# قحز (ق-ح-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AD%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ح - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والزاي معهما
ق ح ز، ح ز ق، ق ز ح مستعملات فقط
قحز:
القَحْزُ: الوَثَبان والقَلَق، قال:
إذا تَنَزَّى قاحزِاتُ القَحْز
يعني به شَدائد الدَّهْرِ، ويقال: قاحِزاتُ القَحْزِ نازياتُ النَّزْو.
حزق:
الحَزْقُ: شِدَّة جَذْبِ الرباط والوتَرَ. والرجُلُ المُتَحزِّق: المتشدِّدُ على ما في يَدَيْه ضَنْكاً، وكذلك الحُزُقَّةُ والحُزُقُّ، قال امرؤ القيس:
وأعجبَنَي مَشْيُ الحُزُقَّةِ خالـدٍ		كَمْشيِ أتانٍ حُلِّئَتْ عن مَناهِلِ
ويقال الحَزَق أيضاً وقال في الحزق:
فهي تَفادَى من حَزازٍ ذي حَزَقْ
والحَزيقةُ: الجماعةُ من حُمْر الوَحْش، قال ذو الرمة:
كأنَّه كلَّما ارفَضَّتْ حَزيقتُهـا		بالقاعِ من نَهْشِه أكفالَها كَلِبُ
قزح:
القُزَح: ابزار القِدْر. وقِدْرٌ مُقَزَّحة. وقَوْسُ قُزَح: طريقة مُتَقوِّسة تبدوُ في السَّماِء أيامَ الربيع.
قال أبو الدُقَيْش: القُزَح الطرائف التي فيها، الواحدة: قُزْحة. وقُزَح: اسم شيطان. والتَقزيح في رأْس شجرةٍ أو نَبْتٍ: إذا انشَعَبَت شُعباً مِثْلَ بُرْثُن الكلب. ونُهي عن الصلاة خَلْفَ شجرة مقزَّحةَ، وقول الأعشى:
في مُحيلِ القدَّ من صَحْبٍ قُزَحْ
يعني لقباً له وليس باسم.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الزاي** onlarla birlikte

**ق ح ز**، **ح ز ق**، **ق ز ح** yalnızca kullanılagelenlerdir

**قحز**:
**القَحْزُ**: sıçrama ve huzursuzluk; dedi ki:
Eğer **قاحزِاتُ القَحْز** sıçrarsa
Bununla zamanın şiddetlerini kastediyor; ve denilir: **قاحِزاتُ القَحْزِ** sıçrayışın sıçrayanlarıdır.

**حزق**:
**الحَزْقُ**: bağın ve kirişin şiddetle çekilmesi. Ve **الرجلُ المُتَحزِّق**: elindekine karşı darlıkla sıkı davranan; aynı şekilde **الحُزُقَّةُ** ve **الحُزُقُّ**; İmru’ul-Kays dedi ki:
Ve beni, **الحُزُقَّةِ** Hâlid’in yürüyüşü hayran bıraktı		menâhilden uzaklaştırılmış bir dişi merkebin yürüyüşü gibi
Ve **الحَزَق** da denilir. Ve **الحزق** hakkında dedi ki:
O, **حَزازٍ** sahibi **حَزَقْ**’tan kendini fidye ile kurtarır
Ve **الحَزيقةُ**: yaban eşeklerinin kızıllarından bir topluluk; Zû’r-Rumme dedi ki:
Sanki o, her ne zaman **حَزيقتُها** dağılsa		ovada, onun ısırmasından sağrıları köpek(leşmiş)tir

**قزح**:
**القُزَح**: tencerenin pası. Ve **قِدْرٌ مُقَزَّحة**. Ve **قَوْسُ قُزَح**: bahar günlerinde gökte görünen, eğri bir yol.
Ebû’d-Dukayş dedi ki: **القُزَح** onun içindeki çizgiler/şeritlerdir; teki: **قُزْحة**. Ve **قُزَح**: bir şeytanın adıdır. Ve bir ağacın veya bitkinin başında **التَقزيح**: köpeğin pençesi gibi dallara ayrıldığı zaman. Ve **شجرة مقزَّحة** arkasında namaz kılmaktan nehyedildi. Ve A‘şâ’nın sözü:
Boyun düzgünlüğünde, arkadaşlardan **قُزَحْ**
Onunla ona ait bir lakabı kastediyor; isim olarak değil.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَحْزُ: الوثب والقَلَق. تقول منه: ضربته فَقَحَزَ. وقَحَّزَهُ غيره تَقْحيزاً، أي نَزَّاه. والقُحازُ: داءٌ يصيب الغنم.

