# قحل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AD%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: قحل

(باب القاف والحاء وما يثلثهما)
(قحد)  القاف والحاء والدال كلمةٌ واحدة هي القَحَدَة: أصلُ السَّنام، والجمع قِحادٌ. وناقة مِقْحادٌ: ضخمة السَّنام.
(قحر)  القاف والحاء والراء كلمةٌ واحدة، وهي القَحْر، يقال إنَّه الفحلُ المُسِنُّ على بقيّةٍ فيه وجَلَد. وقد يقال للرَّجُل. والقُحارِيَةُ مثل القَحْر.وامرأة قَحْرةٌ: مُسِنَّة.
(قحز)  القاف والحاء والزاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على قَلَقٍ أو إقلاقٍ وإزعاج. من ذلك القَحْزُ، وهو الوَثَبَانُ والقَلَقُ. والقاحِزَات: الشدائد المُزعجات من الأمور.
قال ابنُ دريد([1]): القَحْزُ: أن يَرمِيَ الرّامي السّهمَ فيسقطَ بين يدَيه. قَحَزَ السَّهم قَحْزاً. قال:
* إذا تَنَزَّى قاحِزاتُ القَحْزِ([2]) *
والقُحازُ: داء يصيبُ الغَنَم.
(قحط)  القاف والحاء والطاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على احتباسِ الخير، ثمّ يستعار. فالقَحْط: احتباس المطَر؛ أقَحطَ النّاسُ، إذا وقعوا في القَحْط. وأقْحَطَ الرّجلُ، إذا خالط أهلَه ولم يُنْزِل. وقَحْطانُ: أبو اليَمَن.
(قحف)  القاف والحاء والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شدّةٍ في شيء وصلابة. يقال: القَحْف. شِدَّةُ الشُّرب. ويقولون: "اليومَ قِحافٌ وغَداً نِقافٌ([3])". والقاحف من المطر: الشَّديد يَقْحَفُ كلَّ شيء. ومن الباب القِحْف: العظم فوقَ الدِّماغ، والجمع أقحاف. وقحفتُه: ضرَبْتُ قِحفَه.
(قحل)  القاف والحاء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على يُبْسٍ في الشيء وجفَاف. فالقَحَل: اليُبْس. والقاحل: اليابس، قَحَل يَقْحَل، وقَحِلَ يَقْحَل. وقَحَِلَ الشَّيخُ: يَبِس جلدُه على عَظْمِه. ورجلٌ قَحْلٌ وإنْقَحْلٌ. والقُحال: داءٌ يُصيب الغَنَمَ فتجفُّ جلودُها.
(قحم)  القاف والحاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تورُّدِ الشيءِ بأدنى جفاءٍ وإقدام. يقال: قَحَمَ في الأمور قُحُوماً: رمَى بنفسه فيها من غير دُرْبة. وقُحَمُ [الطَّرِيق([4])]: مصاعبه. ويقال: إنَّ المَقاحِيمَ من الإبل: التي تقتحم الشَّوْلَ من غير إرسال. والقَحْم: البَعير يُثْنِي ويُرْبِعُ في سنةٍ واحدة، فيُقْحِم سِنَّاً على سنّ. وقَحَّم الفَرَسُ فارسَه على وجهه، إذا رَماه. ويقولون: "إنَّ للخُصومة قُحَماً" أي إنَّها تقحِّم بصاحبها على ما لا يَهواه. والقُحْمة: السَّنة تُقحِم الأعرابَ بلادَ الرِّيف.
(قحو)  القاف والحاء والواو كلمةٌ واحدة. يقولون: القَحْو تأسيس الأُقحوان، وتقديره أُفْعُلاَن، ولو جعل في دواءٍ لقيل مَقْحُوٌّ، وجمعه الأقاحِي([5]).
والأُقحوانة: موضع.
(قحب)  القاف والحاء والباء كلمةٌ تدلُّ على سُعَال الخيل والإبل، وربما جُعِل للنَّاس.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (2: 148).
([2]) البيت لرؤبة في ديوانه 64 والجمهرة واللسان (قحز).
([3]) النقاف، بكسر النون: القتال. وفي المجمل: "ثقاف"، صوابه في المقاييس واللسان (قحف، نقف) قال في (نقف): "ومن رواه: وغداً ثقاف فقد صحف".
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) يقال بتشديد الياء وتخفيفها.

