# قت (ق-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب القاف والتاء
قت : قال الليث : القَتُّ : الفِسْفِسَةُ اليابسةُ .
وقال غيره : القَتُّ يكون رَطْباً ويكونُ يابساً .
وقال الليث : القَتُّ الكذِبُ المهَيَّأ والنَّمِيمَةُ .
وقال رُؤبَةُ :
قلت وقولي عِندهم مَقْتُوتٌ
أي : كذِبٌ .
وقال غيره : مَقْتُوتٌ أي : مَوْشيٌّ به منقولٌ ، والقَتّاتُ : النَّمَامُ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا يدخل الجنّةَ قَتّاتٌ ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي وأبو زيد : القَتّاتُ : النَّمَّامُ وهو يَقُتُّ الأحاديث قَتّاً أي : يَنُمُّهَا نَمّاً .
وقال خالد بن جَنبةَ : القَتّاتُ الذي يتسمع حديث الناس فَيُخبِرُ به أعداءهمْ .
وفي حديث آخر عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ادّهَنَ بِزيتٍ غيرِ مُقَتّتٍ وهو مُحْرِمٌ .
قال أبو عبيد قوله : غيرِ مُقَتَّتٍ يعني غير مُطَيَّبٍ .
قال : والمُقتَّتُ هو الذي فيه الرياحينُ يُطْبَخُ بها الزّيتُ حتى يطيب ويتعالج به للرِّياح ، فمعنى الحديث : أنهُ ادّهنَ بالزيتِ بحتاً لا يخالطهُ طِيبٌ .
وقال أبو زيد : يقال : هو حَسنُ القَدِّ وحَسنُ الْقَتِّ بمعنى واحدٍ ، وأنشد :
كأَنَّ ثدييهَا إِذا ما ابرَنْتَى
حُقانِ من عاجٍ أُجيدَا قَتّا
وقال ابن الأعرابي في قول رُؤبة : قلت وقولي : عندهم مَقْتوتٌ ، يريد أمري عندهم زَرِيٌّ كالنَّمِيمَة والكذب .
وقال أبو زيدٍ في قوله : إذا ما ابْرَنْتَى أي : انتصَبَ ، جَعله فعلاً للثّدي ، وسليمان بن قَتَّةَ بالتاء يروي عن ابن عباسٍ .

باب القاف والتاء
قت
( ترنق ) : شمِر : التَّرْنُوق : الطين الذي يَرْسُب في مَسايِل المياه . وقال أبو عبيد : تُرْنوق المَسِيل بضم التَاء ، وهما لُغَتان .
( قربت ) : وقال اللِّحياني : يقال لقَرَبُوس السَّرْجِ قَرَبُوت .

##### Türkçe

باب **القاف** ve **التاء**
**قت** : **الليث** dedi: **القَتُّ**: kuru **الفِسْفِسَةُ**’dır.
Başkası dedi: **القَتُّ** yaş da olur, kuru da olur.
**الليث** dedi: **القَتُّ** hazırlanmış yalan ve **النَّمِيمَةُ**’dir.
**رُؤبَةُ** dedi:
قلت وقولي عِندهم مَقْتُوتٌ
Yani: yalan.
Başkası dedi: **مَقْتُوتٌ** yani: onunla süslenmiş, taşınmış (nakledilmiş); **القَتّاتُ**: **النَّمَامُ**’dır.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( Cennete **قَتّاتٌ** girmez ).
**أبو عبيد** dedi: **الكسائي** ve **أبو زيد** dedi: **القَتّاتُ**: **النَّمَّامُ**’dır; o, hadisleri **قَتّاً** **يَقُتُّ** eder; yani onları **نَمّاً** ispiyonlar.
**خالد بن جَنبةَ** dedi: **القَتّاتُ** insanların sözünü dinleyip de onu düşmanlarına haber verendir.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) başka bir hadiste: ihramlı iken **غيرِ مُقَتّتٍ** bir yağ ile yağlandığı (ادّهَنَ) (rivayet edilmiştir).
**أبو عبيد** dedi: Onun sözü: **غيرِ مُقَتَّتٍ** yani: güzel kokulandırılmış olmayan.
Dedi: **المُقتَّتُ** ise içinde reyhanlar bulunan; yağ onunla pişirilir, ta ki güzel koksun; ve rüzgârlara karşı onunla tedavi olunur. O hâlde hadisin manası: onun, içine koku karışmayan sırf yağ ile yağlandığıdır.
**أبو زيد** dedi: Denir ki: o, **حَسنُ القَدِّ** ve **حَسنُ الْقَتِّ** (dir); tek bir mana ile. Ve okudu:
كأَنَّ ثدييهَا إِذا ما ابرَنْتَى
حُقانِ من عاجٍ أُجيدَا قَتّا
**ابن الأعرابي**, **رُؤبة**’nin sözü hakkında: قلت وقولي : عندهم **مَقْتوتٌ**; demek istiyor ki: benim işim onların yanında, **النَّمِيمَة** ve yalan gibi aşağılıktır.
**أبو زيدٍ**, onun sözü hakkında: **إذا ما ابْرَنْتَى** yani: dikildi; onu meme için bir fiil kıldı. Ve **سليمان بن قَتَّةَ** ( **التاء** ile) **ابن عباسٍ**’tan rivayet eder.

