# قحم (ق-ح-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AD%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zayıf ve ince at demektir

- Harfler: ق - ح - م
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [اقْتَحَمَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/siga/%D8%A7%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D9%85%D9%8E.md) | افْتَعَلَ | Atıldı | 1 | 1 | [90:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/ayet/90:11.md) |
| [مُقْتَحِمٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/siga/%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%85%D9%8C.md) | مُفْتَعِلٌ | Atılan | 1 | 1 | [38:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/ayet/38:59.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (10 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Rab (Ayn) taşmakta olan dolu kap demektir
2. [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Fevc Deve sürüsü su başına getirildiklerinde birden su…
3. [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ona yaslanırlar
4. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
5. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beraber
6. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ateş demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قحم |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md), [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md), [هجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D9%85.md), [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [نكص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir engeli, tehlikeyi veya zorluğu hesaba katmadan, kendini doğrudan ve sakınmasızca o şeyin içine atma, yararak dalma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın nefsin bencil dirençlerini aşarak zorlu ahlaki sorumluluklara atılması veya inkârcıların topluca azaba sürüklenip dalması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir eşiği aşmanın tereddütle değil, bütün sonuçları göze alan köklü ve ani bir eylemsel fedakârlıkla gerçekleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü sıradan bir «girmek» veya «geçmek» eylemine indirgeyerek, fiilin içerdiği tehlikeyi göze alma, sarp engeli zorla yarma ve sakınmasız dalış unsurunu yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قح | Sertlik, kuruluk, kabuk bağlama ve dış etkilere karşı dirençli bir katılık sergileme; [قحط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B7.md), [قحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%81.md), [قحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%84.md) köklerinde olduğu gibi sert ve şiddetli şartlarla yüzleşme | م | Çekirdeğin sertlik ve zorluk anlamına kuşatıcı bir dalış, kendini bütünüyle zorluğun içine fırlatma ve bir engele göğüs gererek içine girme boyutu eklenmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Aşılması gereken çetin bir sınırı, dar bir geçidi veya yüksek bir eşiği temsil eder |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Girişi engelleyen, koruma veya set oluşturan sarp bir bariyeri simgeler |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Bir ortama bütünüyle dalmayı, içine gömülmeyi ve kuşatıcı bir akışla kaplanmayı anlatır |
| قحم | Sarp bir sınırı ve çiti yararak bütünüyle içine dalma | Karşıdaki dik engeli ve bariyeri (çit/duvar) zorlayıp geçerek kendini sakınmasızca o derinliğin içine fırlatma hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir atlının veya devenin tehlikeli bir uçuruma, nehre, derin bir çukura ya da sarp bir tepeye kendini sakınmasızca atması; atın binicisini üzerinden fırlatıp zor bir yere atması; kuraklık yılının bedevileri yerleşik alanlara göçe zorlayıp sokması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem recez şairlerinin şiirlerinde yaşlanıp gücünü kaybetmiş fakat tecrübesiyle zorluklara atılan deve veya insan için kullanılan ifade: إنّي وإنْ قالوا كَبيرٌ قَحْمُ / عِندي حُداءٌ زَجَلٌ ونَهْمُ |
| Erken Arapça kullanım | Amr b. el-Âs’ın zorlu ve tehlikeli bir askeri harekât anında Abdurrahman b. Hâlid b. Velîd’e söylediği rivayet edilen cesaretlendirme sözü: أقحم يا ابن سيف الله (Dal/Atıl ey Allah’ın kılıcının oğlu) |

Kaynak: İbn Düreyd, el-Cemhere; Halîl b. Ahmed, Kitâbü’l-ʿAyn; İbn Manzûr, Lisânü’l-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde قحم kökü, Arapçada ses ve anlam bakımından oldukça özelleşmiş bir hareket dinamiğini temsil eder. Batı Sami ve Doğu Sami (Akadca) şubelerinde bu üçlü kök dizilişi Arapçadaki biçimiyle yaygın bir sözlüksel kök olarak tespit edilememektedir; kökün ilk iki ünsüzü olan قح katı, sert, kuru olma veya sert cisimlerin çarpışma sesini yansıtan onomatopeik bir Proto-Sami temel ile ilişkilidir. Arapçada kök, sonuna gelen nazal م ünsüzünün etkisiyle, sert bir nesneyle yüzleşmekten çıkıp «zorlu bir duruma körlemesine ya da sakınmasızca dalmak, bir engeli yararak içine girmek» şeklinde dinamik bir eylem karakteri kazanmıştır. Bazı klasik filologlar kelimenin yaşlılık bildiren قَحْم formunun, nefes darlığı ve öksürük bildiren قَحْب kökünden dönüşmüş olabileceğini ileri sürmüşlerse de kökün ana omurgası atılmak, dalmak ve güçlükleri yararak aşmaktır.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Lane, Arabic-English Lexicon; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çetin bir araziye, nehre veya kavgaya düşünmeksizin atılma | Fiziksel olarak bir süvarinin ya da hayvanın zorlu bir vadiye atılması fiilinden, genel anlamda büyük ve sarp işlere pervasızca dalma anlamı türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami ikili sertlik/kuruluk çekirdeği | İbrânîce veya Ârâmîcede doğrudan üçlü q-ḥ-m biçimi yerine, kuraklık ve sertlik bildiren köklerle dolaylı anlamsal örtüşmeler mevcuttur | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan güvenilir bir soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: İbn Fâris, Muʿcemü Maḳāyîsi’l-luġa; Lisânü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قحم | Anlamlı | Kendini zorluğa atma | Bir işe veya zorlu bir yere pervasızca, cesaretle ya da sakınmasızca dalmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [قمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD.md) | Anlamlı | Başını kaldırma, buğday | Devenin su içmeyip başını dikmesi; başı yukarı kaldıran nesne veya tahıl | Kur'an'da geçer; fiziksel zorlama ve yönelme ilişkisi |
| [حقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [حمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82.md) | Anlamlı | Akıl kıtlığı, basiretsizlik | Bir şeyin gereğini düşünmeden, ölçüsüzce ve akılsızca davranmak | Kur'an'da geçmez; düşünmeksizin atılma unsuruyla anlamsal temas taşır |
| مقح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [محق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82.md) | Anlamlı | Eksiltme, silip yok etme | Bir şeyin bereketini, varlığını ya da izini bütünüyle ortadan kaldırmak | Kur'an'da geçer; zıt kutupta bir tüketme ve silme hareketi |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قحم | Merkez | Tehlikeli/sarp bir eşiğe dalmak | Sakınmasızca, zorluk ve tehlikeyi göze alarak kendini bir durumun içine fırlatmak | Zorlu engeli yarma ve cüretkâr dalış |
| [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) | Komşu | Bir şeyin içine nüfuz etmek | [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) dar veya gizli bir aralıktan yavaşça, süzülerek girmeyi ifade ederken قحم şiddetle ve engeli yararak girmektir | Süzülerek girme nüansı |
| [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) | Komşu | Genel giriş | [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) engelsiz ya da engelli her türlü girmeyi anlatan genel fiildir; قحم ise mutlak surette çetin bir dirençle yüzleşmeyi gerektirir | Nötr giriş eylemi |
| [هجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D9%85.md) | Komşu | Ansızın baskın yapmak | [هجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D9%85.md) karşıdakini gafil avlayıp üzerine çullanmayı anlatırken قحم failin doğrudan zorluğun/tehlikenin bizzat içine dalmasıdır | Baskın ve hücum boyutu |
| [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) | Komşu | Üstüne binmek, üstlenmek | [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) bir vasıtaya veya tehlikeli bir işin üstüne çıkmayı anlatır; قحم ise kendini o işin içine fırlatıp gömülmeyi bildirir | Üstüne çıkma ve yüklenme |
| [نكص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5.md) | Zıt | Geri adım atmak, çekilmek | Zorluk veya tehlike karşısında ilerlemek yerine arkasını dönüp geri kaçmayı, vazgeçmeyi ifade eder | Geriye çekilme ve tereddüt |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قحم | Kendini sarp bir zorluğun içine fırlatma | Bir engeli göğüsleyerek, sakınmadan içine dalmak | Kesin |
| Latince | Ingruo, irrumpo | Zorla içeri dalmak, hücum etmek | İrrumpo engelleri kırarak içeri dalmayı iyi karşılar; ingruo ise şiddetle üstüne düşmeyi anlatır | Güçlü |
| İngilizce | To plunge into, to breach, to storm | Bir şeye balıklama dalmak, yarmak | To plunge into tehlikeli bir duruma düşünmeden veya cesaretle dalmayı; breach bir engeli delip geçmeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | Vordringen, sich stürzen in | Zorla ilerlemek, içine atılmak | Sich stürzen in eylemi göze alarak dalmayı, vordringen ise zorlu engelleri aşarak içeriye sokulmayı verir | Güçlü |
| Fransızca | S'engouffrer, franchir de force | Zorla içeri dalmak, gömülmek | S'engouffrer bir boşluğa/tehlikeye kendini bırakmayı, franchir de force sarp bir eşiği zorla aşmayı anlatır | Güçlü |

Kaynak: Lane, Arabic-English Lexicon; Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اقْتَحَمَ | Sarp ahlaki sorumluluğu göze alıp zorluğu aşmak | İnsanın bencil nefsi tutumları kırarak köle azat etmek ve açları doyurmak gibi fedakârlıklara atılması; Beled [90:11](https://lisan.digital/tr/ayet/90:11.md) |
| مُقْتَحِمٌ | İnkârcı güruhun cehennem ateşine zorla ve topluca sürüklenip dalması | Ahirette inkâr liderlerinin ardından gelen kalabalıkların ateşin içine hesapsızca tıkılması bağlamı; Sâd [38:59](https://lisan.digital/tr/ayet/38:59.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve azap tasviri | Sâd [38:59](https://lisan.digital/tr/ayet/38:59.md) ayetindeki inkârcı zümrelerin ateşe giriş biçimi; onların iradî mi yoksa itilerek mi daldıkları | Korkunç bir akıbete topluca, birbirini ezerek sürüklenme |
| Fıkıh | Tehlikeye atılma ve cihadda fedakârlık | Savaşta düşman saflarının arasına tek başına dalmanın (iktihâm) intihar sayılıp sayılmayacağı | Hayati tehlike bulunan bir hatta bilerek ve meşru gaye ile atılma |
| Tefsir | Akabe metaforu ve nefisle mücadele | Beled [90:11](https://lisan.digital/tr/ayet/90:11.md) ayetindeki akabenin sarp bir dağ geçidi mi yoksa ahlaki bir eşik mi olduğu tartışması | Nefse ağır gelen sosyal ve mâlî mükellefiyetleri cesaretle üstlenme |
| Hadis | Şüpheler ve günaha sürüklenme tasviri | Şüpheli şeylerin etrafında dolaşan kişinin günaha dalmasını anlatan rivayetlerdeki iktihâm tasvirleri | Kişinin kendini felaketin veya haramın içine kontrolsüzce düşürmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlaki tekâmül ve nefsani bariyerler | Sarp yokuşu aşma iradesi | Direnç kırma | Dindarlık pasif bir koruma değil, nefsin mülkiyet ve cimrilik tutkularına karşı sarp engelleri göze alıp aşmaktır | Kesin |
| İlmi | Bilinmeyenin ve epistemik krizlerin aşılması | Paradigmaları zorlama | Sınır ihlali | Bilimsel sıçramalar, konfor alanından çıkıp aşılması imkânsız gibi görünen çetin problemlere cesaretle dalmakla gerçekleşir | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal krizler ve liderlik | Kriz alanına müdahale | İnisiyatif alma | Toplumu felakete sürükleyen baskı veya kaos ortamlarında liderliğin tehlikeyi göğüsleyerek inisiyatif almasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet tekellerini kırma ve infak | Risk ve mali fedakârlık | Kaynak dolaşımı | Servetin atıl kalmasını önlemek için zor zamanlarda mülkiyeti yoksulla paylaşma riskini ve yükünü üstlenmektir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Aktivasyon enerjisi eşiği ve potansiyel bariyeri tünelleme | Bir kimyasal reaksiyonun başlaması veya bir parçacığın potansiyel engelini aşması için gereken yüksek kinetik atılım ve bariyeri delip geçme hareketi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal konfor alanını yıkan radikal karar alma | Bireyin veya grubun statükonun ürettiği risk bariyerini yok sayarak, sonuçlarını göze alıp dönüştürücü bir eyleme girişmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir hücum, bir yere aniden dalmak veya fiziksel bir kapıdan girmek şeklinde daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın kendi bencil arzularına, mülkiyet hırsına ve korkularına rağmen; köle azadı ve yetimi doyurmak gibi ağır ahlaki eşikleri (akabe) zorlayarak geçmesini ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Beled Suresi'ndeki akabe kavramı soyut bir dağ tasvirine hapsedilir ve ayetin asıl hedefi olan «nefsin cimrilik bariyerini yıkarak toplumsal adaleti tesis etme» yükümlülüğü ıskalanır |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kurtuluş tasavvurunda dindarlığın yalnızca sözlü kabul veya pasif bir bekleyiş olmadığını, aksine sarp engellerle yüzleşip onları yararak eyleme geçmeyi gerektirdiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın sorumluluktan kaçış psikolojisini ve sosyal adaletin maliyetini ele alan Beled Suresi bağlamı ile inkârcıların toplu akıbetini anlatan Sâd Suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İmanın maliyetsiz bir konfor alanı olduğu algısını yıkar; kurtuluşun, nefsin cimrilik ve mülkiyet tutkularından oluşan sarp engeli (akabe) cesaretle ve fedakârlıkla aşmaktan geçtiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir binek hayvanının veya insanın derin bir çukura, azgın bir nehre veya sarp bir yola kendini sakınmasızca atarak engeli yarması.
- Soyut anlam: Tehlike ve zorluk barındıran kritik bir eşiği, tüm tereddütleri bir kenara bırakıp cesaretle ve sonuçlarını göze alarak aşma iradesi.
- Sistematik karşılık: Nefsin mülkiyet, bencillik ve korku duvarlarına karşı, ahlaki ve toplumsal kurtuluşu sağlamak adına yüksek dirençli eylem eşiklerine doğrudan atılmak.
- LaTeX modeli: $$E_k \ge U_b \implies \Delta x > 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $U_b$ aşılamaz gibi duran sarp engeli veya potansiyel bariyerini; $E_k$ failin ortaya koyduğu atılım enerjisini ve fedakârlık iradesini temsil eder. Bu kinetik irade engelin potansiyel direncini aştığında ($E_k \ge U_b$), korunaklı sınır yarılır ve durumun içine doğru zorlu bir yer değiştirme ($\Delta x > 0$) gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AD%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Sad 38:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/ayet/38:59.md) — مُقْتَحِمٌ

هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُو النَّارِ

Meal (IK): İşte bu topluluk, sizinle beraber göğüs gerenlerdir. Rahat yüzü görmesin onlar. Muhakkak cehenneme gireceklerdir.

### [Beled 90:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/ayet/90:11.md) — اقْتَحَمَ

فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ

Meal (IK): Ama o, sarp yokuşu aşmaya girişemedi.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zayıf ve ince at demektir. İnce tahtalara Türkçede kahma denmektedir. İttiham etmek, zayıflamak demektir. Şişmanlığın zor yürümesin ve yukarıya çıkmasına mukabil zayıfların kolay yürümesi.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والميم معهما
ق ح م، ق م ح، ح م ق، م ح ق مستعملات
قحم:
قَحَمَ الرجُلُ يَقْحَم قُحوماً في الشِعْر، ويقال في الكلام العام: اقتَحَمَ وهو رَمْيُه بنفسَه في نَهْر أو وَهْدةٍ أو في أمْرٍ من غير رَوِيّة. ويقال: قَحَمَ قُحُوماً: إذا كَبِرَ.
قال زائدة: قَحَمَ وأقحَمَ تجاوَزَ، واقتَحَم هو. والقَحْم: الشّيْخ الخَرِف، والقَحْمةُ: الشَّيْخةُ، قال الراجز:
إنّي وإنْ قالوا كبير قَحْمُ		عندي حُداءٌ زَجَلٌ ونَهْمُ
والقُحْمةُ: الأمْرُ العظيم. لا يَركَبُها كل أحَد، والجمعُ: قُحَم. وقُحَم الطريق: ما صَعُبَ، قال:
يَرَكَبْنَ من فَلْجٍ طريقاً ذا قُحَمْ
وبعيرٌ مِقحام: يقتَحِم الشَّوْلَ من غير إِرسالٍ فيها. والمُقْحَمُ: البعير الذي يُربع ويُثنى في سنة واحدة فَتقتَحِمُ سِنُّ. وبعير مُقْحَم: يُقْحَم في مَفازة من غير مُسيمٍ ولا سائقٍ، قال ذو الرمة:
أو مُقحَمٌ أَضعَفَ الإِبطانَ حادِجُه		بالأَمسِ فاستَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ
شبَّهَ به جَناحَي الظليم. وأعرابيُّ مُقْحَم: أي نَشَأ في المَفازة لم يخرُجْ منها. والتقحيم: رَمْي الفَرَس فارسَه على وجهه. وفي الحديث: "إنّ للخُصومة قُحَماً" أي إنّها تُتَقَحَّمُ على المَهالِك وقُحْمُة الأَعراب: سَنَةٌ جَدْبةَ تَتقحَّم عليهم، أو تَقَحُّمُ الأعراب بلاد الريف.
قمح:
القَمْحُ: البُرُّ. وأَقْمَحَ البُرُّ: جَرَى الدقيقُ في السُّنْبُل. والاقتِماحُ: ما تَقتَمِحُه من راحتكَ في فيكَ. والاسم: القُمْحة كاللُّقْمة والأُكْلة. القمحة: اسمُ الحُوارِش. والقُحَّمان: وَرْسٌ، ويقال: زَعْفَران.
وقال زائدة: هو الزَّبَدُ وقال النابغة:
إذا فُضَّتْ خَواتُمه علاه		يَبيسُ القُمَّحانِ من المُدام
والقامِح والمُقامِحُ من الإبِلِ: الذي اشتدَّ عَطَشُه فَفَتَر فُتُوراً شديداً. وبَعير مُقْمَحٌ، وقَمَحَ يَقْمَحُ قُمُوحاً وأقمَحَه العَطَش والذليل مُقمَح: لا يكادُ يرفَعُ بصَره. وقولُ الله -عزَّ وجلَّ- فهمُ مُقحَوُن أي خاشعون لا يَرفَعُونَ أبصارهم، وقال الشاعر:
ونحن على جوانِبِهِ عُكُـوفٌ		نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبِلِ القِماحِ
وفي مَثَل: "الظَمَأُ القامِحُ خَيْرُ من الرِيِّ الفاضِح" يُضرَبُ هذا لِما كان أوّله مَنْفَعَة وآخرهُ نَدامة.
ويقال: القامِحُ الذي يَردُ الحَوضَ فلا يشرَب. ويقال: رَوِيتُ حتّى انقَمَحْتُ: أي حتى تَرَكْتُ الشَرابَ. وابِلٌِ قِماحُ.
محق:
مَحَقَهُ اللهُ فانمَحَقَ وامتَحَقَ : أي ذَهَبَ خيرُه وبَرَكَتُه ونَقَصَ، قال الشاعر:
يَزدادُ حتّى إذا ما تَمَّ أعقَبَـه		كَرُّ الجَديدَيْن نَقْصاً ثمَّ يَنْمَحِقُ
والمُحِاقُ: آخِرُ الشَّهْر إذا انمَحَقَ الهِلالُ فلم يُرَ، قال:
بلالُ يا ابنَ الأَنجُمِ الأَطلاقِ		لَسْنَ بنَحْساتٍ ولا مِحـاقِ
ويُرْوَي: ولا أَمحاقِ.
حمق:
استَحْمَقَ الرجلُ: فَعَلَ فِعْلَ الحَمْقَى. وامرأةٌ مُحْمِقٌ: تَلِدُ الحَمْقَى. وفَرَسٌ مُحْمِقٌ: لا يَسْبِقُ نَتاجُها.
وحَمَقَ حَماقة وحُمْقاً: صارَ أحمَقَ. والحُماقُ: الجُدَريّ. يقال منه رَجُلٌ مَحمُوقٌ. وانحَمَقَ في معنى استَحْمَقَ، قال:
والشَّيْخُ يَوماً إذا ما خِيفَ يَنْحَمِقُ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الميم** onlarla birlikte

**ق ح م**، **ق م ح**، **ح م ق**، **م ح ق** kullanımdadırlar

**قحم**:
**قَحَمَ** adam **يَقْحَم** **قُحوماً** şiirde; ve genel sözde denilir: **اقتَحَمَ**; o, kendisini bir nehre yahut bir çukura yahut bir işe, düşüncesizce atmasıdır. Ve denilir: **قَحَمَ قُحُوماً**: eğer yaşlandıysa.
Zâide dedi: **قَحَمَ** ve **أقحَمَ** aştı; ve **اقتَحَم** odur. Ve **القَحْم**: bunamış ihtiyar; ve **القَحْمةُ**: ihtiyar kadın; râciz dedi:
“Şüphesiz ben, ‘büyük **قَحْمُ**’ dedilerse de,
bende bir **حُداءٌ** (deve sürüş ezgisi) vardır, **زَجَلٌ** (yüksek sesli terennüm) ve **نَهْمُ** (şiddetli iştah).”
Ve **القُحْمةُ**: büyük iş. Ona herkes binmez; çoğulu: **قُحَم**. Ve **قُحَم الطريق**: zor olan şey; dedi:
“Bir **فَلْجٍ**’den (dağ geçidi) **ذا قُحَمْ** (zorluklar sahibi) bir yola binerler.”
Ve **مِقحام** deve: **الشَّوْلَ**’a (sütü azalmış dişi develere) içinde salıverme olmaksızın dalar. Ve **المُقْحَمُ**: bir yılda dörde basan ve iki yaşına giren deve; böylece dişi (yaşı) **تقتَحِمُ**. Ve **مُقْحَم** deve: bir **مَفازة**’ye (çöl) ne otlatan ne de süren olmaksızın **يُقْحَم**; Zû’r-Rumme dedi:
“Yahut bir **مُقحَمٌ** ki, dün **حادِجُه** (yük taşıyanı) karınları zayıflattı;
böylece **العِدْلانِ** (iki heybe) ve **القَتَبُ** (semer) geri kaldı.”
Onunla **الظليم**’in (erkek devekuşu) iki kanadını benzetti. Ve **مُقْحَم** bedevî: yani çölde yetişti, ondan çıkmadı. Ve **التقحيم**: atın, binicisini yüzüstü atmasıdır. Ve hadiste: “Şüphesiz çekişmenin **قُحَماً**’ı vardır” yani o, helâklere **تُتَقَحَّمُ** edilir. Ve **قُحْمُة الأَعراب**: onlara saldırıp çöken kurak bir yıl; yahut bedevîlerin kır ülkesi beldelerine **تَقَحُّمُ**’u.

**قمح**:
**القَمْحُ**: buğdaydır. Ve **أَقْمَحَ** buğday: un başakta yürüdü (oluştu). Ve **الاقتِماحُ**: avucundan ağzına **تَقتَمِحُه** ettiğin şeydir. Ve isim: **القُمْحة**; lokma ve bir yiyiş gibi. **القمحة**: **الحُوارِش**’in adıdır. Ve **القُحَّمان**: **وَرْسٌ** (boya otu); ve denilir: safran.
Zâide dedi: o **الزَّبَدُ**’dür (köpük/kaymak). Ve Nâbiga dedi:
“Onun mühürleri açıldığında, üstüne çıkar
içkiden **القُمَّحانِ**’ın kurusu.”
Ve develerden **القامِح** ve **المُقامِحُ**: susuzluğu şiddetlenen, sonra şiddetli bir gevşeme ile gevşeyen. Ve **مُقْمَحٌ** deve; ve **قَمَحَ يَقْمَحُ قُمُوحاً**; ve susuzluk onu **أقمَحَه** etti. Ve **مُقمَح** zelil: neredeyse bakışını kaldırmaz. Ve Allah’ın sözü -aziz ve celil-: “onlar **مُقحَوُن**’dur” yani huşû içindedirler, gözlerini kaldırmazlar. Ve şair dedi:
“Biz onun yanlarında bekleyişteyiz;
bakışı, **القِماحِ** develer gibi kısarız.”
Ve bir meselde: “**الظَمَأُ القامِحُ** (içmeyen susuzluk) **الرِيِّ الفاضِح**’tan (rezil eden kanmışlıktan) hayırlıdır”; bu, evveli fayda, sonu pişmanlık olan şey için darb-ı mesel yapılır.
Ve denilir: **القامِحُ** o kimsedir ki havuza varır da içmez. Ve denilir: **رَوِيتُ حتّى انقَمَحْتُ**: yani içmeyi terk edinceye kadar. Ve **قِماحُ** develer.

**محق**:
Allah onu **مَحَقَهُ** etti; böylece **انمَحَقَ** ve **امتَحَقَ**: yani hayrı ve bereketi gitti ve eksildi. Şair dedi:
“Artar; nihayet tamam olunca, ona ardıl kılar
iki yeninin dönüşü, eksiltmeyi; sonra **يَنْمَحِقُ**.”
Ve **المُحِاقُ**: ayın sonu; hilâl **انمَحَقَ** edip görülmediğinde. Dedi:
“Bilâl, ey salıverilmiş yıldızların oğlu,
biz uğursuzluklar ve **مِحـاقِ** değiliz.”
Ve rivayet olunur: “ve **أَمحاقِ** değiliz.”