##### Türkçe

**القَحْزُ**: sıçrama ve huzursuzluk. Ondan şöyle dersin: “Ona vurdum da **فَقَحَزَ**.” Ve başkası onu **قَحَّزَهُ** **تَقْحيزاً**, yani onu sıçrattı. Ve **القُحازُ**: koyunlara isabet eden bir hastalıktır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والزاء
حزق ، قحز ، قزح : مستعملة .
حزق : قال الليث : الحَزْق : شدةُ جذب الرِّباطِ والوَتر ، والرجل المُتَحَزِّقُ : المتشدِّد على ما في يده ضَنّاً به وكذلك الحُزُقُّ والحُزُقّة والحَزِق مثله وأنشد : فهْي تَفَادى من حَزارٍ ذي حَزِق وروى ابنُ الأعرابيِّ عن الشَّعبي بإسناد له أنَّ عليّاً خطب أصحابه في أمر المارقين ، وحضَّهم عَلَى قتالهم ، فلما قتلوهم جاءوا فقالوا : أبشرْ يا أمير المؤمنين ، فقد استأصلناهم . فقال عليُّ ح : ( حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيُرٍ قد بقيت منهم بقيَّةٌ ) . قال ابن الأعرابيّ : سمعتُ المُفَضَّل يقول في قوله : حَزْقُ عَيْر : هذا مَثَلٌ تقوله العرب للرجلِ المُخْبِرِ بِخَبر غَيْر تامّ ولا مُحَصَّلٍ : حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيْر أي حُصَاصُ حِمار أي ليس الأمرُ كما زعمتم . وقال أبو العَبَّاس : وفيه قَوْل آخر : أراد عليٌّ أَنَّ أمرَهُم مُحْكَم بعد كحَزْقِ حِمْلِ الحمارِ : وذلك أَنَّ الحمار يَضْطَرب بِحِمله ، فَرُبما أَلْقاه فيُحْزَقُ حَزْقاً شديداً ، يقول عليّ : فأَمْرُهُم بَعْدُ مُحْكَم . أبو عُبيد عَنِ الفراء : رجلٌ حُزُقّةٌ وهو الذي يُقارِبُ مِشْيَتَه . قال : ويقال : حَزُقّةُ . وقال شمر : الحُزُقَّةُ : الضيِّقُ القُدْرَة والرَّأْيِ ، الشَّحيحُ . قال : فإِنْ كان قصيراً دميماً فهو حُزُقَّةٌ أيضاً . ابن السِّكِّيت عَنِ الأصمعيّ : رَجُلٌ حُزُقّةً وهو الضَّيِّقُ الرَّأْيِ من الرجال والنِّسَاءِ ، وأنشد : وأعْجَبْنِي مَشْيُ الحُزُقَّة خالدٍ كمشي الأتانِ حُلِّئَتْ بالمناهِلِ أبو عُبيدٍ عَنِ الأصمعي : الحَزِيقُ : الجماعةُ من الناس وقال لَبيدٌ .
كحزِيقِ الحَبَشِيِّيْنَ الزُّجَلْ ورُوِي : يقالُ للجماعةِ : حِزْقَةٌ وحِزَقٌ . وجمع الحَزيق حَزَائقُ وفي الحديث ( لا رأي لحَازقٍ ) وقيل : هو الذي ضاقَ عليه موضعُ قدمه مِنْ خفِّه فحزَقَها كأنه فاعلٌ بِمعنَى مَفْعُول . ويقالُ : أحْزقتُه إحزاقاً إذا منعتُه . وقال : أبو وَجْزَةَ : فمَا المالُ إلا سُؤْرُ حَقِّكَ كلِّه ولكنَّه عمَّا سِوَى الحَقِّ مُحْزَق وقال أبو تُرابٍ : سمعتُ شمراً وأبَا سَعيدٍ يَقولانِ : رجلٌ حُزُقَّةٌ وحُزُمَّةٌ إذا كان قصيراً . قحز : قال الليث : القَحْزُ : الوَثبَان والقَلقَ . وقال رؤبة . إذا تَنزَّى قاحزَاتُ القَحْز يعني به شدائد الأمور . وفي حديث أبي وائلٍ أنَّ الحجاجَ دعاه فقال له : أحْسِبُنَا قد رَوْعْنَاكَ فقال له أبو وائِلٍ : أما إني قد بتُّ أقْحَزُ البَارحة . وقال أبو عُبيد : قوله أقحز يعني أُنزَّى : يقال : قد قحز الرجلُ يقحز إذا قلق . وهو رجلٌ قاحزٌ . وأنشد قول أبي كبير يصف طَعنة : مُسْتَنَّةٍ سَننَ الفُلُوِّ مُرِشَّة تَنفي الترابَ بِقَاحزِ مُعرَورِف يعني خروج الدَّم باسْتنَانٍ . ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : قحز الرجلُ فهو قاحزٌ إذا سَقطَ شبهَ الميِّت . وقال النَّضرُ : القَاحزُ : السهم الطامح عَنْ كبد القوس ذاهباً في السماء . يقال : لشَدّ ما قحز سهمك أيْ شَخَصَ . قزح : في الحديث ( أنَّ الله ضَرَبَ مَطْعَمَ ابن آدم له مثلاً وإِنْ قَزَّحه وَمَلَّحَهُ ) . أبو عُبيد عن أبي زيد قال : إذا جَعَلْتَ التَّوَابِلَ في القِدْرِ قلت : فَحَّيْتُها وَتَوبَلْتُهَا وقَزَحْتُها بالتَّخفيف قال : وهي الأقزاحُ واحِدها قِزْح ، وقال ابن الأعرابي : هو القِزْحُ والقَزْحُ والفِحَا والفَحَا ، قال : والأَقْزَاحُ أيضاً : خُرْءُ الْحَيَّاتِ ، واحدِهَا قِزْح . قال : قَزَحَ الكلبُ بِبَوْلِه قَزْحاً إذا رفع رِجْلَه وبَال . وقال الليث : قَزَّحْتُ القِدْرَ تَقْزِيحاً إذا بَزَرْتَها . قال : وقَوْسُ قُزَحَ : طريقةٌ مُتَقَوِّسَةٌ في السماء غِبَّ المطر أيام الربيع . وروي عن ابن عباس أنه قال : ( لا تقولوا قَوْس قُزَح فإن قُزَحَ مِن أسماء الشياطين ، ولكن قولوا : قَوْسُ الله ) . قال . وقال أبو الدُّقَيْش : القُزَحُ : الطرائق التي فيها ، والواحدة قُزْحَه . عمرو عن أبيه قال : القُسْطَانُ : قَوْسُ قُزَحَ . وسُئِل أبو العباس عن صَرْفِ قُزَح فقال : مَن جعله اسم شيطان ألحقه بزُحَل ، وقال المبرِّدُ : لا ينصرف زُحل لأن فيه العِلّتين المعرِفة والعدولَ . قال أبو العبَّاس ثَعْلَبٌ : ويقال : إن قُزَحاً جمع قُزْحَة وهي خطوطٌ مِن صُفْرَةٍ وحُمْرة وخُضْرَةٍ ، فإذا كان هكذا أَلْحَقتَه بِزيد ، قال : ويقال : قُزَحُ : اسم ملك مُوكَّل به ، قال : فإذا كان هكذا أَلْحقْتَه بِعُمر . قلت : وعمر لا ينصرف في
المعرفة وينصرف في النكِرة . وَقَوازِحُ الماء : نُفَّاخاته التي تنتفخ فتذهب . قال أبو وجْزَةَ : لهم حاضر لا يُجْهَلُونَ وَصَارِخٌ كسَيْلِ الغَوَادِي تَرْتَمِي بِالْقَوَازِحِ وقال أبو زيد : قَزَحَتِ القِدْرُ تَقْزَحُ قَزَحاً وقَزَحَاناً إذا أقطَرَتْ مَا خَرَجَ منها . الليث : التَّقْزِيحُ في رأسِ شجرةٍ أو نَبْتٍ إذا شَعَّب شُعَباً مثل بُرْثُنِ الكلب . وفي الحديث النَّهيُ عن الصلاة خلف الشجرة المُقَزَّحة . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : ومِنْ غرِيب شجر الْبَرِّ : المُقَزَّحُ : وهو شجر على صورة التِّين له غِصْنَةٌ قِصَارٌ في رُؤوسِها مثل بُرْثُن الكلب ، ومنه خبرُ الشَّعْبِيِّ عن ابن عباس أنه كَرِهَ أن يُصَلِّي الرجل إلى الشجرة المُقَزَّحَةِ . وقال الليث في قول الأعشى : في مُحِيلِ القِدِّ مِن صَحْبِ قُزَحْ أراد بِقُزَحَ هاهنا لقباً له وليس باسم