باب **القاف** ve **التاء**
**قت**
( **ترنق** ) : **شمِر**: **التَّرْنُوق**: suların akıntı yerlerinde çöken çamurdur. **أبو عبيد** dedi: Akıntı yerinin **تُرْنوق**’u, **التَاء**’nın dammesiyle (söylenir); ikisi de iki lehçedir.
( **قربت** ) : **اللِّحياني** dedi: Eyerin **قَرَبُوس**’una **قَرَبُوت** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف وما بعدها في الثلاثي الذي يقال له المضاعف والمطابق)
(قل)  القاف واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على نَزَارة الشيء، والآخرُ على خلاف الاستقرارِ، وهو الانزعاج.
فالأوَّل قولهم: قلَّ الشَّيءُ يقلُّ قلَّة فهو قليل، والقُلُّ: القِلَّة، وذلك كالذُّل والذِّلّة. وفي الحديثِ في الرِّبا: "إنْ كَثُرَ فإنَّه إلى قُلٍّ". وأمَّا القُلََّة التي جاءت في الحديث([1])، فيقولون: إن القُلَّة ما أقلَّهُ الإنسان من جَرّةٍ أو حُبٍّ، وليس في ذلك عند أهل اللُّغة حدٌّ محدود قال:
فَظَلِلْنا بنَعْمةٍ واتّكأْنا *** وشَرِبْنا الحَلالَ من قُلَلِهْ([2])ويقال: استقلَّ القومُ، إذا مضَوا لمسيرِهم، وذلك من الإقلال أيضاً، كأنهم استخفُّوا السَّير واستقلُّوه. والمعنى في ذلك كلِّه واحد. وقولنا في القُلَّة ما أقلَّه الإنسان فهو من القِلَّة أيضاً، لأنَّه يقلُّ عنده.
وأمّا الأصل الآخَر فقال: تَقَلقلَ الرَّجُل وغيرُه، إذا لم يثبُتْ في مكانٍ. وتقلقَل المِسمارُ: قَلِقَ في موضعه. ومنه فرسٌ قُلقُلٌ: سريع. ومنه قولهم: أخَذَه قِلٌّ من الغضب، وهو شِبه الرِّعْدة.
(قم)  القاف والميم أصلٌ واحد يدلُّ على جَمع الشيء. من ذلك: قَمْقَمَ الله عَصَبه، أي* جَمَعه، والقَمْقام: البحر، لأنَّه مُجتَمَع للماء. والقَمقام: العدد الكثير، ثمَّ يشبَّه به السيِّد الجامع لِلسِّيادة الواسعُ الخير.
ومن ذلك قُمَّ البيتُ، أي كُنِس. والقُمَامة: ما يُكنَس؛ وهو يُجمَع. ويقال من هذا: أقمَّ الفَحلُ الإبلَ، إذا ألقَحَها كلَّها. ومِقَمَّة الشّاة: مِرَمَّتها([3])، وسميِّت بذلك لأنها تقمُّ بها النَّباتَ في فيها. ويقال لأعلى كلِّ شيءٍ: القِمَّة، وذلك لأنَّه مُجتَمعُه الذي به قِوَامُه.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَمقام: صغار القِرْدان.
(قن)  القاف والنون بابٌ لم يُوضَع على قياسٍ، وكلماتُه متباينة. فمن كلماته القِِنُّ، وهو العَبْد الذي مُلِك هو وأبوه. والقُنَّة: أعلَى الجبل. والقُنَان: رِيح الإبِطِ أشَدَّ ما يكون([4]). والقُناقِن: الدليل الهادي، البصيرُ بالماء تحتَ الأرض، والجمع قَنَاقِن([5]).
(قه)  القاف والهاء ليس فيه إلا حكاية القَهْقَهة: الإغراب في الضحك. يقال: قَهٌّ وقهقَهةٌ، وقد يخفَّف. قال:
* فهنَّ في تَهَانُفٍ وفي قَهِ([6]) *
 ويقولون: القَهقهة: قَرَبُ الوِرد([7]).
(قب)  القاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وتجمُّع. من ذلك القُبَّة، وهي معروفة، وسمِّيت لتجمُّعها. والقَبقَب: البطن، لأنَّه مُجتَمع الطَّعام. والقَبُّ في البَكَرة([8]). وأمَّا قولُهم: إنَّ القَبَب: دِقَّة الخَصْرِ فإنما معناه تجمُّعُه حتَّى يُرَى أنّه دقيق. وكذلك الخيلُ القُبّ: هي الضَّوامر، وليس ذلك [إلاَّ] لذهابِ لُحُومِها والصَّلابةِ التي فيها. وأمَّا القابّة فقال ابن السِّكِّيت: القَابّة: القَطْرة من المَطَر. قال: وكان الأصمعيّ يصحِّف ويقول: هي الرَّعد. والذي قاله ابنُ السِّكيت أصحُّ وأقْيَس؛ لأنَّها تَقُبُّ التُّرْبَ أي تجمعه.
ومما شذَّ عن هذا الباب تسميتُهم العام الثالث القُبَاقِب، فيقولون عامٌ، وقابلٌ، وقُبَاقِب([9]).
ومما شذَّ أيضاً قولُهم:   اقتبَّ يدَه، إذا قَطَعها.
(قت)  القاف والتاء فيه كلمتانِ متباينتان، إحداهما القَتُّ، وهو نَمُّ الحديث. وجاء في الأثر: "لا يدخُلُ الجنة قَتَّاتٌ"، وهو النَّمّام. والقَتُّ: نَباتٌ. والقَتُّ والتَّقتِيتُ([10]): تطييبُ الدُّهن بالرَّياحين.
(قث)  القاف والثاء كلمةٌ تدلُّ على الجمع. يقال: جاء فلانٌ يقُثُّ مالاً ودنيا عريضة.
(قح)  القاف والحاء ليس هو عندنا أصلاً، ولكنهم يقولون: القُحّ: الجافي من الناس والأشياء، حتى يقولون للبطِّيخة التي لم تَنْضَج: إنّها لَقحٌّ.
(قد)  القاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعِ الشيء طولاً، ثم يستعار. يقولون: قَدَدْتُ الشَّيء قدَّاً، إذا قطعتَه طولاً أقُدُّه، ويقولون: هو حسَنُ القَدّ، أي التقطيع، في امتدادِ قامته. والقِدُّ: سيرٌ يقَدُّ من جلدٍ غيرِ مدبوغ. واشتقاق القَدِيد منه. والقِدَّة: الطريقةُ والفِرقة من الناس، إذا كان هوَى كلِّ واحدٍ غيرَ هوى صاحِبِه. ثمَّ يستعيرون هذا فيقولون: اقتدَّ فلانٌ الأمورَ، إذا دَبَّرَها ومَيَّزها. وقَدَّ المسافرُ المَفازةَ. والقَيْدُود: النَّاقة الطَّويلة الظَّهر على الأرض. والقَدُّ: جِلد السَّخلة، الماعزة. ويقولون في المثَل: "ما يَجعَلُ قَدَّك إلى أديمك". ويقولون القُدَاد: وجَعٌ في البطن.
(قذ)  القاف والذال قريبٌ من الذي قبلَه، يدلُّ على قطعٍ وتسويةٍ طولاً وغيرَ طُول. من ذلك القُذَذ: ريش السَّهم، الواحدة قُذَّة. قالوا: والقَذُّ: قطعها. يقال: أُذُنٌ([11]) مقذوذة، كأنّها بُرِيَتْ بَرْيا. قال:
* مَقْذُوذةُ الآذانِ صَدْقاتُ الحَدَقْ([12]) *
وزعم بعضهم أن القُذَاذات: قِطَعُ الذَّهب، والجُذَاذات: قِطَع الفِضّة. وأمَّا السهم الأقَذُّ فهو الذي لا قُذَذَ عليه. والمَقَذُّ: ما بين الأذُنين من خَلْف. وسمِّي لأنَّ شعره يُقَذ قَذَّاً.
ومما شذَّ عن الباب قولُهم: إنّ القِذَّانَ: البَرَاغيث.
(قر)  القاف والراء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على *برد، والآخر على تمكُّن.
فالأوَّل القُرُّ، وهو البَرْد، ويومٌ قارٌّ وقَرٌّ. قال امرؤ القيس:
إذا ركِبُوا الخيلَ واستلأَمُوا *** تحَرَّقت الأرضُ واليومُ قَرّْ([13])وليلة قَرَّةٌ وقارَّة. وقد قَرَّ يومُنا يَقَرُّ. والقِرَّة: قِرَّة الحُمَّى حين يجد لها فَترةً([14]) وتكسيراً. يقولون: "حِرَّةٌ تحت قِرَّة"، فالحِرّة: العَطَش، والقِرَّة: قِرَّة الحُمَّى. وقولهم: أقَرَّ اللهُ عينَه، زعم قومٌ أنَّه من هذا الباب، وأنّ للسُّرور دَمعةً باردة، وللغمِّ دمعةً حارّة، ولذلك يقال لمن يُدعَى عليه: أسخَنَ الله عينه. والقَرور: الماء البارد يُغتسَل به؛ يقال منه اقْتَرَرْت.
والأصل الآخَر التمكُّن، يقال قَرَّ وَاستقرَّ. والقَرُّ: مركبٌ من مراكب النِّساء. وقال:
* على حَرَجٍ كالقَرِّ تَخفقُ أكفانِي([15]) *
ومن الباب [القَرُّ([16])]: صَبُّ الماءِ في الشَّيء، يقال قَرَرتُ الماء. والقَرُّ: صبُّ الكلامِ في الأُذُن.
ومن الباب: القَرقَر: القاع الأملس. ومنه القُرارة: ما يلتزِق بأسفلِ القِدْر، كأنَّه شيءٌ استقرَّ في القِدْر.
ومن الباب عندنا - وهو قياسٌ صحيح- الإقرار: ضدُّ الجحود، وذلك أنَّه إذا أقَرَّ بحقٍّ فقد أقرَّهُ قرارَهُ. وقال قومٌ في الدُّعاء: أقرّ الله عينه: أي أعطاه حتى تَقِرَّ عينُه فلا تطمَحَ إلى من هو فوقه. ويوم القَرِّ: يومَ يستقرُّ الناسُ بمنىً، وذلك غداةَ يومِ النَّحر.
قلنا: وهذه مقاييسُ صحيحةٌ كما ترى في البابين معاً، فأمَّا أنْ نتعدَّى ونتحمّل الكلامَ كما بلغنا عن بعضهم أنَّه قال: سمِّيت القارورة لاستقرار الماء فيها وغيرِه، فليس هذا من مذهبنا. وقد قلنا إنَّ كلامَ العرب ضربان: منه ما هو قياسٌ، وقد ذكرناه، ومنها ما وُضِع وضعاً، وقد أثبَتنا ذلك كلَّه. والله أعلم.
فأمَّا الأصواتُ فقد تكون قياساً، وأكثرُها حكاياتٌ. فيقولون: قَرقَرت الحمامةُ قَرقرةً وقَرْقَرِيراً.
(قز)  القاف والزاء كلمةٌ واحدة، تدلُّ على قِلَّةِ سُكونٍ إلى الشّيء([17]). من ذلك القزّ، وهو الوَثْب. ومنه التقزُّز، وهو التنطُّس. ورجلٌ قَزٌّ، وهو لا يسكن إلى كلِّ شيء.
(قس)  القاف والسين مُعظَمُ بابه تتبُّع الشَّيء، وقد يشذُّ عنه ما يقاربُه في اللَّفظ.
قال علماؤنا: القَسُّ: تتَبُّع الشَّيء وطلبُه، قالوا: وقولهم إنَّ القَسَّ النَّميمة، هو من هذا لأنه يتتبَّع الكلامَ ثمَّ ينُمُّه([18]). ويقال للدَّليل الهادِي: القَسْقاس، وسمِّي بذلك لعلمه بالطَّريق وحُسْنِ طلَبِه واتِّباعه له. يقال قَسَّ يَقُسّ. وتَقَسَّسْتُ أصواتَ القومِ بالليل، إذا تتبَّعتَها. وقولهم: قَسَسْتُ القومَ: آذيْتُهم بالكلام القبيح، كلامٌ غير ملخَّص، وإنَّما معناه ما ذكرناه من القَسّ أي النَّميمة([19]). ويقولون: قَرَبٌ قَسقاسٌ، وسيرٌ قَسِيس([20]): دائبٌ. وهو ذلك القياس، لأنَّه يقُسُّ الأرضَ ويتتبَّعُها.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: [ليلةٌ] قسقاسة: مُظْلمة، وربَّما قالوا لِلَّيلةِ الباردة: قَسِيَّة([21]). وقُسَاسٌ: بلدٌ تُنسَب إليه السُّيوف القُسَاسيَّة.
وذكر ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ القَسْقَاس: الجُوع. وأنشَدُوا عنه:
أتانَا به القَسقاسُ ليلاً ودُونَه *** جراثيمُ رَمْلٍ بينهنَّ نفانِفُ([22])
وإنْ صحَّ هذا فهو شاذٌّ، وإن كان على القياس فإنما أراد به الشّاعِرُ القَسقاس([23])، وما أدري ما الجُوعُ هاهنا. وأمّا قولهم: دِرهمٌ قَسِيٌّ، أي رديء، فقال قومٌ: هو إعراب قاس([24])، وهي فارسيَّة. والثِّياب القَسِّيَّة يقال إنَّها ثيابٌ يؤتى [بها] من اليَمَن. ويقولون: قَسْقَسْتُ([25]) بالكلب: صحتُ به([26]).
(قش)  القاف والشين كلماتٌ على غير قياس. فالقَشُّ: القشْر([27]). يقال تقشقش الشَّيء، إذا تقشَّر. وكان يقال لسورتي: "قُلْ يا أيُّهَا الكَافِرُونَ" و"قُلْ هُوَ اللهُ أحَدٌ": المقَشْقِشَتان، لأنَّهما يُخرِجان قارئهما مُؤمناً بهما من الكُفر.
ومما ليس من هذا الجِنْس: القِشَّة: القِرْدَة، والصَّبِيَّة الصغيرة. ويقولون: التَّقشقُش: تطلُّب الأكلِ من هاهنا وهنا، وهذا إنْ صحَّ فلعلَّهُ من باب الإبدال* والأصلُ فيه السين، وقد مضى ذكره. ويقال: قَشَّ القَوْمُ: إذا أحْيَوْا بعدَ هُزَال.