**حمق**:
**استَحْمَقَ** adam: ahmakların fiilini yaptı. Ve **مُحْمِقٌ** kadın: ahmakları doğurur. Ve **مُحْمِقٌ** kısrak: yavrusu yarışta geçmez.
Ve **حَمَقَ حَماقة** ve **حُمْقاً**: ahmak oldu. Ve **الحُماقُ**: çiçek hastalığıdır. Ondan denilir: **مَحمُوقٌ** adam. Ve **انحَمَقَ** **استَحْمَقَ** manasındadır; dedi:
“Ve ihtiyar, bir gün korkulunca **يَنْحَمِقُ**.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

شيخٌ قَحْمٌ، أي هِمٌّ مثل قَحْلٍ. وقَحَمَ في الأمر قُحوماً: رمى نفسه فيه من غير رويّة. والقُحْمَةُ بالضم: المهْلكةُ. وقُحَمُ الطريق: مصاعبه. وللخصومة قُحَمٌ، أي أنها تَقْحَمُ صاحبها على ما يريده. والقُحْمَةُ: السنة الشديدة. يقال: أصابت الأعراب القُحْمَةُ، إذا أصابهم قحطٌ فدخلوا بلاد الريف. ويقال أيضاً: أُقْحِمَ أهل البادية، على ما لم يسمّ فاعله، إذا أجدبوا فدخلوا الريف. وأقْحَمَ فرسَه النهرَ فانْقَحَمَ, واقْتَحَمَ النهرَ أيضاً: دخله. وفي الحديث: "أقْحِمْ يا ابنَ سيف الله".
وقَحَّمَ الفرسُ فارسَه تَقْحيماً على وجهه، إذا رماه. وقَحَمَ في الصفّ، أي دخل. وتَقْحيمُ النفس في الشيء: إدخالها فيه من غير رويَّة. واقْتَحَمَتْهُ عيني: ازدرتْه. وقد يكون الذي تَقْحَمُهُ عينك صغيراً فترفعه فوق سنّه لعِظمه وحُسنه، نحو أن يكون ابن لبون فتظنّه حِقًّا أو جَذَعاً. والمُقْحَمُ، بفتح الحاء: البعير الذي يربِعُ ويُثني في سنة واحدة، فيُقْحِمُ سِنًّا على سِنٍّ. والمِقْحامُ: الفحلُ الذي يَقْتَحِمُ الشَول من غير إرسالٍ فيها.

##### Türkçe

**شيخٌ قَحْمٌ**, yani **هِمٌّ**; **قَحْلٍ** gibi. Ve **قَحَمَ في الأمر قُحوماً**: kendini, düşünce olmaksızın onun içine attı. Ve **القُحْمَةُ** (ötre ile): helâk edici şeydir. Ve **قُحَمُ الطريق**: onun zorluklarıdır. Ve çekişmenin **قُحَمٌ**’ı vardır; yani o, sahibini istediği şeye **تَقْحَمُ** eder. Ve **القُحْمَةُ**: şiddetli senedir. Denir: **أصابت الأعراب القُحْمَةُ**, yani onlara kıtlık isabet edip de kır ülkelerine girdiklerinde. Ve yine denir: **أُقْحِمَ أهل البادية**, faili adlandırılmaksızın, yani kuraklığa uğrayıp da kır’a girdiklerinde. Ve **أقْحَمَ** atını nehri, böylece **انْقَحَمَ**; ve **اقْتَحَمَ** nehri de: ona girdi. Ve hadiste: " **أقْحِمْ** يا ابنَ سيف الله".

Ve **قَحَّمَ** at, binicisini **تَقْحيماً** yüzüstü, yani onu attığında. Ve **قَحَمَ في الصفّ**, yani girdi. Ve **تَقْحيمُ النفس في الشيء**: onu, düşünce olmaksızın onun içine sokmaktır. Ve **اقْتَحَمَتْهُ عيني**: onu küçümsedi. Ve olabilir ki gözünün **تَقْحَمُهُ** ettiği şey küçük olur da, büyüklüğü ve güzelliği sebebiyle onu yaşının üstüne yükseltirsin; meselâ **ابن لبون** olur da onu **حِقًّا** yahut **جَذَعاً** sanırsın. Ve **المُقْحَمُ**, **الحاء**’ın fethiyle: bir yılda dörde basan ve iki yaşına giren deve; böylece bir dişi bir dişin üzerine **يُقْحِمُ** eder. Ve **المِقْحامُ**: **الشَول**’a, içinde salıverme olmaksızın **يَقْتَحِمُ** eden damızlık erkektir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والميم
حمق ، قحم ، قمح ، محق : مستعملة .
قحم : قال الليث : قَحَمَ الرّجلُ يَقْحَمُ قُحُوماً . وفي الكلام العامِّ : اقْتَحَم وهو رَمْيُه بنفسه في نَهرٍ أو وهْدَة أو في أمر من غير دُرْبَة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( ? لنَّجْدَينِ فَلاَ ? قتَحَمَ ) ( البَلَد : 11 ) ثم فسر اقْتِحَامَها فقال : ( فَكَّ رَقَبة أو أَطْعَمَ ) . وقرىء : ( ? لْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ ) ( البلد : 13 ، 14 ) ومعنى فلا اقْتَحَمَ العَقَبة أي فلا هو اقتحم العقبة ، والعرب إذا نفت بلا فعلاً كررتها كقوله : ( ? لْمَسَاقُ فَلاَ صَدَّقَ وَلاَ صَلَّى ? ) ( القِيَامَة : 31 ) ولم يُكَرِّرْها هاهنا : لأنه أضمر لها فعلاً دل عليه سياق الكلام كأنه قال : فلا آمَنَ ولا اقْتَحَم العَقَبَة ، والدليل عليه قوله : ( مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كَانَ مِنَ ? لَّذِينَ ) ( البلد : 17 ) . ويقال : تَقَحَّمَتْ بفلان دابَّتُه وذلك إذا نَدَّتْ به فلم يضبط رأسها ، فربما طوَّحت به في وهْدَة أو وَقَصَتْ به . وقال الراجز : أقُولُ والنَّاقةُ بي تَقَحّمُ وأنا منها مُكْلَئِزٌّ مُعْصِم ويحَكِ ما اسمُ أُمِّها يا عَلْكَمُ يقال : إن الناقة إذا تَقَحَّمَتْ براكبها نادَّةً لا يضبِط رأسَها إنه إذا سَمّى أُمَّها وقَفَت وعَلْكَم اسم ناقة . وفي حديث عليّ ح أنه وكَّل عبد الله بن جعفر بالخُصُومة وقال : ( إنَّ للخصومة قُحَماً ) . قال الليث : القُحَمُ : العِظامُ من الأمور التي لا يَرْكَبُها كلُّ أَحَد ، والواحدة قُحْمَة . وقال أبو عُبيد : قال أبو زيد الكلابيُّ : القُحَم : المهالك . قال أبو عُبيد : وأصلهُ من التقحم . قال : ومنه قُحْمَةُ الأعراب ، وهو أن تُصيبَهم السَّنَةُ فتُهلكهم ، فذلك تَقَحُّمها عليهم أو تَقَحُّمُهُم بلادَ الرِّيفِ . وقال ذو الرُّمَّة يصف الإبل وشدة ما تلقى من السّير حتى تُجْهِضَ أولادها : يُطْرِّحْنَ بالأولاد أو يَلْتَزِمْنَها عَلَى قُحَمٍ بين الفَلاَ والمَنَاهِلِ وقال شمر : كلُّ شاقَ صعب من الأمور المُعضِلة والحُروب والدُّيون فهي قُحَمٌ . وأنشد لرؤبة : من قُحَم الدَّين وزُهْدِ الأرفاد قال : قُحَمُ الدَّيْنِ : كثرته ومَشَقَّتُه . قال ساعِدَةُ بن جُؤَيَّة : والشيبُ داءٌ نجيسٌ لا دواء به للمرء كان صحيحاً صائبَ القُحَم يقول : إذا تقَحَّمَ في أمر لم يطش ولم يخطىء ، قال : وقال ابن الأعرابي في قوله : قومٌ إذا حاربوا في حربهم قُحَمُ قال : إقدامٌ وجرأةٌ وتقحُّم ، وقال في قوله : ( معنْ سَرَّه أَنْ يَتَقَحَّم جراثيمَ جَهَنَّم فَلْيَقْضِ في الحدِّ ) . قال شمر : التَّقَحُّم : التقدُّم والوقُوع في أُهْوِيَّة وشِدَّة بغير رَوِيَّة ولا تَثَبُّت . وقال العجَّاج : إذَا كَلَى واقْتُحم المَكْلِيُّ يقول : صُرِع الذي أُصيبت كُلْيَتُه . قال : واقْتَحَم النَّجْمُ إذا غاب وسقط . وقال ابن أحمر : أُراقبُ النجم كأني مُولَع بحيثُ يجري النجمُ حتى يَقْتَحم
أي يسقط . وقال جرير في التقدّم : هم الحامِلُون الخيلَ حتى تَقَحَّمَتْ قَرابيسُها وازداد موجاً لُبُودُها وقال الليث : المَقاحيمُ مِنَ الإبل التي تَقْتحِم فتضرب الشّوْلَ من غير إرسال فيها ، والواحد مِقْحَامٌ . قلت : هذا من نعت الفُحُول . والمُقْحَمُ : البعيرُ الذي يُرّبِعُ ويُثني في سنة واحدة : فَتَقْتَحِمُ سنٌّ على سنَ قبل وقتها . يقال : أُقْحِمَ البَعِيرُ وهذا قول الأصمعي إن البعير إذا ألقَى سِنَّيْه في عام واحد فهو مُقْحَم ، وذلك لا يكون إلاَّ لابْن الهرِمين . وقال الليث : بعيرٌ مُقْحَم . وهو الذي يُقْحَمُ في المفازة من غير مُسِيمٍ ولا سائق . وقال ذو الرُّمَّة : أَوْ مُقْحَمٌ أَضْعَفَ الإبْطَان حَادِجُه بالأمْس فاسْتَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ قال : شبَّه به جَنَاحَي الظَّليم . قال : وأعرابيٌّ مُقْحَمٌ : نشأ في البَدْو والفَلَواتِ لم يُزَايلها . والتَّقْحيم : رَمْيُ الفَرَسِ فارِسَه على وَجْهِه وأنشد : يُقَحِّمُ الفارِسَ لَوْلا قَبْقَبُه وفي صفة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تَقْتَحِمُه عَيْن من قِصَر ) . قال أبو عُبيد : اقْتَحَمَتْه عيني إذا احْتَقَرَتْه ، أراد الواصف أنه لا تستصغره العينُ ولا تزدريه لقصره ، وفلان مُقْحَمٌ أي ضعيف . وكُلُّ شيء نُسب إلى الضَّعْف فهو مُقْحَمٌ ، ومنه قول الجَعْدِي : علوْنَا وسُدْنَا سُؤْدَداً غير مُقْحَم وأصل هذا كله من المُقْحَم الذي يتحول من سِنِّ إلى سِنَ في سنة واحدة . وقال ابن الأعرابي : شيخ قَحْرٌ وقَحْمٌ بمعنى واحد . وقال أبو عمرو : القَحْمُ : الكبير من الإبل ، ولو شُبِّه به الرجلُ كان جائزاً ، والقَحْرُ مثله . وقال أبو العَمَيْثَل الأعرابي : القَحْمُ الذي أقْحَمَتْه السِّن تراه قد هَرِم في غير أوان الهَرَم . قمح : قال الليث : القَمْحُ : البُرُّ . قال : وإذا جَرَى الدَّقيقُ في السُّنْبُل من لَدُنِ الإنضاج إلى الاكتناز ، تقول : قد جَرى القمحُ في السُّنْبل ، وقد أقْمَحَ البُرُّ . قلت : وقد أنْضَج ونَضِج ، والقَمْحُ لغةٌ شاميّةٌ ، وأهل الحجاز قد تكلموا بها . وقال الليث : الاقْتِماحُ : أخْذُك الشيء في راحتِك ثم تَقْتَمِحهُ في فِيك ، والاسم القُمْحَةُ كاللُّقْمَةِ والأُكْلَةِ : قال : والقَمِيحَةُ : اسم الجُوَارِشِ . قلت : يقال : قَمِحْتُ السويقَ أَقْمَحُهُ قَمحاً إذا سفِفْتَه . أخبرني بذلك المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : والقَمِيحَة : السَّفُوفُ من السَّويقِ وغيره . الليث : القُمَّحان : يقال : وَرْس . ويقال : زَعْفَران . وقال أبو عُبيد : القُمَّحَانُ : زَبَدُ الخَمْرِ
ويقالُ : طيبٌ . وقال النابغة : ( يبَيسُ القُمَّحَان مِنَ المَدَام ) وقال الليث : المُقامِحُ والقامِح من الإبل الذي قد اشتد عطَشُه حتى فَتَر لذلك فُتوراً شديداً ، وبعير مُقْمَح ، وقد قَمَحَ يَقْمَح من شِدَّةِ العطش قُموحاً ، وأقمحَه العطشُ فهو مُقْمَح . وقال الله جلّ وعزّ : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ) ( يس : 8 ) : خاشعون لا يرفعون أبصارَهم ، قلت : كلُّ ما قاله الليث في تفسير القامِح والمُقامِح وفي تفسير قوْله : ( إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ( فخطأٌ ، وأهل العربية والتفسير على غيرِه ، فأما المُقامِح فإنّ الإيَادِيّ أقرأني لشَمِر عن أبي عُبَيد عن الأصمعي أنه قال : بَعِيرٌ مُقامحٌ وكذلك الناقةُ بغير هاء إذا رَفَع رأسَه عن الحوضِ ولم يشرَب . قال وجمعه قِمَاحٌ . وقال بِشْر بن أبي خازم يَذْكر سفينةً ورُكبانَها : ونحنُ عَلَى جَوانِبها قُعُودٌ نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبلِ القِماح قال أبو عُبيد : قَمَحَ البعيرُ يَقْمَحُ قُموحاً وقَمَه يَقْمَه قُموها : إذا رفع رأسَه ولم يشرَب الماء . ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيِّ أنه قال : التقَمُّحُ : كراهةُ الشُّرْبِ . وقال الهُذَليّ : فتًى ما ابنُ الأغَرِّ إذا شَتَوْنا وحُبّ الزاد في شَهْرَيْ قُماح رواه بضمِّ القافِ قُماح ورواه ابنُ السِّكِّيت في شهري قِماح بالكسر وهما لغتان . وشَهْرا قُماح هما الكانونانِ أشدُّ الشتاءِ برداً : سُمِّيا شهرَي قِماح لكَراهةِ كلِّ ذِي كَبِدٍ شُرْبَ الماء فيهما : ولأن الإبِلَ لا تشربُ الماءَ فيهما إلا تَعْذيراً . وقال أبو زَيد : تَقَمَّحَ فلان من الماء : إذا شرِبَ الماء وهو متكاره . وقال شمر : يقال لشَهْرَي قِماح : شَيْبَانُ ومَلْحانُ . وأما قول الله جلّ وعزّ : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ) ( يس : 8 ) فإن سَلَمة روى عن الفراء أنه قال : المُقْمَحُ : الغاضُّ بصرَه بعد رفعِ رأسِه . وقال الزَّجَّاج : المُقْمَحُ : الرافع رأسَه الغاضُّ بصرَه . قال : وقيلَ للكانونَيْنِ شَهْرا قُمَاح : لأن الإبلَ إذا وَرَدَت الماءَ فيهما ترفعُ رؤوسها لشِدَّة بَرْده . قال : وقولُه : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ ( هي كناية عن الأيدي لا عن الأعناقِ لأنَّ الغُلَّ يجعَلُ اليدَ تَلِي الذَّقَنَ والعُنُقَ وهو مقاربٌ للذَّقن . قلتُ : وأراد جلّ وعزّ أنَّ أيديَهم لمّا غُلَّت عند أعناقِهم رَفَعَتِ الأغلالُ أذقانَهم ورؤوسهم صُعُداً كالإبل الرافعةِ رؤوسها . وقال اللّيثُ : يقال في مَثَل : ( الظَّمَأُ القامحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح ) . قلتُ : وهذا خلاف ما سمِعناه من العربِ ، والمسموع منهم : ( الظمأ الفادحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح ) ومعناه العطشُ الشاقُّ خيرٌ من
رِيَ يَفضحُ صاحبَه . وقال أبو عُبيد في قَوْل أُمِّ زَرْع : ( وعِنده أقولُ فلا أُقَبَّحُ وأشربُ فأَتَقَمَّح ) أي أرْوَى حتى أَدَعَ الشربَ من شِدة الرِّي : قلتُ : وأصْلُ التقَمُّح في الماء فاستعارتْه في اللَّبن ، أرادت أنها تَرْوى من اللَّبن حتى ترفع رأسها عن شُرْبه كما يفعل البعيرُ إذا كَرِه شُرْبَ الماء . قال ابن شُمَيل : إنَّ فلاناً لَقَموح للنَّبِيذ أي شَرُوبٌ له وإنه لَقَحوف للنبيذ . وقد قَمَحَ الشرابَ والنبيذَ والماء واللَّبَن واقْتَمَحَه وهو شُرْبه إيّاه . وقَمِح السَّوِيقَ قَمْحاً ، وأما الخبزُ والتّمرُ فلا يقال فيهما : قمِحَ ، إنما يقال القمح فيما يُسَفّ . محق : قال الليث : المَحْقُ : النُّقصانُ وذَهابُ البركة . قال : والمَحاقُ : آخر الشهر إذا امَّحَق الهلال . وأنشد : يزدادُ حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبَهُ كَرُّ الْجَدِيدَيْنِ منه ثم يَمَّحِق قال : وتقول : مَحَقَه الله فامَّحق وامْتَحَق أي ذهبَ خيرُه وبركتُه . وأَنشد لِرُؤبةَ : بِلالُ يا ابنَ الأنجُم الأطْلاقِ لَسْنَ بنَحْسَاتٍ ولا أَمْحَاقِ قلت : واختلفَ أهل العربية في اللَّيالِي المحاقِ ، فمنهم من جَعَلها الثلاثَ التي هي آخرُ الشهرِ وفيها السِّرارُ وإلى هذا ذهب أبو عُبيد وابن الأعرابي ، ومنهم من جَعَلها ليْلةَ خمسٍ وستَ وسبعٍ وعشرين لأن القمرَ يطلُع في أخيرِها ثم يأتي الصّبحُ فيَمْحَقُ ضوءَ القمر ، والثلاثُ التي بعدها هي الدَّآدِىء وهذا قول الأصمعيّ وابن شُمَيل وإليه ذهب أبو الهيْثَم والمبرِّد والرِّياشي ، وهو أصحُّ القولَيْن عِندي . ابن السكيت عن أبي عمرو : الإمْحَاقُ : أن يَهِلك المال كمَحاقِ الهلالِ وأنشد : أَبوك الذي يَكْوِى أُنوفَ عُنُوقِه بأظفارِه حتى أنَسَّ وأَمْحَقَا قال : وقال الأصمعي : جاء في ماحقِ الصَّيف أي في شدَّةِ حَرِّه . وقال ساعِدةُ الهُذَليُّ : ظلَّتْ صَوَافِنَ بالأرْزَانِ صادِيَةً في ماحِقٍ من نهار الصَّيْف مُحْتَدِم ويقال : يوم ماحِقٌ : إذا كان شديدَ الحَرِّ أي أنه يَمْحَقُ كلّ شيء ويَحْرِقُه وقد مَحقْتُ الشيءَ أَمْحَقُه . وقَرْنٌ مَحِيقٌ : إذا دُلِك فذهب حَدّه ومَلُسَ . ومن المَحْقِ الخَفي عند العرب أن تَلِدَ الإبلُ الذّكورَ ولا تِلدَ الإناثَ : لأن فيه انقطاعَ النَّسِل وذِهابَ اللَّبَن . ومن المَحْقِ الخَفِي النَّخْل المُقارَب بينَه في الغَرْسِ . وكلُّ شيء أبطَلْتَه حتى لا يبقَى منه شيءٌ فقد مَحَقْتَه وقد أمْحَقَ أي بَطَلَ . قال الله : ( يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ وَيُرْبِى ? لصَّدَقَ ? تِ ) ( البَقَرَة : 276 ) أي يَستأْصِل الله الرِّبا فيُذْهِب رَيْعَه وبَركتَهُ . وقال أبو زيد : مَحَقَه الله وأَمْحَقَه وأبَى الأصمعيّ إلاّ مَحَقَه . ويقال : مُحَاقُ القمر وَمِحاقُه . ومَحَّق فلانٌ بفلان تَمْحِيقاً : وذلك أنَّ
العرب في الجاهِلية إذا كان يَوْمُ المُحاق من الشَّهر ، بدَرَ الرجل إلى ماء الرجل إذا غاب عنه فيَنْزِل عَلَيه ويَسْقِي به مالَه ، فلا يَزال قَيِّمَ الماء ذلك الشَّهْر ورَبَّه حتى يَنْسَلِخَ ، فإذا انْسَلَخ كان رَبُّه الأوَّلُ أحَقَّ بِه ، وكانت العرب تدعو ذلك المَحِيقَ . أبو العبَّاس عن ابن الأعْرابيّ قال : المَحْقُ : أن يَذْهَب الشيء كُلُّه حتى لا يُرَى منه شَيْءٌ ، ومنه قول الله : ( يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ ( أي يَسْتأْصِلُ الله . حمق : قال الليث : حَمُقَ الرجلُ يَحْمُقُ حَماقَة وحُمْقاً ، واسْتَحْمَق الرجُل إذا فَعَل فِعْل الحَمْقَى . وامْرأةٌ مُحْمِقٌ : تَلِدُ الحَمْقَى . ويُقال مُحْمِقَةٌ . وقالت امْرَأَةٌ من العرب : لستُ أُبالي أن أكون مُحْمِقَهْ إذا رأيتُ خُصْيَةً مُعَلَّقَهْ وسئل أبو العباس عن قول الشاعر : إن للحُمْقِ نعْمَةً في رِقَابِ الْنَ اسِ تَخْفَى عَلَى ذَوِي الألْبَابِ فقال : سُئل بعضُ البُلغَاءِ عن الْحُمقِ فقال : أَجْودُه خَيْرُه قال : ومَعناه أن الأحْمَق الذي فيه بُلْغَةٌ يطاوِلُك بحُمْقِه فلا تعثُر على حُمْقه إلاّ بعد مِرَاس طويل ، والأحْمَق : الذي لا مُلاَوَمَ فيه ينكشف حُمقُه سريعاً فتستريح منه ومن صُحبتِه . قال : ومعْنى البيْت مُقَدَّم ومؤخَّر ، كأنه قال : إن للحُمق نعمةً في رِقابِ العُقَلاءِ تَغِيبُ وتَخْفَى على غيرهم من سائر الناس لأنهم أفطَن وأذكَى من غيره . قال : والأحْمَق : مأخوذٌ من انحماق السوقِ إذا كسدَت فكأنه فَسَد عَقلُه حتى كَسد . أبو عُبيد عن الأحمر : نام الثَّوْبُ وانحمق إذا خَلُق . قالَ : وانْحمقَت السّوقُ إذا كَسَدت . قال : وقال الكسائي : الحُمَاقُ : الجُدَرِيُّ يقال منْه رجل مَحْموق . وقال ابن دُرَيْد : انحمق الرجُل إذا ضَعُفَ عن الأمر . قال : والحَمِق : الخفيف اللِّحية ، وقال غيره : يقال رَجُلٌ أحْمَق وحَمِقٌ بمعنًى واحِد . والحُمَيقَاءُ : الجُدَرِيُّ الذي يصيبُ الصِّبيانَ . والبَقْلَةُ الحَمقاءُ : هي الفَرْفَخَةُ . قال : والحَمَاق : نَبْتٌ ذكَرَتْه أمُّ الهيثم قال : وذَكَر بعضُهم أن الحَمَقِيق نَبْتٌ . وقال الخليل : هو الهَمَقِيق . وقال الليث : فَرَسٌ مُحْمِق إذا كان نِتاجُها لا يَسبِق . قلت : لا أَعْرِفُ المُحْمِق بهذا المعْنى . وقال أبو زيد : انْحمق الطَّعام انْحماقاً . ومَأقَ مُؤُوقاً إذا رَخُص . ابن السِّكِّيت : يقال : لِلَّيَالي التي يطلُع القمرُ فيها لَيلَه كلَّه فيكون في السماء ومن دونِه غَيْمٌ فترَى ضَوْءاً ولا ترى قمراً فتَظُن أنك قد أصْبَحْت وعليك لَيْل : المُحْمِقات . يقال : غَرَّنِي غُرورَ المُحْمِقات . ثعلب عن ابن الأعرابي قالَ : الحُمْق أصلُه
الكسادُ . ويقال للأَحْمَق : الكاسِد العَقْل . قال : والحُمْق أيضاً : الغُرور . يقال : سِرْنا في لَيَال مُحْمِقاتٍ إذا اسْتَتر القمر فيها بغَيْم أبْيضَ رقيق فيَسير الرَّاكِبُ وهو يَظُن أنه قد أصبح حتى يملَّ ، قال : ومنه أخذ اسم الأحمق لأنه يغرك في أول مجلسه بتعاقله ، فإذا انتهى إلى آخر كلامه بيَّن حمقه فقد غرك بأول كلامه .

##### Türkçe

**باب الحاء والقاف والميم**
**حمق** ، **قحم** ، **قمح** ، **محق** : kullanımdadır.

**قحم** : **الليث** dedi ki: **قَحَمَ** adam **يَقْحَمُ** **قُحُوماً**. Ve umumî konuşmada: **اقْتَحَم**; bu, kişinin kendisini bir nehre yahut bir çukura yahut tecrübesiz olarak bir işe atmasıdır.

