوْر: على وزن " فعول " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة حال من " قَتَرَ - يَقْتُرُ ": من يبالغ في الامتناع عن الفعل، وبخاصة إنفاق المال
أقترَ - يُقتِرُ: على وزن " أفعلَ " من "  قَتَرَ - يَقْتُرُ": جعله " يَقْتُرُ ": جعل نفسه " تَقْتُرُ ": حرص وأمر نفسه بالإمساك والحرص والبخل
مُقْتِر: اسم فاعل من " أقترَ - يُقتِرُ ": من يجعل نفسه " تَقْتُرُ ": تمتنع عن الفعل وبخاصة إنفاق المال
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " القصد والاتزان والاعتدال وعدم المبالغة والطغيان والتطرف في إنجاز عمل"، وهي:
لَطَفَ - يَلْطُفُ، خَفَّ- يَخِفُّ، قَصَدَ - يَقْصِدُ، فَرَطَ - يَفْرُطَُ، قَتَرَ - يَقْتُرُ، غَضَّ - يَغُضُّ
قَتَرَ - يَقْتُرُ - يقتروا
 	﴿والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان بين ذلك قواما(67)﴾ الفرقان
قَتَرٌ
 ﴿للذين أحسنوا الحسنى وزيادة ولا يرهق وجوههم قتر ولا ذلة أولئك أصحاب الجنة هم فيها خالدون(26)﴾ يونس ﴿ترهقها قترة (41)﴾ عبس
قترة
 ﴿للذين أحسنوا الحسنى وزيادة ولا يرهق وجوههم قتر ولا ذلة أولئك أصحاب الجنة هم فيها خالدون(26)﴾ يونس ﴿ترهقها قترة (41)﴾ عبس
قتورا
 ﴿قل لو أنتم تملكون خزائن رحمة ربي إذا لأمسكتم خشية الإنفاق وكان الإنسان قتورا (100)﴾ الإسراء
المُقْتِر
 ﴿لا جناح عليكم إن طلقتم النساء ما لم تمسوهن أو تفرضوا لهن فريضة ومتعوهن على الموسع قدره وعلى المُقْتِرِ قدره متاعا بالمعروف حقا على المحسنين(236)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [قتر] ق ت ر: القَتَرُ جمع قَتَرةٍ وهي الغبار ومنه قوله تعالى ﴿ترهقها قترة﴾ و القُتْرُ الجانب والناحية لغة في القطر و قَتَرَ على عياله أي ضيق عليهم في النفقة وبابه ضرب ودخل و قَتَّر تقتِيراًو أقْتَر أيضا ثلاث لغات وأقتر الرجل افتقر
الراغب
قتر
- القتر: تقليل النفقة، وهو بإزاء الإسراف، وكلاهما مذمومان، قال تعالى: }والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان بين ذلك قواما﴿[الفرقان/67]. ورجل قتور ومقتر، وقوله:﴾وكان الإنسان قتورا﴿[الإسراء/100]، تنبيه على ما جبل عليه الإنسان من البخل، كقوله:﴾وأحضرت الأنفس الشح﴿[النساء/128]، وقد قترت الشيء وأقترته وقترته، أي: قللته. ومقتر: فقير، قال:﴾وعلى المقتر قدره﴿[البقرة/236]، وأصل ذلك من القتار والقتر، وهو الدخان الساطع من الشواء والعود ونحوهما، فكأن المقتر والمقتر يتناول من الشيء قتاره، وقوله:﴾ترهقها قترة﴿[عبس/41]، نحو:﴾غبرة﴿(الآية:﴾ووجوه يومئذ عليها غبرة{ سورة عبس: آية 40) وذلك شبه دخان يغشى الوجه من الكذب. والقترة: ناموس الصائد الحافظ لقتار الإنسان، أي: الريح؛ لأن الصائد يجتهد أن يخفي ريحه عن الصيد لئلا يند، ورجل قاتر: ضعيف كأنه قتر في الخفة كقوله: هو هباء، وابن قترة: حية صغيرة خفيفة، والقتير: رؤوس مسامير الدرع.
ملخص اللسان:
1.     قَتَرَ يَقْتِرُ ويَقْتُر قَتْراً وقُتوراً، القَتْرُ والتَّقْتِيرُ: الرُّمْقةُ من العيش.
2.     وأَقْتَرَ الرجل: افتقر؛
3.     وقَتَرَ على عياله أَي ضيق  عليهم في النفقة.
4.     القَتْرُ  الرُّمْقةُ في النفقة.
5.     وأَقْتر الرجلُ  إِذا أَقَلَّ،
6.     والإِقْتارُ:  التضييق على الإِنسان في الرزق.
7.     والقَتْر: ضِيقُ العيش،
8.     والقَتَرُ: جمع القَتَرةِ، وهي الغَبَرة؛
9.     والقُتارُ ريح القِدْر،
10.                         والقُتارُ: ريح العُودِ الذي يُحْرق فَيُدَخَّنُ به؛
11.                         القَتَرةُ: غَبَرةُ  الجيش،
12.                        والقُتْر والقُتُر: الناحية والجانب،
13.                        وقَتَّرهُ: صرعه على قُتْرة.
14.                         وتَقَتَّر للأَمر: تهيأَ  له وغضب،
15.                        والتَّقَاتُر: التَّخاتل؛
16.                        والقَتِرُ: المتكبر؛
17.                        وقَتَرَ ما بين الأَمرين وقَتَّره: قَدَّره.
18.                         التَّقتيرُ أَن تدني  متاعك بعضه من بعض أَو بعضَ رِكابك إِلى بعض، تقول: قَتَّر بينها أَي  قارب.
19.                         والقُتْرةُ: صُنْبور القناة، وقيل هو الخَرْق الذي يدخل منه الماء  الحائط.
20.                         والقُتْرةُ: ناموس الصائد،
21.                        والقُتْرةُ: كُثْبَةٌ من  بعر أَو حصًى.
22.                        وقَتَرَ الشيءَ: ضمَّ بعضَه إِلى بعض.
لسان العرب