(قص)  القاف والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تتبُّع الشَّيء. من ذلك قولهم: اقتصَصْتُ الأثَر، إذا تتبَّعتَه([28]). ومن ذلك اشتقاقُ القِصاص في الجِراح، وذلك أنَّه يُفعَل بهِ مثلُ فِعلهِ بالأوّل، فكأنَّه اقتصَّ أثره. ومن الباب القِصَّة والقَصَص، كلُّ ذلك يُتَتَبَّع فيذكر. وأمَّا الصَّدر فهو القَصُّ، وهو عندنا قياسُ الباب، لأنَّه متساوي العِظام، كأنَّ كلَّ عظم منها يُتْبع للآخَر.
ومن الباب: قَصَصت الشّعر، وذلك أنَّك إذا قَصَصْتَه فقد سوَّيتَ بينَ كلِّ شعرةٍ وأُخْتِها، فصارت الواحدةُ كأنَّها تابعةٌ للأخرى مُسَاويةٌ لها في طريقها. وقُصَاص الشَّعر: نهايةُ مَنْبِته من قُدُمٍ([29])، وقياسُه صحيح. والقُصَّة: النَّاصية.
[و] القَصِيصية من الإبل: البعير يقُصُّ أثَرَ الرِّكاب. وقولهم: ضربَ فلانٌ فلاناً فأقَصَّه، أي أدناه من الموت. وهذا معناه أنَّه يقُصُّ أثَرَ المنيَّة. وأقصَّ فلاناً السُّلطانُ [من فلان([30])]، إذا قتله قَوَدا.
وأمَّا قولُهم: أقَصَّت الشّاةُ: استبانَ حَمْلُها، فليس من ذلك. وكذلك القَصْقاص، يقولون: إنَّه الأسد، والقُصقُصَة: الرَّجل القصير، والقَصِيص: نبتٌ. كلُّ هذه شاذَّة عن القياس المذكور([31]).
(قض)  القاف والضاد أصول ثلاثة: أحدُها هُوِيُّ الشَّيء، والآخَر خُشونةٌ في الشَّيء، والآخِر ثَقْبٌ في الشَّيء.
فالأوّل قولُهم: انقَضَّ الحائطُ: وقع، ومنه انقضاضُ الطّائر: هُوِيُّه في طَيَرانه.
والثاني قولهم: دِرع قَضّاءُ: خشِنة المَسِّ لم تنسَحِقْ بعدُ. وأصلُه القِضّة، وهي أرضٌ منخفضةٌ ترابُها رملٌ، وإلى جانبها مَتْن. والقَضَضُ: كِسَرُ الحِجارة. ومنه القَضْقَضة: كَسْرُ العِظام. يقال أسدٌ قضقاضٌ. والقَضُّ([32]): ترابٌ يعلو الفِراش. يقال أقضَّ عليه مضجَعُه، قال أبو ذُؤيب:
أم ما لِجسمِكَ لا يلائمُ مَضجعاً *** إلا أَقَضَّ عليكَ ذاك المضجع([33])ويقال لحمٌ قَضٌّ، إذا تَرِبَ عند الشَّيِّ. ومن الباب عندي قولُهم: جاؤوا بقَضِّهم وقضيضهم([34])، أي بالجماعة الكثيرة الخشِنة، قال أوس:
وجاءت جِحاشٌ قَضَّها بقَضِيضها *** كأكثَرِ ما كانوا عديداً وأوكَعُوا([35])والأصل الثالث قولهم: قَضَضت اللُّؤلؤةَ أقُضُّها قَضَّاً، إذا ثقَبْتَها. ومنه اقتِضاض البِكْر. قاله الشّيباني.
(قط)  القاف والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْع الشّيء بسُرعةٍ عَرْضاً. يقال: قَطَطت الشّيءَ أَقُطُّه قَطَّاً. والقَطَّاط: الخَرّاط الذي يَعمل الحُقَق، كأنه يقْطَعها. قال:
* مِثْلَ تقطِيط الحُقَق([36]) *
والقِطْقِط: الرَّذَاذ من المطر، لأنّه من قِلّتهِ كأنّه متقطِّع. ومن الباب الشعَْر القَطَط([37])، وهو الذي ينْزَوي، خلافُ السَّبْط، كأنَّه قُطّ قَطَّاً. يقال: قَطِطَ شَعْرُه، وهو من الكلمات النَّادرة في إظهار تضعيفها.
وأمَّا القِطُّ فيقال إنّه الصَّكُّ بِالجائزة. فإنْ كان من قياس الباب فلعلّه من جهة التقطيع الذي في المكتوب عليه. قال الأعشى:
ولا الملكُ النُّعمان يومَ لقيتُه *** بِغبْطَتِه يُعطِي القُطوطَ ويأفِقُ([38])وعلى هذا يفسَّر قولُه تعالى: ﴿وقالُوا ربَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِسَابِ﴾ [ص 16] كأنَّهم أرادوا كُتُبَهم التي يُعطَوْنها من الأجْر في الآخرة.
ومما شذّ عن هذا الباب القِطّةُ: السِّنّورة: يقال [هو] نعتٌ لها دونَ الذَّكَر.
فأمَّا قَطْ بمعنى حَسْب فليس من هذا الباب، إنما ذاك من الإبدال، والأصل قدْ، قال طَرَفَة:
أخِي ثِقةٍ لا ينثني عن ضريبةٍ *** إذا قِيلَ مهلاً قال صاحبهُ قَدِ([39])
لكنَّهم أبدَلُوا الدّال طاءً فيقال: قَطِي وقَطْكَ وقَطْني. وأنشدوا:
امتلأ الحَوْضُ وقال قَطني *** حَسْبي رويداً قد ملأْتَ بَطْنِي([40])ويقولون قَطَاطِ، بمعنى حسبي([41]). وقولهم: ما رأيتُ مثلَه قطّ، أي أقطع الكلامَ في هذا([42])، بقوله على جهة الإمكان. ولا يقال ذلك* إلا في الشَّيء الماضي.
(قع)  القاف والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على حكاياتِ صوتٍ. من ذلك القَعقعة: حكايةُ أصوات التِّرَسةِ وغيرها. والمُقَعقِع: الذي يُجيل القِداح، ويكون للقِداح عند ذلك أدنى صوت. ويقال رجلٌ قَعقعانيٌّ، إذا مَشَى سمِعتَ لمفاصله قَعقَعةً. قال:
* قَعْقَعةُ المِحوَرِ خُطَّافَ العَلَقْ([43]) *
وحِمارٌ قَعقعانيٌّ، وهو الذي إذا حَمَلَ على العانة صَكَّ لَحْييه. ويقال: قَرَبٌ قَعْقاعٌ: حثيث، سمِّي بذلك لما يكون عندهُ من حركات السَّير وقَعْقَعته. وطريقٌ قعقاعٌ: لا يُسلَك إلاَّ بمشقَّة. فأمَّا القُعَاعُ فالماء المُرُّ الغليظ. قال: أَقَعُّوا، إذا أنْبَطُوا قُعَاعاً. فهذا ممكنٌ أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، وممكن أن يكون مقلوباً من عَقَّ، وقد مضى ذِكره، ويقولون: قَعْقَع في الأرض: ذَهَب.
وهذا من قياس الباب، لما يكون له عند سيَرِه من حركةٍ وقَعقعة.
(قف)  القاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جَمْع وتجمُّع وتقبُّض. من ذلك القُفَّة: شيءٌ كهيئة اليقطينة تتَّخَذ من خُوط أو خُوص. يقال للشَّيخ([44]) إذا تقبَّضَ من هَرَمه: كأنَّه قُفَّة. وقد استَقفّ، إذا تشنَّج. ومنه أقَفَّتِ الدَّجاجةُ، إذا كَفَّت عن البَيض. والقَفُّ: جنسٌ من الاعتراض للسَّرَق، وقيل ذلك لأنّه يقفُّ الشَّيءَ إلى نفسه. فأمَّا قولُهم: قَفْقَف الصَّرِدُ، إذا ارتَعَد، فذلك عندنا من التقبُّض الذي يأخذُه عند البرد. قال:
نِعْمَ شِعارُ الفَتَى إذا بَرَدَ الـ	*** ـليلُ سُحيْراً وقَفْقَفَ الصَّرِدُ([45])ولا يكون هذا من الارتعاد وحدَه.
ومن الباب القُفّ، وهو شيءٌ يرتفع من مَتْن الأرض كأنّه متجمِّع، والجمع قِفاف. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) منه: "إذا بلغ الماء قلتين لم يحمل نجساً" ومنه في ذكر الجنة وصفة سدرة المنتهى: "ونبقها مثل قلال هجر".
([2]) لجميل بن معمر، كما في اللسان (قلل).
([3]) المقمة والمرمة، كلاهما بكسر الميم وفتحها.
([4]) في الأصل: "أشط ما يكون"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) في اللسان: "وأصلها بالفارسية، وهو معرب مشتق من الحفر، من قولهم بالفارسية كِنْ كِنْ، أي احفر احفر".
([6]) قبله في اللسان: * نشأن في ظل النعيم الأرفه *
([7]) زاد في اللسان: "مشتق من اصطدام الأحمال لعجلة السير، كأنهم توهموا لجرس ذلك جرس نغمة فضاعفوه".
([8]) هو الثقب الذي في وسط البكرة.
([9]) في المجمل: "وتقول: لا آتيك العام، ولا قابلاً، ولا قباقبا".
([10]) اقتصر في المجمل على "القت"، وفي اللسان والقاموس على "التقتيت".
([11]) في الأصل: "إذا"، صوابه في المجمل.
([12]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 وأراجيز العرب للسيد البكري 25.
([13]) ديوان امرئ القيس 5.
([14]) في الأصل: "قرة".
([15]) لامرئ القيس في ديوانه 126: واللسان (حرج، قرر). وقد سبق في (حرج). وصدره: * فإما تريني في رحالة جابر *
([16]) التكملة من المجمل.
([17]) في الأصل: "قلة وسكون إلى الشيء".
([18]) ينمه، أي ينقله على جهة الإفساد والشر. وفي الأصل: "ينميه"، تحريف.
([19]) في الأصل: "إلى النميمة".
([20]) وكذا في المجمل. ولم تذكر الكلمة في المعاجم المتداولة. وبدلها في اللسان: "قِسْقيس".
([21]) الحق أنها من المعتل، وقد تنبه لذلك في المجمل، قال: "ودرهم قسي: رديء، وليلة قسية باردة، ولعل هاتين من كلمات المعتل".
([22]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. والبيت لأبي جهيمة الذهلي، كما في اللسان (قسس). وصواب إنشاده: "بينهن قفاف"، كما نص ابن بري، وبعده:
فأطعمته حتى غدا وكأنه *** أسير يداني منكبيه كتاف
([23]) كذا ولعله يريد "القرب القسقاس".
([24]) في المعرب للجواليقي 257: "قاش"، وفي اللسان: "قاشي".
([25]) في الأصل: "قسست" صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([26]) زاد في اللسان: "وقلت له: قُوس قُوس".
([27]) كذا. ولعل صوابها: "فالتقشقش: التقشر".
([28]) في الأصل: "إذا تبعد".
([29]) من قُدم أي قدام، وكذا وردت في المجمل، وفي الأصل: "قدوم"، تحريف.
([30]) تكملة ضرورية ليستقيم الكلام. والعبارة في المجمل محرفة كعبارة الأصل، ففيه: "وأقاد فلان فلاناً وأقصه، إذا قتله قوداً"، صوابه "أقاد فلان فلاناً من فلان".
([31]) في اللسان عند الكلام على القصيص: "قال أبو حنيفة: زعم بعض الناس أنه إنما سمي قصيصاً لدلالته على الكمأة كما يقتصُّ الأثر".
([32]) وكذا ورد في المجمل. وفي القاموس: "والقضض، محركة: التراب يعلو الفراش"، ونحوه في اللسان.
([33]) ديوان الهذليين (1 : 2) والمفضليات (2: 221) واللسان (قضض).
([34]) ويقال أيضاً "قضُّهم بقضيضهم"، و "قضَّهم بقضيضهم".
([35]) ديوان أوس بن حجر 11 واللسان (قضض). وانظر لمثله الخزانة (1: 525) وسيبويه (1: 188). ورواية الديوان واللسان: "بأكثر ما كانوا".
([36]) كذا.وإنشاد البيت كما في ديوان رؤبة 106 واللسان (قطط) والمخصص(12: 133/ 15: 101): * سوى مساحيهن تقطيط الحقق *
([37]) يقال شعر قطط وقط أيضاً بفتح القاف فيهما.
([38]) ديوان الأعشى 146 واللسان (قطط، أفق). وقد سبق في (أفق). فوجه التكملة هناك: "بغبطته" لا "بإمته".
([39]) من معلقته. والرواية المشهورة "قال حاجزه".
([40]) كذا ورد البيت، والرواية المشهورة: "سلا رويداً"، أو "مهلاً رويداً" انظر اللسان (قطط، قطن)، والمخصص (14: 62) ومجالس ثعلب 189 والإنصاف 83 وإصلاح للمنطق 67، 377.
([41]) وشاهده قول عمرو بن معد يكرب، في اللسان:
أطلت فراطهم حتى إذا ما *** قتلت سراتهم قالت قطاط
([42]) في الأصل: "فيه هذا".
([43]) لرؤبة في ديوانه 106 واللسان (قعع).
([44]) في الأصل: "قال الشيخ".
([45]) سبق إنشاد البيت في (صرد)، ونسب إلى عمر بن أبي ربيعة في تهذيب الألفاظ 121،212 والجمهرة (1: 161). وقد أثبت في ملحقات ديوان عمر طبع ليبسك ص 333. وهو بدون نسبة في المخصص (5: 71) وأمالي المرتضى (4: 81). وأنشده في الكامل 136 ليبسك واللسان (قفف) وعيون الأخبار (3: 95): "نعم ضجيع الفتى". وفي اللسان: "فقفقف الصرد"، وفي الكامل: "وقرقف".

ـ

##### Türkçe

(**باب القاف وما بعدها في الثلاثي الذي يقال له المضاعف والمطابق**)

(**قل**)  **القاف واللام** iki sahih asıldır; bunlardan biri şeyin azlığına delâlet eder, diğeri ise istikrarın zıddına delâlet eder; o da huzursuzluktur.

Birincisi onların sözü: **قلَّ الشَّيءُ يقلُّ قلَّة فهو قليل**; ve **القُلُّ**: **القِلَّة**; bu da **الذُّل** ve **الذِّلّة** gibidir. Ve ribâ hakkında hadiste: “**إنْ كَثُرَ فإنَّه إلى قُلٍّ**”. Ama hadiste gelen **القُلََّة**’ye gelince([1]), derler ki: **القُلَّة** insanın bir küpten yahut bir testiden azalttığı şeydir; ve bunda dil ehli katında sınırlandırılmış bir sınır yoktur. Şöyle dedi:
فَظَلِلْنا بنَعْمةٍ واتّكأْنا *** وشَرِبْنا الحَلالَ من قُلَلِهْ([2])
Ve denir: **استقلَّ القومُ**, eğer yürüyüşleri için gittilerse; bu da **الإقلال**’dandır da; sanki yürüyüşü hafif gördüler ve onu az saydılar. Ve bunun hepsinde mânâ birdir. Ve bizim **القُلَّة** hakkında sözümüz: insanın azalttığı şey; o da **القِلَّة**’dandır da, çünkü onun yanında azalır.

Ama diğer asla gelince, dedi: **تَقَلقلَ الرَّجُل** ve başkası, eğer bir yerde sabit durmadıysa. Ve **تقلقَل المِسمارُ**: yerinde **قَلِقَ** oldu. Ve ondan: **فرسٌ قُلقُلٌ**: hızlı. Ve ondan onların sözü: **أخَذَه قِلٌّ من الغضب**; o, titremeye benzer bir şeydir.

(**قم**)  **القاف والميم** tek bir asıldır; şeyin toplanmasına delâlet eder. Bundan: **قَمْقَمَ الله عَصَبه**; yani onu topladı. Ve **القَمْقام**: deniz; çünkü o suyun toplanma yeridir. Ve **القَمْقام**: çok sayı; sonra bununla, efendilikte toplayıcı, hayrı geniş olan seyyid benzetilir.

Ve bundan: **قُمَّ البيتُ**, yani süpürüldü. Ve **القُمَامة**: süpürülen şey; ve o toplanır. Ve bundan denir: **أقمَّ الفَحلُ الإبلَ**, eğer onların hepsini döllediyse. Ve **مِقَمَّة الشّاة**: **مِرَمَّتها**([3]); ve bununla adlandırıldı, çünkü ağzında onunla bitkiyi toplar. Ve her şeyin en üstüne denir: **القِمَّة**; bu, onun kıvamının kendisiyle olduğu toplanma yeridir diye.

Ve bu babdan şâz olanlardan: **القَمقام**: küçük kene yavruları.

(**قن**)  **القاف والنون** kıyas üzerine konulmamış bir babdır; kelimeleri birbirinden ayrıdır. Kelimelerinden: **القِِنُّ**; o, kendisi ve babası mülk edinilmiş olan köledir. Ve **القُنَّة**: dağın en üstü. Ve **القُنَان**: koltuk altı kokusu, en şiddetli olduğu hâl([4]). Ve **القُناقِن**: yol gösteren kılavuz; yerin altında suyu bilen; çoğulu **قَنَاقِن**([5]).

(**قه**)  **القاف والهاء**’da, **القَهْقَهة** hikâyesinden başka bir şey yoktur: gülmede aşırı gitmek. Denir: **قَهٌّ** ve **قهقَهةٌ**; ve hafifletilebilir. Dedi:
* فهنَّ في تَهَانُفٍ وفي قَهِ([6]) *
Ve derler: **القَهقهة**: **قَرَبُ الوِرد**([7]).

(**قب**)  **القاف والباء** sahih bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder. Bundan: **القُبَّة**; o bilinir; ve toplanması sebebiyle adlandırıldı. Ve **القَبقَب**: karın; çünkü o yemeğin toplanma yeridir. Ve **القَبُّ**: **البَكَرة**’dedir([8]). Ama onların sözü: **القَبَب** bel inceliğidir; mânâsı ancak onun toplanmasıdır; ta ki ince görülür. Ve aynı şekilde **الخيلُ القُبّ**: onlar zayıf atlar (yağsız, etleri gitmiş)dir; bu da ancak etlerinin gitmesi ve içlerindeki sertlik sebebiyledir. Ama **القابّة**’ye gelince, İbnü’s-Sikkît dedi: **القَابّة**: yağmurdan bir damladır. Dedi: el-Asma‘î tashîf eder ve “o gök gürültüsüdür” derdi. İbnü’s-Sikkît’in söylediği daha sahih ve daha kıyaslıdır; çünkü o toprağı **تَقُبُّ** eder; yani onu toplar.