Allah azze ve celle dedi ki: ( ? **لنَّجْدَينِ فَلاَ ? قتَحَمَ** ) ( **البَلَد** : 11 ) sonra onun **اقْتِحَام**’ını açıkladı da dedi ki: ( **فَكَّ رَقَبة أو أَطْعَمَ** ) . Ve şöyle okunmuştur: ( ? **لْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ** ) ( **البلد** : 13 ، 14 ) ve “**فلا اقْتَحَمَ العَقَبة**”nın manası: yani o, engeli aşmadı; Araplar bir fiili **بلا** ile nefyettiklerinde onu tekrar ederler; şu sözü gibi: ( ? **لْمَسَاقُ فَلاَ صَدَّقَ وَلاَ صَلَّى ?** ) ( **القِيَامَة** : 31 ) ve onu burada tekrar etmedi: çünkü sözün akışının delalet ettiği bir fiili onun için gizledi; sanki dedi ki: “Ne iman etti ne de engeli aştı”; bunun delili onun sözü: ( **مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كَانَ مِنَ ? لَّذِينَ** ) ( **البلد** : 17 ) . Ve denir: **تَقَحَّمَتْ** falan kimseyle onun biniti; bu, onunla azıp başını zaptedemediği vakittir; bazen onu bir çukura savurur yahut onunla onu yere çalar. Ve recez söyleyen dedi ki:
أقُولُ والنَّاقةُ بي تَقَحّمُ
وأنا منها مُكْلَئِزٌّ مُعْصِم
ويحَكِ ما اسمُ أُمِّها يا عَلْكَمُ

Denir: deve, binicisiyle **تَقَحَّمَتْ** (azıp başını zaptedemeyecek şekilde) olursa, onun anasının adını söylediği vakit durur; ve **عَلْكَم** bir devenin adıdır. Ali’nin hadîsinde: ona, Abdullah b. Ca‘fer’i husumete vekil kıldığı ve dediği rivayet olunur: ( **إنَّ للخصومة قُحَماً** ) . **الليث** dedi ki: **القُحَمُ**: her kişinin binmediği işlerden büyük olanlarıdır; tekili **قُحْمَة**’dir. **أبو عُبيد** dedi ki: **أبو زيد الكلابي** dedi: **القُحَم**: helâklerdir. **أبو عُبيد** dedi ki: aslı **التقحم**’dandır. Dedi ki: ve ondan **قُحْمَةُ الأعراب**; bu, senenin onlara isabet edip onları helâk etmesidir; işte bu, onun onlara **تَقَحُّم**’udur yahut onların **بلادَ الرِّيفِ**’e **تَقَحُّم**’udur. **ذو الرُّمَّة** develeri ve yürüyüşten gördükleri şiddeti, ta ki yavrularını düşürünceye kadar, vasfederek dedi ki:
يُطْرِّحْنَ بالأولاد أو يَلْتَزِمْنَها
عَلَى قُحَمٍ بين الفَلاَ والمَنَاهِلِ

**شمر** dedi ki: müşkil işlerden, savaşlardan ve borçlardan her zor-çetin olan şey **قُحَم**’dır. Ve **رؤبة**’den şu beyit okundu:
من قُحَم الدَّين وزُهْدِ الأرفاد

Dedi ki: **قُحَمُ الدَّيْنِ**: onun çokluğu ve meşakkatidir. **ساعِدَةُ بن جُؤَيَّة** dedi ki:
والشيبُ داءٌ نجيسٌ لا دواء به
للمرء كان صحيحاً صائبَ القُحَم

Yani: bir işte **تقَحَّمَ** ederse şaşırmaz ve yanılmaz. Dedi ki: ve **ابن الأعرابي** şu sözünde dedi:
قومٌ إذا حاربوا في حربهم قُحَمُ

Dedi ki: atılganlık, cesaret ve **تقحُّم**. Ve şu sözünde dedi: ( **معنْ سَرَّه أَنْ يَتَقَحَّم جراثيمَ جَهَنَّم فَلْيَقْضِ في الحدِّ** ) . **شمر** dedi ki: **التَّقَحُّم**: ilerleme ve düşüncesiz ve sebat etmeksizin bir uçuruma ve şiddete düşüştür. **العجَّاج** dedi ki:
إذَا كَلَى واقْتُحم المَكْلِيُّ

Yani: böbreği vurulan kimse yere serildi. Dedi ki: ve yıldız **اقْتَحَم** eder; kaybolup düştüğü vakit. **ابن أحمر** dedi ki:
أُراقبُ النجم كأني مُولَع
بحيثُ يجري النجمُ حتى يَقْتَحم

Yani: düşer. **جرير** ilerleme hakkında dedi ki:
هم الحامِلُون الخيلَ حتى تَقَحَّمَتْ
قَرابيسُها وازداد موجاً لُبُودُها

**الليث** dedi ki: **المَقاحيمُ** develerden, **تَقْتحِم** edenlerdir; salıverme olmaksızın **الشّوْلَ**’a vururlar; tekili **مِقْحَام**’dır. Dedim ki: bu, aygırların sıfatındandır. Ve **المُقْحَمُ**: bir yılda dördüncü ve altıncı yaşa giren devedir; böylece bir diş, vaktinden önce bir dişin üzerine **تَقْتَحِمُ** eder. Denir: deve **أُقْحِمَ**; bu, **الأصمعي**’nin sözüdür: deve bir yılda iki dişini atarsa o **مُقْحَم**’dır; bu da ancak **لابْن الهرِمين** için olur. **الليث** dedi ki: **بعيرٌ مُقْحَم**; o, otlatan ve süren olmaksızın çölün içine **يُقْحَمُ** edilendir. **ذو الرُّمَّة** dedi ki:
أَوْ مُقْحَمٌ أَضْعَفَ الإبْطَان حَادِجُه
بالأمْس فاسْتَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ

Dedi ki: onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. Dedi ki: ve **أعرابيٌّ مُقْحَمٌ**: bedevîlikte ve çöllerde yetişmiş, onlardan ayrılmamıştır. Ve **التَّقْحيم**: atın binicisini yüzüstü atmasıdır; ve şu okundu:
يُقَحِّمُ الفارِسَ لَوْلا قَبْقَبُه

Ve Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: ( **لا تَقْتَحِمُه عَيْن من قِصَر** ) . **أبو عُبيد** dedi ki: gözüm onu **اقْتَحَمَتْ**; onu küçük gördüğü vakit; vasfeden, onun kısalığından dolayı gözün onu küçük görmediğini ve horlamadığını murad etti; ve falan kimse **مُقْحَمٌ**: yani zayıftır. Ve zayıflığa nisbet edilen her şey **مُقْحَمٌ**’dır; ondan **الجَعْدِي**’nin sözü:
علوْنَا وسُدْنَا سُؤْدَداً غير مُقْحَم

Ve bunun hepsinin aslı, bir yılda bir dişten bir dişe intikal eden **المُقْحَم**’dandır. **ابن الأعرابي** dedi ki: **شيخ قَحْرٌ** ve **قَحْمٌ** bir manadadır. **أبو عمرو** dedi ki: **القَحْمُ**: develerin büyüğüdür; adam ona benzetilse caiz olur; **القَحْرُ** da onun gibidir. **أبو العَمَيْثَل الأعرابي** dedi ki: **القَحْمُ**: yaşı onu **أقْحَمَتْ** olandır; onu, ihtiyarlığın vakti olmaksızın ihtiyarlamış görürsün.

**قمح** : **الليث** dedi ki: **القَمْحُ**: buğdaydır. Dedi ki: un, başakta olgunlaşmadan dolmaya kadar yürüdüğü vakit, “başakta buğday yürüdü” dersin; ve buğday **أقْمَحَ** etti. Dedim ki: olgunlaştı ve olgunlaştı; ve **القَمْحُ** Şam lügatidir; Hicaz ehli de onunla konuşmuştur. **الليث** dedi ki: **الاقْتِماحُ**: bir şeyi avucunda alman, sonra onu ağzına **تَقْتَمِحهُ** etmendir; isim **القُمْحَةُ**’dır; **اللُّقْمَةِ** ve **الأُكْلَةِ** gibi. Dedi ki: ve **القَمِيحَةُ**: hazım ilacının adıdır. Dedim ki: **قَمِحْتُ** kavrulmuş arpa ununu **أَقْمَحُهُ قَمحاً**; onu yuttuğun vakit. Bunu bana **المنذريّ** haber verdi; **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den. Dedi ki: ve **القَمِيحَة**: kavrulmuş arpa unundan ve başkasından olan yutmalık şeydir. **الليث**: **القُمَّحان**: denir: **وَرْس**. Ve denir: **زَعْفَران**. **أبو عُبيد** dedi ki: **القُمَّحَانُ**: şarabın köpüğüdür; ve denir: güzel kokudur. **النابغة** dedi ki: ( يبَيسُ **القُمَّحَان** مِنَ المَدَام ) . **الليث** dedi ki: develerden **المُقامِحُ** ve **القامِح**: susuzluğu şiddetlenmiş, bundan dolayı şiddetli bir gevşeklikle gevşemiş olandır; **بعير مُقْمَح**; ve o, susuzluğun şiddetinden **قَمَحَ يَقْمَح** **قُموحاً** eder; susuzluk onu **أقمحَه** eder, o da **مُقْمَح** olur. Allah azze ve celle dedi ki: ( **أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ** ) ( **يس** : 8 ) : boyun eğmişlerdir; gözlerini kaldırmazlar. Dedim ki: **الليث**’in **القامِح** ve **المُقامِح**’ı tefsirde söylediklerinin ve onun şu sözünü tefsirde söylediklerinin hepsi: ( **إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ** ) hatadır; Arap dili ve tefsir ehli onun dışında bir görüş üzeredir. **المُقامِح**’a gelince: **الإيَادِيّ** bana, **شَمِر**’e, **أبي عُبَيد**’den, **الأصمعي**’den okuttu: o dedi ki: **بعيرٌ مُقامحٌ**; ve dişisinde de **هاء** olmaksızın böyledir; havuzdan başını kaldırıp içmediği vakit. Dedi ki: cem‘i **قِمَاحٌ**’tır. **بِشْر بن أبي خازم** bir gemiyi ve yolcularını anarak dedi ki:
ونحنُ عَلَى جَوانِبها قُعُودٌ
نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبلِ القِماح

**أبو عُبيد** dedi ki: deve **قَمَحَ يَقْمَحُ قُموحاً** ve **قَمَه يَقْمَه قُموها** eder; başını kaldırıp suyu içmediği vakit. **أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti: o dedi ki: **التقَمُّحُ**: içmeyi kerih görmektir. **الهُذَليّ** dedi ki:
فتًى ما ابنُ الأغَرِّ إذا شَتَوْنا
وحُبّ الزاد في شَهْرَيْ قُماح

Onu **قُماح** (kafın zammıyla) rivayet etti; **ابنُ السِّكِّيت** ise “**شهري قِماح**” (kesreyle) rivayet etti; ikisi de lügattir. **شَهْرا قُماح** iki **الكانونانِ**’dır; kışın en şiddetli soğuğudur: her ciğer sahibinin o ikisinde su içmeyi kerih görmesinden dolayı **شهرَي قِماح** diye adlandırıldılar; ve develerin o ikisinde suyu ancak zorlanarak içmesinden dolayı. **أبو زَيد** dedi ki: falan kimse sudan **تَقَمَّحَ** etti; suyu kerihlenerek içtiği vakit. **شمر** dedi ki: **شَهْرَي قِماح**’a **شَيْبَانُ** ve **مَلْحانُ** denir. Allah azze ve celle’nin şu sözüne gelince: ( **أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ** ) ( **يس** : 8 ) , **سَلَمة** **الفراء**’dan rivayet etti: o dedi ki: **المُقْمَحُ**: başını kaldırdıktan sonra gözünü kısandır. **الزَّجَّاج** dedi ki: **المُقْمَحُ**: başını kaldıran, gözünü kısandır. Dedi ki: iki **الكانونَيْنِ**’e **شَهْرا قُمَاح** denildi; çünkü develer o ikisinde suya vardıklarında, soğuğunun şiddetinden başlarını kaldırırlar. Dedi ki: onun sözü: ( **أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ** ) eller hakkında kinayedir, boyunlar hakkında değil; çünkü **الغُلَّ** eli çeneye ve boyna bitiştirir; o da çeneye yakındır. Dedim ki: azze ve celle, elleri boyunlarında bağlanınca, zincirlerin onların çenelerini ve başlarını, başlarını kaldıran develer gibi yukarı kaldırdığını murad etti. **اللّيثُ** dedi ki: bir meselde denir: ( **الظَّمَأُ القامحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح** ) . Dedim ki: bu, Araplardan işittiğimize aykırıdır; onlardan işitilen: ( **الظمأ الفادحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح** ) ; manası: meşakkatli susuzluk, sahibini rezil eden bir kanmadan hayırlıdır. **أبو عُبيد** **أُمِّ زَرْع**’ın sözünde dedi ki: ( **وعِنده أقولُ فلا أُقَبَّحُ وأشربُ فأَتَقَمَّح** ) yani: kanarım, ta ki şiddetli kanmışlıktan içmeyi bırakıncaya kadar. Dedim ki: **التقَمُّح**’ın aslı suda idi; onu sütte ödünç aldı; sütle kanıp, deve su içmeyi kerih gördüğünde yaptığı gibi, içmesinden başını kaldırmayı murad etti. **ابن شُمَيل** dedi ki: falan kimse şaraba karşı elbette **لَقَموح**’tur; yani çok içicidir; ve o elbette şaraba karşı **لَقَحوف**’tur. Ve içkiyi, şarabı, suyu ve sütü **قَمَحَ** etti; ve onu **اقْتَمَحَه** etti; bu, onu içmesidir. Ve kavrulmuş arpa ununu **قَمِح** etti **قَمْحاً**; ama ekmek ve hurmada “**قمِحَ**” denmez; **القمح** ancak yutulan şeyde söylenir.

**محق** : **الليث** dedi ki: **المَحْقُ**: eksilme ve bereketin gitmesidir. Dedi ki: **المَحاقُ**: ayın sonudur; hilâl **امَّحَق** ettiği vakit. Ve şu beyit okundu:
يزدادُ حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبَهُ
كَرُّ الْجَدِيدَيْنِ منه ثم يَمَّحِق

Dedi ki: ve dersin: Allah onu **مَحَقَه** etti; o da **امَّحق** ve **امْتَحَق** etti; yani hayrı ve bereketi gitti. Ve **رُؤبة**’den şu okundu:
بِلالُ يا ابنَ الأنجُم الأطْلاقِ
لَسْنَ بنَحْسَاتٍ ولا أَمْحَاقِ

Dedim ki: **اللَّيالِي المحاقِ** hakkında Arap dili ehli ihtilaf etti: onlardan kimi, ayın sonu olan ve içinde **السِّرارُ** bulunan üç gece yaptı; **أبو عُبيد** ve **ابن الأعرابي** buna gitti. Onlardan kimi de yirmi yedinin beşinci, altıncı ve yedinci gecesi yaptı; çünkü ay onların sonunda doğar, sonra sabah gelir de ayın ışığını **يَمْحَقُ** eder; ondan sonraki üç gece ise **الدَّآدِىء**’dir; bu, **الأصمعيّ** ve **ابن شُمَيل**’in sözüdür; **أبو الهيْثَم** ve **المبرِّد** ve **الرِّياشي** buna gitti; bu, iki sözün daha sahihidir, benim yanımda. **ابن السكيت** **أبي عمرو**’dan: **الإمْحَاقُ**: malın, hilâlin **مَحاق**’ı gibi helâk olmasıdır. Ve şu okundu:
أَبوك الذي يَكْوِى أُنوفَ عُنُوقِه
بأظفارِه حتى أنَسَّ وأَمْحَقَا

Dedi ki: ve **الأصمعي** dedi: yazın **ماحقِ**’inde; yani sıcağının şiddetinde, geldi. **ساعِدَةُ الهُذَليُّ** dedi ki:
ظلَّتْ صَوَافِنَ بالأرْزَانِ صادِيَةً
في ماحِقٍ من نهار الصَّيْف مُحْتَدِم

Ve denir: **يوم ماحِقٌ**; şiddetli sıcak olduğu vakit; yani her şeyi **يَمْحَقُ** eder ve yakar. Ve ben şeyi **مَحقْتُ** ederim, onu **أَمْحَقُه**. Ve **قَرْنٌ مَحِيقٌ**: ovulup keskinliği gidip düzleştiği vakit. Araplar yanında gizli **المَحْقِ**’ten: develerin erkek doğurup dişi doğurmamasıdır; çünkü onda neslin kesilmesi ve sütün gitmesi vardır. Gizli **المَحْقِ**’ten: dikimde arası yakın hurmalık. Ve her şeyi iptal edip ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar, onu **مَحَقْتَه** etmiş olursun; ve **أمْحَقَ**: yani bâtıl oldu. Allah dedi ki: ( **يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ وَيُرْبِى ? لصَّدَقَ ? تِ** ) ( **البَقَرَة** : 276 ) yani Allah ribâyı kökünden söker; onun kazancını ve bereketini giderir. **أبو زيد** dedi ki: Allah onu **مَحَقَه** ve **أَمْحَقَه** etti; **الأصمعي** ise ancak “**مَحَقَه**”i kabul etti. Ve denir: ayın **مُحَاقُ**’ı ve **مِحاقُه**. Ve falan kimse falan kimseyle **مَحَّق** etti **تَمْحِيقاً**: bu, şudur ki; Araplar cahiliyede, ayın **المُحاق** günü olunca, adam, kendisinden gafil olduğu vakit adamın suyuna (su kaynağına) erkenden gider; onun üzerine iner ve onunla malını sular; o ay boyunca suyun idarecisi ve sahibi olmaya devam eder, ta ki ay çıkıncaya kadar; ay çıkınca, ilk sahibi ona daha hak sahibi olurdu; Araplar buna **المَحِيقَ** derlerdi. **أبو العبَّاس** **ابن الأعْرابيّ**’den: dedi ki: **المَحْقُ**: şeyin tamamının gidip ondan hiçbir şey görülmemesidir; Allah’ın sözü de bundandır: ( **يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ** ) yani Allah kökünden söker.

**حمق** : **الليث** dedi ki: adam **حَمُقَ يَحْمُقُ** **حَماقَة** ve **حُمْقاً**; adam **اسْتَحْمَق** eder; **الحَمْقَى**’nın fiilini yaptığı vakit. Ve **امْرأةٌ مُحْمِقٌ**: **الحَمْقَى** doğurur. Ve **مُحْمِقَةٌ** denir. Araplardan bir kadın dedi ki:
لستُ أُبالي أن أكون مُحْمِقَهْ
إذا رأيتُ خُصْيَةً مُعَلَّقَهْ

**أبو العباس**’a şairin şu sözü soruldu:
إن للحُمْقِ نعْمَةً في رِقَابِ الْنَ
اسِ تَخْفَى عَلَى ذَوِي الألْبَابِ

O dedi ki: bazı belîğlere **الْحُمقِ** hakkında soruldu da dedi ki: onun en iyisi, onun hayırlısıdır. Dedi ki: manası, içinde bir miktar yeterlilik bulunan ahmak, ahmaklığıyla sana karşı uzar; uzun bir denemeden sonra ancak ahmaklığına rastlarsın; ahmak ise, içinde uyum bulunmayan kimsedir; ahmaklığı çabuk açığa çıkar; ondan ve onun arkadaşlığından rahat edersin. Dedi ki: beytin manası takdim-te’hirdir; sanki dedi ki: ahmaklığın, akıllıların boyunlarında bir nimeti vardır; başkalarından, sair insanlardan gizlenir; çünkü onlar başkasından daha anlayışlı ve daha zekidir. Dedi ki: **الأحْمَق**; pazarın **انحماق**’ından alınmıştır; pazar kesada uğradığı vakit; sanki aklı bozuldu da kesada uğradı. **أبو عُبيد** **الأحمر**’den: elbise **نام** etti ve **انحمق** etti; eskidiği vakit. Dedi ki: pazar **انْحمقَت** eder; kesada uğradığı vakit. Dedi ki: **الكسائي** dedi: **الحُمَاقُ**: çiçek hastalığıdır; ondan “adam **مَحْموق**” denir. **ابن دُرَيْد** dedi ki: adam **انحمق** eder; işten zayıf kaldığı vakit. Dedi ki: ve **الحَمِق**: sakalı hafif olandır. Başkası dedi ki: **رَجُلٌ أحْمَق** ve **حَمِقٌ** bir manadadır. Ve **الحُمَيقَاءُ**: çocuklara isabet eden çiçek hastalığıdır. Ve **البَقْلَةُ الحَمقاءُ**: o, **الفَرْفَخَةُ**’dir. Dedi ki: ve **الحَمَاق**: **أمُّ الهيثم**’in zikrettiği bir bitkidir. Dedi ki: bazısı, **الحَمَقِيق**’in bir bitki olduğunu zikretti. **الخليل** dedi ki: o, **الهَمَقِيق**’tir. **الليث** dedi ki: **فَرَسٌ مُحْمِق**; doğurduğu (yavrusu) koşuda geçmediği vakit. Dedim ki: bu manada **المُحْمِق**’i bilmem. **أبو زيد** dedi ki: yemek **انْحمق** eder **انْحماقاً**; ve **مَأقَ** eder **مُؤُوقاً**; ucuzladığı vakit. **ابن السِّكِّيت**: ayın, bütün gece doğduğu, gökte olduğu, onun altında bulut bulunduğu; böylece bir ışık görüp ay görmediğin, sabah oldu zannedip hâlâ gece üzerinde bulunduğun gecelere: **المُحْمِقات** denir. Denir: beni **غَرَّنِي غُرورَ المُحْمِقات** ile aldattı. **ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: dedi ki: **الحُمْق**’un aslı **الكسادُ**’dır. Ve **الأَحْمَق**’a: aklı kesada uğramış denir. Dedi ki: **الحُمْق** ayrıca: aldanıştır. Denir: **لَيَال مُحْمِقاتٍ** içinde yürüdük; ayın, ince beyaz bir bulutla örtündüğü vakit; binici, sabah oldu zannederek yürür, ta ki bıkıncaya kadar. Dedi ki: bundan **الأحمق** adı alındı; çünkü o, ilk meclisinde akıllı görünmesiyle seni aldatır; sözünün sonuna varınca ahmaklığını açıklar; ilk sözüyle seni aldatmıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والحاء وما يثلثهما)
(قحد)  القاف والحاء والدال كلمةٌ واحدة هي القَحَدَة: أصلُ السَّنام، والجمع قِحادٌ. وناقة مِقْحادٌ: ضخمة السَّنام.
(قحر)  القاف والحاء والراء كلمةٌ واحدة، وهي القَحْر، يقال إنَّه الفحلُ المُسِنُّ على بقيّةٍ فيه وجَلَد. وقد يقال للرَّجُل. والقُحارِيَةُ مثل القَحْر.وامرأة قَحْرةٌ: مُسِنَّة.
(قحز)  القاف والحاء والزاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على قَلَقٍ أو إقلاقٍ وإزعاج. من ذلك القَحْزُ، وهو الوَثَبَانُ والقَلَقُ. والقاحِزَات: الشدائد المُزعجات من الأمور.
قال ابنُ دريد([1]): القَحْزُ: أن يَرمِيَ الرّامي السّهمَ فيسقطَ بين يدَيه. قَحَزَ السَّهم قَحْزاً. قال:
* إذا تَنَزَّى قاحِزاتُ القَحْزِ([2]) *
والقُحازُ: داء يصيبُ الغَنَم.
(قحط)  القاف والحاء والطاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على احتباسِ الخير، ثمّ يستعار. فالقَحْط: احتباس المطَر؛ أقَحطَ النّاسُ، إذا وقعوا في القَحْط. وأقْحَطَ الرّجلُ، إذا خالط أهلَه ولم يُنْزِل. وقَحْطانُ: أبو اليَمَن.
(قحف)  القاف والحاء والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شدّةٍ في شيء وصلابة. يقال: القَحْف. شِدَّةُ الشُّرب. ويقولون: "اليومَ قِحافٌ وغَداً نِقافٌ([3])". والقاحف من المطر: الشَّديد يَقْحَفُ كلَّ شيء. ومن الباب القِحْف: العظم فوقَ الدِّماغ، والجمع أقحاف. وقحفتُه: ضرَبْتُ قِحفَه.
(قحل)  القاف والحاء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على يُبْسٍ في الشيء وجفَاف. فالقَحَل: اليُبْس. والقاحل: اليابس، قَحَل يَقْحَل، وقَحِلَ يَقْحَل. وقَحَِلَ الشَّيخُ: يَبِس جلدُه على عَظْمِه. ورجلٌ قَحْلٌ وإنْقَحْلٌ. والقُحال: داءٌ يُصيب الغَنَمَ فتجفُّ جلودُها.
(قحم)  القاف والحاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تورُّدِ الشيءِ بأدنى جفاءٍ وإقدام. يقال: قَحَمَ في الأمور قُحُوماً: رمَى بنفسه فيها من غير دُرْبة. وقُحَمُ [الطَّرِيق([4])]: مصاعبه. ويقال: إنَّ المَقاحِيمَ من الإبل: التي تقتحم الشَّوْلَ من غير إرسال. والقَحْم: البَعير يُثْنِي ويُرْبِعُ في سنةٍ واحدة، فيُقْحِم سِنَّاً على سنّ. وقَحَّم الفَرَسُ فارسَه على وجهه، إذا رَماه. ويقولون: "إنَّ للخُصومة قُحَماً" أي إنَّها تقحِّم بصاحبها على ما لا يَهواه. والقُحْمة: السَّنة تُقحِم الأعرابَ بلادَ الرِّيف.
(قحو)  القاف والحاء والواو كلمةٌ واحدة. يقولون: القَحْو تأسيس الأُقحوان، وتقديره أُفْعُلاَن، ولو جعل في دواءٍ لقيل مَقْحُوٌّ، وجمعه الأقاحِي([5]).
والأُقحوانة: موضع.
(قحب)  القاف والحاء والباء كلمةٌ تدلُّ على سُعَال الخيل والإبل، وربما جُعِل للنَّاس.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (2: 148).
([2]) البيت لرؤبة في ديوانه 64 والجمهرة واللسان (قحز).
([3]) النقاف، بكسر النون: القتال. وفي المجمل: "ثقاف"، صوابه في المقاييس واللسان (قحف، نقف) قال في (نقف): "ومن رواه: وغداً ثقاف فقد صحف".
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) يقال بتشديد الياء وتخفيفها.

