# قتو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AA%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قتو

: ( و ( *!القَتْوُ ) ، بالفَتْح ، ( *!والقَتَا ) ، كقَفاً ، ( مُثَلَّثَةً : حُسْنُ خِدْمةِ المُلُوكِ ) . ) تقولُ : هو *!يَقْتُو المُلُوكَ ، أَي يَخْدُمُهم .
وقيلَ لرَجُلٍ : ما صَنْعَتُك ؟ قالَ : إذا صِفْتُ نَصفْتُ ، وإذا شتَوْتُ *!قَتَوْتُ ، فأَنا ناصِفٌ *!قاتِي في جميعِ أَوْقاتِي ، من نَصَفَ ينصُفُ إذا خَدَمَ ؛ كذا في الأساسِ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي :

إنِّي امْرؤٌ من بَني فَزارَةَ لا
أُحْسِنُ *!قَتْوَ المُلُوكِ والخَبَبَاوفي التَّهذيبِ :
إنِّي امْرؤٌ مِن بَنِي خُزَيمَةَ .
( *!كالمَقْتَى ) يقالُ : *!قَتَوْتُ *!أَقْتُو *!قَتْواً *!ومَقْتًى ، كغَزَوْتُ أَغْزُو غَزْواً ومَغْزًى ؛ كما في الصِّحاحِ والتَّهذيبِ .
( و ) *!القَتْوَةُ ، ( بهاءٍ : النَّمِيمةُ ) ؛ ) نقلَهُ الأزْهرِي عن ابنِ الأعْرابي .
( *!والمَقْتَوُونَ ) ، بفَتْح الميمِ ، ( *!والمَقاتِوَةُ ) ، بالواوِ ، ( *!والمَقاتِيَةُ ) ، بالياءِ : ( الخُدَّامُ ) ؛ ) وقيلَ : الذينَ يَعْمَلُونَ للناسِ بطَعامِ بُطُونِهم ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه والجَوْهرِي وابنُ السيِّد في أَبياتِ كِتابِ المَعانِي . ( الواحِدُ *!مَقْتَوِيٌّ ) ، بفَتْح الميمِ وتَشْديدِ الياءِ ، كأَنَّه مَنْسوبٌ إلى *!المَقْتَى ، وهو مَصْدَرٌ كما قالوا : ضَيْعةٌ عَجْزِيَّةٌ للتي لا تَفِي غَلَّتها بخَراجِها .
قالَ الجَوْهرِي : ويجوزُ تخفيف ياءِ النِّسْبَة ؛ كما قالَ عَمْرُو بنُ كُلْثوم :
تُهَدِّدُنا وتُوعِدُنا رُوَيْداً
مَتى كُنَّا لأُمِّكَ *!مَقْتَوِينا ؟ ( و ) قيلَ : الواحِدُ ( *!مَقْتَى أَو *!مَقْتَوِينُ ) ، بفَتْحِ مِيمِهِما وكَسْر الواوِ ؛ الأخيرُ نقلَهُ ابنُ سِيدَه ، ( وتُفْتَحُ الواوُ ) أَي مِن مَقْتَوَيْن ، ( غَيْرُ مَصْرُوفَيْنِ ) أَي مَمْنُوعَيْن من الصَّرْف ؛ ( وهي للواحِدِ ) والاثْنَيْن ( والجَمْعِ والمُؤَنَّثِ ) والمُذكَّرِ ( سَواءٌ ) .
( قالَ الجَوْهرِي : قالَ أبو عُبيدَةَ : قالَ رجُلٌ من بَني الحرمازِ : هذا رجُلٌ مَقْتَوِينٌ وهذان رجُلانِ مَقْتوِينٌ ورجالٌ مَقْتوِينٌ ، كُلُّهُ سَواءٌ ، وكَذلكَ المُؤَنَّث .
قُلْت : رَواهُ المُفضَّل وأَبو زَيْدٍ عن ابنِ عَوْن الحِرْمازِي .
قالَ ابنُ جنِّي : ليسَتِ الواوُ في