ـ

### Türkçe

(باب **القاف** والحاء وما يثلثهما)
(**قحد**)  **القاف** ve **الحاء** ve **الدال** tek bir kelimedir; o da **القَحَدَة**’dir: hörgücün aslı (kökü); çoğulu **قِحادٌ**. Ve **ناقة مِقْحادٌ**: hörgücü iri.
(**قحر**)  **القاف** ve **الحاء** ve **الراء** tek bir kelimedir; o da **القَحْر**’dır; denilir ki o, kendisinde bir kalıntı ve dayanıklılık bulunduğu hâlde yaşlı damızlık erkektir. Ve erkeğe de denilebilir. Ve **القُحارِيَةُ** **القَحْر** gibidir. Ve **امرأة قَحْرةٌ**: yaşlı.
(**قحز**)  **القاف** ve **الحاء** ve **الزاء** tek bir asıldır; bir huzursuzluğa yahut huzursuz etmeye ve rahatsız etmeye delâlet eder. Bundan: **القَحْزُ**; o, sıçrayış ve huzursuzluktur. Ve **القاحِزَات**: işlerden rahatsız edici şiddetler.
İbn Düreyd dedi([1]): **القَحْزُ**: atıcının oku atması da onun iki eli arasına düşmesidir. Ok **قَحَزَ** eder, **قَحْزاً**. Dedi:
* إذا تَنَزَّى **قاحِزاتُ القَحْزِ**([2]) *
Ve **القُحازُ**: koyuna isabet eden bir hastalıktır.
(**قحط**)  **القاف** ve **الحاء** ve **الطاء** sahih bir asıldır; hayrın tutulmasına delâlet eder, sonra ödünçlenir. Öyleyse **القَحْط**: yağmurun tutulmasıdır; insanlar **أقَحطَ** etti, yani **القَحْط**a düştükleri zaman. Ve adam **أقْحَطَ** etti; ehlini (hanımını) karıştırdığı (yaklaştığı) hâlde indirmediği (boşalmadığı) zaman. Ve **قَحْطانُ**: Yemen’in babası.
(**قحف**)  **القاف** ve **الحاء** ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyde şiddete ve katılığa delâlet eder. Denilir: **القَحْف**: içmenin şiddeti. Ve derler: "اليومَ **قِحافٌ** وغَداً **نِقافٌ**([3])". Ve yağmurdan **القاحف**: şiddetli olan; her şeyi **يَقْحَفُ** eder. Ve babdan **القِحْف**: beynin üstündeki kemik; çoğulu **أقحاف**. Ve **قحفتُه**: onun **قِحف**ini vurdum.
(**قحل**)  **القاف** ve **الحاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyde kuruluğa ve kuruluğa delâlet eder. Öyleyse **القَحَل**: kuruluk. Ve **القاحل**: kuru; **قَحَل** eder, **يَقْحَل**; ve **قَحِلَ** eder, **يَقْحَل**. Ve **قَحَِلَ الشَّيخُ**: derisi kemiği üzerine kurudu. Ve **رجلٌ قَحْلٌ** ve **إنْقَحْلٌ**. Ve **القُحال**: koyuna isabet eden bir hastalıktır da derileri kurur.
(**قحم**)  **القاف** ve **الحاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; en az bir kabalıkla şeyin kızarmasına ve atılmaya delâlet eder. Denilir: işlere **قَحَمَ** etti, **قُحُوماً**: tecrübe olmaksızın kendini onların içine attı. Ve **قُحَمُ** [**الطَّرِيق**([4])]: onun zorluklarıdır. Ve denilir: develerden **المَقاحِيمَ**: salıverme olmaksızın **الشَّوْلَ**a dalanlardır. Ve **القَحْم**: deve, bir yılda iki yaşa ve dört yaşa girer; böylece bir dişi bir dişin üzerine **يُقْحِم** eder. Ve at, binicisini yüzüstü **قَحَّم** etti; onu attığı zaman. Ve derler: "إنَّ للخُصومة **قُحَماً**" yani o, sahibini hoşlanmadığı şeye **تقحِّم** eder. Ve **القُحْمة**: yıl; bedevileri kır (köy) beldelerine **تُقحِم** eder.
(**قحو**)  **القاف** ve **الحاء** ve **الواو** tek bir kelimedir. Derler: **القَحْو** **الأُقحوان**’ın tesisidir; takdiri **أُفْعُلاَن**’dır; eğer bir ilaca konulsa **مَقْحُوٌّ** denilirdi; çoğulu **الأقاحِي**([5]).
Ve **الأُقحوانة**: bir yerdir.
(**قحب**)  **القاف** ve **الحاء** ve **الباء** atların ve develerin öksürüğüne delâlet eden bir kelimedir; belki insanlara da yapılır.
--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (2: 148).
([2]) Beyit, divanında Rü’be’nindir: 64; ve el-Cemhere ve el-Lisân (**قحز**).
([3]) **النقاف**; **النون**’un kesresiyle: savaş. Ve el-Mücmel’de: "**ثقاف**"; doğrusu el-Mekâyîs ve el-Lisân’da (**قحف**، **نقف**). (**نقف**)’te dedi: "Ve kim onu ‘وغداً **ثقاف**’ diye rivayet ettiyse, tahrīf etmiştir."
([4]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([5]) **الياء**’ın şeddelenmesiyle ve hafifletilmesiyle denilir.

ـ