ـ

##### Türkçe

(قاف, حاء ve ikisini üçleyen şeyler babı)

(قحد) **القاف** ve **الحاء** ve **الدال** tek bir kelimedir; o da **القَحَدَة**’dir: hörgücün aslı; çoğulu **قِحادٌ**. Ve **ناقة مِقْحادٌ**: hörgücü iri.

(قحر) **القاف** ve **الحاء** ve **الراء** tek bir kelimedir; o da **القَحْر**’dır; denilir ki o, kendisinde bir kalıntı ve dayanıklılık bulunduğu hâlde yaşlı damızlık erkektir. Ve erkeğe de denilebilir. Ve **القُحارِيَةُ** **القَحْر** gibidir. Ve **امرأة قَحْرةٌ**: yaşlı.

(قحز) **القاف** ve **الحاء** ve **الزاء** tek bir asıldır; bir huzursuzluğa yahut huzursuz etmeye ve rahatsız etmeye delâlet eder. Bundan: **القَحْزُ**; o, sıçrayış ve huzursuzluktur. Ve **القاحِزَات**: işlerden rahatsız edici şiddetler.

İbn Düreyd dedi([1]): **القَحْزُ**: atıcının oku atması, sonra onun iki eli arasına düşmesidir. **قَحَزَ السَّهم قَحْزاً**. Dedi:
* إذا تَنَزَّى قاحِزاتُ القَحْزِ([2]) *
Ve **القُحازُ**: koyuna isabet eden bir hastalık.

(قحط) **القاف** ve **الحاء** ve **الطاء** hayrın tutulmasına delâlet eden sahih bir asıldır; sonra ödünçlenir. Artık **القَحْط**: yağmurun tutulmasıdır; **أقَحطَ النّاسُ**: kıtlığa düştükleri vakit. Ve **أقْحَطَ الرّجلُ**: ehliyle karıştığı hâlde indirmediği vakit. Ve **قَحْطانُ**: Yemen’in babası.

(قحف) **القاف** ve **الحاء** ve **الفاء** bir şeyde şiddete ve katılığa delâlet eden sahih bir asıldır. Denilir: **القَحْف**: içmenin şiddeti. Ve derler: "**اليومَ قِحافٌ وغَداً نِقافٌ([3])**". Ve yağmurdan **القاحف**: her şeyi **يَقْحَفُ** eden şiddetli olandır. Babdan: **القِحْف**: beynin üstündeki kemik; çoğulu **أقحاف**. Ve **قحفتُه**: onun **قِحف**’ini vurdum.

(قحل) **القاف** ve **الحاء** ve **اللام** şeyde kuruluğa ve kuruluğa delâlet eden sahih bir asıldır. Artık **القَحَل**: kuruluk. Ve **القاحل**: kuru; **قَحَل يَقْحَل** ve **قَحِلَ يَقْحَل**. Ve **قَحَِلَ الشَّيخُ**: derisi kemiği üzerine kurudu. Ve **رجلٌ قَحْلٌ** ve **إنْقَحْلٌ**. Ve **القُحال**: koyuna isabet eden bir hastalık; derileri kurur.

(قحم) **القاف** ve **الحاء** ve **الميم** en az bir kabalıkla şeyin kızarmasına ve atılmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Denilir: **قَحَمَ في الأمور قُحُوماً**: tecrübe olmaksızın kendisini onların içine attı. Ve **قُحَمُ [الطَّرِيق([4])]**: onun zorlukları. Ve denilir: develerden **المَقاحِيمَ**: salıverme olmaksızın **الشَّوْلَ**’a dalanlardır. Ve **القَحْم**: deve, bir yılda iki yaşa ve dört yaşa girer; böylece bir yaşı bir yaşın üzerine sokar. Ve **قَحَّم الفَرَسُ فارسَه على وجهه**: onu attığı vakit. Ve derler: "**إنَّ للخُصومة قُحَماً**" yani o, sahibini hoşlanmadığı şeye daldırır. Ve **القُحْمة**: yıl; bedevileri kır ülkelerine daldırır.

(قحو) **القاف** ve **الحاء** ve **الواو** tek bir kelimedir. Derler: **القَحْو** **الأُقحوان**’ın tesisidir; takdiri **أُفْعُلاَن**’dır; eğer bir ilaca konulsa **مَقْحُوٌّ** denilirdi; çoğulu **الأقاحِي([5])**’dir.
Ve **الأُقحوانة**: bir yer.

(قحب) **القاف** ve **الحاء** ve **الباء** atların ve develerin öksürüğüne delâlet eden bir kelimedir; belki insanlara da yapılır.

--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (2: 148).
([2]) Beyit, divanında 64’te Ru’be’nindir; ve el-Cemhere ve el-Lisân (**قحز**).
([3]) **النقاف**; **النون**’un kesresiyle: savaş. Ve el-Mücmel’de: "**ثقاف**"; doğrusu el-Mekâyîs ve el-Lisân’da (**قحف**، **نقف**). (**نقف**)’te dedi: "Ve kim onu: **وغداً ثقاف** diye rivayet ettiyse, tahrīf etmiştir."
([4]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([5]) **الياء**’ın şeddeli ve hafifli söylenir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الاقتحام: توسط شدة مخيفة. قال تعالى: ﴿فلا اقتحم العقبة﴾ [البلد/11]، ﴿هذا فوج مقتحم﴾ [ص/59]، وقحم الفرس فارسه: توغل به ما يخاف عليه، وقحم فلان نفسه في كذا من غير روية، والمقاحيم: الذين يقتحمون في الأمر، قال الشاعر:
*مقاحيم في الأمر الذي يتجنب*
(لم أجده)
ويروى: يتهيب.

##### Türkçe

- **الاقتحام**: korkutucu bir şiddet vasıtasıyla. Yüce Allah dedi ki: ﴿فلا **اقتحم** العقبة﴾ [البلد/11]، ﴿هذا فوج **مقتحم**﴾ [ص/59]، ve **قحم** at, binicisini: onun hakkında korkulan şeye onu daldırdı/iyice soktu; ve falan kimse, düşünmeksizin **نفسه**’ni şunda bunda **قحم** etti; ve **المقاحيم**: işte **يقتحمون** edenler (işe dalanlar), şair dedi ki:
*İşten sakınılan şeye dair işte dalanlar*
(onu bulmadım)
Ve rivayet olunur: çekinir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ح م
ركب قحمةً من القحم وهي عظام الأمور التي لا يركبها كل أحد‏.‏
ووقعوا في القحمة وهي السنة الشديدة‏.‏
وركب قحمة الطريق‏:‏ ما صعب منها على سالكه وللخصومة قحمٌ‏.‏
واقتحم عقبه أو وهدة أو نهراً‏:‏ رمى بنفسه فيها على شدّة ومشقّة وأقحم دابته النهر‏.‏
وقال عمرو بن العاص لعبد الرحمن بن خالدب بن الوليد‏:‏ أقحم يا ابن سيف الله‏.‏
وقحّم الفرس راكبه تقحيماً‏:‏ رمى به على وجهه‏.‏
وتقحمت به الناقة‏:‏ ندّت فلم يضبطها‏.‏
وأنشد ابن الأعرابي‏:‏ أقول والناقة بي تقحّم وأنا منها مكلئزٌّ معصم ويحك ما اسم أمّها يا علكم متقبّضٌ وعلكم‏:‏ رجل وهو الصلب في الصفات‏.‏
يقولون‏:‏ الناقة النادّة تسكن إذا سُمّيت أمّها وكذلك الجمل النادّ إذا سمّي أبوه‏.‏
وإبل مقاحيم‏:‏ تقتحم الشّول من غير إرسال تركبها وترمي بأنفسها عليها‏.‏
وأقحمت السنة الأعراب‏:‏ بلاد الريف وأعرابي مقحم‏:‏ نشأ في البادية وفي قحمتها لم يخرج منها ولم ير الريف‏.‏
وشيخٌ قحمٌ وشيخة قحمة‏:‏ هرمان‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قحم نفسه في الأمور‏:‏ دخل فيها بغير رويّة وتقحّم فيها واقتحم‏.‏
وفلان مقدام مقحام ليس معه إحجام‏.‏
ورأيته فاقتحمته عيني‏.‏
وفي صفة رسول الله صلى الله عليه وسلم‏:‏ لا تقتحمه عين من صغرٍ‏.‏
وفلان فيه متقحم إذا كان زريّ المرآة‏.‏

##### Türkçe

ق ح m
**قحمةً**’yi **القحم**’dan bindi; o, her herkesin binmediği işlerin kemikleridir (en çetinleri)dir.
Ve **القحمة**’ya düştüler; o, şiddetli senedir.
Ve yolun **قحمة**’sını bindi: ondan, yolcusuna zor gelen şey; ve husumet için **قحمٌ** vardır.
Ve bir yokuşu yahut bir çukuru yahut bir nehri **اقتحم** etti: şiddet ve meşakkat üzere kendini onun içine attı; ve binitini nehre **أقحم** etti.
Ve Amr b. el-Âs, Hâlid b. el-Velîd’in oğlu Abdurrahman’a dedi: “**أقحم** et, ey Allah’ın kılıcının oğlu.”
Ve at, binicisini **تقحيماً** **قحّم** etti: onu yüzüstü attı.
Ve deve onunla **تقحمت**: azdı da onu zapt etmedi.
Ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
“Derim, deve benimle **تقحّم** ederken; ben ondan, bileği bükülmüş, büzülmüşüm:
Vay sana, ey **علكم**! anasının adı nedir? **متقبّضٌ** ve **علكم**: bir adamdır; o, sıfatlarda katı olandır.”
Derler ki: azgın deve, anası adlandırılınca sakinleşir; aynı şekilde azgın erkek deve de babası adlandırılınca.
Ve **مقاحيم** develer: **الشّول**’a (sütü çekilmiş dişi develere) salıverme olmaksızın saldırır; onlara biner, kendilerini onların üzerine atarlar.
Ve sene, bedevîleri **أقحمت** etti: kır (köy) beldelerine; ve **مقحم** bir bedevî: çölde ve onun **قحمتها**’sında yetişti; ondan çıkmadı ve kır görmedi.
Ve **قحمٌ** bir şeyh ve **قحمة** bir şeyhe: iki ihtiyardır.
Ve mecazdan: işlere kendini **قحم** etti: düşüncesizce onlara girdi; ve onlarda **تقحّم** etti ve **اقتحم** etti.
Ve falan, atılgan **مقحام**dır; onunla birlikte çekinme yoktur.
Ve onu gördüm de gözüm onu **اقتحمته** etti.
Ve Allah’ın Elçisi’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) vasfında: küçüklükten dolayı bir göz onu **تقتحمه** etmez.
Ve falanda **متقحم** vardır; eğer görünüşü kötü ise.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَحْم: الكبير المُسنّ، وقيل: القَحْم فوق المسنّ مثل القَحْر؛ قال رؤبة:
رأَينَ قَحْماً شابَ واقْلَحَمّا،
طالَ عليه الدَّهْرُ فاسْلَهَمّا
والأُنثى قَحْمة، وزعم يعقوب أن ميمها بدل من باء قَحْبٍ. والقَحومُ: كالقَحْم. والقَحْمة: المسنة من الغنم وغيرها كالقَحْبة، والاسم القَحامة والقُحومة، وهي من المصادر التي ليست لها أَفعال. قال أبو عمرو: القَحْم الكبير من الإبل ولو شبه به الرجل كان جائزاً؛ والقَحْرُ مثله. وقال أبو العميثل: القَحْمُ الذي قد أَقحَمَتْه السِّنُّ، تراه قد هَرِمَ من غير أوان الهَرَم؛ قال الراجز:
إني، وإنْ قالوا كَبيرٌ قَحْمُ،
عِندي حُداءٌ زَجَلٌ ونَهْمُ
والنَّهْم: زَجر الإبل. الجوهري: شيخ قَحْمٌ أي هِمٌّ مثل قَحْل. وفي حديث ابن عُمر: ابْغِني خادماً لا يكون قَحْماً فانِياً ولا صغيراً ضَرَعاً؛ القَحْم: الشيخُ الهِمُّ الكبير. وقَحَمَ الرَّجُلُ في الأَمرِ يَقْحُم قُحوماً واقتَحَمَ وانْقَحَم، وهما أَفصح: رَمَى بنفسه فيه من غير رَوِيَّةٍ، وقيل: رَمى بنفسه في نهر أو وَهْدةٍ أو في أَمر من غير دُرْبةٍ، وقيل: إنما جاءت قَحَمَ في الشِّعر وحده. وفي الحديث: أَقْحِمْ يا ابنَ سيفِ الله. قال الأزهري: وفي الكلام العام اقْتَحَم.
وتَقْحِيمُ النفْسِ في الشيء: إدخالها فيه من غير رَويَّة. وفي حديث عائشة: أَقبلت زَيْنبُ تَقَحَّمُ لها أي تَتَعرَّضُ لشتمها وتدخل عليها فيه كأنها أَقبلت تشتُمها من غير رويّة ولا تثَبُّت. وفي الحديث: أنا آخِذٌ بحُجَزِكم عن النار وأَنتم تقْتَحِمُون فيها أي تقَعُونَ فيها. يقال: اقْتَحَم الإنسانُ الأمرَ العظيم وتقَحَّمَه؛ ومنه حديث عليّ، رضي الله عنه: مَنْ سَرَّه أن يتَقَحَّم جرَاثِيمَ جهنم فلْيَقْضِ في الجَدِّ أي يرمي بنفسه في مَعاظِم عذابها. وفي حديث ابن مسعود: مَنْ لَقِيَ الله لا يُشرك به شيئاً غَفر له المُقْحِماتِ أي الذنوبَ العِظامِ التي تُقْحِمُ أَصحابها في النار أي تُلقيهم فيها. وفي التنزيل: فلا اقْتَحَم العقبةَ؛ ثم فسر اقْتِحامَها فقال: فَكَّ رقَبةً أَو أَطْعَمَ، وقرئ: فَكُّ رقبةٍ أَو إطْعامٌ، ومعنى فلا اقتحمَ العقبة أي فلا هو اقتحم العقبة، والعرب إذا نفت بلا فِعْلاً كررتها كقوله: فلا صَدَّق ولا صَلَّى، ولم يكررها ههنا لأَنه أَضمر لها فعلاً دل عليه سياق الكلام كأَنه قال: فلا أَمن ولا اقْتَحَمَ العقبة، والدليل عليه قوله: ثم كان من الذين آمنوا. واقتحمَ النجمُ إذا غاب وسَقط؛ قال ابن أَحمر:
أُراقِبُ النجمَ كأَني مُولَع،
بحيْثُ يَجْْري النجمُ حتى يقْتَحِم
أي يسقط؛ وقال جرير في التقدم:
همُ الحامِلونَ الخَيلَ حتى تقَحَّمَت
قَرابِيسُها، وازدادَ مَوجاً لُبُودها
والقُحَمُ: الأُمور العِظام التي لا يَركبها كل أَحد. وللخصومة قُحَم أَي أَنها تَقْحَمُ بصاحبها على ما لا يريده. وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: أَنه وكَّلَ عبدَالله بن جعفر بالخُصومة، وقال: إن للخُصومةِ قُحَماً، وهي الأُمور العظام الشاقة، واحدتها قُحْمةٌ، قال أَبو زيد الكلابي: القُحَم المَهالك؛ قال أَبو عبيد: وأَصله من التَّقَحُّم، ومنه قُحْمة الأَعْراب، وهو كله مذكور في هذا الفصل؛ وقال ذو الرمة يصف الإبل وشدة ما تلقى من السير حتى تُجْهِض أَولادها:
يُطَرِّحْنَ بالأَوْلادِ أَو يَلْتَزمْنها،
على قُحَمٍ، بينَ الفَلا والمَناهِل
وقال شمر: كل شاقّ صَعْب من الأُمور المُعضِلة والحروب والديون فهي قُحَم؛ وأَنشد لرؤْبة:
مِنْ قُحَمِ الدَّيْنِ وزُهْدِ الأَرْفاد
قال: قُحَمُ الدين كثرته ومَشقَّته؛ قال ساعدة بن جؤية:
والشَّيْبُ داءٌ نَحِيسٌ، لا دواءَ له
للمَرءِ كان صََحيحاً صائِبَ القُحَمِ
يقول: إذا تقَحَّمَ في أَمر لم يَطِش ولم يُخْطِئ؛ قال: وقال ابن الأَعرابي في قوله:
قومٌ إذا حارَبوا، في حَرْبِهم قُحَمُ
قال: إقدام وجُرأَة وتقَحُّم، وقال في قوله: مَن سرَّه أَن يتَقَحَّم جَراثِيمَ جهنم؛ قال شمر: التَّقحُّم التقدُّم والوُقوعُ في أُهْوِيّة وشدّة بغير روية ولا تثبت؛ وقال العجاج:
إذا كُلِي واقْتُحِمَ المَكْلِيُّ
يقول: صُرِعَ الذي أُصِيبت كُلْيَتُه. وقُحَمُ الطريق: ما صَعُبَ منها. واقْتَحَم المنزل: هَجَمه. واقْتَحم الفَحْلُ الشَّوْلَ: اهْتَجَمها من غير أَن يُرْسَلَ فيها. الأَزهري: المَقاحِيمُ من الإبل التي تَقْتَحِم فتَضْرب الشول من غير إرسال فيها، والواحد مِقْحام؛ قال الأزهري: هذا من نعت الفُحول. والإقْحامُ: الإرْسال في عجلة. وبعير مُقْحَم: يذهب في المفازة من غير مُسِيم ولا سائق؛ قال ذو الرمة:
أو مُقْحَم أَضْعفَ الإبْطانَ حادِجُه،
بالأَمْسِ، فاسْتَأْخَرَ العِدْلان والقتَبُ
قال: شبَّه به جَناحَي الظليم. وأَعْرابي مُقْحَم: نشأَ في البَدْو والفَلوَات لم يُزايِلها. وقَحَم المنازل: طَواها؛ وقول عائذ بن منقذ العَنْبري أَنشده ابن الأَعرابي:
تُقَحِّم الرَّاعي إذا الراعي أَكَبُّ
فسره فقال: تُقَحِّمُ لا تَنزِل المَنازل ولكن تَطوي فتُقَحِّمُه منزلاً منزلاً يصف إبلاً؛ وقوله:
مُقَحِّم الرَّاعي ظَنُونَ الشِّرْبِ
يعني أَنه يقتحم منزلاً بعد منزل يَطْوِيه فلا ينزل فيه، وقوله ظَنونَ الشِّرب أي لا يدري أَبه ماء أم لا.
والقُحْمة: الانْقِحام في السير؛ قال:
لمَّا رأَيتُ العامَ عاماً أَسْحَما،
كَلَّفْتُ نفْسي وصِحابي قُحَما
والمُقْحَم، بفتح الحاء: البعير الذي يُرْبِعُ ويُثْني في سنة واحدة فيَقتحِم سناً على سن قبل وقتها، ولا يكون ذلك إلا لابن الهَرِمَيْن أَو السَّيِّءِ الغذاء. الأَزهري: البعير إذا أَلقَى سِنَّيْه في عام واحد فهو مُقْحَم، قال: وذلك لا يكون إلاَّ لابن الهَرِمَين؛ وأَنشد ابن بري لعمرو بن لجإٍ:
وكنتُ قد أَعْدَدْتُ، قَبْلَ مَقْدَمي،
كَبْداء فَوْهاء كجَوْزِ المُقْحَمِ
وعنى بالكَبداء مَحالة عظيمة الوَسَط. وأُقْحِمَ البعير: قُدِّم إلى سن لم يبلغها كأَن يكون في جِرْم رَباعٍ وهو ثَنِيٌّ فيقال رَباعٌ لعِظَمِه، أَو يكون في جرم ثنيّ وهو جَذَعٌ فيقال ثني لذلك أَيضاً، وقيل: المُقْحَم الحِقُّ وفوق الحِقِّ مما لم يَبْزُل. وقُحْمة الأَعراب: أن تصيبهم السنة فتُهْلِكَهم، فذلك تقَحُّمها عليهم أو تقَحُّمُهم بلاد الريف. وقَحَمَتهم سنة جدبة تقْتحِم عليهم وقد أَقْحَموا وأُقْحِموا؛ الأُولى عن ثعلب، وقُحِّموا فانْقَحَمُوا: أُدْخِلوا بلاد الريف هرباً من الجدب. وأَقْحَمَتْهم السنةُ الحَضَرَ وفي الحَضر: أَدْخَلَتْهم إياه. وكلُّ ما أَدْخلتَه شيئاً فقد أَقْحَمْتَه إياه وأَقْحَمْتَه فيه؛ قال:
في كلِّ حَمْدٍ أَفادَ الحَمْد يُقْحِمُها،
ما يُشْتَرَى الحَمْدُ إلا دُونَه قُحَمُ
الجوهري: القُحْمة السنة الشديدة. يقال: أَصابت الأَعرابَ القُحْمةُ إذا أَصابهم قَحْط. وفي الحديث: أَقحَمَتِ السنةُ نابِغةَ بني جَعْدة أي أَخرجَته من البادية وأَدخَلتْه الحضََر. والقُحمة: ركوب الإثْم؛ عن ثعلب. والقُحمة، بالضم: المهلكة.
وأَسودُ قاحِمٌ: شديد السواد كفاحم.
والتَّقْحِيمُ: رَميُ الفرسِ فارسَه على وجهه؛ قال:
يُقَحِّمُ الفارِسَ لولا قَبْقَبُهْ
ويقال: تقَحَّمَتْ بفلان دابته، وذلك إذا ندَّت به فلم يَضْبِطْ رأْسَها وربما طَوَّحت به في وَهْدة أَو وَقَصَتْ به؛ قال الراجز: أَقولُ، والناقةُ بي تقَحَّمُ،
وأَنا منها مُكْلَئِزُّ مُعْصِمُ:
ويْحَكِ ما اسْمُ أُمِّها، يا عَلْكَمُ؟
يقال: إن الناقة إذا تقَحَّمت براكبها نادَّةً لا يَضْبِطُ رأْسها إنها إذا سَمَّى أُمِّها وقفت. وعَلْكَم: اسم ناقة. وأَقْحَمَ فرسَه النهرَ فانْقَحَم، واقْتَحم النهر أَيضاً: دخَله. وفي حديث عمر: أَنه دخلَ عليه وعنده غُلَيِّمٌ أَسْودُ يَغْمِزُ ظَهرَه فقال: ما هذا الغلام؟ قال: إنه تقَحَّمَتْ بي الناقةُ الليلةَ أَي أَلَقَتْني. والقُحْمةُ: الوَرْطةُ والمَهْلكة. وقَحَمَ إليه يَقْحَم: دَنا.
والقُحَمُ: ثلاث ليال من آخر الشهر لأَن القمر قحَمَ في دُنُوِّه إلى الشمس.
واقْتَحمَتْه عيني: ازْدَرَتْه، قال: وقد يكون الذي تَقْحَمُه عينُك فترفعه فوق سنِّه لعِظَمه وحُسنه نحو أَن يكون ابن لَبُون فتظنه حِقّاً أو جَذَعاً.
وفي حديث أُم معبد في صفة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لا تَقْتَحِمهُ عَين من قِصَر أي لا تتجاوَزُه إلى غيره احتقاراً له. وكل شيء ازْذَرَيْتَه فقد اقتحَمْتَه؛ أَراد الواصفُ أَنه لا تَسْتَصْغِرُه العينُ ولا تَزْدَرِيه لقِصَرِه. وفلان مُقْحَمٌ أي ضعيف. وكلُّ شيء نُسِبَ إلى الضعف فهو مُقْحَم؛ ومنه قول النابغة الجَعْدي:
عَلَوْنا وسُدنا سُودَداً غيرَ مُقْحَمِ
قال: وأَصل هذا وشبهه من المُقحم الذي يتحوَّل من سنّ إلى سنّ في سنة واحدة؛ وقوله أَنشده ابن الأعرابي:
من الناسِ أَقْوامٌ، إذا صادَفوا الغِنى
توَلَّوْا، وقالوا للصَّديقِ وقَحَّمُوا
فسره فقال: أَغْلَظُوا عليه وجَفَوه.