هؤلاء *!مَقْتَوُون ورأَيْت مَقْتَوِين ومَرَرْت *!بمَقْتَوِين إعْراباً أَو دَلِيلَ إعْرابٍ إذ لو كانتْ لوَجَبَ أَن يقالَ : هؤلاء *!مَقْتَوْنَ ورأَيْتَ *!مَقْتَيْنَ ، ولجَرَى مُصْطَفَيْن .
قالَ سِيْبَوَيْه : سأَلْت الخليلَ عن مَقْتَوٍ *!ومَقْتَوِين فقالَ : هذا بمنْزِلَةِ الأشْعرِيِّ والأَشْعَرِين ، وكان القِياسُ إذ حَذَفْت ياءَ النَّسَبِ منه أَنْ يقالَ : مَقْتَوْن كما قالوا في الأعْلى الأَعْلَوْن إلاَّ أنَّ اللامَ صحَّت في مَقْتَوِين ، لتكونَ صحَّتها دَلالَةً على إرادَةِ النَّسَبِ ، ليعلمَ أنَّ هذا الجَمْعَ المَحْذُوفَ منه النَّسَب بمنْزِلَةِ المُثْبتِ فيه . قالَ سِيْبَوَيْه : وإنْ شِئْت قُلْت جاؤُوا به على الأصْلِ كما قالوا : *!مَقاتِوَةٌ ، وليسَ كلّ العَرَبِ يَعْرف هذه الكَلِمَة . قالَ : وإن شِئْتَ قُلْت بمنْزِلَةِ مِذْرَوَيْنِ حيث لم يَكُنْ له واحِدٌ يُفْردُ .
وقالَ أَبو عُثْمان : لم أَسْمَع مِثْلَ مَقاتِوَة إلاَّ سَواسِوَةٌ في سَواسِيَةٍ ومَعْناه سَواء .
( أَو الميمُ فيه أَصْلِيَّةٌ ) فيكونُ ( من مَقَتَ ) إذا ( خَدَمَ ) ، فعلى هذا بابُه مقت ، ولم يَذْكرْه المصنِّفُ هناك ونبَّهنا عليه .
( *!واقْتَواهُ : اسْتَخْدَمَهُ ) ؛ ) جاءَ ذلكَ في حديثِ عُبيدِ اللّهِ بنِ عبدِ اللّهِ بنِ عتبَة : سُئِلَ عن امْرأَةٍ كانَ زَوْجُها مَمْلوكاً فاشْتَرَتْه فقال : ( إن *!اقْتَوَتْه فُرِّق بَيْنهما ، وإن أَعْتَقَتْه فهُما على النِّكاح ) ، أَي اسْتَخْدَمَتْه ؛ هكذا فسَّرَه ابنُ الأثيرِ وغيرُهُ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وهذا ( شاذٌّ ) جدًّا ( لأنَّ ) بناءَ ( افْتَعَلَ لازِمٌ البَتَّةَ ) . :
( قالَ شيْخُنا : هذا كَلامُ الزَّمْخَشري فإنَّه قالَ : هو افْتَعَلَ مِن *!القَتْوِ للخِدْمَةِ كارْعَوَى مِن الرّعْوِ ؛ قالَ : إلاَّ أَنَّ فيه نَظَراً لأنَّ افْتَعَلَ لم يَجِىءْ متعدِّياً ، قالَ : والذي سَمِعْته *!اقْتَوَى إذا صارَ خادِماً .
قالَ شيْخُنا : هو مُوافِقٌ لكَلامِ

الجماهيرِ إلاَّ أنَّ في كَلامِهم نظراً مِن وَجْهَيْن :
( الأوّل : ) ادّعاؤُهم في *!اقْتَوَى أنّه افْتَعَلَ ، وإن جَزَمَ به جَميعُ مَنْ رأَيْناه مِن أَئِمَّة اللّغَةِ فإنَّه غيرُ ظاهِرٍ ، فإنَّ افْتَعَلَ التاءُ فيه زائِدَةٌ اتِّفاقاً ، والتاءُ في اقْتَوَى أَصْلِيّة لأنَّه مِن القَتْوِ ، فالتاءُ هي عَيْنه فوَزْنه في الظاهِرِ افْعَلَل كارْعَوَى من الرّعْوِ كما مَثَّلَ به الزَّمْخَشري ، والعَجَبُ كيفَ نَظرَه به وذلك ، افْعَلَل اتِّفاقاً ، وجَعَلَ اقْتَوَى افْتَعَلَ مع أنَّه مُصَرّحٌ بأنَّه مِن القَتْوِ وهو الخِدْمَةُ ، فهل هو إلاَّ تَناقضٌ ؟ لا يَتوَهَّمُ مُتوهِّمٌ أَنَّه افْتَعَلَ بوَجْهِ من الوُجُوهِ فتأَمَّله . فإِنِّي لم أَقِفْ لَهُم فيه على كَلامٍ محررٍ والصَّوابُ ما ذَكَرْته .
( الثَّاني : ) بناؤُهم عليه أَنَّه افْتَعَلَ ، وأنَّ افْتَعَلَ لا يكونُ إلاَّ لازِماً البَتَّة ، فإنَّ دَعْوَاهُم لُزومُه البَتَّة فيه نَظَرٌ . بل هو أغْلَبيّ فيه . قالَ الشيخُ أبو حيَّان في الارْتشافِ : أَكْثَر بِناءِ افْتَعَلَ مِن اللاّزِمِ فدلَّ قوْلُه أَكْثَر على أَنَّه غالبٌ فيه أَكْثري لا أنَّه لازِمٌ له ، وصَرَّح بذلكَ غيرُهُ من أئمَّةِ الصَّرْف وقالوا : ابْتَنَى الشيءَ بَناهُ ، واقْتَفَى أَثَراً تَبِعَه ، واقْتَحاهُ : أَخَذَه ، واقْتَضاهُ : طَلَبَه ، كما مَرَّ ، ويأْتِي له وهو كثيرٌ في نَفْسِه كما في شُرُوحِ التَّسْهيل وغيرها اه .
قُلْت : وقد صَرَّحَ ابنُ جنِّي بأَنَّ *!مَقْتَوٍ وَزْنُه مَفْعَلِلٍ ونَظّرَه بمرْعَوٍ ، ومن الصّحِيحِ المُدْغَم مُحْمَرَ ومُخْضَرِّ وأَصْله *!مُقْتَوٌّ ومِثْلُه رجُلٌ مُغْزَوٍ ومُغْزَاوٍ ، وأَصْلُهما مَغْزَوٌّ ومُغْزاوٌّ ، والفِعْل