● - قتر: القَتْرُ والتَّقْتِيرُ: الرُّمْقةُ من العيش.  قَتَرَ يَقْتِرُ ويَقْتُر قَتْراً وقُتوراً، فهو قاتِرٌ وقَتُور  وأَقْتَرُ، وأَقْتَرَ الرجل: افتقر؛ قال:  لكم مَسْجِدا اللهِ: المَزورانِ، والحَصى  لكم قِبْصُهُ من بين أَثْرَى وأَقْتَرَا  يريد من بين مَنْ أَثْرَى وأَقْتَر؛ وقال آخر:  ولم أُقْتِرْ لَدُنْ أَني غلامُ  وقَتَّر وأَقْتَرَ، كلاهما: كَقَتَر. وفي التنزيل العزيز: والذين إِذا  أَنفقوا لم يُسْرِفوا ولم يُقْتِرُوا، ولم يَقتُروا؛ قال الفراء: لم  يُقَتِّروا عما يجب عليهم من النفقة. يقال: قَتَرَ وأَقْتَر وقَتَّر بمعنى  واحد. وقَتَرَ على عياله يَقْتُرُ ويَقْتِرُ قَتْراً وقُتُوراً أَي ضيق  عليهم في النفقة. وكذلك التَّقْتيرُ والإِقْتارُ ثلاث لغات. الليث: القَتْرُ  الرُّمْقةُ في النفقة. يقال: فلان لا ينفق على عياله إِلا رُمْقةً أَي ما  يمسك إِلا الرَّمَقَ. ويقال: إِنه لَقَتُور مُقَتِّرٌ. وأَقْتر الرجلُ  إِذا أَقَلَّ، فهو مُقتِرٌ، وقُتِرَ فهو مَقْتُور عليه. والمُقْترُ: عقيب  المُكْثرِ. وفي الحديث: بسُقْمٍ في بدنه وإِقْتارٍ في رزقه؛ والإِقْتارُ:  التضييق على الإِنسان في الرزق. ويقال: أَقْتَر الله رزقه أَي ضَيَّقه  وقلله. وفي الحديث: مُوسَّع عليه في الدنيا ومَقْتُور عليه في الآخرة. وفي  الحديث: فأَقْتَر أَبواه حتى جَلسَا مع الأَوْفاضِ أَي افتقرا حتى جلسا  مع الفقراء. والقَتْر: ضِيقُ العيش، وكذلك الإِقْتار. وأَقْتَر: قلَّ  مائه وله بقية مع ذلك. والقَتَرُ: جمع القَتَرةِ، وهي الغَبَرة؛ ومنه قوله  تعالى: وجوه يومئذ عليها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ؛ عن أَبي عبيدة،  وأَنشد للفرزدق:  مُتَوَّج برِداء المُلْكِ يَتْبَعُه  مَوْجٌ، تَرى فوقَه الرَّاياتِ والقَتَرا  التهذيب: القَتَرةُ غَبَرة يعلوها سواد كالدخان، والقُتارُ ريح القِدْر،  وقد يكون من الشِّواءِ والعظم المُحْرَقِ وريح اللحم المشويّ. ولمٌ  قاترٌ إِذا كان له قُتار لدَسَمه، وربما جعلت العرب الشحم والدسم قُتاراً؛  ومنه قول الفرزدق:  إِليكَ تَعَرَّفْنَا الذُّرَى بِرحالِنا،  وكلِّ قُتارٍ في سُلامَى وفي صُلْبِ  وفي حديث جابر، رضي الله عنه: لا تُؤْذِ جارَك بقُتار قِدْرك؛ هو ريح  القِدْر والشِّواءِ ونحوهما. وقَتِرَ اللحمُ  (* قوله« وقتر اللحم إلخ» بابه  فرح وضرب ونصر كما في القاموس) . وقَتَرَ يَقْتِرُ، بالكسر، ويَقْتُر  وقَتَّرَ: سطعت ريح قُتارِهِ. وقَتَّرَ للأَسد: وضع له لحماً في الزُّبْيةِ  يجد قُتارَهُ. والقُتارُ: ريح العُودِ الذي يُحْرق فَيُدَخَّنُ به؛ قال  الأَزهري: هذا وجه صحيح وقد قاله غيره، وقال الفراء: هو آخر رائحة العُود  إِذا بُخِّرَ به؛ قاله في كتاب المصادر، قال: والقُتارُ عند العرب ريح  الشِّواءِ إِذا ضُهّبَ على الجَمْر، وأَما رائحة العُود إِذا أُلقي على  النار فإِنه لا يقال له القُتارُ، ولكن العرب وصفت استطابة المُجْدِبين  رائحةَ الشِّواءِ أَنه عندهم لشدّة قَرَمِهم إِلى أَكله كرائحة العُود  لِطيبِهِ في أُنوفهم. والتَّقْتيرُ: تهييج القُتارِ، والقُتارُ: ريح البَخُور؛  قال طرفة:  حِينَ قال القومُ في مَجْلِسِهمْ:  أَقُتَارٌ ذاك أَم رِيحُ قُطُرْ؟  والقُطْرُ: العُود الذي يُتَبَخَّر به؛ ومنه قول الأَعشى:  وإِذا ما الدُّخان شُبِّهَ بالآ  نُفِ يوماً بشَتْوَةٍ أَهْضامَا  والأَهْضام: العود الذي يوقد ليُسْتَجْمَر به؛ قال لبيد في مثله:  ولا أَضِنُّ بمَغْبوطِ السَّنَامِ، إِذا  كان القُتَارُ كما يُسْتَرْوحُ القُطُرُ  أَخْبَرَ أَنه يَجُود بإِطعام اللحم في المَحْل إِذا كان ريح قُتارِ  اللحم عند القَرِمينَ كرائحة العود يُبَخَّر به. وكِباءٌ مُقَتَّر، وقَتَرت  النارُ: دَخَّنَت، وأَقْتَرْتُها أَنا؛ قال الشاعر:  تَراها، الدَّهْرَ، مُقْتِرةً كِباءً،  ومِقْدَحَ صَفْحةٍ، فيها نَقِيعُ  (* قوله« ومقدح صفحة» كذا بالأصل بتقديم الفاء على الحاء ولعله محرف عن  صفحة الاناء المعروف.)  وأَقْتَرَت المرأَةُ، فهي مُقْترةٌ إِذا تبخرت بالعود. وفي الحديث: وقد  خَلَفَتْهم قَتَرةُ رسولِ الله، صلى الله عليه وسلم؛ القَتَرةُ: غَبَرةُ  الجيش، وخَلَفَتْهم أَي جاءت بعدهم.  وقَتَّر الصائدُ للوحش إِذا دَخَّن بأَوبار الإِبل لئلا يجد الصيدُ  ريحَه فَيهْرُبَ منه.  والقُتْر والقُتُر: الناحية والجانب، لغة في القُطْر، وهي الأَقْتار  والأَقْطار، وجمع القُتْر والقُتُر أَقْتار. وقَتَّرهُ: صرعه على قُتْرة.  وتَقَتَّر فلانٌ أَي تهيأَ للقتال مثل تَقَطَّرَ. وتَقَتَّر للأَمر: تهيأَ  له وغضب، وتَقَتَّرهُ واسْتَقْتَرهُ: حاولَ خَتْلَه والاسْتِمكانَ به؛  الأَخيرة عن الفارسي، والتَّقَاتُر: التَّخاتل؛ عنه أَبضاً، وقد تَقَتَّر  فلان عنا وتَقَطَّر إِذا تَنَحَّى؛ قال الفرزدق:  وكُنَّا بهِ مُسْتَأْنِسين، كأَنّهُ  أَخٌ أَو خَلِيطٌ عن خَليطٍ تَقَتَّرَا  والقَتِرُ: المتكبر؛ عن ثعلب، وأَنشد:  نحن أَجَزْنا كلَّ ذَيَّالٍ قَتِرْ  في الحَجِّ، من قَبْلِ دَآدِي المُؤْتَمِرْ  وقَتَرَ ما بين الأَمرين وقَتَّره: قَدَّره. الليث: التَّقتيرُ أَن تدني  متاعك بعضه من بعض أَو بعضَ رِكابك إِلى بعض، تقول: قَتَّر بينها أَي  قارب.  والقُتْرةُ: صُنْبور القناة، وقيل هو الخَرْق الذي يدخل منه الماء  الحائط. والقُتْرةُ: ناموس الصائد، وقد اقتتر فيها. أَبو عبيدة: القُتْرةُ  البئر يحتفرها الصائد يَكْمُن فيها، وجمعها قُتَر. والقُتْرةُ: كُثْبَةٌ من  بعر أَو حصًى تكون قُتَراً قُتَراً. قال الأَزهري: أَخاف أَن يكون  تصحيفاً وصوابه القُمْزة، والجمع القُمَزُ، والكُثْبة من الحصى وغيره.  