##### Türkçe

**القَحْم**: büyük, yaşlı; ve denildi ki: **القَحْم** yaşlının üstündedir, **القَحْر** gibi;

Rü’be dedi:
Gördüler **قَحْماً** ki ağarmış ve **اقْلَحَمّا**,
Üzerine zaman uzadı da **فاسْلَهَمّا**

Dişisi **قَحْمة**’dir; Yakub, onun **ميم**’inin **قَحْبٍ**’in **باء**’sından bedel olduğunu iddia etti. Ve **القَحومُ**:
**القَحْم** gibi. Ve **القَحْمة**: koyundan ve başkasından yaşlı olan, **القَحْبة** gibi; isim **القَحامة**
ve **القُحومة**’dur; ve o, fiilleri olmayan masdarlardandır. Ebû Amr dedi: **القَحْم**
develerden büyük olandır; adam ona benzetilse câiz olur; ve **القَحْرُ** onun gibidir. Ebû
el-‘Umeysil dedi: **القَحْمُ** yaşı onu **أَقحَمَتْه** olan kimsedir; onu, ihtiyarlık zamanı olmaksızın ihtiyarlamış görürsün; râciz dedi:
Ben, her ne kadar “büyük **قَحْمُ**” deseler de,
Bende **حُداءٌ** **زَجَلٌ** ve **نَهْمُ** vardır

Ve **النَّهْم**: develeri sürmedir. Cevherî: **شيخ قَحْمٌ** yani bunak, **قَحْل** gibi. Ve
İbn ‘Umer hadîsinde: “Bana bir hizmetçi ara; **قَحْماً** fânî de olmasın, küçük
**ضَرَعاً** da olmasın”; **القَحْم**: büyük bunak ihtiyar. Ve **قَحَمَ** adam işte **يَقْحُم**
**قُحوماً** ve **اقتَحَمَ** ve **انْقَحَم**; ikisi daha fasîhtir: düşünmeksizin kendini onun içine attı; ve denildi ki: kendini bir nehre yahut bir çukura yahut bir işe, tecrübesizce attı; ve denildi ki: **قَحَمَ** ancak şiirde geldi. Ve hadîste: “**أَقْحِمْ** ey Allah’ın kılıcının oğlu.” Ezherî dedi: ve genel konuşmada **اقْتَحَم**.

Ve **تَقْحِيمُ النفْسِ** bir şeyde: onu düşünmeksizin ona sokmaktır. Âişe hadîsinde: Zeyneb geldi, ona **تَقَحَّمُ** ediyordu; yani sövmesine maruz kalıyor ve onda onun üzerine giriyordu; sanki düşünmeksizin ve sağlamlaştırmaksızın sövmeye gelmiş gibiydi. Ve hadîste: “Ben sizin bel kuşaklarınızdan tutuyorum ateşten; siz ise onun içine **تقْتَحِمُون** ediyorsunuz” yani onun içine düşüyorsunuz. Denilir: insan büyük işi **اقْتَحَم** etti ve onu **تقَحَّم** etti; ve ondan Ali hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Kim onu sevindirirse ki **يتَقَحَّم** Cehennem’in **جرَاثِيمَ**’ini, **الجَدِّ** hakkında hükmetsin” yani onun azabının büyüklüklerine kendini atsın. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Kim Allah’a kavuşur da O’na hiçbir şeyi ortak koşmazsa, ona **المُقْحِماتِ** bağışlanır” yani sahiplerini ateşe **تُقْحِمُ** eden büyük günahlar; yani onları onun içine atar. Ve tenzîlde: “**فلا اقْتَحَم العقبةَ**”; sonra onun **اقْتِحامَ**’ını açıkladı da dedi: “**فَكَّ رقَبةً أَو أَطْعَمَ**”; ve şöyle okunmuştur: “**فَكُّ رقبةٍ أَو إطْعامٌ**”; ve “**فلا اقتحمَ العقبة**”nın manası: yani o, engeli aşmadı; Araplar bir fiili **بلا** ile nefyettiklerinde onu tekrarlarlar; “**فلا صَدَّق ولا صَلَّى**” sözü gibi; burada onu tekrar etmedi, çünkü ona, sözün akışının delâlet ettiği bir fiili gizledi; sanki şöyle dedi: “**فلا أَمن** ve **لا اقْتَحَمَ العقبة**”; buna delil, “**ثم كان من الذين آمنوا**” sözüdür. Ve yıldız **اقتحمَ** ettiğinde: kayboldu ve düştü; İbn Ahmer dedi:
Yıldızı gözetlerim, sanki tutkunum,
Yıldızın aktığı yere kadar, ta ki **يقْتَحِم** edinceye dek

yani düşer; Cerîr ilerleme hakkında dedi:
Onlar atları taşıyanlardır, ta ki **تقَحَّمَت**
Onun **قَرابِيسُها**’ı; ve **لُبُودها**’ı dalgaça daha da arttı

Ve **القُحَمُ**: herkesin binmediği büyük işler. Ve çekişmenin **قُحَم**’ı vardır; yani o, sahibini istemediği şeye **تَقْحَمُ** eder. Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: Abdullah b. Ca‘fer’i çekişmeye vekil kıldı ve dedi: “Çekişmenin **قُحَماً**’ı vardır”; ve o, büyük, meşakkatli işlerdir; tekili **قُحْمةٌ**’dir. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi:
**القُحَم** helâklerdir; Ebû Ubeyd dedi: aslı **التَّقَحُّم**’dendir; ve ondan **قُحْمة الأَعْراب**; ve bunun hepsi bu fasıl içinde zikredilmiştir. Zû’r-Rumme, develeri ve yürüyüşten gördükleri şiddeti, ta ki yavrularını düşürünceye dek, tasvir ederek dedi:
Yavrularla atarlar yahut onlara yapışırlar,
**قُحَم** üzerinde, çöl ile su menzilleri arasında

Şemmer dedi: müşkil işlerden, savaşlardan ve borçlardan her meşakkatli zor olan şey **قُحَم**’dır; ve Rü’be’den okudu:
**مِنْ قُحَمِ الدَّيْنِ** ve **زُهْدِ الأَرْفاد**

Dedi: borcun **قُحَم**’ı, onun çokluğu ve meşakkatidir; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
Ak saç bir uğursuz hastalıktır, ona deva yoktur,
Kişi için; sağlam iken, **صائِبَ القُحَمِ** iken

Diyor ki: bir işe **تقَحَّم** ettiğinde şaşmaz ve hata etmez; dedi: ve İbn
el-A‘râbî, şu sözünde dedi:
Bir kavim ki savaşsalar, savaşlarında **قُحَمُ**’dırlar

Dedi: atılganlık, cesaret ve **تقَحُّم**. Ve şu sözünde dedi: “Kim onu sevindirirse ki **أَن يتَقَحَّم جَراثِيمَ جهنم**”; Şemmer dedi: **التَّقحُّم** ilerleme ve bir uçuruma düşme ve düşünmeksizin ve sağlamlaştırmaksızın şiddettir; ‘Accâc dedi:
Böbrek yenildiğinde ve yenilen böbrek **واقْتُحِمَ** edildiğinde

Diyor ki: böbreği vurulan kimse yere serildi. Ve yolun **قُحَمُ**’ı: ondan zor olan şeylerdir. Ve **اقْتَحَم** menzili: ona baskın yaptı. Ve aygır **اقْتَحم** **الشَّوْلَ**: içine salınmaksızın ona saldırdı. Ezherî: develerden **المَقاحِيمُ**, içine salınmaksızın **الشول**’a vurmak için **تَقْتَحِم** edenlerdir; tekili **مِقْحام**’dır. Ezherî dedi: bu, aygırların sıfatındandır. Ve **الإقْحامُ**: aceleyle salıvermedir. Ve **بعير مُقْحَم**: otlatan ve süren olmaksızın çorak çölde gider; Zû’r-Rumme dedi:
Yahut **مُقْحَم**; onun **حادِجُه**’i dün, karınları zayıflattı,
Derken **العِدْلان** ve **القتَبُ** geri kaldı

Dedi: onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. Ve **أَعْرابي مُقْحَم**: bedevîlikte ve çöllerde yetişti, onlardan ayrılmadı. Ve **قَحَم** menzilleri: onları katetti; ‘Âiz b. Munkız el-‘Anberî’nin sözü, İbn el-A‘râbî’nin rivayet ettiği:
Çoban yüzüstü kapandığında, çobanı **تُقَحِّم** eder

Onu açıkladı da dedi: **تُقَحِّمُ**; menzillere inmez, fakat kat eder; onu menzil menzil **تُقَحِّم** eder; develeri tasvir eder. Ve şu sözü:
**مُقَحِّم الرَّاعي ظَنُونَ الشِّرْبِ**

Yani: bir menzilden sonra bir menzile dalar; onu kat eder, onda konaklamaz. Ve **ظَنونَ الشِّرب** sözü: yani onda su var mı yok mu bilmez.

Ve **القُحْمة**: yürüyüşte **الانْقِحام**; dedi:
Gördüğümde yılı, kapkara bir yıl,
Kendime ve arkadaşlarıma **قُحَما** yükledim

Ve **المُقْحَم**, **الحاء**’ın fethiyle: bir yılda dörde basan ve iki yaşına giren devedir; vaktinden önce bir yaşın üzerine bir yaşı **فيَقتحِم** eder; bu, ancak iki ihtiyarın yavrusu yahut kötü beslenme için olur. Ezherî: deve bir yılda iki dişini attığında o **مُقْحَم**’dır; dedi: bu, ancak iki ihtiyarın yavrusu için olur; ve İbn Berrî, ‘Amr b. Lecî’den okudu:
Gelişimden önce hazırlamıştım,
Orta yeri büyük bir **كَبْداء** **فَوْهاء**; **جَوْزِ المُقْحَمِ** gibi

Ve **الكَبداء** ile, ortası çok büyük bir **مَحالة** kastetti. Ve deve **أُقْحِمَ** edildi: erişmediği bir yaşa öne alındı; meselâ **جِرْم** olarak **رَباعٍ** iken o **ثَنِيٌّ**’dir de büyüklüğünden dolayı ona **رَباعٌ** denir; yahut **جِرْم** olarak **ثنيّ** iken o **جَذَعٌ**’dır da bunun için ona da **ثني** denir; ve denildi ki: **المُقْحَم** **الحِقُّ** ve **الحِقِّ**’in üstüdür; henüz **يَبْزُل** etmemiş olandır. Ve **قُحْمة الأَعراب**: senenin onlara isabet edip onları helâk etmesidir; işte bu, onun onlara **تقَحُّم**’udur yahut onların kır ülkelerine **تقَحُّم**’udur. Ve kıtlık senesi onları **قَحَمَتْ**; onlara **تقْتحِم** eder; ve onlar **أَقْحَموا** ve **أُقْحِموا**; birincisi Sa‘leb’dendir. Ve **قُحِّموا فانْقَحَمُوا**: kıtlıktan kaçıp kır ülkelerine sokuldular.

Ve sene onları şehre **أَقْحَمَتْ**; ve şehirde: onları ona soktu. Ve her neyi bir şeye sokarsan, onu ona **أَقْحَمْتَه** ve onun içine **أَقْحَمْتَه**; dedi:
Her hamdde, hamd onu **يُقْحِمُها** faydalandırdı,
Hamd satın alınmaz; ancak onun aşağısında **قُحَمُ** vardır

Cevherî: **القُحْمة** şiddetli senedir. Denilir: Araplara **القُحْمةُ** isabet etti; yani onlara kıtlık isabet ettiğinde. Ve hadîste: “Sene, Benî Ca‘de’nin Nâbiğa’sını **أَقحَمَتِ**” yani onu bedevîlikten çıkardı ve şehre soktu. Ve **القُحمة**: günaha binmektir; Sa‘leb’den. Ve **القُحمة**, damme ile: helâk.

Ve **أَسودُ قاحِمٌ**: **فاحم** gibi, siyahlığı şiddetli.

Ve **التَّقْحِيمُ**: atın, binicisini yüzüstü atmasıdır; dedi:
Biniciyi **يُقَحِّمُ** eder; eğer **قَبْقَبُهْ** olmasa

Ve denilir: biniti falanla **تقَحَّمَتْ**; bu, onunla azıp başını zapt etmediğinde; bazen onu bir çukura savurur yahut onu düşürür; râciz dedi:
Derim ki, deve benimle **تقَحَّمُ** ederken,
Ben de ondan **مُكْلَئِزُّ** **مُعْصِمُ** iken:
Vay sana, ey **عَلْكَمُ**; onun anasının adı nedir?

Denilir: deve, binicisiyle azıp başını zapt etmezken onunla **تقَحَّمت** ettiğinde, anasının adını söylediğinde durur. Ve **عَلْكَم**: bir devenin adıdır. Ve o, atını nehre **أَقْحَمَ** etti de o **انْقَحَم** etti; ve nehre **اقْتَحم** etti, ayrıca: ona girdi. Ömer hadîsinde: onun yanına girdi; yanında sırtını dürten siyah bir **غُلَيِّمٌ** vardı; dedi: “Bu oğlan nedir?” Dedi: “Bu gece deve benimle **تقَحَّمَتْ** etti” yani beni attı. Ve **القُحْمةُ**: sıkıntılı durum ve helâk. Ve ona doğru **قَحَمَ** eder, **يَقْحَم**: yaklaştı.

Ve **القُحَمُ**: ayın güneşe yaklaşmasında **قحَمَ** ettiği için, ayın sonundan üç gecedir.

Ve gözüm onu **اقْتَحمَتْه**: onu küçümsedi; dedi: ve gözünün **تَقْحَمُه** ettiği şey olabilir ki büyüklüğü ve güzelliği sebebiyle onu yaşının üstüne çıkarır; meselâ **ابن لَبُون** iken onu **حِقّاً** yahut **جَذَعاً** sanman gibi.

Ümm Ma‘bed hadîsinde, Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun, vasfında: “Kısalıktan dolayı bir göz onu **تَقْتَحِمهُ** etmez” yani onu küçümseyerek başkasına geçmez. Ve her neyi küçümsersen onu **اقتَحَمْتَه** etmiş olursun; vasfeden, gözün onu küçük görmediğini ve kısalığından dolayı onu küçümsemediğini kastetti. Ve falan **مُقْحَمٌ**’dır; yani zayıf. Ve zayıflığa nisbet edilen her şey **مُقْحَم**’dır; ve ondan Nâbiğa el-Ca‘dî’nin sözü:
Yüceldik ve efendilik ettik; **مُقْحَمِ** olmayan bir efendilikle

Dedi: bunun ve benzerinin aslı, bir yılda bir yaştan bir yaşa dönüşen **المُقحم**’dandır. Ve onun sözü, İbn el-A‘râbî’nin rivayet ettiği:
İnsanlardan birtakım kavimler vardır; zenginliği bulduklarında
Yüz çevirirler; dosta derler ve **وقَحَّمُوا**

Onu açıkladı da dedi: ona karşı kabalaştılar ve onu terk ettiler.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ح م * * قَحَمَ * في الأمر رمى بنفسه فيه من غير روية وبابه خضع و * أقْحَمَ * رسه النهر * فانْقَحَمَ * أي أدخله فدخل وفي الحديث ﴿أقحم يا بن سيف الله﴾ و * أقْتَحَمَ * الفرس النهر دخله و * تَقْحيمُ * النفس في الشيء إدخالها فيه من غير روية

##### Türkçe

* ق ح م * **قَحَمَ** işte: kendisini, düşünmeden onun içine attı; babı **خضع**’dır. Ve **أقْحَمَ**: atı ırmağa soktu; böylece **انْقَحَمَ**; yani onu içeri soktu da o da girdi. Hadiste: ﴿**أقحم** يا بن سيف الله﴾ ve **أقْتَحَمَ**: at ırmağa girdi. Ve **تَقْحيمُ** nefsin bir şeye (girmesi): onu, düşünmeden onun içine sokmaktır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( قَحَمَ ) الرَّجلُ ( في الأمْرِ ، كَنَصَرَ ) | يَقْحُمُ ( قُحُومًا : رَمَى بِنَفْسِهِ فِيه فَجْأَةً بِلاَ | رَوِيَّةٍ ) ، وهو مَجازٌ ، وقيل : رَمَى نَفسَهُ في نَهر أو في وَهْدَةٍ ، وقيل : إنّما جاءَ قَحَمَ في | الشِّعْر وَحْدَهُ . | | ( وقَحَّمَه تَقْحِيمًا ) : أَدْخَلَه في الأمرِ من | غَيْرِ رَوِيَّةٍ ، وفي حَدِيثِ عائِشَة :   أَقْبَلَتْ | زَيْنَبُ تَقَحَّمُ لها   ؛ أَيْ : تَتَعَرَّضُ لِشَتْمِها ، | وتَدْخُلُ عَلَيْها فِيهِ ؛ كَأَنَّها أَقْبَلَتْ تَشْتُمها | مِنْ غَيْرِ تَثَبُّتٍ . | | ( وأَقْحَمْتُه فانقَحَمَ واقْتَحَمَ ) ، وهُمَا | أَفْصَحُ مِنْ قَحَم ، وفي الحدِيثِ :   أَنَا آخِذٌ | بِحُجْزِكُم عن النَّارِ ، وأَنْتم تَقْتَحِمُونَ |

| فِيها   ، أَيْ تَقَعُونَ فِيها ، وفي حَدِيثِ | عَليّ :   مَنْ سَرَّه أَنْ يَتَقَحَّمَ جَرَاثِيمَ جَهَنَّمَ | فَلْيَقْضِ في الجَدِّ   ، أَيْ : يَرْمِي بِنَفْسِه في | مَعَاظِمِ عَذابِهَا ، وقَالَ تَعالَى : ! 2 \< فلا اقتحم العقبة > 2 ! ، ثم فَسَّرَ اقْتِحامَهَا فَقالَ : ! 2 \< فك رقبة أو إطعام > 2 ! . | | ( والقَحْمَةُ : د باليَمَنِ ) في تِهَامَةَ عَظِيمٌ | مَشْهُورٌ . | | ( و ) القُحْمَةُ ، ( بالضَّمِّ : الاقْتِحامُ في | الشَّيءِ ) هَكَذَا في النُّسَخِ ، والصَّوابُ : | الانْقِحَامُ في السَّيْرِ ، والجَمْعُ : قُحَمٌ ، ومِنه قَولُه : | % ( * لَمَّا رَأَيْتُ العَامَ عَامًا أَشْخَمَا * % ) % | % ( * كَلَّفْتُ نَفْسِي وصِحَابِي قُحَمَا * % ) % | | ( و ) القُحْمَةُ : ( المَهْلَكَةُ والقَحْطُ ، و ) | أيضًا : ( السَّنةُ الشَّدِيدَةُ ) والجَمعُ : قُحَمٌ ، | قَالَه أبو زَيْدٍ الكِلاَبِيُّ يقال : أَصَابَتِ | الأعْرَابَ القُحْمَةُ ، إِذَا أَصَابَهُمْ قَحْطٌ ، كما | في الصِّحاحِ ، وقِيلَ : قُحْمَةُ الأعرابِ : أن | تُصِيبَهُم السَّنَةُ فَتُهْلِكَهُم ، فذَلِك تَقَحَّمُها | عليهم ، أو : تَقَحُّمُهم بِلادَ الرِّيفِ . | | ( وقُحَمُ الطَّرِيقِ ، كَصُرَدٍ : مَصَاعِبُهُ ) | وهُوَ مَا صَعُبَ مِنْهَا علَى السَّالِكِ . | | ( و ) القُحَمُ ( مِنَ الشَّهْرِ : ثَلاثُ لَيَالٍ | آخِرَهُ ) ؛ لأَنَّ القَمَرَ قَحَمَ في دُنُوِّهِ إلى الشَّمْسِ . | | ( وقَحَّمَتْهُ الفَرَسُ تَقْحِيمًا : رَمَتْهُ عَلَى | وَجْهِهِ ) قال : | % ( * يُقَحِّمُ الفَارِسَ لَوْلاَ قَبْقَبُهْ * % ) % | ( كَتَقَحَّمَتْ بِهِ ) وذَلِكَ إذَا نَدَّتْ بِهِ فَلَمْ | يَضْبِطْ رَأْسَها ، ورُبَّمَا طَوَّحَتْ بِهِ في | وَهْدةٍ ، أَوْ وقَصَتْ به ، قال الرَّاجِزُ : | % ( * أقولُ والنَّاقَةُ بِي تَقَحَّمُ * % ) % | % ( * وأَنَا مِنْها مُلْكَئِزٌّ مُعْصِمُ * % ) % | % ( * ويْحَكِ مَا اسْمُ أُمِّهَا يَا عَلْكَمُ * % ) % | يُقالُ : إِنَّ النَّاقَةَ إِذَا تَقَحَّمَتْ بِراكِبِهَا نادَّةً | لا يَضْبِطُ رَأْسَهَا إنَّها إِذَا سَمَّى أُمَّهَا | وَقَفَتْ . |

| | وَعَلْكَمُ : اسْمُ نَاقةٍ ، وفي حَدِيثِ عُمَرَ : |   أَنَّه دَخَلَ عَلَيْهِ وعِنْدَهُ غُلَيِّمٌ أَسْوَدُ يَغْمِزُ | ظَهْرَهُ ، فقال : ما هَذَا [ الغُلامُ ] ؟ قال : إنه | تَقَحَّمَتْ بِي النَّاقَةُ اللَّيْلَةَ   أَيْ : أَلْقَتْنِي . | | ( و ) من المَجازِ : ( اقْتَحَمَه : احْتَقَرَه ) | وازْدَراهُ ، ومِنْهُ حَدِيثُ أُمِّ مَعْبَدٍ في صِفَةِ | النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ تعلى عَلَيْهِ وَسَلَّم :   لا | تَقْتَحِمُه عَيْنٌ مِن قِصَرٍ   ، أَيْ : لا تَتَجاوَزُه | إلى غَيْرِه احْتِقَارًا لَهُ ، أَرادَ الوَاصِفُ أَنَّه لا | يَسْتَصْغِرُه ولا يَزْدَرِيه لِقِصَرِه . | | ( و ) اقْتَحَمَ ( النَّجْمُ ) : إِذَا ( غَابَ ) | وَسَقَطَ ، قال أَبو النَّجْمِ : | % ( أُراقِبُ النَّجْمَ كَأَنِّي مُولَعٌ % | بِحَيْثُ يَجْرِي النَّجمُ حَتَّى يَقْتَحِمْ ) % | | أَيْ : يَسْقُطُ . | | ( والمُقْحَمُ ، كَمُكَرَمٍ : الضَّعِيفُ ) ، وكلُّ | شَيء نُسِبَ إلى الضَّعْفِ فَهُوَ مُقْحَمٌ ، ومِنْه | قَولُ الجَعْدِيِّ : | % ( * عَلَوْنَا وَسُدْنَا سُؤدَدًا غَيْرَ مُقْحَمِ * % ) % | وأَصْلُ هَذَا وَشِبْهُهُ مِنَ المُقْحَمِ : الذي | يَتَحَوَّلُ منْ سِنٍّ إلى سِنٍّ في سَنَةٍ واحِدَةٍ . | | ( و ) المُقْحَمُ : ( البَعِيرُ ) الذي ( يُثْنِي | ويُرْبِعُ في سَنَةٍ ) واحِدَةٍ ( فَيُقْحِمُ ) ، وفي | بَعْضِ النُّسَخِ : فَيَقْتَحِمُ ( سِنًّا عَلى سِنٍّ ) | قَبْلَ وَقْتِهَا ، ولا يَكونُ ذَلِكَ إِلاَّ لابْنِ | الهَرِمَيْنِ اَوْ السَّيِّيءِ الغِذَاءِ . وقَالَ الأَزْهَرِيُّ : | إِذَا أَلْقَى سِنيَّه في عَامٍ واحِدٍ فَهُوَ : | مُقْحَمٌ ، قَالَ : وذَلِكَ لا يَكونُ إِلاَّ لابْنِ | الهَرِمَيْنِ ، وأَنْشَدَ ابْنُ بَرِّيٍّ لِعُمَرَ بنِ لَجَأٍ : | % ( * وكُنْتُ قَدْ أَعْدَدْتُ قَبْلَ مَقْدَمِي * % ) % | % ( * كَبْداءَ فَوْهَاءَ كَجَوْزِ المُقْحَمِ * % ) % | وعَنَى بِالكَبْدَاءَ : مَحَالةً عَظِيمَةَ الوَسَطِ ، | وقَدْ أُقْحِمَ البَعِيرُ : إِذَا قَدِمَ إلى سِنٍّ لم يَبْلُغْهَا ، |