Ve bu babdan şâz olanlardan: onların üçüncü yıla **القُبَاقِب** adını vermeleri; derler ki: **عامٌ** ve **قابلٌ** ve **قُبَاقِب**([9]).

Ve yine şâz olanlardan onların sözü: **اقتبَّ يدَه**, eğer onu kestiyse.

(**قت**)  **القاف والتاء**’da birbirinden ayrı iki kelime vardır: birisi **القَتُّ**; o, söz taşımadır. Ve eserde geldi: “**لا يدخُلُ الجنة قَتَّاتٌ**”; o, söz taşıyandır. Ve **القَتُّ**: bir bitkidir. Ve **القَتُّ** ve **التَّقتِيتُ**([10]): yağı reyhanlarla güzel kokulu kılmaktır.

(**قث**)  **القاف والثاء** toplanmaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: falan geldi, geniş bir mal ve dünya **يقُثُّ** eder (toplar).

(**قح**)  **القاف والحاء** bizce bir asıl değildir; fakat derler ki: **القُحّ**: insanlardan ve şeylerden kaba olan; hatta olgunlaşmamış karpuza: “o gerçekten **قحٌّ**” derler.

(**قد**)  **القاف والدال** sahih bir asıldır; şeyin boyuna kesilmesine delâlet eder; sonra mecaz yapılır. Derler: **قَدَدْتُ الشَّيء قدَّاً**, eğer onu boyuna kestiysen; **أقُدُّه**. Ve derler: o **حسَنُ القَدّ**’dır; yani kesim (taktî‘), boyunun uzanışında. Ve **القِدُّ**: tabaklanmamış deriden boyuna kesilen kayış. Ve **القَدِيد**’in iştikakı ondandır. Ve **القِدَّة**: yol ve insanlardan bir fırka; her birinin hevesi arkadaşının hevesinden başka olduğunda. Sonra bunu mecaz yaparlar da derler: **اقتدَّ فلانٌ الأمورَ**, eğer onları düzenledi ve ayırdıysa. Ve **قَدَّ المسافرُ المَفازةَ**. Ve **القَيْدُود**: yerde sırtı uzun deve. Ve **القَدُّ**: oğlak derisi, keçi yavrusu. Ve meselde derler: “**ما يَجعَلُ قَدَّك إلى أديمك**”. Ve derler: **القُدَاد**: karında ağrı.

(**قذ**)  **القاف والذال** öncekinin yakınıdır; boyuna ve boyuna olmayan kesmeye ve düzeltmeye delâlet eder. Bundan: **القُذَذ**: okun tüyleri; tekili **قُذَّة**. Dediler: ve **القَذُّ**: onları kesmektir. Denir: **أُذُنٌ مقذوذة**, sanki yontulmuş gibi. Dedi:
* مَقْذُوذةُ الآذانِ صَدْقاتُ الحَدَقْ([12]) *
Ve bazısı zannetti ki **القُذَاذات**: altın parçalarıdır; ve **الجُذَاذات**: gümüş parçalarıdır. Ama **السهم الأقَذُّ**: üzerinde **قُذَذ** olmayan oktur. Ve **المَقَذُّ**: iki kulağın arkasından arasıdır. Ve onunla adlandırıldı; çünkü onun saçı **يُقَذ** edilir; yani kesilir.

Ve babdan şâz olanlardan onların sözü: **القِذَّانَ**: pirelerdir.

(**قر**)  **القاف والراء** iki sahih asıldır; bunlardan biri soğuğa, diğeri yerleşmeye delâlet eder.

Birincisi **القُرُّ**’dur; o soğuktur. Ve gün **قارٌّ** ve **قَرٌّ**. İmru’ul-Kays dedi:
إذا ركِبُوا الخيلَ واستلأَمُوا *** تحَرَّقت الأرضُ واليومُ قَرّْ([13])
Ve **ليلة قَرَّةٌ** ve **قارَّة**. Ve günümüz **قَرَّ** etti; **يَقَرُّ**. Ve **القِرَّة**: hummanın **قِرَّة**si; onda bir gevşeme([14]) ve kırılma bulduğunda. Derler: “**حِرَّةٌ تحت قِرَّة**”; **الحِرّة**: susuzluktur; **القِرَّة**: hummanın **قِرَّة**sidir. Ve onların sözü: **أقَرَّ اللهُ عينَه**; bir kavim zannetti ki bu babdandır; ve sevinç için soğuk bir gözyaşı, keder için sıcak bir gözyaşı vardır; bu yüzden beddua edilene: “**أسخَنَ الله عينه**” denir. Ve **القَرور**: onunla yıkanılan soğuk su; ondan denir: **اقْتَرَرْت**.

Diğer asıl yerleşmedir; denir: **قَرَّ** ve **استقرَّ**. Ve **القَرُّ**: kadınların bineklerinden bir binektir. Ve dedi:
* على حَرَجٍ كالقَرِّ تَخفقُ أكفانِي([15]) *
Ve babdandır [**القَرُّ**([16])]: suyu bir şeye dökmek; denir: **قَرَرتُ الماء**. Ve **القَرُّ**: sözü kulağa dökmektir.

Ve babdandır: **القَرقَر**: düz, pürüzsüz taban. Ve ondan **القُرارة**: tencerenin altına yapışan şey; sanki tencerede yerleşmiş bir şey gibi.

Ve babdandır bizce – ve o sahih bir kıyastır – **الإقرار**: inkârın zıddı; çünkü bir hakka **أقَرَّ** ettiğinde, onu onun yerleşmesine yerleştirmiş olur. Ve bir kavim duada dedi: **أقرّ الله عينه**: yani ona verdi; ta ki gözü yerleşsin de kendisinden üstün olana göz dikmesin. Ve **يوم القَرِّ**: insanların Minâ’da yerleştiği gündür; o, kurban günü sabahıdır.

Dedik: bunlar iki babın ikisinde de gördüğün gibi sahih kıyaslardır. Ama bazıları hakkında bize ulaştığı üzere “**القارورة** suyun ve başkasının onda yerleşmesi sebebiyle adlandırıldı” demesi gibi sözü aşmak ve yüklenmek, bu bizim mezhebimizden değildir. Biz demiştik ki Arapların sözü iki kısımdır: ondan kıyas olan vardır; onu zikrettik; ve ondan vaz‘ ile konulmuş olan vardır; onun hepsini de tesbit ettik. Allah daha iyi bilir.

Ama sesler, kıyas olabilir; çoğu hikâyelerdir. Derler: **قَرقَرت الحمامةُ قَرقرةً وقَرْقَرِيراً**.

(**قز**)  **القاف والزاء** tek bir kelimedir; şeye az bir sükûna delâlet eder([17]). Bundan **القزّ**; o sıçramadır. Ve ondan **التقزُّز**; o, tiksinmedir. Ve **رجلٌ قَزٌّ**; o, her şeye sükûn bulmaz.

(**قس**)  **القاف والسين** babının çoğu şeyin izini sürmektir; ondan lafızca ona yaklaşan şey şâz olabilir.

Âlimlerimiz dedi: **القَسُّ**: şeyin izini sürmek ve onu istemektir. Dediler: onların sözü “**القَسَّ** söz taşımadır” da bundandır; çünkü sözü izler, sonra onu taşır([18]). Ve yol gösteren kılavuza denir: **القَسْقاس**; yola vukufu, onu güzel istemesi ve ona uyması sebebiyle böyle adlandırıldı. Denir: **قَسَّ يَقُسّ**. Ve **تَقَسَّسْتُ أصواتَ القومِ بالليل**, eğer onları izlediysen. Ve onların sözü: **قَسَسْتُ القومَ**: onları çirkin sözle incittim; bu, özetlenmiş bir söz değildir; mânâsı ancak bizim zikrettiğimiz **القَسّ** yani söz taşımadır([19]). Ve derler: **قَرَبٌ قَسقاسٌ** ve **سيرٌ قَسِيس**([20]): durmadan. Ve o, kıyastır; çünkü o yeri **يقُسُّ** eder ve onu izler.

Ve babdan şâz olanlardan onların sözü: **[ليلةٌ] قسقاسة**: karanlık; ve bazen soğuk geceye: **قَسِيَّة** derler([21]). Ve **قُسَاسٌ**: kendisine **السُّيوف القُسَاسيَّة** nisbet edilen bir beldedir.

Ve bazı kimseler eş-Şeybânî’den nakletti ki: **القَسْقَاس**: açlıktır. Ve ondan şu beyti rivayet ettiler:
أتانَا به القَسقاسُ ليلاً ودُونَه *** جراثيمُ رَمْلٍ بينهنَّ نفانِفُ([22])
Eğer bu sahihse, şâzdır; kıyas üzere olsa bile şair bununla ancak **القَسقاس**’ı murad etti([23]); ve ben burada açlığın ne olduğunu bilmem. Ama onların sözü: **دِرهمٌ قَسِيٌّ**, yani kötü; bir kavim dedi: o, **قاس**’ın i‘râbıdır([24]); o Farsçadır. Ve **الثِّياب القَسِّيَّة**’nin Yemen’den getirilen elbiseler olduğu söylenir. Ve derler: **قَسْقَسْتُ**([25]) köpeğe: ona bağırdım([26]).

(**قش**)  **القاف والشين** kıyas dışı kelimelerdir. **القَشُّ**: kabuk([27]). Denir: **تقشقش الشَّيء**, eğer kabuk bağlayıp soyulduysa. Ve “**قُلْ يا أيُّهَا الكَافِرُونَ**” ve “**قُلْ هُوَ اللهُ أحَدٌ**” sûrelerine **المقَشْقِشَتان** denirdi; çünkü ikisi, onları okuyanı, onlarla iman etmiş olarak küfürden çıkarır.