اغْزَوَّ بَغزاوُّ كاحْمرَّ واحْمَارَّ . والكُوفيونَ يُصَححونَ ويدْغِمُون ولا يُعِلّونَ ، والدليل على فساد مذهبِهم قول العرب : ارْعَوَى ولم يقولوا ارْعَوَّ هذا كلام ابن جني نقله ابن سيده ، فحيث ثبت هذا فالأَولى أن يقال ، لأنَّ هذا البناءَ لازِمٌ البَتَّة ، أَي بِناء افْعَلل لا افْتَعَل ، وكَوْن بِناءُ افْعَلل لازِماً البَتَّة لا شَكّ فيه باتِّفاقِ أَئِمَّةِ الصَّرْف ، وبه يَرْتَفِعُ الإشْكالُ عن عِبارَةِ المصنَّفِ . وأَمَّا إذا كانَ *!اقْتَوَى افْتَعَل فهو من بِناءِ قوي لا قتو ، فتأَمَّل ذلك ترشد ، والحَمْد للّهِ الذي هَدَانا لهذا وما كنَّا لنَهْتدِي لولا أَنْ هَدَانا اللّهُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
يقالُ : *!اقْتَوَيْت من فُلانٍ الغَلامَ الذي بَيْنَنا : أَي اشْتَرَيْت حصَّتَه ؛ نقلَهُ الزَّمْخَشري .

### Türkçe

: ( Ve ( **القَتْوُ** ) , fetih ile, ( **والقَتَا** ) , **قَفاً** gibi, ( üçlü: krallara iyi hizmet ) . ) dersin: o **يَقْتُو** kralları, yani onlara hizmet eder.

Ve bir adama denildi: senin işin nedir? dedi: “Eğer yazı geçirirsem yarı geçiririm, eğer kışlarsam **قَتَوْتُ**; ben bütün vakitlerimde nâsıf **قاتِي**’yim”; **نَصَفَ** **ينصُفُ**’tan, hizmet ettiğinde; esas’ta böyledir; ve Cevherî inşâd etti:

Şüphesiz ben Fezâre oğullarından bir adamım,
**قَتْوَ** kralları ve **الخَبَبَ**’i iyi yapmam

Ve Tehzîb’de:
Şüphesiz ben Huzeyme oğullarından bir adamım.

( **كالمَقْتَى** ) denir: **قَتَوْتُ** **أَقْتُو** **قَتْواً** **ومَقْتًى**; **غَزَوْتُ** **أَغْزُو** **غَزْواً** ve **مَغْزًى** gibi; Sıhâh ve Tehzîb’de olduğu üzere.

( Ve ) **القَتْوَةُ** , ( **هاء** ile: **النَّمِيمةُ** ); ) Ezherî onu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti.