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الزاء**
**حزق** , **قحز** , **قزح** : kullanımdadır.

**حزق** : Leys dedi: **الحَزْق**: bağın ve kirişin şiddetli çekilmesidir; **الرجل المُتَحَزِّقُ**: elinde olana karşı, onu kıskanarak, sıkı davranan kimsedir; yine **الحُزُقُّ** ve **الحُزُقّة** ve **الحَزِق** bunun gibidir. Ve şu beyti okudu:
فهْي تَفَادى من حَزارٍ ذي حَزِق
İbnü’l-A‘râbî, Şa‘bî’den, kendisine ait bir isnadla rivayet etti ki: Ali, ashâbına mârikîn işi hakkında hutbe okudu ve onları onlarla savaşmaya teşvik etti; onları öldürdüklerinde geldiler ve dediler ki: “Müjdele, ey müminlerin emîri, onları kökünden kazıdık.” Bunun üzerine Ali **ح** dedi ki: ( **حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيُرٍ**; onlardan bir kalıntı kaldı). İbnü’l-A‘râbî dedi: Mufaddal’ı, onun sözü hakkında şöyle derken işittim: **حَزْقُ عَيْر**: bu, Arapların, tamam olmayan ve elde edilmiş olmayan bir haberle haber veren adam için söyledikleri bir meseldir: **حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيْر**; yani eşeğin **حُصَاصُ**’ı; yani iş, sizin zannettiğiniz gibi değildir. Ebü’l-‘Abbâs dedi: Onda başka bir söz daha vardır: Ali, onların işinin, eşeğin yükünün **حَزْق**’ından sonra sağlamlaştırılmış olduğunu kastetti; bu da şundandır ki eşek yüküyle çalkalanır; bazen onu atar da şiddetli bir **حَزْق** ile **يُحْزَقُ**; Ali der ki: onların işi bundan sonra sağlamdır.
Ebü ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: **رجلٌ حُزُقّةٌ**: yürüyüşünü birbirine yaklaştıran kimsedir. Dedi: **حَزُقّةُ** da denir. Şemmer dedi: **الحُزُقَّةُ**: kudret ve görüş bakımından dar olan, cimri olandır. Dedi: eğer kısa ve çirkin ise o da **حُزُقَّةٌ**’dır.
İbnü’s-Sikkît, Asma‘î’den: **رَجُلٌ حُزُقّةً**: erkeklerden ve kadınlardan görüşü dar olandır. Ve şu beyti okudu:
وأعْجَبْنِي مَشْيُ الحُزُقَّة خالدٍ كمشي الأتانِ حُلِّئَتْ بالمناهِلِ
Ebü ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الحَزِيقُ**: insanlardan topluluktur. Lebîd dedi:
كحزِيقِ الحَبَشِيِّيْنَ الزُّجَلْ
Ve rivayet edildi: topluluğa **حِزْقَةٌ** ve **حِزَقٌ** denir. **الحَزيق**’in çoğulu **حَزَائقُ**’tır. Hadiste: ( **لا رأي لحَازقٍ** ). Ve denildi ki: o, mestinden ayağının basacağı yer kendisine dar gelen, sonra onu **حزَقَها** eden kimsedir; sanki “yapan” lafzı, “yapılmış” manasındadır. Ve denir ki: **أحْزقتُه إحزاقاً**: onu men ettiğim zaman. Ve Ebû Vecze dedi:
فمَا المالُ إلا سُؤْرُ حَقِّكَ كلِّه ولكنَّه عمَّا سِوَى الحَقِّ مُحْزَق
Ebû Turâb dedi: Şemmer’i ve Ebû Sa‘îd’i şöyle derken işittim: kısa olduğu zaman **رجلٌ حُزُقَّةٌ** ve **حُزُمَّةٌ**.