Ve bu cinsten olmayanlardan: **القِشَّة**: maymun; ve küçük kız çocuğu. Ve derler: **التَّقشقُش**: buradan buraya yemeyi aramak; bu sahihse, belki de **الإبدال** babındandır; aslı onda **السين**’dir; onun zikri geçti. Ve denir: **قَشَّ القَوْمُ**, eğer zayıflıktan sonra dirildilerse.

(**قص**)  **القاف والصاد** sahih bir asıldır; şeyin izini sürmeye delâlet eder. Bundan onların sözü: **اقتصَصْتُ الأثَر**, eğer onu izlediysen([28]). Ve bundan yaralamalarda **القِصاص**’ın iştikakı; çünkü birincisine yaptığı gibi onunla yapılır; sanki onun izini sürmüş gibi. Ve babdandır **القِصَّة** ve **القَصَص**; bunların hepsi izlenir de anlatılır. Ama göğüs ise **القَصُّ**’dur; o bizce babın kıyasıdır; çünkü kemikleri eşittir; sanki her kemik ötekine tâbi kılınmış gibidir.

Ve babdandır: **قَصَصت الشّعر**; çünkü onu kestiğinde her bir saç teli ile kardeşi arasında eşitledin; böylece biri, yolunda ötekine tâbi ve ona eşit gibi oldu. Ve **قُصَاص الشَّعر**: önden([29]) bitişinin sonudur; ve kıyası sahihdir. Ve **القُصَّة**: perçemdir.

Ve develerden **القَصِيصية**: bineklerin izini süren deve. Ve onların sözü: falan falanı vurdu da **فأقَصَّه**; yani onu ölüme yaklaştırdı. Bunun mânâsı: o, ölümün izini sürer. Ve **أقصَّ** falanı sultan [falandan([30])], eğer onu kısas olarak öldürdüyse.

Ama onların sözü: **أقَصَّت الشّاةُ**: gebeliği belli oldu; bu ondan değildir. Ve aynı şekilde **القَصْقاص**; derler ki o aslandır. Ve **القُصقُصَة**: kısa adam. Ve **القَصِيص**: bir bitki. Bunların hepsi zikredilen kıyastan şâzdır([31]).

(**قض**)  **القاف والضاد** üç asıldır: birincisi şeyin düşüşü; diğeri şeyde pürüzlülük; diğeri şeyde deliktir.

Birincisi onların sözü: **انقَضَّ الحائطُ**: düştü. Ve ondan kuşun **انقضاضُ**’ı: uçuşunda aşağı inişidir.

İkincisi onların sözü: **دِرع قَضّاءُ**: dokunuşu pürüzlü; henüz yumuşamamış. Aslı **القِضّة**’dir; o, toprağı kum olan alçak bir yer; yanında da bir yükselti vardır. Ve **القَضَضُ**: taş kırıkları. Ve ondan **القَضْقَضة**: kemik kırmaktır. Denir: **أسدٌ قضقاضٌ**. Ve **القَضُّ**([32]): döşeğin üstüne çıkan toz. Denir: **أقضَّ عليه مضجَعُه**; Ebû Züeyb dedi:
أم ما لِجسمِكَ لا يلائمُ مَضجعاً *** إلا أَقَضَّ عليكَ ذاك المضجع([33])
Ve denir: **لحمٌ قَضٌّ**, eğer kızartmada tozlandıysa. Ve babdandır bence onların sözü: **جاؤوا بقَضِّهم وقضيضهم**([34]); yani pürüzlü büyük kalabalıkla; Evs dedi:
وجاءت جِحاشٌ قَضَّها بقَضِيضها *** كأكثَرِ ما كانوا عديداً وأوكَعُوا([35])
Üçüncü asıl onların sözü: **قَضَضت اللُّؤلؤةَ أقُضُّها قَضَّاً**, eğer onu deldiysen. Ve ondan bakirenin **اقتِضاض**’ı. Bunu eş-Şeybânî söyledi.

(**قط**)  **القاف والطاء** sahih bir asıldır; şeyin enine hızlı kesilmesine delâlet eder. Denir: **قَطَطت الشّيءَ أَقُطُّه قَطَّاً**. Ve **القَطَّاط**: kutular yapan tornacı; sanki onları keser. Dedi:
* مِثْلَ تقطِيط الحُقَق([36]) *
Ve **القِطْقِط**: yağmurun çisintisi; çünkü azlığından sanki parçalanmış gibidir. Ve babdandır **الشعَْر القَطَط**([37]); o, büzüşen saçtır; **السَّبْط**’ın zıddı; sanki **قُطّ** edilmiştir, **قَطَّاً**. Denir: **قَطِطَ شَعْرُه**; bu, şeddeli harfini açıkça gösteren nadir kelimelerdendir.

Ama **القِطُّ** için denir ki o, ödül için yazılı senettir. Eğer babın kıyasındansa, belki de üzerinde yazılı olanda bulunan kesip ayırma yönündendir. el-A‘şâ dedi:
ولا الملكُ النُّعمان يومَ لقيتُه *** بِغبْطَتِه يُعطِي القُطوطَ ويأفِقُ([38])
Ve buna göre Allah’ın sözü tefsir edilir: ﴿**وقالُوا ربَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِسَابِ**﴾ [ص 16]; sanki onlar, âhirette ecirden kendilerine verilecek kitaplarını murad ettiler.

Ve bu babdan şâz olanlardan **القِطّةُ**: kedi; denir: o, erkeğe değil, ona mahsus bir sıfattır.

Ama **قَطْ** “yeter” mânâsında, bu babdan değildir; o ancak **الإبدال**’dandır; aslı **قدْ**’dır. Tarafe dedi:
أخِي ثِقةٍ لا ينثني عن ضريبةٍ *** إذا قِيلَ مهلاً قال صاحبهُ قَدِ([39])
Fakat onlar **الدّال**’ı **طاء** ile değiştirdiler; denir: **قَطِي** ve **قَطْكَ** ve **قَطْني**. Ve şu beyti okudular:
امتلأ الحَوْضُ وقال قَطني *** حَسْبي رويداً قد ملأْتَ بَطْنِي([40])
Ve derler: **قَطَاطِ**, “yeter” mânâsında([41]). Ve onların sözü: **ما رأيتُ مثلَه قطّ**; yani “bunda sözü keserim”([42]); imkân yönüyle söylemesiyle. Ve bu, ancak geçmiş şeyde söylenir.

(**قع**)  **القاف والعين** sahih bir asıldır; ses taklitlerine delâlet eder. Bundan **القَعقعة**: kalkanın ve başkasının seslerinin taklidi. Ve **المُقَعقِع**: okları sallayan kimsedir; o sırada oklardan az bir ses olur. Ve denir: **رجلٌ قَعقعانيٌّ**, eğer yürüdüğünde eklemlerinden **قَعقَعة** işitilirse. Dedi:
* قَعْقَعةُ المِحوَرِ خُطَّافَ العَلَقْ([43]) *
Ve **حِمارٌ قَعقعانيٌّ**: o, kasığa yüklenince iki çenesini birbirine vuran eşektir. Ve denir: **قَرَبٌ قَعْقاعٌ**: hızlı; yürüyüş hareketleri ve **قَعْقَعته** sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **طريقٌ قعقاعٌ**: ancak meşakkatle gidilen yol. Ama **القُعَاعُ**: acı, koyu sudur. Dedi: **أَقَعُّوا**, eğer **قُعَاعاً** çıkardılarsa. Bu, zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve **عَقَّ**’dan kalb edilmiş olabilir; onun zikri geçti. Ve derler: **قَعْقَع في الأرض**: gitti.

Ve bu, babın kıyasındandır; yürüyüşünde bulunan hareket ve **قَعقعة** sebebiyle.

(**قف**)  **القاف والفاء** sahih bir asıldır; toplama, toplanma ve büzülmeye delâlet eder. Bundan **القُفَّة**: kabak biçiminde bir şey; hurma dalı lifi yahut yaprağından yapılır. Yaşlıya([44]) ihtiyarlığından büzüldüğünde denir: sanki o bir **قُفَّة**’dir. Ve **استَقفّ**, eğer kasılıp büzüldüyse. Ve ondan: **أقَفَّتِ الدَّجاجةُ**, eğer yumurtlamayı kesti ise. Ve **القَفُّ**: hırsız için bir tür engellemedir; “şeyi kendine **يقفُّ** eder” (çekip toplar) diye böyle denildi. Ama onların sözü: **قَفْقَف الصَّرِدُ**, eğer titrediyse; bu bizce soğukta onu alan büzülmedendir. Dedi:
نِعْمَ شِعارُ الفَتَى إذا بَرَدَ الـ	*** ـليلُ سُحيْراً وقَفْقَفَ الصَّرِدُ([45])
Ve bu, yalnız titremeden ibaret olmaz.