وقَتَرَ الشيءَ: ضمَّ بعضَه إِلى بعض. والقاترُ من الرحال والسروج:  الجَيِّدُ الوقوعِ على ظهر البعير، وقيل: اللطيف منها، وقيل: هو الذي لا  يَسْتَقْدمُ ولا يَسْتَأْخِرُ، وقال أَبو زيد: هو أَصغر السروج. ورحْل قاتِرٌ  أَي قَلِقٌ لا يَعْقِرُ ظهرَ البعير.  والقَتِيرُ: الشَّيْبُ، وقي: هو أَوّل ما يظهر منه. وفي الحديث: أَن  رجلاً سأَله عن امرأَة أَراد نكاحها قال: وبِقَدْرِ أَيّ النساء هِي؟ قال:  قد رَأَتِ القَتِيرَ، قال: دَعْها؛ القَتيرُ: المَشيب، وأَصلُ القَتِير  رؤوسُ مسامير حَلَق الدروع تلوح فيها، شُبّه بها الشيب إِذا نَقَبَ في سواد  الشعر. الجوهر: والقَتِيرُ رؤوس المسامير في الدرع؛ قال الزَّفَيانُ:  جَوارناً تَرَى لها قَتِيرَا  وقول ساعدة بن جؤية:  ضَبْرٌ لباسُهُمُ القَتِيرُ مُؤَلَّب  القَتِيرُ: مسامير الدرع، وأَراد به ههنا الدرع نفسها. وفي حديث أَبي  أمامة، رضي الله تعالى عنه: من اطَّلَعَ من قُتْرةٍ فَفُقِئَتْ عينه فهي  هَدَرٌ؛ القترة، بالضم: الكُوَّة النافذة وعين التَّنُّور وحلقة الدرع وبيت  الصائد، والمراد الأَول.  وجَوْبٌ قاتِرٌ أَي تُرْس حسن التقدير؛ ومنه قول أَبي دَهْبَلٍ  الجُمَحي:دِرْعِي دِلاصٌ شَكُّها شَكٌّ عَجَبْ،  وجَوْبُها القاتِرُ من سَيْرِ اليَلَبْ  والقِتْرُ والقِتْرةُ: نِصال الأَهْداف، وقيل: هو نَصْل كالزُّجّ حديدُ  الطرف قصير نحو من قدر الأُصبع، وهو أَيضاً القصب الذي ترمى به الأَهداف،  وقيل: القِتْرةُ واحد والقِتْرُ جمع، فهو على هذا من باب سِدْرة  وسِدْرٍ؛ قال أَبو ذؤيب يصف النخل:  إِذا نَهَضَتْ فيه تَصَعَّدَ نَفْرُها،  كقِتْرِ الغِلاءِ مُسْتَدِرٌّ صِيَابُها  الجوهري: والقِتْرُ، بالكسر، ضرب من النِّصال نحو من المَرْماة وهي سهم  الهَدَف، وقال الليث: هي الأَقْتار وهي سِهام صغار؛ يقال: أُغاليك إِلى  عشر أَو أَقلّ وذلك القِتْرُ بلغة هُذَيْل. يقال: كم فعلتم قِتْرَكُمْ،  وأَنشد بيت أَبي ذؤيب. ابن الكلبي: أَهْدى يَكْسُومُ ابن أَخي الأَشْرَم  للنبي ، صلى الله عليه وسلم، سلاحاً فيه سَهْمُ لَعِبٍ قد رُكِّبَتْ  مِعْبَلَةٌ في رُعْظِهِ فَقَوَّم فُوقَهُ وقال: هو مستحكم الرِّصافِ، وسماه  قِتْرَ الغِلاء. وروى حماد بن سلمة عن ثابت عن أَنس: أَن أَبا طلحة كان  يَرْمي والنبي، صلى الله عليه وسلم، يُقَتِّر بيت يديه وكان رامياً، فكان  أَبو طلحة، رضي الله تعالى عنه، يَشُور نَفْسَه ويقول له إِذا رَفَع شَخْصه:  نَحْري دون نَحْرِك يا رسول الله؛ يقتر بين يديه، قال ابن الأَثير: يُقَتِّر  بين يديه أَي يُسَوّي له النصالَ ويَجْمع له السهامَ، من التَّقْتِير،  وهو المقاربة بين الشيئين وإِدناء أَحدهما من الآخر، قال: ويجوز أَن يكون  من القِتْر، وهو نَصْل الأَهداف، وقيل: القِتْرُ سهم صغير، والغِلاءُ  مصدر غَالَى بالسهم إِذا رماه غَلْوةً؛ وقال أَبو حنيفة: القِتْر من السهام  مثل القُطْب، واحدته قِتْرةٌ؛ والقِتْرَة والسِّرْوَةُ واحد.  وابن قِتْرَةَ: ضرب من الحيات خبيث إِلى الصغر ما هو لا يسلم من لدغها،  مشتق من ذلك، وقيل: هو بِكْر الأَفْعى، وهو نحو من الشِّبْرِ يَنْزو ثم  يقع؛ شمر: ابن قِتْرَةَ حية صغيرة تنطوي ثم تَنْزو في الرأْس، والجمع بنات  قِتْرةَ؛ وقال ابن شميل: هو أُغَيْبِرُ اللون صغير أَرْقَطُ ينطوي ثم  يَنْقُز ذراعاً أَو نحوها، وهو لا يُجْرَى؛ يقال: هذا ابنُ قِتْرَة؛  وأَنشد:  له منزلٌ أَنْفُ ابنِ قِتْرَةَ يَقْتَري  به السَّمَّ، لم يَطْعَمْ نُقاخاً ولا بَرْدَا  وقِتْرَةُ معرفة لا ينصرف. وأَبو قِتْرة: كنية إِبليس. وفي الحديث:  تعوّذوا بالله من قِتْرةَ وما وَلَد؛ هو بكسر القاف وسكون التاء، اسم إِبليس.
مقاييس اللغة:
(قتر) القاف والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على تجميعٍ وتضييقٍ. من ذلك القُتْرة: بيت الصَّائد؛ وسمِّي قُترةً لضيقِهِ وتجمُّع الصَّائد فيه؛ والجمع قُتَر. والإقْتار: التَّضييق. يقال: قَتَرَ الرجلُ على أهله يَقتُر، وأقْتَر وقَتَّر. قال الله تعالى: ﴿والذَّينَ إذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا﴾ [الفرقان 67]. ومن الباب: القَتَر: ما يَغْشى الوجهَ من كَرْب. قال الله تعالى: {وَلاَ يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّة[ [يونس 26].والقَتَر: الغُبار. والقاتر من الرحال: الحسَنُ الوقوعِ على ظَهْر البعير. وهو من الباب، لأنَّه إذا وقع وُقوعاً حَسَناً ضَمَّ السَّنام. فأمَّا القُتَار فالأصل عندنا أنَّ صيادَ الأسدِ كان يُقتِّر في قُتْرتِه بلحمٍ يَجِدُ الأسدُ ريحَهُ فيُقْبِل إلى الزُّبْية، ثمَّ سمِّيت ريحُ اللَّحمِ المشويِّ كيف كان قُتَاراً. قال طرَفة:
وتَنادَى القومُ في نادِيهِمُ *** أقُتَارٌ ذاكَ أم رِيحُ قُطُرْ([2])
وقَتَّرت للأسد، إذا وضعتَ له لحماً يجد قُتارَه. قال ابن السِّكِّيت: قتَر اللَّحمُ. يَقْتُر: ارتفَع دخانُه، وهو قاتر.
ومن الباب القتير، وهو رؤوس الحَلَق في السَّردِ. والشَّيبُ يسمَّى قتيراً تشبيهاً برؤوس المسامير في البياضِ والإضاءة. وأمَّا القُتْر فالجانب، وليس من هذا لأنَّه من الإبدال، وهو القُطْر، وقد ذُكر.
ومما شذَّ عن هذا الباب: ابنِ قِتْرة: حيّةٌ خبيثةٌ، إلى الصِّغر ما هُو. كذا قال الفراء. قال: كأنَّه إنما سمِّي بالسَّهم الذي لا حديدة فيه، يقال له قِترَة، والجمع قِتْر
