# قحف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AD%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قحف

القحف، بالكسر: العظم الذي يكون فوق الدماغ، من الجمجمة، نقله الجوهري، وهو قول الليث، والجمجمة التي فيها الدماغ. وقيل: قحف الرجل: ما انفلق من الجمجمة فبان، ولا يدعى قحفا حتى يبين.
 أو لا يقولون لجميع الجمجمة قحفا حتى ينكسر منه شيء فيقال للمنكسر قحف، وإن قطعت منه قطعة فهو قحف أيضا. وقيل: القحف، القبيلة من قبائل الرأس، وهي كل قطعة منها. وج كل ذلك: أقحاف، وقحوف، وقحفة الأخير بكسر ففتح، قال جرير:

  تهوي بذي العقر أقحافا جماجمها                      كأنها الحنظل الخطبان ينتقـف وقال الأزهري: القحف: القدح إذا انثلمت، قال: ورأيت أهل النعم إذا جربت إبلهم يجعلون الخضخاض في قحف، ويطلون الأجرب بالهناء الذي جعلوه فيه، قال: وأظنهم شبهوه بقحف الرأس، فسموه به. أو القحف: الفلقة من فلق القصعة أو القدح، وقوله: إذا انثلمت حقه أن يذكر عند القدح، كما هو نص الأزهري، فتأمل ذلك. وقال الجوهري: القحف: إناء من خشب، نحو قحف الرأس، كأنه نصف قدح، وقال غيره: منه قول امرئ القيس على الشراب حين قيل له: قتل أبوك: اليوم قحاف وغدا نقاف: اليوم خمر وغدا أمر أي اليوم الشرب بالقحاف. أو القحف، والقحاف، بكسرهما: شدة الشرب وبه فسر بعض قول امرئ القيس السابق. وقال أبو الهيثم: المقاحفة: شدة المشاربة بالقحف، وذلك أن أحدهم إذا قتل ثأره شرب بقحف رأسه، يتشفى به. ويقال: ما له قد ولا قحف: أي شيء، والقد: قدح من جلد وقد ذكر في موضعه. والقحف: قدح من خشب، نقله الجوهري. ويقال: هو أفلس من ضارب قحف استه، وهو شقه، بمعنى لحف استه نقله الصاغاني. والقحف بالضم: جمع قاحف، لمستخرج ما في الإناء من ثريد وغيره. ويقال: رماه بأقحاف رأسه: إذا أسكته بداهية أوردها عليه نقله الجوهري، أو إذا رماه بالمعضلات، أو بالأمور العظام، أو معناه: رماه بنفسه، أو نطحه عما يحاوله كما في العباب. والقحف، كالمنع: قطع القحف، أو كسره كما في العباب أو ضربه، أو إصابته كما في الصحاح، وبكل ذلك فسر قولهم: قحفته قحفا، فهو مقحوف. والقحف: شرب جميع ما في الإناء نقله الجوهري كالاقتحاف يقال: قحف ما في الإناء قحفا، واقتحفه: شربة جميعه. والقحف: استخراج ما في الإناء ومنه القاحف الذي ذكر. أو القحف: جذب الثريد وغيره منه أي: من الإناء، ونص كتاب الجامع لمحمد بن جعفر القزاز: القحف: جرفك ما في الإناء من ثريد وغيره. ورجل مقحوف: مقطوع القحف وأنشد الليث:
  يدعن هام الجمجم المقحـوف
  صم الصدى كالحنظل المنقوف