**قحز** : Leys dedi: **القَحْزُ**: sıçrama ve huzursuzluktur. Rü’be dedi:
إذا تَنزَّى قاحزَاتُ القَحْز
Bununla işlerin şiddetlerini kasteder. Ebû Vâil hadîsinde: Haccâc onu çağırdı ve ona dedi ki: “Sanırım seni korkuttuk.” Ebû Vâil ona dedi ki: “Şüphesiz ben dün gece **أقْحَزُ** olarak geceledim.” Ebû ‘Ubeyd dedi: onun sözü **أقحز**: yani “sıçrarım”; denir ki: adam huzursuzlandığı zaman **قحز الرجلُ يقحز**; o **رجلٌ قاحزٌ**’dır. Ebû Kebîr’in, bir mızrak darbesini vasfederken söylediği şu sözünü okudu:
مُسْتَنَّةٍ سَننَ الفُلُوِّ مُرِشَّة تَنفي الترابَ بِقَاحزِ مُعرَورِف
Bununla, kanın akışla çıkmasını kasteder. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam, ölüye benzer şekilde düştüğü zaman **قحز الرجلُ فهو قاحزٌ**. Nadr dedi: **القَاحزُ**: yayın göbeğinden sıçrayıp göğe doğru giden ok. Denir ki: okun ne kadar da şiddetle sıçradı; yani yükseldi.