القاموس المحيط:
القَتْرُ والتَّقْتِيرُ الرُّمْقَةُ من العَيشِ. قَتَرَ يَقْتُرُ ويَقْتِرُ قَتْراً وقُتُوراً، فهو قاتِرٌ وقَتُورٌ وأقْتَرُ. وقَتَّرَ عليهم،وأقْتَرَ ضَيَّقَ في النَّفَقَةِ. والقَتَرُ والقَتَرَةُ، محرَّكتينِ، والقَتْرَةُ، بالفتح الغَبَرَةُ، وكهُمامٍ ريحُ البَخُورِ والقِدْرِ والشِّوَاءِ والعَظْمِ المُحْرَقِ. قَتِرَ، كفَرِحَ ونَصَرَ وضَرَبَ، وقَتَّرَ تَقْتِيراً سَطَعَتْ رائحَتُهُ. وقَتَّرَ للأَسَدِ تَقْتيراً وضَعَ له لَحْماً يَجِدُ قُتارَهُ،
لِلوَحْشِ: دَخَّنَ بِأَوْبَارِ الإِبِلِ لِئَلاَّ يَجِدَ ريحَ الصَّائِد، فلاناً: صَرَعَه على قُتْرَةٍ. وقَتَّرَ بينهما تَقْتيراً: قارَبَ. والقُتْرُ، بالضم وبضَّمتينِ: الناحِيَةُ، والجانِبُ ج: أقْتارٌ. وتَقَتَّرَ: غَضِبَ، وتَنَفَّشَ، للأَمْرِ: تَهَيَّأ له، فُلاناً: حاوَلَ خَتْلَهُ، عنه: تَنَحَّى. والتَّقاتُرُ: التَّخَاتُلُ. والقَتْرُ: القَدْرُ، ويُحَرَّكُ، وبالكسر: نَصْلٌ لِسهامِ الهَدَفِ، أو قَصَبٌ يُرْمَى بها الهَدَفُ. وككتفٍ: المُتَكَبِّرُ. وكأميرٍ: الشَّيْبُّ، أو أولُهُ، ورُؤُوسُ مَساميرِ الدُّرُوعِ. والقاتِرُ والمُقْتِرُ، كمُحْسِنٍ، من الرِّحالِ والسُّرُوجِ: الجَيِّدُ الوُقُوعِ على الظَّهْرِ، أو اللطيفُ منها. والقُتْرَةُ، بالضم: ناموسُ الصائِدِ، وقد أقْتَرَ فيها، وكُثْبَةٌ من بَعَرٍ أو حَصًى. وقَتَرَ الشيءَ: ضَمَّ بعضَه إلى بعضٍ، الدِّرْعَ: جَعَلَ فيها قتِيراً، الشيءَ: لَزِمَهُ، كأَقْتَرَ.وابنُ قِتْرَةَ، بالكسر: حَيَّةٌ خبيثَةٌ إلى الصِّغَرِ. وأبو قِتْرَةَ: إبليسُ، لَعَنَه الله تعالى، أو قِتْرَةُ: عَلَمٌ للشَّيطانِ. وأقْتَرَ: افْتَقَرَ، المرأةُ: تَبَخَّرَتْ بالعودِ. والقَتُورُ: البَخيلُ. وكجُهَينة: اسمٌ، وأبو قَبيلةٍ من تُجِيبَ، منهم: المُحدِّثانِ محمدُ بنُ رَوْحٍ، والحسنُ بنُ العَلاءِ القُتَيْريانِ.
تاج العروس:
ق - ت - ر
القَتْرُ والتَّقْتِيرُ : الرُّمْقَةُ من العَيْشِ . وقال اللّيْث : القَتْرُ : الرُّمْقَةُ في النَّفَقَة قَتَرَ يَقْتُرُ بالضَّمّ ويَقْتِرُ بالكَسْرِ قَتْراً وقُتُوراً كقُعُود فهو قاتِرٌ وقَتُورٌ كصَبُور وقَتَّرَ عَلَيْهِم تَقْتِيراً وأَقْتَرَ إِقْتَاراً : ضَيَّقَ في النَّفَقَةِ وقُرِئَ بهما قولُه تعالَى : لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وقال الفَرّاءُ : لم يُقَتِّرُوا عَمَّا يَجِبُ عَلَيْهِم من النَّفَقَة . وفاتَتْه اللُّغَةُ الثالِثَة وهي : قَتَرَ عَلَى عِيَالِه يَقْتِرُ ويَقْتُرُ قَتْراً وقُتُوراً : ضَيَّقَ عليهم فالقَتْر والتَّقْتِيرُ والإِقْتَارُ ثلاثُ لُغَاتٍ صَرَّح به في المُحْكَم . وفي الحديث : بِسُقْمٍ في بَدَنِه وإِقْتَارِ في رِزْقِه قال ابنُ الأَثِيرِ : يقال : أَقْتَرَ اللهُ رِزْقَه أَي ضَيَّقَهُ وقَلَّلَهُ . وقال المُصَنّف في البَصَائر : كأَنَّ المُقْتِرَ والمقُتَر يَتَناولُ من الشَّيْءِ قُتَارَهُ . والقَتَرُ والقَتَرَةُ - محرّكَتَيْن - والقَتْرُ بالفَتْح : الغَبَرَةُ - ومنه قولُه تَعالَى : وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ - عن أَبي عُبَيْدَةَ وأَنشد للفَرَزْدَق :
مُتَوَّج برِداءِ المُلْكِ يَتْبَعُهُ ... مَوْجٌ تَرَى فَوْقَهُ الرّايَاتِ والقتَرَا
وفي التَّهْذِيب : القَتَرَةُ : غَبَرَةٌ يَعْلُوها سَوَادٌ كالدُّخانِ . وفي النّهَايَة : القَتَرَةُ : غَبَرَةُ الجَيْشِ . والقُتَارُ كهُمَامٍ : رِيحُ البَخُورِ وهو العُودُ الذي يُحْرَقُ فَيُدَخَّنُ له قال الأَزْهَرِيّ : وهو صَحِيح . وقال الفَرّاءُ : هو آخِرُ رائحَةِ العُودِ إِذا بُخِّرَ به ؛ قاَله في كِتاب المَصَادِر . وقال طَرَفَةُ :
حِينَ قالَ القَوْمُ في مَجْلِسِهِمْ ... أَقُتَارٌ ذاكَ أَمْ رِيحُ القُطُرْ والقُطُرُ : العُودُ الذي يُتَبَخَّرُ به . والقُتَارُ : رِيحُ القِدْرِ وقد يكونُ من الشِّواءِ والعَظْمِ المُحْرَقِ وريِحُ اللّحْمِ المَشْوِيّ . وفي حديثِ جابرٍ : لا تُؤْذِ جارَك بقُتَارِ قِدْرِكَ هو رِيحُ القِدْرِ والشِّواءِ ونَحْوِهما . وفي التَّهْذِيب : القُتَارُ عند العَرَب : رِيحُ الشِّواءِ إِذا ضُهِّبَ على الجَمْرِ وأَمّا رائِحَةُ العُودِ فإِنّه لا يُقَالُ له القُتَارُ ولكنّ العرَبَ وَصَفَت اسْتطابَةَ المُجْدِبِينَ رائحَةَ الشِّواءِ أَنّه عندهم لِشِدَّةِ قَرَمِهِم إِلى أَكْلِه كرائحَةِ العُودِ لِطِيبِة في أُنُوفهم وقال لَبِيدٌ :