  والمقحفة، كمكنسة: المذراة وهي التي يقحف بها الحب؛ أي: يذرى قاله ابن سيده. والقاحف: المطر الشديد، كما في الصحاح، زاد الصاغاني كالقاعف، زاد ابن سيده يجيء فجأة فيقتحف سيله كل شيء، أي يذهب به ومنه قيل: سيل قحاف، كما يأتي قريبا. والقحيف، كزبير: ابن عمير هكذا في النسخ، وصوابه ابن خمير، بالخاء المعجمة، كما هو نص العباب ابن سليم بالتصغير، وقوله: الندى لقبه، هكذا هو مضبوط في سائر النسخ، وقال الصاغاني: رأيت بخط محمد بن حبيب في أول ديوان شعره: القحيف البدي، بالباء الموحدة وتشديد التحتية، وهو ابن عبد الله ابن عوف بن حزن بن ماوية بن خفاجة بن عمرو بن عقيل: شاعر وهو المراد بالقحيف العقيلي المذكور في مصنف أبي عبيد، ومنهم من ينسبه، فيقول: العامري. والقحوف: المغارف عن ابن الأعرابي. وسيل قحاف، وقعاف، وجحاف كغراب: أي جراف كثير، يذهب بكل شيء. وبنو قحافة كثمامة: بطن من خثعم. وأبو قحافة، عثمان بن عامر بن عمرو بن كعب بن سعد بن تيم بن مرة بن كعب يبن لؤي: صحابي، والد أمير المؤمنين أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنهما أسلم يوم الفتح، فأتي به، وكأن رأسه ثغامة، فقال: غيروا هذا بشيء، واجتنبوا السواد. وكل ما اقتحفته من شيء واستخرجته فهو قحافة وبه سمي الرجل. وقال أبو زيد: عجاجة قحفاء وهي التي تقحف الشيء، أي: تذهب به. قال: وأقحف الرجل: إذا جمع حجارة في بيته، فوضع عليها متاعه كما في العباب.
 ومما يستدرك عليه: ضربه فاقتحفه: أبان قحفا من رأسه. والمقاحفة، والقحاف: شدة المشاربة بالقحف، قاله أبو الهيثم. وقال غيره: مقاحفة الشيء واقتحافه، وقحافه: أخذه والذهاب به. والإقحاف: الشرب الشديد، ومنه حديث أبي هريرة: أتقبل وأنت حديث أبي هريرة:  أتقبل وأنت صائم? قال: نعم، أقبلها وأقحفها  يعني أشرب ريقها، وأترشفه. وقحف الرمانة: قشرها، تشبيها بقحف الرأس. وقحف يقحف قحافا: سعل عن ابن الأعرابي. قلت: وقحب بالباء مثله، لغة اليمن. وقحافة كسحابة: قرية بمصر من أعمال الغربية، وأخرى بالفيوم. وقال ابن عباد: مر مضرا مقحفا: أي مر مقاربا. وقحافه بن ربيعة، يروي عن أبي هريرة، وعنه نمير بن يزيد القيني. والقحف: الكرناف عامية، ومنه قول بعض المولدين.

  رأيت النخل يطرح كل قحف                      وذاك الليف ملتف عـلـيه
  فقلت: تعجبوا من صنع ربي                      شبيه الشيء منجـذب إلـيه والقحف: لقب أبي عبد الله الحسين ابن عمر، القاص المصري الشاعر. وأبو محمد الحسن بن علي بن عمر القحف، روى عن أبي العلاء بن سليمان، قاله ابن العديم.

### Türkçe

**القحف**، kesre ile: kafatasından, beynin üstünde bulunan kemik; bunu el-Cevherî nakletmiştir; bu, el-Leys’in sözüdür; ve içinde beyin bulunan kafatası. Ve denildi: **قحف الرجل**: kafatasından yarılıp açılan ve görünen şey; görünmedikçe ona **قحف** denilmez.
Veya bütün kafatasına, ondan bir şey kırılmadıkça **قحف** demezler; kırılana **قحف** denir; ondan bir parça kesilse o da **قحف**tır. Ve denildi: **القحف**: başın kabilelerinden bir kabiledir; o, onun her bir parçasıdır. Bunların hepsinin çoğulu: **أقحاف** ve **قحوف** ve sonuncusu **قحفة** (kesre ile sonra fetha ile). Cerîr dedi:

  **تهوي بذي العقر أقحافا جماجمها                      كأنها الحنظل الخطبان ينتقـف**

El-Ezherî dedi: **القحف**: çentiklenip kırılan **القدح**tır; dedi: nimet sahiplerini, develeri uyuz olduğunda, **الخضخاض**ı bir **قحف** içine koyduklarını ve uyuzluyu, içine koydukları **الهناء** ile sıvadıklarını gördüm; dedi: onları, onu başın **قحف**ına benzettiklerini ve onunla adlandırdıklarını sanıyorum. Veya **القحف**: **القصعة**nın yahut **القدح**ın yarılmasından bir parça; ve onun sözü: “çentiklenince”, **القدح** yanında zikredilmesi hakkıdır; el-Ezherî’nin nassı böyledir; öyleyse bunu düşün. El-Cevherî dedi: **القحف**: tahtadan bir kap; başın **قحف**ı gibi; sanki yarım **قدح**tır. Başkası dedi: ondan, İmru’ul-Kays’ın içki hakkında sözü; kendisine “baban öldürüldü” denilince: **اليوم قحاف وغدا نقاف**: bugün şarap, yarın iş; yani bugün **القحاف** ile içmedir. Veya **القحف** ve **القحاف**, ikisi de kesre ile: içmenin şiddeti; ve bununla, İmru’ul-Kays’ın önceki sözünün bir kısmı tefsir edilmiştir. Ebû’l-Heysem dedi: **المقاحفة**: **القحف** ile içişmenin şiddetidir; bu, onların birinin, öcünü aldığı zaman, onunla ferahlayıp şifa bulmak için, onun başının **قحف**ı ile içmesidir. Ve denilir: **ما له قد ولا قحف**: yani hiçbir şey; **القد**: deriden bir **قدح**tır; kendi yerinde zikredilmiştir. Ve **القحف**: tahtadan bir **قدح**; el-Cevherî nakletmiştir. Ve denilir: **هو أفلس من ضارب قحف استه**; o, onun yarığıdır; **لحف استه** manasında; es-Sâgânî nakletmiştir. Ve **القحف** damme ile: **قاحف**ın çoğuludur; kapta olan **ثريد** ve başkasını çıkaran kimse için. Ve denilir: **رماه بأقحاف رأسه**: el-Cevherî nakletmiştir; ona getirdiği bir musibetle onu susturduğu zaman; veya onu güç meselelerle, veya büyük işlerle attığı zaman; veya manası: onu kendi nefsiyle attı; veya **العباب**’da olduğu gibi, giriştiği şeyden onu boynuzladı (geri çevirdi). Ve **القحف**, **المنع** vezninde: **القحف**ı kesmek; veya **العباب**’da olduğu gibi onu kırmak; veya ona vurmak; veya **الصحاح**’ta olduğu gibi ona isabet ettirmek; ve bunların hepsiyle onların sözü tefsir edilmiştir: **قحفته قحفا**; o da **مقحوف**tur. Ve **القحف**: kapta olanın tamamını içmek; el-Cevherî nakletmiştir; **الاقتحاف** gibi; denilir: **قحف ما في الإناء قحفا** ve **اقتحفه**: onun tamamını bir içişle içti. Ve **القحف**: kapta olanı çıkarmak; ondan, zikredilen **القاحف**. Veya **القحف**: ondan, yani kaptan, **ثريد** ve başkasını çekip almak. Muhammed b. Ca‘fer el-Kazzâz’ın **الجامع** kitabının nassı: **القحف**: kapta olan **ثريد** ve başkasını senin kazıyıp almandır. Ve **رجل مقحوف**: **القحف**ı kesilmiş. El-Leys şu beyti okudu:

  **يدعن هام الجمجم المقحـوف**
  **صم الصدى كالحنظل المنقوف**

Ve **المقحفة**, **مكنسة** gibi: **المذراة**dır; o, onunla tane **يقحف** edilen şeydir; yani savrulur; bunu İbn Sîde söyledi. Ve **القاحف**: şiddetli yağmur; **الصحاح**’ta olduğu gibi; es-Sâgânî, **القاعف** gibi diye artırdı; İbn Sîde artırdı: ansızın gelir, seli her şeyi **يقتحف** eder; yani onu götürür; ve ondan dolayı denildi: **سيل قحاف**; az sonra geleceği üzere. Ve **القحيف**, **زبير** gibi: nüshalarda böyle: Umeyr’in oğlu; doğrusu: Humeyr’in oğlu; mu‘ceme **الخاء** ile; **العباب**’ın nassı böyledir; İbn Süleym’in küçültmesiyle. Ve onun sözü: **الندى** onun lakabıdır; diğer nüshalarda böyle ضبط edilmiştir. Es-Sâgânî dedi: Muhammed b. Habîb’in hattıyla, şiir divanının başında gördüm: **القحيف البدي**; **الباء** müvahhada ile ve alttaki harfin şeddeli olmasıyla; o, Abdullah b. Avf b. Hazn b. Mâviye b. Hufâce b. Amr b. Akîl’in oğludur: şairdir; ve Ebû Ubeyd’in musannefinde zikredilen **القحيف العقيلي** ile kastedilen odur; ve onlardan kimi onu nisbet eder de “**العامري**” der. Ve **القحوف**: kepçeler; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **سيل قحاف** ve **وقعاف** ve **جحاف** ( **غراب** gibi): yani çokça süpüren, her şeyi götüren. Ve **بنو قحافة** ( **ثمامة** gibi): Has‘am’dan bir batındır. Ve **أبو قحافة**: Osman b. Âmir b. Amr b. Ka‘b b. Sa‘d b. Teym b. Murra b. Ka‘b b. Lüey’in oğludur: sahâbî; müminlerin emîri Ebû Bekir es-Sıddîk’ın (Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun) babasıdır; fetih günü Müslüman oldu; getirildi; başı sanki **ثغامة** idi; dedi: “Bunu bir şeyle değiştirin ve siyahdan sakının.” Ve her neyi bir şeyden **اقتحفته** ve çıkardıysan o **قحافة**dır; ve onunla adam adlandırıldı. Ebû Zeyd dedi: **عجاجة قحفاء**: o, şeyi **تقحف** eden; yani onu götüren şeydir. Dedi: ve **أقحف الرجل**: evinde taşlar topladığı zaman, sonra eşyasını onların üzerine koyduğu zaman; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve ona dair istidrâk edilenlerdendir: **ضربه فاقتحفه**: başından bir **قحف**ı açığa çıkardı. Ve **المقاحفة** ve **القحاف**: **القحف** ile içişmenin şiddeti; bunu Ebû’l-Heysem söyledi. Başkası dedi: **مقاحفة** bir şeyin ve **اقتحافه**’si ve **قحافه**: onu almak ve onunla gitmektir. Ve **الإقحاف**: şiddetli içmedir. Ondan, Ebû Hureyre hadisi: **أتقبل وأنت صائم?** dedi: evet, onu öperim ve **أقحفها**; yani onun tükürüğünü içerim ve onu yudumlarım. Ve **قحف الرمانة**: onun kabuğu; başın **قحف**ına benzetme olarak. Ve **قحف يقحف قحافا**: öksürdü; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedim: **وقحب** **الباء** ile de böyledir; Yemen lehçesi. Ve **قحافة** ( **سحابة** gibi): Mısır’da Garbiyye amellerinden bir köy; ve Fayyûm’da bir diğeri. İbn Abbâd dedi: **مر مضرا مقحفا**: yani yakın geçişle geçti. Ve **قحافه بن ربيعة**: Ebû Hureyre’den rivayet eder; ondan da Numeyr b. Yezîd el-Kaynî rivayet eder. Ve **القحف**: **الكرناف**tır; âmmi (halk dili). Ondan, bazı müvelledlerin sözü:

  **رأيت النخل يطرح كل قحف                      وذاك الليف ملتف عـلـيه**
  **فقلت: تعجبوا من صنع ربي                      شبيه الشيء منجـذب إلـيه**

Ve **القحف**: Mısırlı şair kıssacı Ebû Abdullah el-Hüseyin b. Ömer’in lakabıdır. Ve Ebû Muhammed el-Hasen b. Ali b. Ömer **القحف**: Ebû’l-Alâ b. Süleyman’dan rivayet etti; bunu İbnü’l-Adîm söyledi.