Ve babdandır **القُفّ**; o, yerin sırtından yükselen bir şeydir; sanki toplanmış gibidir; çoğulu **قِفاف**. Allah daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَتَّ
1 قَتَّ ذ , (M, K, *) or قَتَّ الحَدِيثَ or الأَحَادِيثَ, (S, O, TA,) aor. قَتُ٣َ , (S, M, O,) inf. n. قَتٌّ, (S, M, O, K,) with which ↓ قِتِّيتَى is syn. [either as an inf. n., app. in an intensive sense, or as a simple subst.]; (O, K;) and so too is تَقْتِيتٌ [as inf. n. of ↓ قتّت], (K,) or so is تَقْتِيتُ الحَدِيثِ; (O;) and so is قَتْقَتَةٌ [as inf. n. of ↓ قَتْفَتَ], (K,) or so is قَتْقَتَةُ الحَدِيثِ; (O;) i. q. نَمَّ, (M,) or نَمَّ الحَدِيثَ (S, O, K, * TA) or الأَحَادِيثَ, (S, O, TA,) i. e. [He uttered calumny; or] he made known, divulged, or told, discourse, or conversation, in a malicious, or mischievous, manner, so as to occasion discord, dissension, or the like; (TA;) or قَتَّ الحَدِيثَ signifies he falsified and embellished discourse, or conversation: (A:) it is said that القَتّ, which signifies النَّمِيمَةُ [i. e. the uttering, or utterance, of calumny], (M, L,) [and] so does ↓ القِتِّيتَى, (S,) is from الحَدِيثَ ↓ تقتّت, meaning he sought time after time to obtain a knowledge of discourse, or conversation, and listened thereto: (M, L:) and ↓ القِتِّيتَى signifies [also] the seeking time after time to obtain a knowledge of نَمَائِم [i. e. calumnies, pl. of نَمِيمَةٌ]. (M, TA.) ― -b2- And قَتٌّ [app. as an inf. n.] signifies The lying, or uttering of falsehood: (K:) [or] a prepared lying. (M.) ― -b3- And قَتَّهُ, (K, TA,) inf. n. قَتٌّ, (TA,) signifies قَدَّهُ [meaning He cut it out, or shaped it, in any manner, whether lengthwise or otherwise]. (K, TA.) One says, هُوَ حَسَنُ القَتِّ, meaning حَسَنُ القَدِّ [i. e. He is goodly, or beautiful, in conformation]: and a poet says,
كَأَنَّ ثَدْيَيْهَا اـِذَا مَا ابْرَنْتَى
حُقَّانِ مِنْ عَاجٍ أُجِيدَا قَتَّا
meaning قَدًّا and خَرْطًا [i. e. As though her two breasts, when they come forth unexpectedly (a meaning of ابرنتى expl. in the L, in art. برت, on the authority of Lh, but it is here expl. in the TA as signifying انتصب, so that the phrase may be rendered either when appearing unexpectedly, or when standing out), were two round boxes of ivory, excellently cut out, or shaped, and made smooth in their surfaces]: (O, TA: *) regarding them as one member, he has made the verb singular. (O.) ― -b4- Also He prepared, disposed, or arranged, it; or put it into a right, or good, state. (M, K.) ― -b5- And He collected it together by little and little. (M, K.) ― -b6- And He made it, or made it to appear, to be little; syn. قَلَّلَهُ. (M, K.) And قَتَّ أَثَرَهُ, (M, K,) aor. قَتُ٣َ , inf. n. قَتٌّ, (M,) He followed, or followed after, his track, or footsteps, in pursuit; or endeavoured to track him, or trace him. (M, K.) ― -b7- And قَتٌّ signifies also The following the footsteps of a man secretly, in order to know what he desires [to do]. (O, K.) ― -b8- And A pastor's smelling the odour of a camel (O, K) that is مَهْيُوم (K) [i. e.] that is smitten by the [disease termed] هُيَام. (O, TA. [Freytag, supposing مَهْيُوم in this explanation in the K to be syn. with هَائِم, renders the verb as meaning He (a pastor) smelt the urine of a straying camel, that he might know its way.]) -A2- See also the next paragraph.

2 قَتَّ٣َ see 1, first sentence. -A2- تَقْتِيتٌ also signifies The collecting of odoriferous substances, or aromatics, (O, K,) of all sorts, in a cooking-pot, (O,) and cooking them: (O, K:) and one does not say قُتِّتَ except of olive-oil when it is thus prepared [i. e. it means it was, or has been, cooked with all sorts of odoriferous substances, or aromatics]: thus says Khálid Ibn-Jembeh: IF adds that الزَّيْتِ ↓ قَتُّ is like تَقْتِيتُهُ [in meaning]: and Zj says that الدُّهْنَ ↓ اِقْتَتُّ means the same as قَتَّتُّهُ [i. e. I cooked the oil with all sorts of odoriferous substances, &c.]. (O.) [See also مُقَتَّتٌ, below.]

5 تَقَتَّ٣َ see 1, first sentence.

اِقْتَتَّهُ
8 اِقْتَتَّهُ ذ He, or it, extirpated, or eradicated, him, or it. (M, K.) -A2- See also 2.

قَتْقَتَ
R. Q. 1 قَتْقَتَ ذ , inf. n. قَتْقَتَةٌ: see 1, first sentence.

قَتٌّ
قَتٌّ ذ inf. n. of قَتَّ [q. v.]. (S, M, O, K.) -A2- And i. q. فِصْفِصَةٌ, (S, M, O, Msb,) or اـِسْفِسَتٌ, (Mgh, K,) both of which signify the same, i. e. A certain food, or fodder, of beasts, as is said in the Nh; (TA;) [a species of trefoil, or clover;] or (M, K) when dry: (M, Mgh, O, Msb:) accord. to Sb, a pl. [or rather a coll. gen. n.], (M,) sing., or n. un., قَتَّةٌ, (T, S, M, O,) like as تَمْرَةٌ is of تَمْرٌ. (T, S, O.) ― -b2- And A certain wild grain, not raised by man; which the people of the desert, on the occasion of a year of drought, when they are destitute of milk and dates and the like for their food, bruise and grind; being content therewith notwithstanding its coarseness. (T, Msb, TA.)

قَتُوتٌ
قَتُوتٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

قَتَّاتٌ
قَتَّاتٌ ذ (S, M, A, O, K) and ↓ قَتُوتٌ and ↓ قِتِّيتَى, (M, K,) this last being used as an inf. n. and as an epithet, (TA,) A man wont to calumniate; or to make known, divulge, or tell, discourse, or conversation, in a malicious, or mischievous, manner, so as to occasion discord, dissension, or the like; (S, * M, * A, * O, * K, * TA;) [or wont to falsify and embellish discourse, or conversation: (see 1:)] or who listens to the discourse, or conversation, of others, without their knowing; (M, K, TA;) whether he make it known in the manner explained above, or not: (M, * K, * TA:) or قَتَّاتٌ, accord. to Khálid Ibn-Jembeh, signifies one who hears the discourses, or conversations, of men, and informs their enemies: or, as some say, one who is with a people, or party, and calumniates them: (TA:) it is said in a trad. (S, O) of the Prophet (O) that the قَتَّات will not enter Paradise: (S, O:) the epithets قَتَّاتَةٌ and ↓ فَتُوتٌ are applied to a woman: (M, TA:) and the pl. of قَتَّاتٌ is قُتَّاتٌ, with damm. (TA.)

قِتِّيتى
قِتِّيتى ذ : see 1, in three places: ― -b2- and see قَتَّاتٌ.

مُقَتَّتٌ
مُقَتَّتٌ ذ Oil, (M, A, Mgh,) or olive-oil, (O, K,) perfumed, or rendered fragrant, (M, A, Mgh, O,) by its being (Mgh, O) cooked with sweet-smelling plants: (M, Mgh, O, K:) or mixed with other oils of fragrant odour: (Th, M, K: *) or olive-oil cooked with sweet-smelling plants, not mixed with perfume: so says IAth: or olive-oil boiled over the fire with odoriferous substances, or aromatics. (TA.) [See also its verb.]

قَوْلٌ مَقْتُوتٌ
قَوْلٌ مَقْتُوتٌ ذ i. q. مَكْذُوبٌ [meaning مَكْذُوبٌ فِيهِ A saying in which a falsehood, or lie, is told]; (M, TA;) i. e. a false saying, or lie: (TA:) or a saying that is falsified, or embellished with lies: (JK:) or a misreported saying; a reported saying that is misrepresented: (TA:) it occurs in the saying (O, TA) of Ru-beh, (O,)
قُلْتُ وَقَوْلِى عِنْدَهُمْ مَقْتُوتُ
[I said, and my saying was in their estimation false, or falsified, &c.]. (O, TA.)