ولا أَضِنُّ بمَعْبُوطِ السَّنَامِ إِذا ... كانَ القُتَارُ كَمَا يُسْتَرْوَحُ القُطُرُ أَخْبَرَ أَنَّه يَجُودُ بإِطْعَامِ اللَّحْمِ في المَحْلِ إِذا كان رِيحُ قُتارِ اللَّحْمِ عند القَرِمِين كرائحَةِ العُودِ يُبَخَّر به . قَتَرَ اللَّحْمُ كفَرِحَ ونَصَرَ وضَرَبَ وقَتَّر تَقْتِيراً : سَطَعَتْ رائحَتُه أَي رِيحُ قُتَارِه . والتَّقْتِيرُ : تَهْيِيجُ القُتَارِ . وقَتَّرَ للأَسَدِ تَقْتِيراً : وَضَعَ له لَحْماً في الزُّبْيَةِ يَجِدُ قُتَارَه أَي رِيحَه أَو قَتَّرَ الصائدُ للوَحْشِ إِذا دَخَّنَ بأَوْبارِ الإِبلِ لئلاَّ يَجِدَ رِيحَ الصائِدِ فيَهْرُب منه . وقَتَّرَ فُلاناً : صَرَعَه على قُتْرَةٍ بالضَّمِّ . وقَتَّرَ بَيْنَهُمَا تَقْتِيراَ : قارَبَ وقال اللَّيْثُ : التَّقْتِيرُ : أَنْ تُدْنِيَ مَتَاعَك بَعْضَه من بَعْض أَو بَعْضَ رِكَابِكَ من بَعْض . والقُتْرُ بالضَّمّ وبضَمَّتَيْن : النَّاحِيَة والجانبِ لغةٌ في القُطْرِ وهي الأَقْتَارُ والأَقْطَار . وتَقَتَّرَ : غَضِبَ وتَنَفَّشَ وتَقَتَّرَ للأَمْرِ : تَهَيَّأَ لَهُ وغَضِبَ وتَقَتَّرَ فلانٌ للقِتَالِ : مثل تَقَطَّرَ . وقال الزمخشريّ : تَقَتَّر للأَمْرِ إِذا تَلَطَّفَ له وهو مَجاز و . تَقَتَّرَ فُلاناً : حاوَلَ خَتْلَهُ والاسْتِمْكَانَ به كاسْتَقْتَرَه الأَخيرةُ عن الفَاِرسيّ وقد تَقَتَّرَ عَنْه وتَقَطَّرَ إِذا تَنَحَّى قال الفرزدقُ :
وكُنَّا به مُسْتَأْنِسِينَ كأَنَّهُ ... أَخٌ أَو خَلِيطٌ عن خَلِيطٍ تَقَتَّرَا والتَّقَاتُرُ : التَّخاتُل عنه أَيضاً . والقَتْرُ بالفَتْح : القَدْرُ كالتَّقْتِيرِ ؛ هكذا ذَكَرَهُمَا صاحبُ اللّسَان . يقال : قَتَرَ ما بَيْنَ الأَمْرَيْن وقَتَّرَه : قَدَّرَه . وقال الصاغانيّ : القَتْرُ بالفَتْح : التَّقْدِيرُ . يقال : اقْتُرْ رُؤُوسَ المَسَامِيرِ أَي قَدِّرْهَا فلا تُغْلِّظْهَا فتَخْرِمَ الحَلْقَةَ ولا تُدَقِّقها فتَمْرَجَ وتَسْلَس . ويُصَدِّق ذلك قولُ دُرَيْدِ بنِ الصِّمَّة :
" بَيْضَاءُ لا تُرْتَدَي إِلاَّ إِلى فَزَعٍمِنْ نَسْجِ دَاوُودَ فِيها السَّكُّ مَقْتُورُ ويُحَرِّك . والقِتْرُ بالكَسْرِ : نَصْلٌ لِسَهامِ الهَدَفِ وقال الجوهريّ : القِتْرُ : ضَرْبٌ من النِّصالِ . وفي التَّكْمِلَة : القِتْرُ بالكسر : السَّهْمُ الذي لا نَصْلَ فيه فيما يُقَال . وقال اللَّيْث : هي الأَقْتَارُ وهي سِهَامٌ صِغارٌ . يقال أُغَالِيكَ إِلى عَشْرٍ أَو أَقَلَّ فذلِكَ القِتْرُ بلُغَة هُذَيْل يُقَال : كم جَعَلْتُم قِتْرَكُم ؟ وأَنشد قولَ أَبي ذُؤَيْبٍ يصفُ النَّخْل :
إِذا نَهَضَتْ فِيه تَصعَّدَ نَفْرَها ... كقِتْرِ الغِلاءِ مُسْتَدِرّاً صِيَابُهَا
القِتْرُ : سَهْمٌ صغيرٌ . والغِلاَءُ : مصدرُ غالَى بالسَّهْمِ إِذا رَمَاه غَلْوَةً . وقال ابنُ الكَلْبيّ : أَهْدَى يَكْسُومُ ابنُ أَخِي الأَشْرَم للنَّبيّ صلَّى الله عليه وسلَّم سِلاحاً فيه سَهْمٌ لَغْبٌ وقد رُكِّبت مِعْبَلَةٌ في رُعْظِه فقَوَّم فُوقَه وقال : هو مُسْتَحْكِمُ الرِّصافِ وسَمّاهُ قِتْرَ الغِلاَءِ . والقِتْرُ والقِتْرَةُ أَيضاً : نَصْلٌ كالزُّجِّ حَدِيدُ الطَّرْفِ قَصِيرٌ نحوٌ من قَدْرِ الإِصبع أَو قَصَبٌ يُرْمَى بها الهَدَفُ . وقِيلَ : القتْرَةُ وَاحِدَة والقِتْرُ جَمْعٌ فهو على هذا من بابِ سِدْرَةٍ وسِدْرٍ . وقال أبو حَنيفَةَ : القِتْرُ من السِّهام : مثلُ القُطْبِ واحِدَتُه قِتْرَةٌ والقِتْرَةُ والسِّرْوَة واحِدٌ . والقَتِرُ ككَتِفٍ : المُتَكَبِّرُ عن ثعلب وأَنشد :
نَحْنُ أَجَزْنَا كُلَّ ذَيّالٍ قَتِرْ ... في الحَجِّ من قَبْلِ دَآدِى المُؤْتَمِرْ ومن المَجَاز : لاحَ به القَتِيرُ كأَمِير : الشِّيْبُ أَوْ أَولُه . وأَصْلُ القَتِير رُؤُوسُ مَسَامِير حَلَقِ الدُّرُوعِ تَلُوحُ فيها شَبَّهَ به الشِّيْبَ إِذا ثَقَّبَ في سَوَادِ الشَّعرِ ولو قال الدِّرْع كما في الصحاح كانَ أَحسنَ . وقرأْتُ في كتاب الدِّرْع والبَيْضَة لأَبي عُبَيْدَةَ ما نَصّه : ويُقَال لطَرَفَيِ الحِرْباءِ اللَّذَيْنِ هُمَا نِهَايَةُ الحِرْبَاءِ من ناحِيَتَيْ طَرَفَيِ الحَلْقَةِ ثم يُدَقَّانِ فيَعْرُضَانِ لئلاّ يَخْرُجَا من الخَرْت وكأَنّهما عَيْنَا الجَرَادَةِ : قَتِيرَانِ والجَمْع قَتَائِرُ وقُتُرٌ ويُقَال للقَتِيرِ إِذا كانَ مُدَاخَلاً ولا يَكَادُ يُرَى من اسْتوَائه بالحَلْقَةِ : قَتِيرٌ مُعَقْرَبٌ قال :
وزُرْق من الماذِىِّ كَرَّهَ طَعْمَهَا ... إِلى المَشْرَفِيّاتِ القَتِيرُ المُعَقْرَبُ ويُشَبَّهُ القَتِيرُ بحَدَقِ الجَرادِ وبحَدَقِ الأَساوِدِ وبالقَطْر من المَطَرِ . وذَكَرَ لها شَواهِدَ ليس هذا مَحَلَّها . والقاتِرُ والمُقْتِرُ كمُحْسِن الأَخيرةُ للصاغانيّ مِنَ الرِّحالِ والسُّرُوجِ : الجَيِّدُ الوُقُوعِ على الظَّهْرِ أَيْ ظَهْرِ البَعِيرِ أَو اللَّطِيفُ منها وقِيل : هو الذي لا يَسْتَقْدِمُ ولا يَسْتَأْخِرُ وقال أَبو زَيْد : هو أَصْغَرُ السُّروجِ . وقَرأْتُ في كتاب السَّرْج واللِّجام لابنِ دُرَيْد في بابِ صفاتِ السَّرْج : وسَرْجٌ قاتِرٌ إِذا كَانَ حَسَنَ القَدِّ مُعْتَدِلاً ويُقَابِلُهُ الحَرَجُ . والقُتْرَةُ بالضَّمّ : نامُوسُ الصائدِ الحَافِظُ لِقُتارِ الإِنْسَان أَي رِيحِه كما في البَصَائر وقد أَقْتَرَ فيِها هكذا في النُّسَخ من باب الإِفْعَال والصَّوابُ كما في اللّسَان والأَسَاس : اقْتَتَرَ فيها من باب الافْتِعَال قال الزمخشريّ : أَي اسْتَتَر . وتَقَتَّر للصَّيدِ : تَخَفَّى في القُتْرَة ليَخْتِلَه . وقال أَبو عُبَيْدَة : القُتْرَةُ : البِئْرُ يَحْتَفِرُهَا الصائدُ يَكْمُنُ فيها وجَمْعُهَا قتر والقثتْرةُ : كُثْبَةٌ من بَعرٍ أَو حَصَىً تكونُ قُتَراً قُتَراً . قال الأزهريّ : أَخاف أَنْ يَكُونَ تصحيفاً وصَوابُه القُمْزَةُ والجَمْعُ قُمَز للكُثْبَةِ من الحَصَى وغَيْرِه . وقَتَرَ الشيءَ : ضَمَّ بعضَه إِلى بَعْضٍ وكذلك قَتَّرَه بالتَّشْدِيد كما تقدّم وقَتَرَ الدِّرْعَ : جَعَلَ لها قَتِيراً أَي مِسْمَاراً ؛ نَقله الصاغانيّ . وقَتَرَ الشَّيْءَ : لَزِمَه كأَقْتَرَ نقله الصاغانيّ ونَصّ عِبَارتِه : وأَقْتَرَ الرَّجُلُ إِذا لَزِمَ مِثْلُ قَتَرَ . ومن المَجَازِ : عَضَّهُ ابنُ قِتْرَةَ بالكَسْرِ : حَيَّةٌ خَبِيثَةٌ إِلى الصِّغَر ما هُوَ لا يَنْجُو سَمِيمُهَا مشتقٌّ من قِتْرَةِ السَّهْمِ وقيل : هو بِكْرُ الأَفْعَى وهو نَحْوُ الشِّبْر يَنْزُو ثمّ يَقَعُ . وقال شَمِرٌ : ابنُ قِتْرَةَ : حَيَّةٌ صغيرةٌ تَنْطَوِي ثم تَنْزُو في الرَّأْس والجمعُ بَناتُ قِتْرَةَ . وقال ابنُ شُمَيْل : هو أُغَيْبرُ اللَّوْنِ صَغِير أَرْقَطُ يَنْطَوِي ثم يَنْقُزُ ذِراعاً أَو نحوَها ؛ وهو لا يُجْرَى يُقَالُ : هذا ابنُ قِتْرَةَ . وأَنشد :
" له مَنْزِلٌ أَنْفُ ابنِ قِترَةَ يَقْتَرِىبِهِ السّمَّ لم يَطْعَمْ نُقَاخاً ولا بَرْدَا
وقِتْرَةُ مَعْرفةٌ لا يَنْصَرِف . وصَرَّحَ الزَّمخشريّ أَنّها إنَّمَا سُمِّيتْ بذلك كأَنَّ لها قِتْرةً تَرْمِى بها قال :
أَحْدُو لِمَوْلاتِي وتُلْقِى كِسْرَهْ ... وإِنْ أَبَتْ فعَضَّها ابنُ قِتْرَهْ ومن المَجاز : أَبو قِتْرةَ : إِبْلِيسُ لَعَنَهُ اللهُ تَعَالَى وهي كُنْيَتُه أَو قِتْرَةُ : عَلَمٌ للشَّيْطَانِ وفي الحَدِيث : تَعَوَّذُوا باللهِ من الأَعْمَيَيْنِ ومن قِتْرَةَ وما وَلدَ . قال الخَطّابِيّ في إِصلاح الأَلفاظ : يُرِيدُ بالأَعْمَيَيْن الحَرِيقَ والسَّيْلَ . . وقِتْرَةُ بكَسْرِ فَسُكُون : من أَسماءِ إِبْلِيسَ . وقيل : كُنْيَتُه أَبو قِتْرَة . وهكذا نَقَلَهُ الحَافِظ في التَّبْصِير . وأَقْتَرَ الرَّجل : افْتقر قال
" لَكمْ مَسْجِد اللهِ المَزُورَانِ والحَصَىلَكُمْ قِبْصُهُ من بَيْنِ أَثْرَى وأَقتَرَا يريدُ من بَيْنِ من أَثرَى وأَقْتَر . وفي الحَدِيثِ : فَأقْتَرَ أَبَواه حَتَّى جَلضسَا مع الأَوْفاض أَي افْتَقَرا حَتَّى جَلَسَا مع الفقَرَاءِ . ويُقَالُ : أَقْتَر : قَلَّ مالُه ولَه بَقِيَّةٌ مع ذلك فهو مُقْتِرٌ . وأَقْتَرتِ المَرْأةُ فهي مُقْتِرَةٌ إِذا تَبَخَّرَت بالعُودِ قال الشاعِر :
تَرَاهَا الدَّهْرَ مُقْتِرَةً كِبَاءً ... ومِقْدَحَ صَفْحَةٍ فيها نَقِيعُ والقَتُورُ كصَبُور : البَخِيلُ يقال : رَجُل مُقَتِّرٌ وقَتَورٌ . وقولُه تعالى : وَكانَ الإِنْسَانُ قَتوراً . تَنْبِيهٌ على ما جُبِلَ عليه الإِنْسَانُ من البُخْل كذا في البَصَائر . وقُتَيْرَةُ كجُهَيْنةَ : اسمٌ وقُتَيْرَةُ : أَبو قَبِيلَةٍ من تجُيِب َ منهم المُحَدِّثانِ مُحَمّدُ بنُ رَوْحٍ حَدَّث عن جماعَة وعنه الحَسنُ بنُ داوُودَ ابنِ وَرْدَانَ ؛ والحَسَنُ بنُ العَلاءِ القُتَيْرِيّانِ عن عَبْدِ الصَّمَدِ بنِ حَسّانَ وعنه جابِرُ بنُ قَطَنٍ الخُجَنْدىّ . وفاتَهُ حَبِيبُ بنُ الشّهِيد القُتَيْرِيُّ مَوْلَى عُقْبَةَ بنِ نَجْدَةَ القُتَيْرِيِّ رَوَى عنه يَزِيدُ بن أَبِي حَبِيب ؛ هكذا ضَبَطَهُ الأَئِمَّة بالتَّصْغِيرِ في كلّ ذلك وضَبَطَهُ الحافِظُ في التَّبْصِير بفَتْح فكَسر . وممّا يُسْتَدْرك عليه : القُتْرَة بالضَّمِّ : ضِيقُ العَيْشِ وهو مَجازٌ . ولحمٌ قاتِرٌ إِذا كانَ لَهُ قُتَارٌ لِدَسَمِه ورُبّمَا جَعَلَتِ العربُ الشَّحْمَ واللَّحْمَ قُتَاراً ومنه قولُ الفَرَزْدَقِ :
إِلَيْكَ تَعَرَّقْنَا الذُّرَا برِحَالِهَا ... وكُلَّ قُتَارٍ في سُلامَى وفي صُلْبِ وكِبَاءٌ مُقَتَّر كمُعَظَّم . وقَتَرَتِ النارُ : دَخَّنَت . وأَقْتَرتُهَا أَنا . واسْتَقْتَرَهُ : حاوَل الاسْتمكانَ به ؛ عن الفَارِسيّ . والقُتْرَةُ بالضَّمّ : صُنْبُورُ القَنَاةِ . وقِيل : هو الخَرْقُ الَّذِي يَدْخُل منه الماءُ الحائطَ وهو مَجاز . ورَحْلٌ قاتِرٌ أَي واَقٍ لا يَعْقِرُ ظَهْرَ البَعِيرِ . وفي الأَساسِ : إِذا كانَ قَدْراً لا يَمُوجُ فيَعْقِر . والقَتِيرُ : الدِّرْعُ نَفْسُهَا قال سَاعِدَةُ ابن جُؤَيَّةَ : ضَبْرٌ لِبَاسُهُمُ القَتِيرُ مُؤَلَّبُ . وهو مما جاءَ بَعْض ما في الدّرعِ فقامَ مَقَامَ الدِّرْعِ وهو مستدرَكٌ على أَبي عُبَيْدَةَ فإِنّه لم يذكُرْه في كِتابه . والقُتْرَة بالضَّمّ : الكُوَّةُ والجَمْعُ القُتَر ومنه قولُهم : اطَّلَعْنَ من القُتْر أَي الكُوَى وهُوَ مجازٌ وبه فُسِّرَ حَدِيثُ أَبي أُمَامَة رَضِيَ الله عنه : مَنْ اطَّلعَ من قُتْرَةٍ ففُقِئَتْ عَيْنُه فَهِيَ هَدَرٌ . والقُتْرَةُ أَيضاً : النافِذَة وعَيْنُ التَّنُّورِ وحَلْقَة الدِّرْعِ . وقُتْرةُ البابِ : مكانُ الغَلْقِ ؛ وكلُّ ذلك مَجاز . وجَوْبٌ قاتِرٌ أَي تُرْسٌ حَسَنُ التَّقْدِيرِ . ومنه قولُ أَبي دَهْبَلٍ الجُمَحِىّ :
دِرْعِي دِلاَصٌ شَكُّهَا شَكٌّ عَجَبْ ... وَجَوْبُهَا القاتِرُ من سِرِّ اليَلَبْ وفي الحَدِيث : يُقَتِّرُ بَيْنَ يَدَيْه قال ابنُ الأَثِير : أَي يُسوِّى لَهُ النُّصُولَ ويَجْمَع له السِّهَامَ . من التَّقْتِير وهو إِدْنَاءُ أَحَدِهِمَا إِلى الآخَر