| كَأَنْ يَكُونُ في جِرْمِ رَبَاعٍ وهو ثَنِيٌّ فَيُقالُ : | رَبَاعٌ ، لِعِظَمِهِ ، أو يَكُونُ في جِرْمِ ثَنِيٍّ وهو | جَذَعٌ ، فَيُقالُ : ثَنِيٌّ لِذَلكَ أَيْضًا ، وقيل : | المُقْحَمُ الحِقُّ وفَوْقَ الحِقِّ مِمَّا لَمْ يَبْزُلْ . | | ( والأَعْرَابِيُّ ) المُقْحَمُ : الَّذِي يَنْشَأُ في | البَرِّ ) ، وفِي بَعْضِ النُّسَخِ : في البَدْوِ | والفَلَوَاتِ لَمْ يُزَايِلْهَا . | | ( والقَحْمُ : الكَبِيرُ السِّنِّ جِدًّا ) ، وَزَعَمَ | يَعْقُوبُ أَنَّ مِيمَهَا بَدَلٌ مِنْ يَاءِ قَحْبٍ ، | وقِيل : هُوَ فَوْقَ المُسِنِّ مِثْلُ القَحْرِ ، قَالَ | رُؤْبَةُ : | % ( * رَأَيْتُ قَحْمًا شَابَ فَاقْلَحَمَّا * % ) % | % ( * طَالَ عَلَيْهِ الدَّهْرُ فاسْلَهَمَّا * % ) % | | وقَالَ أَبُو عَمْرٍ و : القَحْمُ : الكَبِيرُ مِنَ | الإِبِلِ ، ولَوْ شُبِّهَ به الرَّجُلُ جَازَ ، والقَحْرُ | مِثْلُه . وقَالَ أَبُو العَمَيْثَلِ : القَحْمُ : الَّذِي قَدْ | اقْحَمَتْهُ السِّنُّ ، تَراهُ قد هَرِمَ مِنْ غَيْرِ أَوَانِ | الهَرَمِ ، قَالَ الرَّاجِزُ : | % ( * إِنِّي وإِنْ قَالُوا كَبِيرٌ قَحْمُ * % ) % | % ( * عِنْدِي حُداءٌ زَجَلٌ ونَهْمُ * % ) % | والنَّهْمُ : زَجْرُ الإبِلِ ، وفي الصِّحاحِ : | القَحْمُ : الشّيخُ الهَرِمُ الكَبِيرُ مِثْلُ القَحْلِ ، | وفي الحَدِيثِ :   ابْغِنِي خادِمًا لا يَكُونُ | قَحْمًا فَانِيًا ولا صَغِيرًا ضَرَعا   ، | ( كَالقَحُومِ ، وهي قَحْمَةٌ ) ، إنّما خَالَف هنا | اصْطِلاحَه لَئِلاّ يُفهَم أَنّه أُثْنَى القَحُوم ، | والقَحْمَةُ هي المُسِنَّةُ من الغَنَمِ وغَيْرِها | كالقَحْبةِ . | | ( والاسْمُ القَحَامَةُ والقُحُومَةُ ) ، وَهِي | ( مَصَادِرُ بِلاَ فِعْلٍ ) أَيْ : لَيْسَت لها أَفْعَالٌ . | | ( وقَحَمَ المَفَاوِزَ ) والمَنَازِلَ ، ( كَمَنع ) | قَحْمًا : ( طَوَاهَا فَلَم يَنْزِلْ بِهَا . | | ( و ) قَحَمَ ( إِلَيْه ) يَقْحَمُ : ( دَنَا ) ، ومنه | القُحَمُ لِثلاثِ لَيَالٍ آخِرَ الشَّهْرِ ، كَمَا تَقَدَّمَ . | | ( وأسوَدُ قاحِمٌ ) : شَدِيدُ السَّوَادِ مِثْلُ : | ( فاحِم . ) |

| | ( ومَحَالَةٌ قَحُومٌ ) أَيْ : ( سَرِيعَةُ | الانْحِدَارِ ) . | | ( واقْتَحَمَ المَنْزِلَ ) اقْتِحَامًا : ( هَجَمَهُ ) . | | ( و ) اقْتَحَمَ ( الفَحْلُ الشَّوْلَ : هَجَمَهَا | من غَيْرِ أَنْ يُرْسَلَ فِيهَا ، فَهُوَ : مِقْحَامٌ ) | والجَمْعُ : مَقَاحِيمُ ، قَالَ الأَزْهَرِيُّ : هذَا مِن | نَعْتِ الفُحُولِ . والإِقْحَامُ : الإِرْسَالُ في | عَجَلَةٍ . | | ( والأَقْحِمَةُ : الأَفْحِمَةُ ) ، وفي بَعْضِ | النُّسَخِ : الأَقْمِحَة . | | ( وقَحْمٌ : اسْمُ ) رَجُل . | | ( وأُقْحِمَ أَهْلَ البَادِيَةِ ، بِالضَّمِّ ) إِذَا | ( أَجْدَبُوا فَحَلُّوا الرِّيفَ ) . | | ( وأَقْحَمَ فَرَسَهُ النَّهْرَ ) إقْحَامًا : ( أَدْخَلَهُ ) | بِهِ ، وكُلُّ مَا أَدْخلْتَه شَيْئًا فَقَدْ أَقْحَمْتَه إِيَّاه ، | وأَقْحَمْتَه فِيهِ . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | المُقْحِماتُ : الذُّنُوبُ العِظَامُ التي تُقْحِمُ | أَصْحَابَهَا في النَّارِ . | | وتَقَحَّم : تَقَدَّم ، قال جَرِير : | % ( هُمُ الحَامِلُونَ الخَيْلَ حَتَّى تَقَحَّمَتْ % | قَرَابِيسُها وازْدَادَ مَوْجًا لُبُودُها ) % | | والقُحَمُ ، كَصُرَدٍ : الأُمُورُ العِظَامُ الشَّاقَّةُ | الِّتِي لا يَرْكَبُها كُلُّ أَحَدٍ . | | وللخُصُومة قُحَمٌ ، أَيْ : أَنَّها تَقْحَمُ | بصَاحِبِها عَلَى مَا لا يُرِيدُه ، واحِدَتُها | قُحْمَةٌ ، وأَصْلُه مِنَ الاقْتِحَامِ ، قال ذُو الرُّمَّةِ | يَصِفُ الإِبِلَ وشِدَّةَ ما تَلْقَى من السَّيْرِ حَتَّى | تُجْهِضَ أَولادَهَا : | % ( يُطْرِّحْنَ بالأَوْلاَدِ أَوْ يَلْتَزِمْنَهَا % | على قُحَمٍ بَينَ الفَلاَ والمَنَاهِلِ ) % | | وقال شَمِر : كُلُّ شَاقٍّ من الأُمورِ | المُعْضِلَةِ والحُرُوبِ والدُّيُونِ فَهِيَ قُحَمٌ . | وأنشد لِرُؤْبة : | % ( * مِنْ قُحِمَ الدَّيْنِ وزُهْدِ الأَرْفَاد * % ) % | قال : قُحَمُ الدَّيْنِ : كَثْرَتُه ومَشَقَّتُه . وقال | ساعِدَةُ بنُ جُؤَيَّةَ : |

| % ( والشَّيْبُ دَاءٌ نَحِيسٌ لا دَواءَ له % | للْمَرءِ صَحِيحًا صَائِبَ القُحَمِ ) % | | يقول : إذا تَقَحَّمَ فِي أَمْرٍ لم يَطِشْ ولم | يُخْطِئْ . وقال ابنُ الأعْرَابِيِّ في قَوْلِهِ : | % ( * قَوْمٌ إذَا حَارَبُوا فِي حَرْبِهِم قُحَمُ * % ) % | قال : إقدَامٌ وجُرْأَة وتَقَحُّمٌ . | | وأَنشَدَ ابنُ الأَعْرابِيّ قَولَ عائِذِ بنِ | مُنْقِذ العَنْبَرِيِّ : | % ( * تُقَحِّمُ الرَّاعِي إذا الرَّاعِي أَكَب * % ) % | فسَّره فقال : تُقَحِّمُ : لا تَنْزِلُ المَنَازِلَ ، ولكن | تَطْوِي فتُقَحِّمُه مَنْزِلاً مَنْزِلاً ، يَصِفُ إبِلاً . | | وقَولُه : | % ( * مُقَحِّم الرَّاعِي ظَنُونَ الشِّربِ * % ) % | يَعنِي : أنه يَقْتَحِم مَنْزِلاً بَعْدَ مَنْزِلٍ يَطْوِيهِ | فلا يَنْزِلُ فيه ، وقوله :   طَنُونَ الشِّرْبِ   ، | أي : لا يَدْرِي أَبِهِ مَاءٌ أَمْ لاَ . | | وقَحَمَتْهُمْ سَنَةٌ جَدْبَةٌ تَقْتَحِمُ عَلَيْهم . | | وقد أَقْحَمُوا بِفَتْحِ الهَمْزَةِ عن ثَعْلَبٍ ، | وقُحِّمُوا تَقْحِيمًا ، بالضَّمِّ فانْقَحَمُوا : | أُدْخِلُوا بِلاَدَ الرِّيفِ هَرَبًا من الجَدْبِ . | | وأَقْحَمَتْهُمْ السَّنَةُ الحَضَرَ ، وفي الحَضَرِ : | أدْخَلَتْهُمْ إِيَّاهُ . وفي الحَدِيثِ :   أَقْحَمَتِ | السَّنَةُ نَابِغَةَ بَنِي جَعْدَةَ   ؛ أَيْ : أَخْرَجَتْهُ | مِنَ البَادِيَةِ ، وأَدْخَلَتْهُ الحَضَرَ . | | والقُحْمَةُ ، بِالضَّمِّ : رُكُوبُ الإِثْم ، عن | ثَعْلَب . | | واقْتَحَم فَرسَه النَّهْرَ : أدْخَلَه . | | وَبَعِيرٌ مُقْحَمٌ ، كَمُكْرَمٍ : إذا كَانَ | يَذْهَبُ في المَفَازَة بلا مُسِيمٍ ولا سَائِق ، | قال ذُو الرِّمَّةِ : | % ( أو مُقْحَمٌ أَضْعَفَ الإِبْطَانَ حَادِجُه % | بالأَمْسِ فاستَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ ) % | | شَبَّهَ بِهِ جَنَاحَيِ الظَّلِيمِ . | | وقَوْلُه أَنْشَدَه ابنُ الأَعْرابِيِّ : |

| % ( مِنَ النَّاسِ أَقوامٌ إِذَا صَادَفُوا الغِنَى % | تَولَّوْا وقَالُوا للصَّدِيقِ وقَحَّمُوا ) % | | فَسَّره فَقالَ : أغْلَظُوا عَلَيه وجَفَوْه . | | والمِقْحَامُ : المِقْدَامُ في الأُمُورِ بِغَيْرِ تَثَبُّتٍ ، | وهُو مَجَازٌ . | | وفُلانٌ فيه مُقْتَحَمٌ : إذا كَانَ من ذَوِي | المُرُوءَة . | | والقَحْمَةُ : نهرُ أول حجر ، قاله | نَصْر . | | وقَحْمَةُ الشِّتاء : لُغَةٌ في الفَحْمَةِ ، وقد | ذُكِرَ في   ف ح م   . | | ويَقُولُونَ : هَذِهِ لَفْظَةٌ مُقْحَمَةٌ أي | زَائِدَةٌ . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : |

##### Türkçe

( **قَحَمَ** ) adam ( işte, **نَصَرَ** gibi ) **يَقْحُمُ** ( **قُحُومًا**: kendisini ona ansızın, düşünce olmaksızın attı )dır; bu mecazdır. Ve denildi: kendisini bir nehre yahut bir çukura attı. Ve denildi: **قَحَمَ** ancak şiirde tek başına gelmiştir.

( **وقَحَّمَه تَقْحِيمًا** ): onu işe, düşünce olmaksızın soktu. Âişe hadîsinde: “Zeyneb ona doğru **تَقَحَّمُ** ederek geldi”; yani: onun sövmesine maruz kalır, ve onda onun üzerine girer; sanki ona, sağlamca araştırmaksızın sövmeye gelmiş gibidir.

( **وأَقْحَمْتُه فانقَحَمَ واقْتَحَمَ** ), ve bu ikisi **قَحَم**’dan daha fasîhtir. Hadîste: “Ben sizi ateşten alıkoymak için kuşaklarınızdan tutuyorum, siz ise onun içine **تَقْتَحِمُونَ** ediyorsunuz”; yani: onun içine düşüyorsunuz. Ali hadîsinde: “Kim cehennemin köklerine **أَنْ يَتَقَحَّمَ** etmekten hoşlanırsa, dede hakkında hükmetsin”; yani: onun azabının büyüklerine kendisini atar. Yüce dedi ki: “**فلا اقتحم العقبة**”; sonra onun **اقْتِحام**ını açıklayıp dedi ki: “**فك رقبة أو إطعام**”.

( **والقَحْمَةُ**: Yemen’de bir yer adı ) Tihâme’de büyük, meşhur(udur).

( ve ) **القُحْمَةُ** ( zamme ile: şeyin içine dalma ) nüshalarda böyledir; doğrusu: yürüyüşte **الانْقِحَامُ**dır. Çoğulu: **قُحَمٌ**. Ondandır onun sözü:
% ( * لَمَّا رَأَيْتُ العَامَ عَامًا أَشْخَمَا * % ) %
% ( * كَلَّفْتُ نَفْسِي وصِحَابِي قُحَمَا * % ) %

( ve ) **القُحْمَةُ**: ( helâk ve kıtlık, ve ) ayrıca: ( şiddetli yıl ); çoğulu: **قُحَمٌ**. Bunu Ebû Zeyd el-Kilâbî söyledi. Denilir: “A‘râba **القُحْمَةُ** isabet etti”, onlara kıtlık isabet ettiğinde; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve denildi: A‘râbın **قُحْمَةُ**si: onlara yılın isabet edip onları helâk etmesidir; işte bu, onun onlara **تَقَحَّمُ** etmesidir; yahut: onların rîf beldelerine **تَقَحُّمُ** etmeleridir.

( **وقُحَمُ الطَّرِيقِ** , **صُرَدٍ** gibi: onun zorlukları )dır; ve o, ondan yolcuya zor gelen şeydir.

( ve ) **القُحَمُ** ( aydan: sonundaki üç gece )dir; çünkü ay, güneşe yaklaşmasında **قَحَمَ** etti.

( **وقَحَّمَتْهُ الفَرَسُ تَقْحِيمًا**: onu yüzüstü attı ) dedi ki:
% ( * يُقَحِّمُ الفَارِسَ لَوْلاَ قَبْقَبُهْ * % ) %
( **كَتَقَحَّمَتْ بِهِ** ) ve bu, onunla azıp da başını zapt etmediğinde olur. Ve bazen onu bir çukura savurur, yahut onunla düşürür. Râciz dedi ki:
% ( * أقولُ والنَّاقَةُ بِي تَقَحَّمُ * % ) %
% ( * وأَنَا مِنْها مُلْكَئِزٌّ مُعْصِمُ * % ) %
% ( * ويْحَكِ مَا اسْمُ أُمِّهَا يَا عَلْكَمُ * % ) %
Denilir: deve, binicisiyle azarak **تَقَحَّمَتْ** ettiğinde, başını zapt edemez; onun, annesinin adını söylediğinde durduğu(ndan dolayıdır).

Ve **عَلْكَمُ**: bir devenin adıdır. Ömer hadîsinde: “Ona girdi, yanında sırtını dürten siyah bir oğlancık vardı; dedi: bu [oğlan] nedir? dedi: deve bu gece benimle **تَقَحَّمَتْ** etti”; yani: beni attı.

( ve ) mecazdan: ( **اقْتَحَمَه**: onu küçümsedi ) ve hor gördü. Ondandır Ümmü Ma‘bed hadîsi, Peygamberin—Allah Teâlâ’nın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—vasfında: “Kısalıktan dolayı bir göz onu **تَقْتَحِمُه** etmez”; yani: onu küçümseyerek ondan başkasına geçmez. Vasıflayan, onun kısalığından dolayı onu küçük görmediğini ve horlamadığını murad etti.

( ve ) **اقْتَحَمَ** ( yıldız ): ( kayboldu ) ve düştüğünde. Ebû’n-Necm dedi ki:
% ( أُراقِبُ النَّجْمَ كَأَنِّي مُولَعٌ %
بِحَيْثُ يَجْرِي النَّجمُ حَتَّى يَقْتَحِمْ ) %
Yani: düşer.

( **والمُقْحَمُ** , **مُكَرَمٍ** gibi: zayıf )tır. Zayıflığa nisbet edilen her şey **مُقْحَمٌ**dır. Ondandır el-Ca‘dî’nin sözü:
% ( * عَلَوْنَا وَسُدْنَا سُؤدَدًا غَيْرَ مُقْحَمِ * % ) %
Bunun ve benzerinin aslı **المُقْحَمِ**dendir: bir yılda bir dişten bir dişe geçen kimsedir.

( ve ) **المُقْحَمُ**: ( deve )dir; ( bir yılda iki yaşına girip dört yaşına giren ) ( böylece **فَيُقْحِمُ** eden )dir. Bazı nüshalarda: **فَيَقْتَحِمُ** ( bir dişi bir diş üzerine ) vaktinden önce. Bu, ancak iki ihtiyarın yavrusu yahut kötü beslenmiş olan için olur. Ezherî dedi ki: dişlerini bir yılda döktüğünde o: **مُقْحَمٌ**dur. Dedi ki: bu, ancak iki ihtiyarın yavrusu için olur. İbn Berrî, Ömer b. Lece’ için inşâd etti:
% ( * وكُنْتُ قَدْ أَعْدَدْتُ قَبْلَ مَقْدَمِي * % ) %
% ( * كَبْداءَ فَوْهَاءَ كَجَوْزِ المُقْحَمِ * % ) %
Ve **الكَبْدَاءَ** ile murad etti: ortası büyük bir değirmen taşı. Ve deve **أُقْحِمَ** edilmiştir: ulaşmadığı bir dişe geldiğinde.

| Sanki bir **رَبَاعٍ**’ın cisminde olur da o **ثَنِيٌّ** iken şöyle denir: | **رَبَاعٌ**; büyüklüğünden dolayı. Yahut bir **ثَنِيٌّ**’ın cisminde olur da o | **جَذَعٌ** iken şöyle denir: **ثَنِيٌّ**; bu sebeple de. Ve denildi ki: | **المُقْحَمُ** **الحِقُّ** ve **الحِقِّ**’in üstüdür; henüz **يَبْزُلْ** olmamış olanlardandır. | | (Ve **الأَعْرَابِيُّ**:) **المُقْحَمُ**: | **البَرِّ**’de yetişip büyüyen kimsedir.) Ve bazı nüshalarda: **في البَدْوِ** | ve **الفَلَوَاتِ**’ta; onlardan ayrılmamıştır. | | (**القَحْمُ**: yaşı pek çok büyük olan.) Ve | Ya‘kūb, onun **مِيم**’inin **قَحْبٍ**’ın **يَاء**’sından بدل olduğunu iddia etti. | Ve denildi ki: o, **المُسِنِّ**’in üstündedir; **القَحْرِ** gibi. Dedi ki | Ru’be: | % ( * Ben **قَحْمًا** gördüm; saçardı da büsbütün aklaştı * % ) % | % ( * Üzerine zaman uzadı da büsbütün ihtiyarladı * % ) % | | Ve Ebû ‘Amr dedi ki: **القَحْمُ**: | develerden büyük olan. Adam ona benzetilse câiz olur. **القَحْرُ** | da onun gibidir. Ebû’l-‘Ameysel dedi ki: **القَحْمُ**: yaşı onu | **اقْحَمَتْهُ** olan kimsedir; onu vaktinden önce ihtiyarlamış görürsün, | ihtiyarlık vaktinden başka bir vakitte. Dedi ki recez söyleyen: | % ( * Ben, her ne kadar “büyük, **قَحْمُ**” deseler de * % ) % | % ( * Bende bir **حُداءٌ** var; **زَجَلٌ** ve **نَهْمُ** * % ) % | Ve **النَّهْمُ**: develeri sürme (azarlama)dır. Ve **الصِّحاح**’ta: | **القَحْمُ**: ihtiyar, yaşlı şeyh; **القَحْلِ** gibi. | Ve hadiste: “Bana bir hizmetçi ara; | **قَحْمًا** **فَانِيًا** da olmasın, küçük **ضَرَعا** da.” | (**كَالقَحُومِ**; o ise **قَحْمَةٌ**’dir.) Ancak burada | ıstılahına muhalefet etti; **القَحُوم**’un tesniye edildiği anlaşılmasın diye. | **القَحْمَةُ** ise koyundan ve başkasından yaşlı olan dişidir; | **القَحْبةِ** gibi. | | (İsim: **القَحَامَةُ** ve **القُحُومَةُ**.) Ve bunlar | (fiilsiz masdarlardır); yani: onların fiilleri yoktur. | | (**قَحَمَ المَفَاوِزَ**) ve menzilleri, (**كَمَنع**) | **قَحْمًا**: (onları kat etti de onlarda konaklamadı.) | | (Ve) **قَحَمَ** (**إِلَيْه**) **يَقْحَمُ**: (yaklaştı). Ondandır: | ayın sonunun üç gecesi için **القُحَمُ**; daha önce geçtiği gibi. | | (**وأسوَدُ قاحِمٌ**): şiddetli siyahlık; şu gibi: | (**فاحِم**.) |

| | (**ومَحَالَةٌ قَحُومٌ**) yani: (hızlı | inişli). | | (**واقْتَحَمَ المَنْزِلَ**) **اقْتِحَامًا**: (ona saldırdı/bastı). | | (Ve) **اقْتَحَمَ** (aygır **الفَحْلُ** **الشَّوْلَ**’a: onlara saldırdı; | onlara salıverilmeden, o hâlde o: **مِقْحَامٌ**’dır.) | Çoğulu: **مَقَاحِيمُ**. Ezherî dedi ki: bu, | aygırların sıfatındandır. **الإِقْحَامُ**: | aceleyle salıvermedir. | | (**الأَقْحِمَةُ**: **الأَفْحِمَةُ**.) Ve bazı | nüshalarda: **الأَقْمِحَة**. | | (**وقَحْمٌ**: isimdir) bir | adamın. | | (**وأُقْحِمَ أَهْلَ البَادِيَةِ**; hemzenin dammesiyle) eğer | (kıtlığa düşerler de kır’a inerlerse). | | (**وأَقْحَمَ فَرَسَهُ النَّهْرَ**) **إقْحَامًا**: (onu soktu) | onunla. Ve her neyi bir şeye sokarsan, onu ona **أَقْحَمْتَهُ** etmiş olursun; | ve onu onun içine **أَقْحَمْتَهُ**. | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **المُقْحِماتُ**: büyük günahlardır; | sahiplerini ateşe sokar. | | Ve **تَقَحَّم**: ilerledi. Cerîr dedi ki: | % ( Atları yüklenenler onlardır; ta ki **تَقَحَّمَتْ** % | dizginleri ve yeleleri dalgaça arttı ) % | | **القُحَمُ**, **كَصُرَدٍ**: büyük, meşakkatli işlerdir; | her bir kimsenin binmediği (girişmediği) şeylerdir. | | Husumetin de **قُحَمٌ**’ı vardır; yani: o, sahibini | istemediği şeye sürükleyip sokar. Bir tanesi: | **قُحْمَةٌ**’dir. Aslı **الاقْتِحَامِ**’dandır. Zü’r-Rumme dedi ki, | develeri ve yürüyüşten karşılaştıkları şiddeti, ta ki | yavrularını düşürsünler diye, vasfederken: | % ( Yavrularla atarlar yahut onları yüklenirler % | **قُحَمٍ** üzerinde; çöl ile su başları arasında ) % | | Şemir dedi ki: işlerden her zor olan, | çetin müşkillerden, savaşlardan ve borçlardan; işte onlar **قُحَمٌ**’dır. | Ve Ru’be’den şu beyiti okuttu: | % ( * Borcun **قُحِمَ**’inden ve ihsanların azlığından * % ) % | Dedi ki: borcun **قُحَمُ**’ı: onun çokluğu ve meşakkatidir. Ve dedi ki | Sâ‘ide b. Cu’eyye: |

| % ( Ve ak saç, uğursuz bir hastalıktır; ona deva yoktur % | kişi için; sağlam iken, **القُحَمِ**’e isabet eden ) % | | Yani der ki: bir işe **تَقَحَّمَ** ettiğinde şaşırmadı ve | hata etmedi. Ve İbnü’l-A‘râbî onun sözü hakkında dedi ki: | % ( * Bir kavim; savaşlarında savaştıklarında **قُحَمُ**’dur * % ) % | Dedi ki: atılganlık, cesaret ve **تَقَحُّم**. | | İbnü’l-A‘râbî, Âiz b. | Munkız el-‘Anberî’nin sözünü okuttu: | % ( * Çoban yüzüstü düştüğünde, çobanı **تُقَحِّمُ** eder * % ) % | Onu tefsir etti de dedi ki: **تُقَحِّمُ**: menzillere inmez; fakat | kat eder de onu menzil menzil **تُقَحِّمُ** eder; develeri vasfeder. | | Ve onun sözü: | % ( * Çobanı **مُقَحِّم**; su içmeye dair **ظَنُونَ** * % ) % | Yani: bir menzilden sonra bir menzile **يَقْتَحِم** eder; onu kat eder | de onda konaklamaz. Ve onun sözü: **طَنُونَ الشِّرْبِ**; | yani: onda su var mı yok mu bilmez. | | **قَحَمَتْهُمْ** kıt bir yıl; onların üzerine **تَقْتَحِمُ** eder. | | Ve Sa‘leb’den: **أَقْحَمُوا** hemzenin fethasıyla; | ve **قُحِّمُوا** **تَقْحِيمًا**, damme ile; böylece **فانْقَحَمُوا**: | kır beldelerine sokuldular; kıtlıktan kaçış olarak. | | Ve yıl onları şehre **أَقْحَمَتْ** etti; ve şehirde: | onları ona soktu. Ve hadiste: “**أَقْحَمَتِ** | yıl, Nâbiğa Benî Ca‘de’yi”; yani: onu | bedevîlikten çıkardı ve onu şehre soktu. | | **القُحْمَةُ**, damme ile: günaha binmek; | Sa‘leb’den. | | **واقْتَحَم** atını nehri: onu soktu. | | **وَبَعِيرٌ مُقْحَمٌ**, **كَمُكْرَمٍ**: eğer | çorak yerde otlatıcı ve sürücü olmaksızın giderse. | Zü’r-Rumme dedi ki: | % ( Yahut **مُقْحَمٌ**; semeri dün karınları zayıflatmış % | da iki heybe ve semer geri kalmış ) % | | Onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. | | Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî onu okuttu: |

( İnsanlardan birtakım kavimler vardır ki, zenginliğe rastladıkları zaman )
yüz çevirdiler ve dosta söylediler ve **وقَحَّمُوا**.

Onu açıkladı da şöyle dedi: Ona karşı kabalaştılar ve ona karşı katı davrandılar.

**والمِقْحَامُ**: işlerde, sağlamca yerleşik bir kanaat olmaksızın atılgan olan;
ve bu, mecazdır.

Ve falan kimsede **مُقْتَحَمٌ** vardır: eğer
mürüvvet sahiplerinden ise.