**قزح** : Hadiste: (Allah, Âdemoğlunun yiyeceğini ona bir misal olarak vurdu; onu **قَزَّحه** ve tuzladıysa da). Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den, dedi ki: tencerede baharatları yaptığın zaman “onu **فَحَّيْتُها** ve **تَوبَلْتُهَا** ve hafifletmeyle **قَزَحْتُها**” dersin. Dedi: bunlar **الأقزاحُ**tır; tekili **قِزْح**’tır. İbnü’l-A‘râbî dedi: o **القِزْحُ** ve **القَزْحُ** ve **الفِحَا** ve **الفَحَا**’dır. Dedi: **الأَقْزَاحُ** da: yılanların dışkısıdır; tekili **قِزْح**’tır. Dedi: köpek, bacağı kaldırıp işediği zaman **قَزَحَ الكلبُ بِبَوْلِه قَزْحاً**. Leys dedi: tencereyi tohumladığın zaman **قَزَّحْتُ القِدْرَ تَقْزِيحاً**. Dedi: **قَوْسُ قُزَحَ**: bahar günlerinde yağmurun ardından gökte yay gibi eğri bir yoldur. İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki dedi: ( **لا تقولوا قَوْس قُزَح**; çünkü **قُزَحَ** şeytanların isimlerindendir; fakat “**قَوْسُ الله**” deyin). Dedi. Ebû’d-Dukayş dedi: **القُزَحُ**: onda bulunan çizgilerdir; tekili **قُزْحَه**’dir. Amr, babasından, dedi ki: **القُسْطَانُ**: **قَوْسُ قُزَحَ**’dır. Ebü’l-‘Abbâs’a **قُزَح**’ın sarfı soruldu; dedi ki: onu bir şeytan ismi yapan, onu **زُحَل**’e ilhak eder. Müberred dedi: **زُحل** sarf olunmaz; çünkü onda iki illet vardır: marifelik ve adl. Ebü’l-‘Abbâs Sa‘leb dedi: ve denir ki: **قُزَحاً** , **قُزْحَة**’nin cem‘idir; o, sarılık, kırmızılık ve yeşillikten çizgilerdir; böyle olursa onu **زيد**’e ilhak edersin. Dedi: ve denir ki: **قُزَحُ**: ona vekil kılınmış bir meleğin ismidir; böyle olursa onu **عُمر**’e ilhak edersin. Dedim ki: **عمر** marifede sarf olunmaz, nekirede sarf olunur.
**وَقَوازِحُ الماء**: kabarıp sonra giden kabarcıklarıdır. Ebû Vecze dedi:
لهم حاضر لا يُجْهَلُونَ وَصَارِخٌ كسَيْلِ الغَوَادِي تَرْتَمِي بِالْقَوَازِحِ
Ebû Zeyd dedi: tencere, içinden çıkan şeyi damlattığı zaman **قَزَحَتِ القِدْرُ تَقْزَحُ قَزَحاً وقَزَحَاناً**. Leys: **التَّقْزِيحُ** bir ağacın veya bitkinin başında, köpeğin pençesi gibi dallara ayrıldığı zamandır. Hadiste, **الشجرة المُقَزَّحة** arkasında namaz kılmaktan nehiy vardır. Ebü’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: ve kır ağaçlarının garibinden: **المُقَزَّحُ**; o, incir suretinde bir ağaçtır; onun, başlarında köpeğin pençesi gibi olan kısa bir dalı vardır. Ondandır: Şa‘bî’nin, İbn Abbâs’tan haberi: adamın **الشجرة المُقَزَّحَةِ**’ye doğru namaz kılmasını kerih gördü. Leys, A‘şâ’nın şu sözü hakkında dedi:
في مُحِيلِ القِدِّ مِن صَحْبِ قُزَحْ
Burada **قُزَحَ** ile ona bir lakabı kastetti; isim değildir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والحاء وما يثلثهما)
(قحد)  القاف والحاء والدال كلمةٌ واحدة هي القَحَدَة: أصلُ السَّنام، والجمع قِحادٌ. وناقة مِقْحادٌ: ضخمة السَّنام.
(قحر)  القاف والحاء والراء كلمةٌ واحدة، وهي القَحْر، يقال إنَّه الفحلُ المُسِنُّ على بقيّةٍ فيه وجَلَد. وقد يقال للرَّجُل. والقُحارِيَةُ مثل القَحْر.وامرأة قَحْرةٌ: مُسِنَّة.
(قحز)  القاف والحاء والزاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على قَلَقٍ أو إقلاقٍ وإزعاج. من ذلك القَحْزُ، وهو الوَثَبَانُ والقَلَقُ. والقاحِزَات: الشدائد المُزعجات من الأمور.
قال ابنُ دريد([1]): القَحْزُ: أن يَرمِيَ الرّامي السّهمَ فيسقطَ بين يدَيه. قَحَزَ السَّهم قَحْزاً. قال:
* إذا تَنَزَّى قاحِزاتُ القَحْزِ([2]) *
والقُحازُ: داء يصيبُ الغَنَم.
(قحط)  القاف والحاء والطاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على احتباسِ الخير، ثمّ يستعار. فالقَحْط: احتباس المطَر؛ أقَحطَ النّاسُ، إذا وقعوا في القَحْط. وأقْحَطَ الرّجلُ، إذا خالط أهلَه ولم يُنْزِل. وقَحْطانُ: أبو اليَمَن.
(قحف)  القاف والحاء والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شدّةٍ في شيء وصلابة. يقال: القَحْف. شِدَّةُ الشُّرب. ويقولون: "اليومَ قِحافٌ وغَداً نِقافٌ([3])". والقاحف من المطر: الشَّديد يَقْحَفُ كلَّ شيء. ومن الباب القِحْف: العظم فوقَ الدِّماغ، والجمع أقحاف. وقحفتُه: ضرَبْتُ قِحفَه.
(قحل)  القاف والحاء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على يُبْسٍ في الشيء وجفَاف. فالقَحَل: اليُبْس. والقاحل: اليابس، قَحَل يَقْحَل، وقَحِلَ يَقْحَل. وقَحَِلَ الشَّيخُ: يَبِس جلدُه على عَظْمِه. ورجلٌ قَحْلٌ وإنْقَحْلٌ. والقُحال: داءٌ يُصيب الغَنَمَ فتجفُّ جلودُها.
(قحم)  القاف والحاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تورُّدِ الشيءِ بأدنى جفاءٍ وإقدام. يقال: قَحَمَ في الأمور قُحُوماً: رمَى بنفسه فيها من غير دُرْبة. وقُحَمُ [الطَّرِيق([4])]: مصاعبه. ويقال: إنَّ المَقاحِيمَ من الإبل: التي تقتحم الشَّوْلَ من غير إرسال. والقَحْم: البَعير يُثْنِي ويُرْبِعُ في سنةٍ واحدة، فيُقْحِم سِنَّاً على سنّ. وقَحَّم الفَرَسُ فارسَه على وجهه، إذا رَماه. ويقولون: "إنَّ للخُصومة قُحَماً" أي إنَّها تقحِّم بصاحبها على ما لا يَهواه. والقُحْمة: السَّنة تُقحِم الأعرابَ بلادَ الرِّيف.
(قحو)  القاف والحاء والواو كلمةٌ واحدة. يقولون: القَحْو تأسيس الأُقحوان، وتقديره أُفْعُلاَن، ولو جعل في دواءٍ لقيل مَقْحُوٌّ، وجمعه الأقاحِي([5]).
والأُقحوانة: موضع.
(قحب)  القاف والحاء والباء كلمةٌ تدلُّ على سُعَال الخيل والإبل، وربما جُعِل للنَّاس.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (2: 148).
([2]) البيت لرؤبة في ديوانه 64 والجمهرة واللسان (قحز).
([3]) النقاف، بكسر النون: القتال. وفي المجمل: "ثقاف"، صوابه في المقاييس واللسان (قحف، نقف) قال في (نقف): "ومن رواه: وغداً ثقاف فقد صحف".
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) يقال بتشديد الياء وتخفيفها.