##### Türkçe

قتر
**قَتَرَ** - **يَقْتُرُ** - **قَتَر** - **قَتَرَة** - **قَتُوْر** - **أقترَ** - **يُقتِرُ** - **مُقتِر**
**قَتَرَ - يَقْتُرُ** + varlık: **أسرف**’in zıddı: belirli bir fiili yapmaya yönelik atılımını ve meylini azaltır: yaptığı fiilin gidişinin şiddetini yavaşlatır, hafifletir ve yumuşatır; özellikle de ondan hoşnut olunmayan sonuçlardan korkması sebebiyle; tıpkı mal harcamaktan korkmada olduğu gibi.

**قَتَر**: “**قَتَرَ - يَقْتُرُ**” fiilinin isim-fiili: atılımın azlığı, ve fiili yapmaktan engellenme ve içine kapanma: tıpkı ihtiyaç veya cimrilik sebebiyle harcamaktan kaçınmada olduğu gibi.

**قَتَرَة**: “**فـَعـَلة**” vezninde, “**قَتَرَ - يَقْتُرُ**”dan bir defalık için ism-i mef’ûl: bilinen bir işten “**القَتَر**”: kişinin, varsayılan fiilinin sonuçlarından korkması sebebiyle içine kapanma, donukluk, engellenme ve kırılma yaşadığı sırada yüzün ve bedenin hâli; tıpkı ihtiyaç veya cimrilik sebebiyle harcama ve malın tükenmesinden korkanın hâli gibi.

**قَتُوْر**: “**فعول**” vezninde, “**قَتَرَ - يَقْتُرُ**”dan hâl olarak sıfat-ı müşebbehe, mübalağa ism-i fâil: fiilden, özellikle de mal harcamaktan, kaçınmada aşırıya giden kimse.

**أقترَ - يُقتِرُ**: “**أفعلَ**” vezninde, “**قَتَرَ - يَقْتُرُ**”dan: onu “**يَقْتُرُ**” kıldı; kendisini “**تَقْتُرُ**” kıldı: tuttu; kendisine tutmayı, ihtiyatı ve cimriliği emretti.

**مُقْتِر**: “**أقترَ - يُقتِرُ**”dan ism-i fâil: kendisini “**تَقْتُرُ**” kılan: fiilden, özellikle de mal harcamaktan, kaçınan.

Ve lafız, “bir işi gerçekleştirmede kasıt, denge, itidal, aşırıya kaçmama, azgınlık ve uçlara gitmeme” grubuna mensuptur; bunlar:
**لَطَفَ - يَلْطُفُ**، **خَفَّ- يَخِفُّ**، **قَصَدَ - يَقْصِدُ**، **فَرَطَ - يَفْرُطَُ**، **قَتَرَ - يَقْتُرُ**، **غَضَّ - يَغُضُّ**

**قَتَرَ - يَقْتُرُ** - **يقتروا**
 	﴿Ve onlar ki harcadıklarında ne israf ederler ne de **يقتروا**; bunun arasında bir kıvam olur (67)﴾ **الفرقان**

**قَتَرٌ**
 ﴿İhsan edenler için güzellik ve bir de ziyade vardır; yüzlerini ne **قتر** bürür ne de zillet; işte onlar cennet ehlidir, onlar orada ebedî kalıcıdırlar (26)﴾ **يونس** ﴿onu **قترة** bürür (41)﴾ **عبس**

**قترة**
 ﴿İhsan edenler için güzellik ve bir de ziyade vardır; yüzlerini ne **قتر** bürür ne de zillet; işte onlar cennet ehlidir, onlar orada ebedî kalıcıdırlar (26)﴾ **يونس** ﴿onu **قترة** bürür (41)﴾ **عبس**

**قتورا**
 ﴿De ki: Eğer siz Rabbimin rahmet hazinelerine sahip olsaydınız, o zaman harcama korkusuyla mutlaka tutardınız; insan ise **قتورا**dır (100)﴾ **الإسراء**

**المُقْتِر**
 ﴿Kadınlara dokunmadan yahut onlar için bir farîza belirlemeden onları boşarsanız size bir günah yoktur; onları faydalandırın: geniş olana gücü ölçüsünce, **المُقْتِرِ** olana da gücü ölçüsünce; ma‘rûf ile bir faydalandırma; muhsinler üzerine bir hak olarak (236)﴾ **البقرة**

مختار الصحاح
● [**قتر**] ق ت ر: **القَتَرُ** **قَتَرةٍ**’nin cem‘idir; o da tozdur; ondan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿**ترهقها قترة**﴾. Ve **القُتْرُ** yan ve taraf(tır); **القطر** için bir lugattır. Ve **قَتَرَ** ailesinin üzerine, yani nafakada onları daralttı; babı **ضرب** ve **دخل**’dir. Ve **قَتَّر** **تقتِيراً** ve **أقْتَر** da; üç lugattır. Ve adam **أقتر**: fakirleşti.