( **والمَقْتَوُونَ** ) , mîm’in fethiyle, ( **والمَقاتِوَةُ** ) , vâv ile, ( **والمَقاتِيَةُ** ) , yâ ile: ( hizmetçiler ); ) ve denildi: karınlarının yiyeceğiyle insanlar için çalışanlar; onu İbn Sîde, Cevherî ve İbnü’s-Seyyid, Kitâbü’l-Me‘ânî’nin beyitlerinde nakletti. ( Tekili **مَقْتَوِيٌّ** ) , mîm’in fethi ve yâ’nın şeddelenmesiyle, sanki **المَقْتَى**’ya nisbet edilmiş gibidir; o ise bir mastardır; “geliri haracını karşılamayan” için “ضَيْعةٌ عَجْزِيَّةٌ” dedikleri gibi.

Cevherî dedi: nisbet yâ’sını hafifletmek caizdir; Amr b. Külsûm’un dediği gibi:

Bizi tehdit ediyorsun ve bize vaad ediyorsun, yavaşça;
Ne zaman annen için **مَقْتَوِينا** olduk?

( Ve ) denildi: tekili ( **مَقْتَى** yahut **مَقْتَوِينُ** ) , ikisinin de mîm’inin fethi ve vâv’ın kesriyle; sonuncusunu İbn Sîde nakletti, ( ve vâv fetholunur ) yani **مَقْتَوَيْن**’den, ( gayr-i munsarif ikisi ) yani sarftan men‘ edilmiş ikisi; ( ve o, tekil için ) ve ikil için ( ve çoğul ve müennes için ) ve müzekker için ( eşittir ).

( Cevherî dedi: Ebû Ubeyde dedi: Benî’l-Hirmâz’dan bir adam dedi: “bu bir adam **مَقْتَوِينٌ**, ve bu ikisi iki adam **مَقْتوِينٌ**, ve adamlar **مَقْتوِينٌ**”; hepsi eşittir; müennes de böyledir.

Dedim: onu Müfaddal ve Ebû Zeyd, İbn Avn el-Hirmâzî’den rivayet etti.

İbn Cinnî dedi: vâv, “bunlar **مَقْتَوُون** ve gördüm **مَقْتَوِين** ve geçtim **بمَقْتَوِين**”de i‘râb değildir yahut i‘râb delili değildir; çünkü eğer olsaydı, “bunlar **مَقْتَوْنَ** ve gördüm **مَقْتَيْنَ**” denmesi gerekirdi; ve **مُصْطَفَيْن** yürürdü.

Sîbeveyh dedi: Halîl’e **مَقْتَوٍ** ve **مَقْتَوِين** hakkında sordum; dedi ki: bu, **الأشْعرِيِّ** ve **الأَشْعَرِين** menzilesindedir; kıyas, ondan nisbet yâ’sını sildiğinde “**مَقْتَوْن**” denmesiydi; “**الأَعْلَوْن**” dedikleri gibi; ancak lâm **مَقْتَوِين**’de sahih kaldı; sahih kalması, nisbetin murad edildiğine delâlet olsun diye; bu nisbeti hazfedilmiş cem‘in, onda nisbet sabit olan menzilesinde olduğu bilinsin diye. Sîbeveyh dedi: istersen “asıl üzere getirdiler” dersin; “**مَقاتِوَةٌ**” dedikleri gibi; ve bütün Araplar bu kelimeyi bilmez. Dedi: istersen “tekili müfred kılınan bir tekili olmadığı yerden **مِذْرَوَيْنِ** menzilesindedir” dersin.

Ebû Osman dedi: **مَقاتِوَة** gibi bir şeyi, ancak **سَواسِوَةٌ**’yi **سَواسِيَةٍ**’de işittim; manası “eşit”tir.

( Yahut mîm onda aslîdir ) böylece ( **مَقَتَ**’tan olur ) eğer ( hizmet etti ) ise; buna göre babı **مقت**’tur; musannif onu orada zikretmedi ve biz ona dikkat çektik.

( **واقْتَواهُ** : onu hizmetçi edindi ) ; ) bu, Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe hadîsinde geldi: kendisine, kocası köle iken onu satın alan bir kadın hakkında soruldu; dedi ki: “Eğer onu **اقْتَوَتْه** ise ikisinin arası ayrılır; eğer onu âzâd ederse ikisi nikâh üzere olur”; yani onu hizmetçi edindi; İbnü’l-Esîr ve başkası onu böyle tefsir etti.

İbn Sîde dedi: bu ( çok ) ( şâzdır ) ( çünkü ) ( **افْتَعَلَ** ) binası ( kesinlikle lâzımdır ).