ـ

##### Türkçe

(باب **القاف** و**الحاء** وما يثلثهما)
(**قحد**)  **القاف** ve**الحاء** ve**الدال** tek bir kelimedir; o da **القَحَدَة**’dir: hörgücün aslı; çoğulu **قِحادٌ**’dır. Ve **ناقة مِقْحادٌ**: hörgücü iri.
(**قحر**)  **القاف** ve**الحاء** ve**الراء** tek bir kelimedir; o da **القَحْر**’dır; denilir ki o, kendisinde bir kalıntı ve dayanıklılık bulunan yaşlı damızlık erkektir. Ve erkeğe de denilebilir. Ve **القُحارِيَةُ** **القَحْر** gibidir. Ve **امرأة قَحْرةٌ**: yaşlı.
(**قحز**)  **القاف** ve**الحاء** ve**الزاء** tek bir asıldır; bir huzursuzluğa yahut huzursuz etmeye ve rahatsız etmeye delâlet eder. Bundan: **القَحْزُ**; o, sıçrayış ve huzursuzluktur. Ve **القاحِزَات**: işlerden rahatsız edici şiddetlerdir.
İbn Düreyd dedi([1]): **القَحْزُ**: atıcının oku atması, sonra onun iki elinin arasına düşmesidir. **قَحَزَ السَّهم قَحْزاً**. Dedi:
* إذا تَنَزَّى قاحِزاتُ القَحْزِ([2]) *
Ve **القُحازُ**: koyuna isabet eden bir hastalıktır.
(**قحط**)  **القاف** ve**الحاء** ve**الطاء** hayrın tutulmasına delâlet eden sahih bir asıldır; sonra ödünç alınır. Artık **القَحْط**: yağmurun tutulmasıdır; **أقَحطَ النّاسُ**: **القَحْط**’a düştükleri vakit. Ve **أقْحَطَ الرّجلُ**: ehliyle karıştığı hâlde inzal etmediği vakit. Ve **قَحْطانُ**: Yemen’in babasıdır.
(**قحف**)  **القاف** ve**الحاء** ve**الفاء** bir şeyde şiddete ve katılığa delâlet eden sahih bir asıldır. Denilir: **القَحْف**: içmenin şiddeti. Ve derler: "اليومَ **قِحافٌ** وغَداً **نِقافٌ**([3])". Ve yağmurdan **القاحف**: şiddetli olan; her şeyi **يَقْحَفُ**. Ve babdan **القِحْف**: beynin üstündeki kemik; çoğulu **أقحاف**. Ve **قحفتُه**: onun **قِحف**’ini vurdum.
(**قحل**)  **القاف** ve**الحاء** ve**اللام** şeyde kuruluğa ve kurumaya delâlet eden sahih bir asıldır. Artık **القَحَل**: kuruluktur. Ve **القاحل**: kuru olan; **قَحَل يَقْحَل** ve **قَحِلَ يَقْحَل**. Ve **قَحَِلَ الشَّيخُ**: derisi kemiği üzerine kurudu. Ve **رجلٌ قَحْلٌ** ve **إنْقَحْلٌ**. Ve **القُحال**: koyuna isabet eden bir hastalıktır; derileri kurur.
(**قحم**)  **القاف** ve**الحاء** ve**الميم** en az bir kabalık ve atılganlıkla şeyin kızarmasına delâlet eden sahih bir asıldır. Denilir: **قَحَمَ في الأمور قُحُوماً**: tecrübe olmaksızın kendini onların içine attı. Ve **قُحَمُ** [**الطَّرِيق**([4])]: onun zorluklarıdır. Ve denilir: develerden **المَقاحِيمَ**: salıverme olmaksızın **الشَّوْلَ**’a dalanlardır. Ve **القَحْم**: deve bir yılda iki yaşını ve dört yaşını doldurur; bir dişi bir dişin üzerine **يُقْحِم** eder. Ve **قَحَّم الفَرَسُ فارسَه على وجهه**: onu attığı vakit. Ve derler: "إنَّ للخُصومة **قُحَماً**" yani o, sahibini hoşlanmadığı şeye **تقحِّم** eder. Ve **القُحْمة**: yıl; bedevileri kır ülkelerine **تُقحِم** eder.
(**قحو**)  **القاف** ve**الحاء** ve**الواو** tek bir kelimedir. Derler: **القَحْو** **الأُقحوان**’ın tesisidir; takdiri **أُفْعُلاَن**’dır; eğer bir ilaca konulsa **مَقْحُوٌّ** denilirdi; çoğulu **الأقاحِي**([5])’dir.
Ve **الأُقحوانة**: bir yerdir.
(**قحب**)  **القاف** ve**الحاء** ve**الباء** atların ve develerin öksürüğüne delâlet eden bir kelimedir; belki insanlara da yapılır.
--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (2: 148).
([2]) Beyit, divanında 64’te Ru’be’nindir; ve el-Cemhere ve el-Lisân (**قحز**).
([3]) **النقاف**; **النون**’un kesresiyle: savaş. Ve el-Mücmel’de: "**ثقاف**"; doğrusu el-Mekâyîs ve el-Lisân’da (**قحف**، **نقف**). (**نقف**)’te dedi: "Ve kim onu: وغداً **ثقاف** diye rivayet ettiyse, tahfif etmiştir".
([4]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([5]) **الياء**’ın şeddelenmesiyle ve hafifletilmesiyle denilir.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَحْزُ: الوَثْبُ والقَلَقُ. قَحَزَ يَقْحَزُ قَحْزاً: قَلِقَ ووَثَب واضطرب؛ قال رؤبة:
إِذا تَنَزَّى قاحِزاتِ القَحْزِ
يعني شدائد الأُمور. وفي حديث أَبي وائل: أَن الحجاج دعاه فقال له: أَحْسِبُنا قد رَوَّعْناك، فقال أَبو وائل: أَما إِني بِتُّ أُقَحَّزُ البارِحَةَ أَي أُنَزَّى وأَقْلَقُ من الخوف. وفي حديث الحسن وقد بلغه عن الحجاج شيء فقال: ما زلت الليلة أَقْحَزُ كأَني على الجمر،وهو رجل قاحِزٌ. وقَحَزَ الرجلُ، فهو قاحِزٌ إِذا سَقَط شِبْهَ الميتِ. وقَحَزَ الرجلُ عن ظهر البعير يَقْحَزُ قُحوزاً: سَقَط. وقَحَزَ السهمُ يَقْحَزُ قَحْزاً: وقع بين يدي الرامي. والقاحِزُ: السهم الطَّامِحُ عن كبد القوس ذاهباً في السماء. يقال: لَشَدَّ ما قَحَزَ سهمُك أَي شَخَصَ. وقَحَزَ الكلبُ ببوله يَقْحَزُ قَحْزاً: كقَزَحَ. وقَحَزَ الرجلَ يَقْحَزُه قَحْزاً وقُحوزاً وقَحَزاناً: أَهلكه. والتَّقْحِيزُ: الوعيدُ والشَّرُّ، وهو من ذلك. والقُحازُ: داء يصيب الغنم. وتقول: ضربته فَقَحَزَ؛ قال أَبو كبير يصف الطَّعْنَةَ:
مُسْتَنَّة سَنَنَ الغُلُوّ مُرِشَّة،
تَنْفي التُّرابَ بقاحِزٍ مُعْرَوْرِفِ
يعني خروج الدم باسْتِنانٍ. والمُعْرَوْرِفُ: الذي له عُرْفٌ من ارتفاعه. وقَحَّزَه غيرُه تَقْحِيزاً أَي نَزَّاه.