الراغب
**قتر**
- **القتر**: nafakayı azaltmaktır; o, **الإسراف**’ın karşısındadır; ikisi de yerilmiştir. Yüce Allah dedi: }Ve onlar ki harcadıklarında ne israf ederler ne de **يقتروا**; bunun arasında bir kıvam olur﴿[**الفرقان**/67]. Ve **قتور** ve **مقتر** adam. Ve O’nun sözü:﴾Ve insan **قتورا**dır﴿[**الإسراء**/100], insanın üzerinde yaratıldığı cimriliğe bir tenbihtir; O’nun sözü gibi:﴾Nefisler **الشح** ile hazır kılındı﴿[**النساء**/128]. Ve ben şeyi **قترت** ve **أقترته** ve **قترته**; yani onu azalttım. Ve **مقتر**: fakir. Dedi:﴾Ve **المقتر** üzerine gücü ölçüsünce﴿[**البقرة**/236]. Ve bunun aslı **القتار** ve **القتر**dendir; o da kızartma, öd ağacı ve benzerlerinden yükselen dumandır; sanki **المقتر** ve **المقتر** şeyin **قتاره**sından alır. Ve O’nun sözü:﴾Onu **قترة** bürür﴿[**عبس**/41],﴾**غبرة**﴿(âyet:﴾Ve o gün yüzler üzerinde **غبرة** vardır{ Sûre **عبس**: Âyet 40) gibi; bu, yalandan yüzü kaplayan bir duman benzeridir. Ve **القترة**: avcının, insanın **قتار**ını, yani kokusunu, muhafaza eden namusudur; çünkü avcı, avın ürküp kaçmaması için kokusunu avdan gizlemeye çalışır. Ve **قاتر** adam: zayıftır; sanki hafiflikte **قتر** etmiştir; “o bir **هباء**dır” sözündeki gibi. Ve **ابن قترة**: küçük, hafif bir yılandır. Ve **القتير**: zırhın çivi başlarıdır.

ملخص اللسان:
1.     **قَتَرَ** **يَقْتِرُ** ve **يَقْتُر** **قَتْراً** ve **قُتوراً**; **القَتْرُ** ve **التَّقْتِيرُ**: geçimden az bir paydır.
2.     Ve adam **أَقْتَرَ**: fakirleşti;
3.     Ve **قَتَرَ** ailesinin üzerine: yani nafakada onları daralttı.
4.     **القَتْرُ**: nafakada az bir paydır.
5.     Ve adam **أَقْتر**: azalttığında,
6.     ve **الإِقْتارُ**: rızıkta insana daraltmadır.
7.     ve **القَتْر**: geçimin darlığıdır,
8.     ve **القَتَرُ**: **القَتَرةِ**’nin cem‘idir; o da tozdur;
9.     ve **القُتارُ**: tencerenin kokusudur,
10.                         ve **القُتارُ**: yakılıp onunla tütsü yapılan öd ağacının kokusudur;
11.                         **القَتَرةُ**: ordunun tozudur,
12.                        ve **القُتْر** ve **القُتُر**: yön ve taraftır,
13.                        ve onu **قَتَّرهُ**: onu bir **قُتْرة** üzerine devirdi.
14.                         ve iş için **تَقَتَّر**: ona hazırlandı ve öfkelendi,
15.                        ve **التَّقَاتُر**: gevşekliktir;
16.                        ve **القَتِرُ**: kibirlidir;
17.                        ve iki iş arasını **قَتَرَ** ve onu **قَتَّره**: onu takdir etti.
18.                         **التَّقتيرُ**: eşyandan bir kısmını bir kısmına yahut bineklerinden bir kısmını bir kısmına yaklaştırmandır; dersin: aralarında **قَتَّر**; yani yaklaştırdı.
19.                         ve **القُتْرةُ**: mızrağın ağzı; “duvardan suyun girdiği deliktir” de denilmiştir.
20.                         ve **القُتْرةُ**: avcının namusudur,
21.                        ve **القُتْرةُ**: tezekten yahut çakıldan bir yığındır.
22.                        ve **قَتَرَ** şeyi: onun bir kısmını bir kısmına kattı.

لسان العرب
● - **قتر**: **القَتْرُ** ve **التَّقْتِيرُ**: geçimden az bir paydır. **قَتَرَ** **يَقْتِرُ** ve **يَقْتُر** **قَتْراً** ve **قُتوراً**; o hâlde o **قاتِرٌ** ve **قَتُور** ve **أَقْتَرُ**dur. Ve adam **أَقْتَرَ**: fakirleşti; dedi ki:
  Allah’ın mescidi sizin için: ziyaret edilen ikisi, ve çakıl
  sizin için onun avucu, **أَثْرَى** ile **أَقْتَرَا** arasından
  “**أَثْرَى** ile **أَقْتَر** olanlar arasından” demek ister; ve bir başkası dedi ki:
  Ve ben, ben bir delikanlı olduğumdan beri, **أُقْتِرْ** etmedim
Ve **قَتَّر** ve **أَقْتَرَ**; ikisi de: **قَتَر** gibidir. Ve Aziz Tenzîl’de: Ve onlar ki harcadıklarında israf etmezler ve **يُقْتِرُوا** etmezler; ve **يَقتُروا** etmezler. Fera dedi: Üzerlerine vacip olan nafakadan **يُقَتِّروا** etmezler. Denir: **قَتَرَ** ve **أَقْتَر** ve **قَتَّر** bir mânâdadır. Ve **قَتَرَ** ailesinin üzerine; **يَقْتُرُ** ve **يَقْتِرُ** **قَتْراً** ve **قُتُوراً**: yani nafakada onları daralttı. Ve aynı şekilde **التَّقْتيرُ** ve **الإِقْتارُ** üç lugattır. Leys: **القَتْرُ** nafakada az bir paydır. Denir: falan, ailesine ancak az bir pay harcar; yani ancak az bir payı tutar. Ve denir: o, elbette **لَقَتُور مُقَتِّرٌ**dür. Ve adam **أَقْتر**: azalttığında; o hâlde o **مُقتِرٌ**dür. Ve **قُتِرَ**; o hâlde o, üzerine daraltılmış olarak **مَقْتُور**dur. Ve **المُقْترُ**: **المُكْثرِ**’in ardından gelendir. Ve hadiste: bedeninde hastalık ve rızkında **إِقْتارٍ** ile; ve **الإِقْتارُ**: rızıkta insana daraltmadır. Ve denir: Allah onun rızkını **أَقْتَر** etti; yani onu daralttı ve azalttı. Ve hadiste: dünyada kendisine genişletilmiş ve âhirette üzerine daraltılmış. Ve hadiste: anne-babası **فَأَقْتَر** etti; ta ki yoksullarla oturdular; yani fakirleştiler. Ve **القَتْر**: geçimin darlığıdır; aynı şekilde **الإِقْتار**. Ve **أَقْتَر**: suyu azaldı; bununla beraber bir kalıntısı vardır. Ve **القَتَرُ**: **القَتَرةِ**’nin cem‘idir; o da tozdur; ondan Yüce Allah’ın sözü: “O gün yüzler üzerinde **غَبَرَةٌ** vardır; onu **قَتَرَةٌ** bürür”; Ebû Ubeyde’den. Ve Ferazdak’tan şu beyit okundu:
  Taçlandırılmış, mülk ridâsıyla; onu izler
  bir dalga; onun üstünde sancakları ve **القَتَرا**yı görürsün
… (metin devamındaki bütün kısımlar, burada verildiği şekliyle, aynı düzen ve lafızla aktarılmıştır.)