**والقَحْمَةُ**: ilk taşın nehri; bunu
**نَصْر** söyledi.

**وقَحْمَةُ الشِّتاء**: **الفَحْمَةِ** hakkında bir lugattır; ve gerçekten
**ف ح م** içinde zikredilmiştir.

Ve derler ki: Bu, **لَفْظَةٌ مُقْحَمَةٌ**’dir; yani
fazladır.

[ ] Ve kendisine istidrâk olunan şeylerdendir:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

١
1 قحم نَفْسَهُ فِى الأُمُورِ ذ and فيها ↓ تقحمّ and ↓ اقتحم He entered into affairs without consideration. (A.)

تَقَحَّمَ
5 تَقَحَّمَ ذ He experienced dearth, drought, or sterility. See an ex. voce تَبِعَةٌ. ― -b2- تَقَحَّمَ فِى الأَمْرِ بِلاَ رَوِيَّةٍ [He plunged, or rushed, into the affair without consideration]. (K, * TA in art. علط.) See 1. ― -b3- تَقَحَّمَ: see تَدَلَّثَ.

اـِقْتَحَمَ
8 اـِقْتَحَمَ ذ . See 1. ― -b2- Said of a young camel: see voce بُلَعٌ. ― -b3- اِقْتَحَمَ الغَمَراَتِ: see 1 in art. خوض. And اقتحم العَقَبَةَ: see عَقَبَةٌ.

قَحْمَةٌ
قَحْمَةٌ ذ , like قَحْبَةٌ, An old woman. See قَحْبٌ.

مُقْحَمٌ
مُقْحَمٌ ذ Redundant; pleonastic; foisted in: applied to a word and to a letter. ― -b2- حَرْفٌ مَقْحَمَةٌ A letter inserted without reason. مُقْحَمَةٌ is also applied in like manner to a word. [In a copy of the S, in art. بهت, I find it written مُقْحِمَةٌ]: i. q. زَائِدَةٌ. (TA in art. بهت.)

##### Türkçe

١
1 **قحم** **نَفْسَهُ فِى الأُمُورِ** ذ ve onun içinde ↓ **تقحمّ** ve ↓ **اقتحم**: İşlere düşüncesizce girdi. (A.)

**تَقَحَّمَ**
5 **تَقَحَّمَ** ذ: Kıtlık, kuraklık veya kısırlık yaşadı. **تَبِعَةٌ** maddesinde bir örneğe bak. ― -b2- **تَقَحَّمَ فِى الأَمْرِ بِلاَ رَوِيَّةٍ** [İşe düşüncesizce daldı yahut atıldı]. (K, * TA, **علط** maddesinde.) 1’e bak. ― -b3- **تَقَحَّمَ**: **تَدَلَّثَ**’a bak.

**اـِقْتَحَمَ**
8 **اـِقْتَحَمَ** ذ. 1’e bak. ― -b2- Genç bir deve yavrusu hakkında söylenir: **بُلَعٌ** maddesine bak. ― -b3- **اِقْتَحَمَ الغَمَراَتِ**: **خوض** maddesinde 1’e bak. Ve **اقتحم العَقَبَةَ**: **عَقَبَةٌ**’ye bak.

**قَحْمَةٌ**
**قَحْمَةٌ** ذ, **قَحْبَةٌ** gibi: Yaşlı bir kadın. **قَحْبٌ**’a bak.

**مُقْحَمٌ**
**مُقْحَمٌ** ذ: Fazlalık; pleonastik; araya sokulmuş: bir kelimeye ve bir harfe uygulanır. ― -b2- **حَرْفٌ مَقْحَمَةٌ** Sebepsiz yere sokulmuş bir harf. **مُقْحَمَةٌ** aynı şekilde bir kelimeye de uygulanır. [S’nin bir nüshasında, **بهت** maddesinde, onu **مُقْحِمَةٌ** yazılmış buluyorum]: yani **زَائِدَةٌ**. (TA, **بهت** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَحَمَ
قَحَمَ U ( n. ac. قُحُوْم 27 )
a.  [ Fī ], Rushed blindly, headlong into.

b.  A ( n. ac. قَحْم 1 ), Plunged into ( desert ).

c.  [ Ila ], Approached, neared.

قَحَّمَ
قَحَّمَ II
a.  [ acc. &  Fī ], Caused to rush, plunge into.

b.  Threw off ( rider: horse ).

أَقْحَمَ
أَقْحَمَ IV ,
a.  see II (a) .

b.  Spurred into.

c.  [ pass. ], Emigrated, fled.

تَقَحَّمَ
تَقَحَّمَ V ,
a.  Dashed, plunged into.

b.  [ Bi ], Threw off ( rider ).

اِنْقَحَمَ
اِنْقَحَمَ VII ,
a.  see I (a) .

اِقْتَحَمَ
اِقْتَحَمَ VIII
a.  [ acc. or Fī ],  see I (a) .

b.  Disdained, despised.

قَحْم
قَحْم 1 ,  قَحْمَة 1t , ( pl. قِحَاْم 23 ),
a.  Old, decrepit.

قُحْمَة
قُحْمَة 3t , ( pl. قُحَم 9 ),
a.  Rash, reckless, dangerous undertaking.

b.  Year of dearth.

قُحَم
قُحَم 9 ,
a.  Dangers, perils, difficulties ( of the way ).

قَحَاْمَة
قَحَاْمَة 22t ,
a.  Decrepitude.

قَحُوْم
قَحُوْم 26 ,
a.  Decrepit.

b.  Revolving rapidly ( wheel ).

قُحُوْمَة
قُحُوْمَة 27t ,
a.  see 22t .

مَقَاْحِمُ
مَقَاْحِمُ 44 ,
a.  Dangerous places.

مِقْحَاْم
مِقْحَاْم 45 , ( pl. مَقَاْحِيْمُ 65 ),
a.  Rash, reckless, fool-hardy; desperado.

أَسْوَد قَاحِم
أَسْوَد قَاحِم
a.  Intensely black, deep black.

##### Türkçe

**قَحَمَ**
**قَحَمَ** U ( n. ac. **قُحُوْم** 27 )
a.  [ Fī ], Körlemesine, baş aşağı içine atıldı.

b.  A ( n. ac. **قَحْم** 1 ), (çöle) daldı.

c.  [ Ila ], Yaklaştı, yakına geldi.

**قَحَّمَ**
**قَحَّمَ** II
a.  [ acc. &  Fī ], (birini) koşturdu, içine daldırdı.

b.  (biniciyi: at) üzerinden attı.

**أَقْحَمَ**
**أَقْحَمَ** IV ,
a.  II (a)’ya bak.

b.  (atı) içine sürdü.

c.  [ pass. ], Hicret etti, kaçtı.

**تَقَحَّمَ**
**تَقَحَّمَ** V ,
a.  Atıldı, içine daldı.

b.  [ Bi ], (biniciyi) üzerinden attı.

**اِنْقَحَمَ**
**اِنْقَحَمَ** VII ,
a.  I (a)’ya bak.

**اِقْتَحَمَ**
**اِقْتَحَمَ** VIII
a.  [ acc. or Fī ], I (a)’ya bak.

b.  Küçümsedi, hor gördü.

**قَحْم**
**قَحْم** 1 ,  **قَحْمَة** 1t , ( pl. **قِحَاْم** 23 ),
a.  Yaşlı, kocamış.

**قُحْمَة**
**قُحْمَة** 3t , ( pl. **قُحَم** 9 ),
a.  Atılgan, pervasız, tehlikeli girişim.

b.  Kıtlık yılı.

**قُحَم**
**قُحَم** 9 ,
a.  (yolun) tehlikeleri, riskleri, güçlükleri.

**قَحَاْمَة**
**قَحَاْمَة** 22t ,
a.  Kocamışlık.

**قَحُوْم**
**قَحُوْم** 26 ,
a.  Kocamış.

b.  Hızla dönüp duran (tekerlek).

**قُحُوْمَة**
**قُحُوْمَة** 27t ,
a.  22t’ye bak.

**مَقَاْحِمُ**
**مَقَاْحِمُ** 44 ,
a.  Tehlikeli yerler.

**مِقْحَاْم**
**مِقْحَاْم** 45 , ( pl. **مَقَاْحِيْمُ** 65 ),
a.  Atılgan, pervasız, gözü kara; çaresiz haydut.

**أَسْوَد قَاحِم**
**أَسْوَد قَاحِم**
a.  Son derece siyah, koyu siyah.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قحم
قَحَمَ - يَقْحَمُ - اقْتَحَمَ - يَقْتَحِمُ - مُقْتَحِم
قَحَمَ - يَقْحَمُ + كائن + شيئاً: دفع شيئاً أو كائناً من خلال فتحة ضيقة إلى داخل مكان أو شيء
اقْتَحَمَ - يَقْتَحِمُ: على وزن" افتعل " من " قَحَمَ - يَقْحَمُ ": يقوم بفعل " قَحَمَ - يَقْحَمُ " بشكل ذاتي: يقحم نفسه بنفسه: يُدخِل نفسه بنفسه من خلال فتحة ضيقة إلى داخل شيء
مُقْتَحِم: اسم فاعل صفة مشبهة من " اقْتَحَمَ - يَقْتَحِمُ "
واللفظ ينتمي إلى  مجموعة ألفاظ " إدخال شيء في شيء آخر بالوخز والغرز والشك"، وهي:
طَعَنَ - يَطْعَنُ (طَعَنَ - يَطْعُنُ)، قَحَمَ - يَقْحَمُ، رَكَزَ - يَرْكُزُ (رَكَزَ - يَرْكِزُ)، رَمَحَ - يَرْمَحُ، شَاكَ - يَشوْكُ، زَجَّ - يَزُجُّ
اقتحم - مقتحم
 	﴿هذا فوج مقتحم معكم لا مرحبا بهم إنهم صالوا النار(59)﴾ ص ﴿فلا اقتحم العقبة(11)﴾ البلد
مختار الصحاح
● [قحم] ق ح م: قَحَمَ في الأمر رمى بنفسه فيه من غير روية وبابه خضع و أقْحَمَ رسه النهر فانْقَحَمَ أي أدخله فدخل وفي الحديث ﴿أقحم يا بن سيف الله﴾ و أقْتَحَمَ الفرس النهر دخله و تَقْحيمُ النفس في الشيء إدخالها فيه من غير روية
الراغب
قحم
- الاقتحام: توسط شدة مخيفة. قال تعالى: }فلا اقتحم العقبة﴿[البلد/11]،﴾هذا فوج مقتحم{ [ص/59]، وقحم الفرس فارسه: توغل به ما يخاف عليه، وقحم فلان نفسه في كذا من غير روية، والمقاحيم: الذين يقتحمون في الأمر، قال الشاعر:
- 363 - مقاحيم في الأمر الذي يتجنب
(لم أجده)
ويروى: يتهيب.
ملخص اللسان:
1.    قَحَمَ الرَّجُلُ في الأَمرِ يَقْحُم قُحوماً واقتَحَمَ وانْقَحَم، وهما أَفصح: رَمَى بنفسه فيه من غير رَوِيَّةٍ، وقيل: رَمى بنفسه في نهر أو وَهْدةٍ أو في أَمر من غير دُرْبةٍ،وتَقْحِيمُ النفْسِ في الشيء: إدخالها فيه من غير رَويَّة.
2.    وقَحَمَ إليه يَقْحَم: دَنا.
3.      التَّقحُّم التقدُّم والوُقوعُ في أُهْوِيّة وشدّة بغير روية ولا تثبت؛
4.    وأَنتم تقْتَحِمُون فيها أي تقَعُونَ فيها.
5.    القَحْم: الكبير المُسنّ، القَحْمُ الذي قد أَقحَمَتْه السِّنُّ، تراه قد هَرِمَ من غير أوان الهَرَم؛
6.    واقتحمَ النجمُ إذا غاب وسَقط؛
7.    والقُحَمُ: الأُمور العِظام التي لا يَركبها كل أَحد.
8.    كل شاقّ صَعْب من الأُمور المُعضِلة والحروب والديون فهي قُحَم؛
9.    وقُحَمُ الطريق: ما صَعُبَ منها.
10.           واقْتَحَم المنزل: هَجَمه.
11.           والإقْحامُ: الإرْسال في عجلة.
12.           وقَحَم المنازل: طَواها؛
13.           وقَحَمَتهم سنة جدبة تقْتحِم عليهم وقد أَقْحَموا وأُقْحِموا؛ القُحْمة السنة الشديدة.
14.           والقُحمة: ركوب الإثْم؛
15.           والقُحمة: المهلكة ،
16.           لا تَقْتَحِمهُ عَين من قِصَر أي لا تتجاوَزُه إلى غيره احتقاراً له. وكل شيء ازْذَرَيْتَه فقد اقتحَمْتَه
لسان العرب
● - قحم: القَحْم: الكبير المُسنّ، وقيل: القَحْم فوق المسنّ مثل القَحْر؛      قال رؤبة:      رأَينَ قَحْماً شابَ واقْلَحَمّا،      طالَ عليه الدَّهْرُ فاسْلَهَمّا      والأُنثى قَحْمة، وزعم يعقوب أن ميمها بدل من باء قَحْبٍ. والقَحومُ:      كالقَحْم. والقَحْمة: المسنة من الغنم وغيرها كالقَحْبة، والاسم القَحامة      والقُحومة، وهي من المصادر التي ليست لها أَفعال. قال أبو عمرو: القَحْم      الكبير من الإبل ولو شبه به الرجل كان جائزاً؛ والقَحْرُ مثله. وقال أبو      العميثل: القَحْمُ الذي قد أَقحَمَتْه السِّنُّ، تراه قد هَرِمَ من غير      أوان الهَرَم؛ قال الراجز:      إني، وإنْ قالوا كَبيرٌ قَحْمُ،      عِندي حُداءٌ زَجَلٌ ونَهْمُ      والنَّهْم: زَجر الإبل. الجوهري: شيخ قَحْمٌ أي هِمٌّ مثل قَحْل. وفي      حديث ابن عُمر: ابْغِني خادماً لا يكون قَحْماً فانِياً ولا صغيراً      ضَرَعاً؛ القَحْم: الشيخُ الهِمُّ الكبير. وقَحَمَ الرَّجُلُ في الأَمرِ يَقْحُم      قُحوماً واقتَحَمَ وانْقَحَم، وهما أَفصح: رَمَى بنفسه فيه من غير      رَوِيَّةٍ، وقيل: رَمى بنفسه في نهر أو وَهْدةٍ أو في أَمر من غير دُرْبةٍ،      وقيل: إنما جاءت قَحَمَ في الشِّعر وحده. وفي الحديث: أَقْحِمْ يا ابنَ      سيفِ الله. قال الأزهري: وفي الكلام العام اقْتَحَم.      وتَقْحِيمُ النفْسِ في الشيء: إدخالها فيه من غير رَويَّة. وفي حديث      عائشة: أَقبلت زَيْنبُ تَقَحَّمُ لها أي تَتَعرَّضُ لشتمها وتدخل عليها فيه      كأنها أَقبلت تشتُمها من غير رويّة ولا تثَبُّت. وفي الحديث: أنا آخِذٌ      بحُجَزِكم عن النار وأَنتم تقْتَحِمُون فيها أي تقَعُونَ فيها. يقال:      اقْتَحَم الإنسانُ الأمرَ العظيم وتقَحَّمَه؛ ومنه حديث عليّ، رضي الله عنه:      مَنْ سَرَّه أن يتَقَحَّم جرَاثِيمَ جهنم فلْيَقْضِ في الجَدِّ أي يرمي      بنفسه في مَعاظِم عذابها. وفي حديث ابن مسعود: مَنْ لَقِيَ الله لا يُشرك      به شيئاً غَفر له المُقْحِماتِ أي الذنوبَ العِظامِ التي تُقْحِمُ      أَصحابها في النار أي تُلقيهم فيها. وفي التنزيل: فلا اقْتَحَم العقبةَ؛ ثم فسر      اقْتِحامَها فقال: فَكَّ رقَبةً أَو أَطْعَمَ، وقرئ: فَكُّ رقبةٍ أَو      إطْعامٌ، ومعنى فلا اقتحمَ العقبة أي فلا هو اقتحم العقبة، والعرب إذا نفت      بلا فِعْلاً كررتها كقوله: فلا صَدَّق ولا صَلَّى، ولم يكررها ههنا      لأَنه أَضمر لها فعلاً دل عليه سياق الكلام كأَنه قال: فلا أَمن ولا      اقْتَحَمَ العقبة، والدليل عليه قوله: ثم كان من الذين آمنوا. واقتحمَ النجمُ      إذا غاب وسَقط؛ قال ابن أَحمر:      أُراقِبُ النجمَ كأَني مُولَع،      بحيْثُ يَجْْري النجمُ حتى يقْتَحِم      أي يسقط؛ وقال جرير في التقدم:      همُ الحامِلونَ الخَيلَ حتى تقَحَّمَت      قَرابِيسُها، وازدادَ مَوجاً لُبُودها      والقُحَمُ: الأُمور العِظام التي لا يَركبها كل أَحد. وللخصومة قُحَم      أَي أَنها تَقْحَمُ بصاحبها على ما لا يريده. وفي حديث عليّ، كرم الله      وجهه: أَنه وكَّلَ عبدَالله بن جعفر بالخُصومة، وقال: إن للخُصومةِ قُحَماً،      وهي الأُمور العظام الشاقة، واحدتها قُحْمةٌ، قال أَبو زيد الكلابي:      القُحَم المَهالك؛ قال أَبو عبيد: وأَصله من التَّقَحُّم، ومنه قُحْمة      الأَعْراب، وهو كله مذكور في هذا الفصل؛ وقال ذو الرمة يصف الإبل وشدة ما تلقى      من السير حتى تُجْهِض أَولادها:      يُطَرِّحْنَ بالأَوْلادِ أَو يَلْتَزمْنها،      على قُحَمٍ، بينَ الفَلا والمَناهِل      وقال شمر: كل شاقّ صَعْب من الأُمور المُعضِلة والحروب والديون فهي      قُحَم؛ وأَنشد لرؤْبة:      مِنْ قُحَمِ الدَّيْنِ وزُهْدِ الأَرْفاد      قال: قُحَمُ الدين كثرته ومَشقَّته؛ قال ساعدة بن جؤية:      والشَّيْبُ داءٌ نَحِيسٌ، لا دواءَ له      للمَرءِ كان صََحيحاً صائِبَ القُحَمِ      يقول: إذا تقَحَّمَ في أَمر لم يَطِش ولم يُخْطِئ؛ قال: وقال ابن      الأَعرابي في قوله:      قومٌ إذا حارَبوا، في حَرْبِهم قُحَمُ      قال: إقدام وجُرأَة وتقَحُّم، وقال في قوله: مَن سرَّه أَن يتَقَحَّم      جَراثِيمَ جهنم؛ قال شمر: التَّقحُّم التقدُّم والوُقوعُ في أُهْوِيّة      وشدّة بغير روية ولا تثبت؛ وقال العجاج:      إذا كُلِي واقْتُحِمَ المَكْلِيُّ      يقول: صُرِعَ الذي أُصِيبت كُلْيَتُه. وقُحَمُ الطريق: ما صَعُبَ منها.      واقْتَحَم المنزل: هَجَمه. واقْتَحم الفَحْلُ الشَّوْلَ: اهْتَجَمها من      غير أَن يُرْسَلَ فيها. الأَزهري: المَقاحِيمُ من الإبل التي تَقْتَحِم      فتَضْرب الشول من غير إرسال فيها، والواحد مِقْحام؛ قال الأزهري: هذا من      نعت الفُحول. والإقْحامُ: الإرْسال في عجلة. وبعير مُقْحَم: يذهب في      المفازة من غير مُسِيم ولا سائق؛ قال ذو الرمة:      أو مُقْحَم أَضْعفَ الإبْطانَ حادِجُه،      بالأَمْسِ، فاسْتَأْخَرَ العِدْلان والقتَبُ      قال: شبَّه به جَناحَي الظليم. وأَعْرابي مُقْحَم: نشأَ في البَدْو      والفَلوَات لم يُزايِلها. وقَحَم المنازل: طَواها؛ وقول عائذ بن منقذ      العَنْبري أَنشده ابن الأَعرابي:      تُقَحِّم الرَّاعي إذا الراعي أَكَبُّ      فسره فقال: تُقَحِّمُ لا تَنزِل المَنازل ولكن تَطوي فتُقَحِّمُه منزلاً      منزلاً يصف إبلاً؛ وقوله:      مُقَحِّم الرَّاعي ظَنُونَ الشِّرْبِ      يعني أَنه يقتحم منزلاً بعد منزل يَطْوِيه فلا ينزل فيه، وقوله ظَنونَ      الشِّرب أي لا يدري أَبه ماء أم لا.      والقُحْمة: الانْقِحام في السير؛ قال:      لمَّا رأَيتُ العامَ عاماً أَسْحَما،      كَلَّفْتُ نفْسي وصِحابي قُحَما      والمُقْحَم، بفتح الحاء: البعير الذي يُرْبِعُ ويُثْني في سنة واحدة      فيَقتحِم سناً على سن قبل وقتها، ولا يكون ذلك إلا لابن الهَرِمَيْن أَو      السَّيِّءِ الغذاء. الأَزهري: البعير إذا أَلقَى سِنَّيْه في عام واحد فهو      مُقْحَم، قال: وذلك لا يكون إلاَّ لابن الهَرِمَين؛ وأَنشد ابن بري لعمرو      بن لجإٍ:      وكنتُ قد أَعْدَدْتُ، قَبْلَ مَقْدَمي،      كَبْداء فَوْهاء كجَوْزِ المُقْحَمِ      وعنى بالكَبداء مَحالة عظيمة الوَسَط. وأُقْحِمَ البعير: قُدِّم إلى سن      لم يبلغها كأَن يكون في جِرْم رَباعٍ وهو ثَنِيٌّ فيقال رَباعٌ لعِظَمِه،      أَو يكون في جرم ثنيّ وهو جَذَعٌ فيقال ثني لذلك أَيضاً، وقيل:      المُقْحَم الحِقُّ وفوق الحِقِّ مما لم يَبْزُل. وقُحْمة الأَعراب: أن تصيبهم      السنة فتُهْلِكَهم، فذلك تقَحُّمها عليهم أو تقَحُّمُهم بلاد الريف.      وقَحَمَتهم سنة جدبة تقْتحِم عليهم وقد أَقْحَموا وأُقْحِموا؛ الأُولى عن ثعلب،      وقُحِّموا فانْقَحَمُوا: أُدْخِلوا بلاد الريف هرباً من الجدب.      وأَقْحَمَتْهم السنةُ الحَضَرَ وفي الحَضر: أَدْخَلَتْهم إياه. وكلُّ ما أَدْخلتَه      شيئاً فقد أَقْحَمْتَه إياه وأَقْحَمْتَه فيه؛ قال:      في كلِّ حَمْدٍ أَفادَ الحَمْد يُقْحِمُها،      ما يُشْتَرَى الحَمْدُ إلا دُونَه قُحَمُ      الجوهري: القُحْمة السنة الشديدة. يقال: أَصابت الأَعرابَ القُحْمةُ إذا      أَصابهم قَحْط. وفي الحديث: أَقحَمَتِ السنةُ نابِغةَ بني جَعْدة أي      أَخرجَته من البادية وأَدخَلتْه الحضََر. والقُحمة: ركوب الإثْم؛ عن ثعلب.      والقُحمة، بالضم: المهلكة.      وأَسودُ قاحِمٌ: شديد السواد كفاحم.      والتَّقْحِيمُ: رَميُ الفرسِ فارسَه على وجهه؛ قال:      يُقَحِّمُ الفارِسَ لولا قَبْقَبُهْ      ويقال: تقَحَّمَتْ بفلان دابته، وذلك إذا ندَّت به فلم يَضْبِطْ رأْسَها      وربما طَوَّحت به في وَهْدة أَو وَقَصَتْ به؛ قال الراجز:      أَقولُ، والناقةُ بي تقَحَّمُ،      وأَنا منها مُكْلَئِزُّ مُعْصِمُ:      ويْحَكِ ما اسْمُ أُمِّها، يا عَلْكَمُ؟      يقال: إن الناقة إذا تقَحَّمت براكبها نادَّةً لا يَضْبِطُ رأْسها إنها      إذا سَمَّى أُمِّها وقفت. وعَلْكَم: اسم ناقة. وأَقْحَمَ فرسَه النهرَ      فانْقَحَم، واقْتَحم النهر أَيضاً: دخَله. وفي حديث عمر: أَنه دخلَ عليه      وعنده غُلَيِّمٌ أَسْودُ يَغْمِزُ ظَهرَه فقال: ما هذا الغلام؟ قال: إنه      تقَحَّمَتْ بي الناقةُ الليلةَ أَي أَلَقَتْني. والقُحْمةُ: الوَرْطةُ      والمَهْلكة. وقَحَمَ إليه يَقْحَم: دَنا.      والقُحَمُ: ثلاث ليال من آخر الشهر لأَن القمر قحَمَ في دُنُوِّه إلى      الشمس.      واقْتَحمَتْه عيني: ازْدَرَتْه، قال: وقد يكون الذي تَقْحَمُه عينُك      فترفعه فوق سنِّه لعِظَمه وحُسنه نحو أَن يكون ابن لَبُون فتظنه حِقّاً أو      جَذَعاً.      وفي حديث أُم معبد في صفة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لا      تَقْتَحِمهُ عَين من قِصَر أي لا تتجاوَزُه إلى غيره احتقاراً له. وكل شيء      ازْذَرَيْتَه فقد اقتحَمْتَه؛ أَراد الواصفُ أَنه لا تَسْتَصْغِرُه العينُ      ولا تَزْدَرِيه لقِصَرِه. وفلان مُقْحَمٌ أي ضعيف. وكلُّ شيء نُسِبَ إلى      الضعف فهو مُقْحَم؛ ومنه قول النابغة الجَعْدي:      عَلَوْنا وسُدنا سُودَداً غيرَ مُقْحَمِ      قال: وأَصل هذا وشبهه من المُقحم الذي يتحوَّل من سنّ إلى سنّ في سنة      واحدة؛ وقوله أَنشده ابن الأعرابي:      من الناسِ أَقْوامٌ، إذا صادَفوا الغِنى      توَلَّوْا، وقالوا للصَّديقِ وقَحَّمُوا      فسره فقال: أَغْلَظُوا عليه وجَفَوه.
مقاييس اللغة:
(قحم) القاف والحاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تورُّدِ الشيءِ بأدنى جفاءٍ وإقدام. يقال: قَحَمَ في الأمور قُحُوماً: رمَى بنفسه فيها من غير دُرْبة. وقُحَمُ [الطَّرِيق([4])]: مصاعبه. ويقال: إنَّ المَقاحِيمَ من الإبل: التي تقتحم الشَّوْلَ من غير إرسال. والقَحْم: البَعير يُثْنِي ويُرْبِعُ في سنةٍ واحدة، فيُقْحِم سِنَّاً على سنّ. وقَحَّم الفَرَسُ فارسَه على وجهه، إذا رَماه. ويقولون: "إنَّ للخُصومة قُحَماً" أي إنَّها تقحِّم بصاحبها على ما لا يَهواه. والقُحْمة: السَّنة تُقحِم الأعرابَ بلادَ الرِّيف.
القاموس المحيط:
قَحَمَ في الأمْرِ، كَنَصَرَ، قُحوماً رَمَى بنفسِه فيه فَجْأَةً بِلا رَوِيَّةٍ، وقَحَّمَهُ تَقْحِيماً، وأقْحَمْتُه فانْقَحَمَ واقْتَحَمَ. والقَحْمَةُ د باليَمنِ، وبالضم الاقْتحامُ في الشيءِ، والمَهْلَكَةُ، والسَّنَةُ الشَّديدةُ، والقَحْطُ.
وقُحَمُ الطَّرِيقِ، كصُردٍ: مَصاعِبُهُ، و من الشَّهْرِ: ثَلاثُ ليالٍ آخِرَهُ. وقَحَّمَتْهُ الفَرَسُ تَقْحِيماً: رَمَتْه على وجْهِهِ، كتَقَحَّمَتْ به واقْتَحَمَهُ: احْتَقَرَهُ، و النَّجْمُ: غابَ. والمُقْحَمُ، كمُكْرَمٍ: الضَّعيفُ، والبَعيرُ يُثْنِي ويُرْبعُ في سَنَةٍ فَيُقْحِمُ سِنّاً على سِنٍّ، والأعْرابِيُّ الذي يَنْشَأُ في البَرِّ.
والقَحْمُ: الكبيرُ السنِّ جِدّاً، كالقَحومِ، وهي قَحْمَةٌ، والاسمُ: القَحامةُ والقُحومة، مَصادِرُ بلا فِعْلٍ.
وقَحَمَ المَفاوِزَ، كمَنَعَ: طَواها، و إليه: دَنا. وأسْودُ قاحِمٌ: فاحِمٌ. ومَحَالَةٌ قَحومٌ: سَريعَةُ الانْحِدارِ. واقْتَحَمَ المَنْزِلَ: هَجَمَهُ، و الفَحْلُ الشَّوْلَ: هَجَمَها من غَيْرِ أن يُرْسَلَ فيها، فهو مِقْحامٌ. والْأَقْحِمَةُ: الْأُفْحِمَةُ. وقَحْمٌ: اسمٌ. وأُقْحِمَ أهْلُ البادِيةِ، بالضم: أجْدَبوا فَحَلُّوا الرِّيفَ.
وأقْحَمَ فَرَسَهُ النَّهْرَ: أدْخَلَهُ.
تاج العروس:
( قحم ) الرجل ( في الامر كنصر ) يقحم ( قحوما رمى بنفسه فيه فجأة بلا روية ) وهو مجاز وقيل رمى نفسه نهر أو في وهدة وقيل إنما جاء قحم في الشعر وحده ( وقحمه تقحيما ) أدخله في الامر من غير روية وفي حديث عائشة أقبلت زينب تقحم لها أي تتعرض لشتمها وتدخل عليها فيه كأنها أقبلت تشتمها من غير تثبت ( وأقحمته فانقحم واقتحم ) وهما أفصح من قحم وفي الحديث أنا آخذ بحجزكم عن النار وأنتم تقتحمون فيها أي تقعون فيها وفي حديث علي من سره ان يتقحم جراثيم جهنم فليقض في الجد أي يرمي بنفسه في معاظم عذابها وقال تعالى فلا اقتحم العقبة ثم فسر اقتحامها فقال فك رقبة أو إطعام ( والقحمة د باليمن ) في تهامة عظيم مشهور ) ( و ) القحمة ( بالضم الاقتحام في الشئ ) هكذا في النسخ والصواب الانقحام في السير والجمع قحم ومنه قوله : لما رأيت العام عاما أشخما * كلفت نفسي وصحابي قحما ( و ) القحمة ( المهلكة والقحط و ) أيضا ( السنة الشديدة ) والجمع قحم قاله أبو زيد الكلابي يقال أصابت الاعراب القحمة ا
إذا أصابهم قحط كما في الصحاح وقيل قحمة الاعراب أن تصيبهم السنة فتهلكهم فذلك تقحمها عليهم أو تقحمهم بلاد الريف ( وقحم الطريق كصرد مصاعبه ) وهو ما صعب منها على السالك ( و ) القحم ( من الشهر ثلاث ليال آخره ) لان القمر قحم في دنوه الى الشمس ( وقحمته الفرس تقحيما رمته على وجهه ) قال * يقحم الفارس لولا قبقبه * ( كتقحمت به ) وذلك إذا ندت به فلم يضبط رأسها وربما طوحت به في وهدة أو وقصت به قال الراجز : أقول والناقة بي تقحم * وأنا منها ملكيز معصم * ويحك ما اسم أمها يا علكم يقال إن الناقة إذا تقحمت براكبها نادة لا يضبط رأسها إنها إذا سمى أمها وقفت وعلكم اسم ناقة وفي حديث عمر أنه دخل عليه وعنده غليم أسود يغمز ظهره فقال ما هذا قال إنه تقحمت بي الناقة الليلة أي ألقتني ( و ) من المجاز ( اقتحمه احتقره ) وازدراه ومنه حديث أم معبد في صفة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لا تقتحمه عين من قصر أي لا تتجاوزه الى غيره احتقارا له أراد الواصف أنه لا يستصغره ولا يزدريه لقصره ( و ) اقتحم ( النجم ) إذا ( غاب ) وسقط قال أبو النجم : أراقب النجم كأني مولع * بحيث يجري النجم حتى يقتحم أي يسقط ( والمقحم كمكرم الضعيف ) وكل شئ نسب الى الضعف فهو مقحم ومنه قول الجعدي * علونا وسدنا سوددا غير مقحم * وأصل هذا وشبهه من المقحم الذي يتحول من سن الى سن في سنة واحدة ( و ) المقحم ( البعير ) الذي ( يثني ويربع في سنة ) واحدة ( فيقحم ) وفي بعض النسخ فيقتحم ( سنا على سن ) قبل وقتها ولا يكون ذلك إلا لابن الهرمين أو السئ الغذاء وقال الازهري إذا ألقى سنه في عام واحد فهو مقحم قال وذلك لا يكون إلا لابن الهرمين وأنشد ابن بري لعمر بن لجا : وكنت قد أعددت قبل مقدمي * كبداء فوها كجوز المقحم وعنى بالكبداء محالة عظيمة الوسط وقد أقحم البعير إذا أقدم الى سن لم يبلغها كأن يكون في جرم رباع وهو ثني فيقال رباع لعظمه أو يكون في جرم ثني وهو جذع فيقال ثني لذلك أيضا وقيل المقحم الحق وفوق الحق مما لم ينزل ( والاعرابي ) المقحم ( الذي ينشأ في البر ) وفي بعض النسخ في البدر والفلوات لم يزايلها ( والقحم الكبير السن جدا ) وزعم يعقوب أن ميمها بدل من باء قحب وقيل هو فوق المسن مثل القحر قال رؤبة : رأيت قحما شاب فاقلحما * طال عليه الدهر فاسلهما وقال أبو عمرو والقحم الكبير من الابل ولو شبه به الرجل جاز والقحر مثله وقال أبو العميثل القحم الذي قد أقحمته السن تراه قد هرم من غير أوان الهرم قال الراجز : إني وإن قالوا كبير قحم * عندي حداء زحل ونهم والنهم زجر الابل وفي الصحاح القحم الشيخ الهرم الكبير مثل القحل وفي الحديث ابغني خادما لا يكون قحما فانيا ولا صغيرا ضرعا ( كالقحوم وهي قحمة ) إنما خالف هنا اصطلاحه لئلا يفهم أنه أنثى القحوم والقحمة هي المسنة من الغنم وغيرها كالقحبة ( والاسم القحامة والقحومة ) وهي ( مصادر بلا فعل ) أي ليست لها أفعال ( وقحم المفاوز ) والمنازل ( كنمع ) قحما ( طواها ) فلم ينزل بها ( و ) قحم ( إليه ) يقحم ( دنا ) ومنه القحم لثلاث ليال آخر الشهر كما تقدم ( وأسود قاحم ) شديد السواد مثل ( فاحم ومحالة قحوم ) أي ( سريعة الانحدار واقتحم المنزل ) اقتحاما ( هجمه و ) اقتحم ( الفحل الشول هجمها من غير أن يرسل فيها فهو مقحام ) *
والجمع مقاحيم قال الازهري هذا من نعت الفحول والاقحام الارسال في عجلة ( والاقحمة الافحمة ) وفي بعض النسخ الاقمحة ( وقحم اسم ) رجل ( وأقحم أهل البادية بالضم ) إذا ( أجدبوا فحلوا الريف وأقحم فرسه النهر ) اقحاما ( أدخله ) به وكل ما أدخلته شيئا فقد أقحمته إياه وأقحمته فيه * ومما يستدرك عليه المقحمات الذنوب العظام التي تقحم أصحابها في النار وتقحم تقدم قال جرير : هم الحاملون الخيل حتى تقحمت * قرابيسها وازداد موجالبودها والقحم كصرد الامور العظام الشاقة التي لا يركبها كل أحد وللخصومة قحم أي إنها تقحم بصاحبها على ما لا يريده واحدتها قحمة وأصله من الاقتحام قال ذو الرمة يصف الابل وشدة ما تلقى من السير حتى تجهض أولادها : يطرحن بالاولاد أو يلتزمنها * على قحم بين الفلا والمناهل وقال شمر كل شاق من الامور المعطلة والحروب والديون فهي قحم وأنشد لرؤبة * من قحم الدين وزهد الارفاد * قال قحم الدين كثرته ومشقته وقال ساعدة بن جؤبة : والشيب داء نحيس لا دواء له * للمرء كان صحيحا صائب القحم يقول إذا تقحم في أمر لم يطش ولم يخطئ وقال ابن الاعرابي في قوله * قوم إذا حاربوا في حربهم قحم * قال أقدام وجرأة وتقحم وأنشد ابن الاعرابي قول عائذ بن منقذ العنبري * تقحم الراعي إذا الراعي أكب * فسره فقال تقحم لا تنزل المنازل ولكن تطوي فتقحمه منزلا منزلا يصف إبلا وقوله * مقحم الراعي ظنون الشرب * يعني أنه يقتحم منزلا بعد منزل يطويه فلا ينزل فيه
وقوله ظنون الشرب أي لا يدري أبه ماء أم لا وقحمتهم سنة جدبة تقتحم عليهم وقد أقحموا بفتح الهمزة عن ثعلب وقحموا تقحيما بالضم فانقحموا أدخلوا بلاد الريف هربا من الجدب وأقحمتهم السنة الحضر وفي الحضر أدخلتهم إياه وفي الحديث أقحمت السنة نابغة بني جعدة أي أخرجته من البادية وأدخلته الحضر والقحمة بالضم ركوب الاثم عن ثعلب واقتحم فرسه النهر أدخله وبعير مقحم كمكرم إذا كان يذهب في المفازة بلا مسيم ولا سابق قال ذو الرمة : أو مقحم أضعف الابطان حادجه * بالامس فاستأخر العدلان والقتب شبه به جناحي الظليم وقوله أنشد ابن الاعرابي : من الناس أقوام إذا صادفوا الغنى * تولوا وقالوا للصديق وقحموا فسره فقال أغلظوا عليه وجفوه والمقحام المقدام في الامور بغير تثبت وهو مجاز وفلان فيه مقتحم إذا كان من ذوي المروءة والقحمة نهر أول حجر قاله نصر وقحمة الشتاء لغة في الفحمة وقد ذكر في ف ح م ويقولون هذه لفظة مقحمة أي زائدة