##### Türkçe

**القَحْزُ**: sıçrama ve huzursuzluk. **قَحَزَ يَقْحَزُ قَحْزاً**: huzursuz oldu
ve sıçradı ve çalkalandı; Rü’be dedi ki:
إِذا تَنَزَّى قاحِزاتِ **القَحْزِ**
yani işlerin şiddetleri. Ebû Vâil hadîsinde: Haccâc onu çağırdı da ona dedi ki:
“Sanırım seni korkuttuk”; Ebû Vâil dedi ki: “Şu var ki ben dün gece **أُقَحَّزُ**
yattım”, yani korkudan sıçrarım ve huzursuz olurum. Hasan’ın hadîsinde, Haccâc’dan
kendisine bir şey ulaştığında dedi ki: “Bu gece hâlâ **أَقْحَزُ** ediyorum, sanki
kor üzerinde gibiyim”; ve o, **قاحِزٌ** bir adamdır. Ve **قَحَزَ** adam, o hâlde o
**قاحِزٌ**dir; yarı ölü gibi düştüğü zaman. Ve **قَحَزَ** adam deve sırtından,
**يَقْحَزُ قُحوزاً**: düştü. Ve **قَحَزَ** ok, **يَقْحَزُ قَحْزاً**: atıcının önüne
düştü. Ve **القاحِزُ**: yayın göbeğinden sapıp göğe doğru giden ok. Denir ki:
“Ne şiddetli **قَحَزَ** senin okun”, yani yükseldi. Ve **قَحَزَ** köpek idrarıyla,
**يَقْحَزُ قَحْزاً**: **قَزَحَ** gibi. Ve **قَحَزَ** adamı, **يَقْحَزُه قَحْزاً**
ve **قُحوزاً** ve **قَحَزاناً**: onu helâk etti. Ve **التَّقْحِيزُ**: tehdit ve
kötülük; ve o, bundandır. Ve **القُحازُ**: koyunlara isabet eden bir hastalık.
Ve dersin ki: “Ona vurdum da **فَقَحَزَ**”; Ebû Kebîr, mızrak darbesini vasfederek
dedi ki:
مُسْتَنَّة سَنَنَ الغُلُوّ مُرِشَّة،
تَنْفي التُّرابَ بقاحِزٍ مُعْرَوْرِفِ
yani kanın bir akışla çıkması. Ve **المُعْرَوْرِفُ**: yükselişinden bir yelesi
olan. Ve başkası onu **قَحَّزَه تَقْحِيزاً**: yani onu sıçrattı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قحز، كجعل، يقحز قحزا: وثب وقلق واضطرب، تقول: ضربته فقحز، نقله الجوهري، وأنشد لأبي كبير الهذلي:
  مستنة سنن الفـلـو مـرشة                      تنفي التراب بقاحز معرورف قحزه بالعصا قحزا: ضربه فقحزه تقحيزا، نقله الصاغاني. قحز بالرجل: صرعه، قحزا وقحوزا. قحز الرجل قحوزا، بالضم، فهو قاحز، إذا سقط كالميت، عن ابن الأعرابي. قال ابن دريد: قحز السهم يقحز قحزا: رماه فوقع بين يديه. قحز الكلب ببوله يقحز قحزا، بالفتح، وقحوزا، بالضم، وقحزانا محركة: رمى به، كقزح، وهو مقلوب منه، كما قاله الزمخشري وابن القطاع، وزاد الأخير: أي أرسله دفعا. وتقحيز الكلام وتقحزه: تغليظه، وهو شبه الوعيد. والقاحزات: الشدائد، وأنشد ابن دريد لرؤبة:
  إذا تنزى قاحزات القحـز                      عنه وأكبى واقذات الرمز أكبى: صرعه لوجهه، والواقذات: القاتلات، والرمز: الوقع. وقحز عن الماء، كعني: رد، نقله الصاغاني. القحاز: كغراب: داء في الغنم، كذا وجد في بعض نسخ الصحاح، أو هو سعال الإبل. في التكملة: القحزى، كجمزى: القوس التي تنزو. والقحازة، كرمانة، وضبطه الصاغاني بالفتح: شيء يصطاد به الطير. والتقحيز: التنزية، يقال: قحزه تقحيزا، أي نزاه. ومما يستدرك عليه: قحز الرجل عن ظهر البعير يقحز قحوزا: سقط. والقاحز: السهم الطامح عن كبد القوس ذاهبا في السماء، يقال: لشد ما قحز سهمك، أي شخص. وقحز الرجل قحزا وقحوزا وقحزانا: أهلكه. والتقحيز: الشر. وجوع مقحز: شديد، عن أبي عمرو.