##### Türkçe

**قَتَّ**
1 **قَتَّ** ذ , (M, K, *) yahut **قَتَّ الحَدِيثَ** yahut **الأَحَادِيثَ**, (S, O, TA,) muzârîsi **قَتُ٣َ** , (S, M, O,) mastarı **قَتٌّ**, (S, M, O, K,) bununla ↓ **قِتِّيتَى** eşanlamlıdır [ya bir mastar olarak, görünüşe göre mübalağalı bir mânada, yahut basit bir isim olarak]; (O, K;) ve yine böyledir **تَقْتِيتٌ** [↓ **قتّت**’nin mastarı olarak], (K,) yahut böyledir **تَقْتِيتُ الحَدِيثِ**; (O;) ve yine böyledir **قَتْقَتَةٌ** [↓ **قَتْفَتَ**’nin mastarı olarak], (K,) yahut böyledir **قَتْقَتَةُ الحَدِيثِ**; (O;) **نَمَّ** ile aynı mânadadır, (M,) yahut **نَمَّ الحَدِيثَ** (S, O, K, * TA) yahut **الأَحَادِيثَ**, (S, O, TA,) yani [o, koğuculuk etti; yahut] sözü yahut konuşmayı, fesatçı yahut muzır bir tarzda, ayrılık, ihtilâf ve benzerini meydana getirecek şekilde açığa vurdu, ifşa etti yahut anlattı; (TA;) yahut **قَتَّ الحَدِيثَ** “sözü yahut konuşmayı uydurdu ve süsledi” mânasına gelir: (A:) denilmiştir ki **القَتّ**, **النَّمِيمَةُ** mânasına gelir [yani koğuculuk etme/koğuculuk], (M, L,) [ve] yine böyledir ↓ **القِتِّيتَى**, (S,) bu, **الحَدِيثَ** ↓ **تقتّت**’den (gelir); mânası: sözü yahut konuşmayı bilmeye tekrar tekrar çalıştı ve ona kulak verdi: (M, L:) ve ↓ **القِتِّيتَى** [ayrıca] **نَمَائِم**’i bilmeye tekrar tekrar çalışmak mânasına gelir [yani koğuculuklar; **نَمِيمَةٌ**’nin çoğulu]. (M, TA.) ― -b2- Ve **قَتٌّ** [görünüşe göre mastar olarak] “yalan söyleme yahut yalanı dile getirme” mânasına gelir: (K:) [yahut] hazırlanmış bir yalan. (M.) ― -b3- Ve **قَتَّهُ**, (K, TA,) mastarı **قَتٌّ**, (TA,) **قَدَّهُ** mânasına gelir [yani onu, boyuna yahut başka türlü, herhangi bir tarzda kesti yahut biçimlendirdi]. (K, TA.) Şöyle denir: **هُوَ حَسَنُ القَتِّ**, mânası **حَسَنُ القَدِّ** [yani o, endamca güzel/biçimce güzeldir]: ve bir şair şöyle der,
كَأَنَّ ثَدْيَيْهَا اـِذَا مَا ابْرَنْتَى
حُقَّانِ مِنْ عَاجٍ أُجِيدَا قَتَّا
mânası **قَدًّا** ve **خَرْطًا** [yani sanki onun iki memesi, **ابْرَنْتَى** olduğu vakit ( **ابْرَنْتَى**’nın bir mânası L’de, برت maddesinde, Lh’den naklen açıklanmıştır; fakat burada TA’da **انتصب** mânasında açıklanmıştır; böylece ibare ya “ansızın göründüğünde” yahut “dışarı doğru dikilip çıktığında” diye tercüme edilebilir), fildişinden iki yuvarlak kutu gibi, pek güzel kesilip biçimlendirilmiş ve yüzeyleri pürüzsüz kılınmış idi]: (O, TA: *) onları tek bir uzuv sayarak fiili müfred getirmiştir. (O.) ― -b4- Ayrıca: onu hazırladı, düzenledi yahut tertip etti; yahut onu doğru yahut iyi bir hâle koydu. (M, K.) ― -b5- Ve onu azar azar bir araya topladı. (M, K.) ― -b6- Ve onu az kıldı yahut az görünür kıldı; eşanlamlısı **قَلَّلَهُ**. (M, K.) Ve **قَتَّ أَثَرَهُ**, (M, K,) muzârîsi **قَتُ٣َ** , mastarı **قَتٌّ**, (M,) onun izini yahut ayak izlerini takip etti, peşine düştü; yahut onu iz sürmeye, izini bulmaya çalıştı. (M, K.) ― -b7- Ve **قَتٌّ** ayrıca “bir adamın ayak izlerini gizlice takip etmek; onun neyi arzuladığını bilmek için” mânasına gelir. (O, K.) ― -b8- Ve: bir çobanın, **مَهْيُوم** olan (O, K) bir devenin kokusunu koklaması (K) [yani] **هُيَام** denilen [hastalık] ile vurulmuş olan. (O, TA. [Freytag, K’daki bu açıklamada **مَهْيُوم**’un **هَائِم** ile eşanlamlı olduğunu varsayarak fiili “o (çoban), yolunu bilsin diye başıboş bir devenin idrarını kokladı” mânasında tercüme eder.]) -A2- Ayrıca bir sonraki paragrafa bak.

2 **قَتَّ٣َ**: 1’in ilk cümlesine bak. -A2- **تَقْتِيتٌ** ayrıca “kokulu maddeleri yahut aromatikleri, her türden, bir tencerede toplamak (O, K) ve onları pişirmek” mânasına gelir: (O, K:) ve bu şekilde hazırlandığında zeytinyağından başkası hakkında **قُتِّتَ** denmez [yani mânası: her tür kokulu madde yahut aromatikle pişirildi yahut pişirilmiş oldu]: böyle der Khálid Ibn-Jembeh: IF ilâve eder ki ↓ **الزَّيْتِ** **قَتُّ**’u, **تَقْتِيتُهُ** gibidir [mânaca]: ve Zj der ki ↓ **الدُّهْنَ** **اِقْتَتُّ**, **قَتَّتُّهُ** ile aynı mânaya gelir [yani yağı her tür kokulu maddeyle vb. pişirdim]. (O.) [Aşağıda **مُقَتَّتٌ**’e de bak.]

5 **تَقَتَّ٣َ**: 1’in ilk cümlesine bak.

**اِقْتَتَّهُ**
8 **اِقْتَتَّهُ** ذ O, onu kökünden söktü yahut tamamen yok etti. (M, K.) -A2- Ayrıca 2’ye bak.

**قَتْقَتَ**
R. Q. 1 **قَتْقَتَ** ذ , mastarı **قَتْقَتَةٌ**: 1’in ilk cümlesine bak.

**قَتٌّ**
**قَتٌّ** ذ **قَتَّ**’ın mastarıdır [bk.]. (S, M, O, K.) -A2- Ve **فِصْفِصَةٌ** ile aynı mânadadır, (S, M, O, Msb,) yahut **اـِسْفِسَتٌ**, (Mgh, K,) ikisi de aynı mânaya gelir; yani Nh’de söylendiği üzere, hayvanların yediği belirli bir yiyecek yahut yem; (TA;) [üçgül yahut yoncanın bir türü;] yahut (M, K) kuruyken: (M, Mgh, O, Msb:) Sb’ye göre bir çoğuldur [yahut daha doğrusu bir cins topluluk ismidir], (M,) tekili yahut birim ismi **قَتَّةٌ**, (T, S, M, O,) tıpkı **تَمْرَةٌ**’nin **تَمْرٌ**’dan olması gibi. (T, S, O.) ― -b2- Ve: insan tarafından ekilip yetiştirilmeyen belirli bir yabani tahıl; çöl halkı, kuraklık yılı vuku bulduğunda, yiyecekleri için süt ve hurma ve benzerlerinden yoksun kaldıklarında, onu döver ve öğütür; kabalığına rağmen onunla yetinirler. (T, Msb, TA.)

**قَتُوتٌ**
**قَتُوتٌ** ذ : iki yerde, bir sonraki paragrafa bak.

**قَتَّاتٌ**
**قَتَّاتٌ** ذ (S, M, A, O, K) ve ↓ **قَتُوتٌ** ve ↓ **قِتِّيتَى**, (M, K,) bu sonuncusu mastar olarak ve sıfat olarak kullanılır, (TA,) koğuculuğa alışkın bir adam; yahut sözü yahut konuşmayı, fesatçı yahut muzır bir tarzda, ayrılık, ihtilâf ve benzerini meydana getirecek şekilde açığa vuran, ifşa eden yahut anlatan; (S, * M, * A, * O, * K, * TA;) [yahut sözü yahut konuşmayı uydurmaya ve süslemeye alışkın: (1’e bak)]; yahut başkalarının sözünü yahut konuşmasını, onların haberi olmaksızın dinleyen; (M, K, TA;) bunu yukarıda açıklanan tarzda açığa vursun yahut vurmasın: (M, * K, * TA:) yahut **قَتَّاتٌ**, Khálid Ibn-Jembeh’e göre, insanların konuşmalarını işiten ve onları düşmanlarına bildiren kimse mânasına gelir: yahut bazılarına göre, bir toplulukla yahut fırkayla beraber olup onlara koğuculuk eden kimse: (TA:) Peygamber’den (O) bir rivayette (S, O) denilmiştir ki **قَتَّات** Cennet’e girmeyecektir: (S, O:) **قَتَّاتَةٌ** ve ↓ **فَتُوتٌ** sıfatları kadına uygulanır: (M, TA:) ve **قَتَّاتٌ**’ın çoğulu, damme ile, **قُتَّاتٌ**’tır. (TA.)

**قِتِّيتى**
**قِتِّيتى** ذ : üç yerde 1’e bak: ― -b2- ve **قَتَّاتٌ**’a bak.

**مُقَتَّتٌ**
**مُقَتَّتٌ** ذ yağ, (M, A, Mgh,) yahut zeytinyağı, (O, K,) kokulandırılmış yahut güzel kokulu kılınmış, (M, A, Mgh, O,) bununla ki (Mgh, O) güzel kokulu bitkilerle pişirilmiştir: (M, Mgh, O, K:) yahut güzel kokulu diğer yağlarla karıştırılmış: (Th, M, K: *) yahut güzel kokulu bitkilerle pişirilmiş zeytinyağı, parfümle karıştırılmamış: IAth böyle der: yahut ateş üzerinde kokulu maddeler yahut aromatiklerle kaynatılmış zeytinyağı. (TA.) [Fiiline de bak.]

**قَوْلٌ مَقْتُوتٌ**
**قَوْلٌ مَقْتُوتٌ** ذ **مَكْذُوبٌ** ile aynı mânadadır [yani **مَكْذُوبٌ فِيهِ**: içinde bir yalan söylenen söz]; (M, TA;) yani yalan söz yahut yalan: (TA:) yahut yalanlarla uydurulmuş yahut süslenmiş bir söz: (JK:) yahut yanlış rivayet edilmiş bir söz; çarpıtılarak rivayet edilmiş bir söz: (TA:) Ru-beh’in (O) şu sözünde (O, TA) vârid olmuştur,
قُلْتُ وَقَوْلِى عِنْدَهُمْ مَقْتُوتُ
[Ben söyledim; ve sözüm onların nezdinde yalan, yahut uydurulmuş, vb. idi]. (O, TA.)