:
( Şeyhimiz dedi: bu, Zemahşerî’nin sözüdür; çünkü o dedi: o, hizmet için **القَتْوِ**’dan **افْتَعَلَ**’dır; **الرّعْوِ**’dan **ارْعَوَى** gibi; dedi: ancak onda nazar vardır; çünkü **افْتَعَلَ** müteaddî olarak gelmemiştir; dedi: işittiğim **اقْتَوَى**’dır, hizmetçi olduğunda.

Şeyhimiz dedi: bu, cumhurun sözüne uygundur; ancak onların sözünde iki yönden nazar vardır:

( Birincisi: ) onların **اقْتَوَى** hakkında onun **افْتَعَلَ** olduğunu iddia etmeleri; her ne kadar gördüğümüz dil imamlarının hepsi onunla kesin hüküm vermişse de, o açık değildir; çünkü **افْتَعَلَ**’da tâ ittifakla zâiddir; **اقْتَوَى**’daki tâ aslîdir; çünkü o **القَتْوِ**’dandır; tâ onun aynıdır; böylece onun vezni zahirde **افْعَلَل**’dir; Zemahşerî’nin misal verdiği gibi **الرّعْوِ**’dan **ارْعَوَى** gibi; şaşılacak şey, onunla nazar etmesi nasıl oldu da; ve bu, ittifakla **افْعَلَل** iken; **اقْتَوَى**’yı **افْتَعَلَ** kıldı; hâlbuki onun **القَتْوِ**’dan olduğu, o da hizmet olduğu açıkça söylenmiştir; bu, ancak bir çelişki değil midir? Bir vehmeden, onun herhangi bir yönden **افْتَعَلَ** olduğunu vehmetmez; onu düşün. Çünkü ben, onların onda muharrer bir sözünü bulmadım; doğru olan, benim zikrettiğimdir.

( İkincisi: ) onun üzerine bina etmeleri: onun **افْتَعَلَ** olduğu ve **افْتَعَلَ**’ın kesinlikle ancak lâzım olacağı; çünkü onların onda “kesinlikle lâzım oluşu” iddiasında nazar vardır; bilakis onda ekserîdir. Şeyh Ebû Hayyân, **الارْتشاف**’ta dedi: **افْتَعَلَ** binasının çoğu lâzımdandır; onun “çoğu” sözü, onda çoğunlukla galip olduğuna delâlet etti; ona lâzım olduğuna değil; bunu sarf imamlarından başkası da açıkça söyledi ve dediler: “**ابْتَنَى** şeyi: onu bina etti; **اقْتَفَى** bir izi: ona tâbi oldu; **اقْتَحاهُ**: onu aldı; **اقْتَضاهُ**: onu talep etti”; geçtiği üzere; ve ona gelir; ve o, kendi nefsinde çoktur; **شُرُوحِ التَّسْهيل** ve başkalarında olduğu gibi; bitti.

Dedim: İbn Cinnî, **مَقْتَوٍ**’nun vezninin **مَفْعَلِلٍ** olduğunu açıkça söyledi ve onu **مرْعَوٍ** ile nazîr kıldı; sahih mudğamdan **مُحْمَرَ** ve **مُخْضَرِّ**; aslı **مُقْتَوٌّ**’dur; ve onun benzeri “bir adam **مُغْزَوٍ** ve **مُغْزَاوٍ**”; ikisinin aslı **مَغْزَوٌّ** ve **مُغْزاوٌّ**’dur; ve fiil…

**اغْزَوَّ** **بَغزاوُّ** gibi; **كاحْمرَّ** ve **احْمَارَّ** gibi. Ve Kûfeliler tashih ederler ve idğam ederler, i‘lâl etmezler; ve onların mezhebinin fesadına delil, Arapların sözü: **ارْعَوَى**; ve **ارْعَوَّ** demediler. Bu, İbn Cinnî’nin sözüdür; onu İbn Sîde nakletti. Artık bu sabit olunca, evlâ olan şudur ki denilsin; çünkü bu bina bütünüyle lâzımdır; yani **افْعَلل** binasıdır, **افْتَعَل** değil. Ve **افْعَلل** binasının bütünüyle lâzım oluşunda, sarf imamlarının ittifakıyla şüphe yoktur; ve onunla musannifin ibaresinden işkâl kalkar. Amma eğer **اقْتَوَى** **افْتَعَل** ise, o, **قوي**’nin binasındandır, **قتو**’nun değil; öyleyse bunu teemmül et, doğru yolu bulursun. Ve hamd, bizi buna hidayet eden Allah’adır; Allah bize hidayet etmeseydi biz hidayet bulacak değildik.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

Denilir ki: **اقْتَوَيْت** falandan, aramızda olan köleyi: yani hissesini satın aldım; onu Zemahşerî nakletti.