##### Türkçe

قحz, **كجعل**, **يقحز** **قحزا**: sıçradı ve huzursuz oldu ve çalkalandı; dersin ki: ona vurdum da **فقحز**; onu el-Cevherî nakletti; ve Ebû Kebîr el-Hüzelî’ye ait olarak inşâd etti:
  (şiir)
  مستنة سنن الفـلـو مـرشة                      تنفي التراب بقاحز معرورف

**قحزه بالعصا قحزا**: ona vurdu da onu **فقحزه** **تقحيزا**; onu es-Sâgânî nakletti.

**قحز بالرجل**: onu yere serdi; **قحزا** ve **قحوزا**.

**قحز الرجل قحوزا** (ضم ile): o hâlde o **قاحز**’dir; İbnü’l-A‘râbî’den: ölü gibi düştüğü zaman.

İbn Düreyd dedi: **قحز السهم يقحز قحزا**: onu attı da onun önüne düştü.

**قحز الكلب ببوله يقحز قحزا** (فتح ile) ve **قحوزا** (ضم ile) ve **قحزانا** (harekeli): onunla attı; **كقزح** gibi; o, ondan ters çevrilmiştir; Zemahşerî ve İbnü’l-Kattâ‘ın dediği gibi; sonuncusu artırdı: yani onu iterek salıverdi.

**وتقحيز الكلام وتقحزه**: onu kalınlaştırmasıdır; ve o, tehdide benzer.

**والقاحزات**: şiddetlerdir; İbn Düreyd, Rü’be’ye ait olarak inşâd etti:
  (şiir)
  إذا تنزى قاحزات القحـز                      عنه وأكبى واقذات الرمز

**أكبى**: onu yüzüstü yere serdi; **والواقذات**: öldürücülerdir; **والرمز**: vuruştur.

**وقحز عن الماء**، **كعني**: geri çevirdi; onu es-Sâgânî nakletti.

**القحاز**، **كغراب**: koyunda bir hastalıktır; صحاح’ın bazı nüshalarında böyle bulundu; yahut o, develerin öksürüğüdür.

Tekmile’de: **القحزى**، **كجمزى**: sıçrayan yaydır.

**والقحازة**، **كرمانة**; es-Sâgânî onu فتح ile ضبط etti: kuş avlanan bir şeydir.

**والتقحيز**: sıçratmadır; denir ki: **قحزه تقحيزا**; yani onu sıçrattı.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **قحز الرجل عن ظهر البعير يقحز قحوزا**: düştü.

**والقاحز**: yayın göbeğinden saparak göğe giden ok; denir ki: **لشد ما قحز سهمك**; yani yükseldi.

**وقحز الرجل قحزا وقحوزا وقحزانا**: onu helâk etti.

**والتقحيز**: kötülüktür.

**وجوع مقحز**: şiddetli (açlık); Ebû Amr’dan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَحَزَ
1 قَحَزَ ذ It (an arrow) rose in the sky. (JSh, in TA, art. شخص.)

##### Türkçe

**قَحَزَ**
1 **قَحَزَ** ذ It (bir ok) gökte yükseldi. (JSh, TA’da, **شخص** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَحَزَ
قَحَزَ A ( n. ac. قَحْز 1 ),
a.  Jumped about.

b.  Was restless, agitated.

c.  [ Bi ], Knocked, threw down.

قَحَّزَ
قَحَّزَ II
a.  [ La ], Spoke roughly to.

تَقَحَّزَ
تَقَحَّزَ V ,
a.  see II .

قُحَّاْزَة
قُحَّاْزَة 29t ,
a.  Fowler's net.

قَاحِزَات
قَاحِزَات
a.  Misfortunes, reverses.

##### Türkçe

قَحَزَ
قَحَزَ A (isim-fiil: **قَحْز** 1),
a. Zıplayıp durdu.

b. Huzursuz oldu, çalkalandı.

c. [ **بِ** ile ], Vurdu, yere devirdi.

قَحَّزَ
قَحَّزَ II
a. [ **لَ** ile ], -e kaba konuştu.

تَقَحَّزَ
تَقَحَّزَ V,
a. II’ye bak.

قُحَّاْزَة
قُحَّاْزَة 29t,
a. Kuşçunun ağı.

قَاحِزَات
قَاحِزَات
a. Musibetler, terslikler.