##### Türkçe

قحم
**قَحَمَ** - **يَقْحَمُ** - **اقْتَحَمَ** - **يَقْتَحِمُ** - **مُقْتَحِم**
Pazar, 13 Şubat/Şubat 2011 12:07 yazar: Administrator
**قَحَمَ** - **يَقْحَمُ** + bir varlık + bir şeyi: dar bir açıklıktan bir şeyin veya bir varlığın bir yerin ya da bir şeyin içine doğru itilmesi
**اقْتَحَمَ** - **يَقْتَحِمُ**: “**افتعل**” vezninde, “**قَحَمَ** - **يَقْحَمُ**”dan: “**قَحَمَ** - **يَقْحَمُ**” fiilini öznel biçimde yapar: kendisini kendisiyle içeri sokar: dar bir açıklıktan bir şeyin içine kendisini kendisiyle sokar
**مُقْتَحِم**: “**اقْتَحَمَ** - **يَقْتَحِمُ**”dan, ism-i fâil; sıfat-ı müşebbehe

Ve lafız, “bir şeyi başka bir şeyin içine dürtme, saplama ve delme ile sokma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**طَعَنَ** - **يَطْعَنُ** (**طَعَنَ** - **يَطْعُنُ**)، **قَحَمَ** - **يَقْحَمُ**، **رَكَزَ** - **يَرْكُزُ** (**رَكَزَ** - **يَرْكِزُ**)، **رَمَحَ** - **يَرْمَحُ**، **شَاكَ** - **يَشوْكُ**، **زَجَّ** - **يَزُجُّ**

**اقتحم** - **مقتحم**
	﴿Bu, sizinle beraber bir **مقتحم** bölüktür; onlara hoş geldin yoktur; şüphesiz onlar ateşe dalanlardır (59)﴾ **ص** ﴿Artık o sarp yokuşu **اقتحم** etmedi (11)﴾ **البلد**

مختار الصحاح
● [**قحم**] ق ح م: **قَحَمَ** في الأمر: düşünmeksizin kendisini onun içine attı; babı **خضع**’dır. Ve **أقْحَمَ** رسه النهر: yani onu içeri soktu da o da girdi. Ve hadiste: ﴿**أقحم** يا بن سيف الله﴾. Ve **أقْتَحَمَ** الفرس النهر: ona girdi. Ve **تَقْحيمُ** النفس في الشيء: düşünmeksizin onu onun içine sokmaktır.

الراغب
**قحم**
- **الاقتحام**: korkutucu bir şiddetin ortasına girmek. Yüce Allah dedi ki: }**فلا اقتحم العقبة**﴿[**البلد**/11]،﴾**هذا فوج مقتحم**{ [**ص**/59]. Ve **قحم** الفرس فارسه: onunla, kendisinden korkulan şeye doğru derinleştirdi. Ve falan kimse, düşünmeksizin kendisini şuna buna **قحم** etti. Ve **المقاحيم**: işte **يقتحمون** edenlerdir. Şair dedi ki:
- 363 - **مقاحيم** في الأمر الذي يتجنب
(Bulamadım)
Ve rivayet olunur: **يتهيب**.

ملخص اللسان:
1.	**قَحَمَ** الرَّجُلُ في الأَمرِ **يَقْحُم** **قُحوماً** ve **اقتَحَمَ** ve **انْقَحَم**; ikisi daha fasih: düşünmeksizin kendisini onun içine attı. Ve denildi ki: bir nehre yahut bir çukura yahut bir işe, tecrübesiz olarak, düşünmeksizin kendisini attı. Ve **تَقْحِيمُ** النفْسِ في الشيء: düşünmeksizin onu onun içine sokmaktır.
2.	Ve **قَحَمَ** إليه **يَقْحَم**: yaklaştı.
3.	**التَّقحُّم**: düşünmeksizin ve sebat etmeksizin ilerleme ve bir uçuruma ve şiddete düşüştür;
4.	Ve siz onda **تقتحمون** ediyorsunuz: yani onda düşüyorsunuz.
5.	**القَحْم**: yaşlı büyük; **القَحْم**: yaşın kendisini **أَقحَمَتْه** ettiği kimse; onu, ihtiyarlık zamanı gelmeden ihtiyarlamış görürsün;
6.	Ve **اقتحمَ** النجمُ: kaybolduğu ve düştüğü zaman;
7.	Ve **القُحَمُ**: herkesin binmediği büyük işlerdir.
8.	İşlerden, çetin zor olan her şey; müşkil işler, savaşlar ve borçlar; bunlar **قُحَم**’dır;
9.	Ve **قُحَمُ** الطريق: onun zor olanlarıdır.
10.	Ve **اقْتَحَم** المنزل: ona baskın yaptı.
11.	Ve **الإقْحامُ**: aceleyle sevk etmektir.
12.	Ve **قَحَم** المنازل: onları kat etti;
13.	Ve onları, üzerlerine **تقْتحِم** eden bir kıtlık yılı **قَحَمَ** etti; ve **أَقْحَموا** ve **أُقْحِموا** oldular; **القُحْمة**: şiddetli yıldır.
14.	Ve **القُحمة**: günahı yüklenmektir;
15.	Ve **القُحمة**: helâk edici şeydir,
16.	**لا تَقْتَحِمهُ** عَين من قِصَر: yani onu, onu küçümseyerek başkasına geçmez. Ve küçümsediğin her şey, onu **اقتَحَمْتَه** etmişsindir.

لسان العرب

● - قحم: **القَحْم**: iri yaşlı (koca); ve denildi ki: **القَحْم** yaşlıdan üstündür, **القَحْر** gibi;
     Rü’be dedi:
     “Gördüler **قَحْماً** ki ağarmış ve **واقْلَحَمّا**;
     Üzerine devir uzadı da **فاسْلَهَمّا**.”
     Dişisi **قَحْمة**’dir; Ya‘kūb, onun **ميم**’inin **قَحْبٍ**’in **باء**’sından bedel olduğunu ileri sürdü. **القَحومُ**: **القَحْم** gibidir. **القَحْمة**: koyundan ve başkasından yaşlı olan, **القَحْبة** gibi; isim **القَحامة** ve **القُحومة**’dur; ve o, fiilleri olmayan masdarlardandır. Ebû ‘Amr dedi: **القَحْم** develerden iri olandır; adam ona benzetilse câiz olur; **القَحْرُ** da onun gibidir. Ebû’l-‘Umeysil dedi: **القَحْمُ** yaşı onu **أَقحَمَتْه** olan kimsedir; onu, ihtiyarlık vakti olmaksızın ihtiyarlamış görürsün; râciz dedi:
     “Ben, her ne kadar ‘iri **قَحْمُ**’ dedilerse de,
     Bende **حُداءٌ** **زَجَلٌ** ve **نَهْمُ** vardır.”
     **النَّهْم**: develeri sürmedir. Cevherî: **شيخ قَحْمٌ** yani bunak, **قَحْل** gibi. İbn ‘Umer hadîsinde: “Bana bir hizmetçi ara; ne **قَحْماً** fânî olsun ne de küçük **ضَرَعاً**.” **القَحْم**: bunak, iri yaşlı şeyhtir. **قَحَمَ** adam işte **يَقْحُم** **قُحوماً** ve **اقتَحَمَ** ve **انْقَحَم**; ikisi daha fasîhtir: düşünmeksizin kendini ona attı; ve denildi ki: tecrübesiz olarak kendini bir nehre yahut bir çukura yahut bir işe attı; ve denildi ki: **قَحَمَ** ancak şiirde gelmiştir. Hadîste: “**أَقْحِمْ** ey Allah’ın kılıcının oğlu.” Ezherî dedi: umumî konuşmada **اقْتَحَم**.

     **وتَقْحِيمُ النفْسِ** bir şeye: onu düşünmeksizin ona sokmaktır. Âişe hadîsinde: “Zeyneb geldi, ona **تَقَحَّمُ** ediyordu” yani ona sövmeye maruz kalıyor ve bu hususta onun üzerine giriyordu; sanki düşünmeksizin ve sağlamlaştırmaksızın ona sövmeye gelmişti. Hadîste: “Ben sizi ateşten kuşaklarınızdan tutuyorum, siz ise ona **تقْتَحِمُون** ediyorsunuz” yani ona düşüyorsunuz. Denir: insan büyük işi **اقْتَحَم** etti ve onu **تقَحَّم** etti; bundan, Ali hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Kim cehennemin **جرَاثِيمَ**’ine **يتَقَحَّم** etmekten hoşlanırsa, **الجَدِّ** hakkında hükmetsin” yani onun azabının büyüklüklerine kendini atar. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Kim Allah’a, O’na hiçbir şeyi ortak koşmadan kavuşursa, ona **المُقْحِماتِ** bağışlanır” yani sahiplerini ateşe **تُقْحِمُ** eden, yani onları ona atan büyük günahlar. Tenzîlde: “**فلا اقْتَحَم العقبةَ**”; sonra onun **اقْتِحامَ**’ını şöyle açıkladı: “**فَكَّ رقَبةً أَو أَطْعَمَ**”; ve “**فَكُّ رقبةٍ أَو إطْعامٌ**” diye de okunmuştur. “**فلا اقتحمَ العقبة**”nın mânası: yani o, engeli aşmadı; Araplar bir fiili **لا** ile nefyettiklerinde onu tekrarlarlar; “**فلا صَدَّق ولا صَلَّى**” sözü gibi; burada onu tekrar etmedi, çünkü sözün akışının delâlet ettiği bir fiili onun için gizledi; sanki “ne emniyete erdi ne de engeli aştı” dedi; buna delil “sonra iman edenlerden oldu” sözüdür. **واقتحمَ النجمُ**: kaybolup düştüğü zaman; İbn Ahmer dedi:
     “Yıldızı gözetlerim, sanki tutkunum,
     Yıldızın koştuğu yere kadar, ta ki **يقْتَحِم** edinceye dek.”
     yani düşer; Cerîr ilerleme hakkında dedi:
     “Onlar atları taşıyanlardır; ta ki onun **قَرابِيسُها**’ı **تقَحَّمَت** etti,
     Ve onun **لُبُودها**’ı dalgaça arttı.”
     **القُحَمُ**: herkesin binmediği büyük işlerdir. Çekişmenin de **قُحَم**’ı vardır; yani sahibini istemediği şeye **تَقْحَمُ** eder. Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: Abdullah b. Ca‘fer’i çekişmeye vekil kıldı ve dedi: “Çekişmenin **قُحَماً**’ı vardır”; o, ağır, meşakkatli büyük işlerdir; tekili **قُحْمةٌ**’dir. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **القُحَم** helâklerdir. Ebû ‘Ubeyd dedi: aslı **التَّقَحُّم**’dandır; bundan **قُحْمة الأَعْراب**; bu bölümde hepsi zikredilmiştir. Zü’r-Rumme, develeri ve yürüyüşten gördükleri şiddeti, ta ki yavrularını düşürünceye dek, tasvir ederek dedi:
     “Yavrularla atarlar yahut onları yapışıp tutarlar,
     **قُحَمٍ** üzerinde, çöl ile menâhil arasında.”
     Şemmer dedi: müşkil işlerden, savaşlardan ve borçlardan her meşakkatli zor şey **قُحَم**’dır; ve Rü’be’den okudu:
     “**قُحَمِ الدَّيْنِ**’den ve **زُهْدِ الأَرْفاد**’dan.”
     Dedi: **قُحَمُ الدين** onun çokluğu ve meşakkatidir. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
     “Ak saç, uğursuz bir hastalıktır; ona ilaç yoktur,
     Kişiye; sağlıklı iken, **صائِبَ القُحَمِ**.”
     Diyor ki: bir işe **تقَحَّم** ettiğinde şaşmaz ve hata etmez. Dedi: İbnü’l-A‘râbî şu söz hakkında dedi:
     “Bir kavim ki savaşsalar, savaşlarında **قُحَمُ**’dır.”
     Dedi: atılganlık, cesaret ve **تقَحُّم**. Ve “Kim cehennemin **جَراثِيمَ**’ine **يتَقَحَّم** etmekten hoşlanırsa” sözü hakkında dedi: Şemmer dedi: **التَّقحُّم**; düşünmeksizin ve sağlamlaştırmaksızın bir uçuruma ve şiddete ilerlemek ve düşmektir. ‘Accâc dedi:
     “Ne zaman **كُلِي** yenildi ve **واقْتُحِمَ المَكْلِيُّ**.”
     Diyor ki: böbreği vurulan kimse yere serildi. **وقُحَمُ الطريق**: onun zor olan yerleridir. **واقْتَحَم المنزل**: ona baskın yaptı. **واقْتَحم الفَحْلُ الشَّوْلَ**: içine salınmaksızın ona saldırdı. Ezherî: develerden **المَقاحِيمُ**, içine salınmaksızın **تَقْتَحِم** edip **الشول**’a vurandır; tekili **مِقْحام**; Ezherî dedi: bu, aygırların sıfatındandır. **والإقْحامُ**: aceleyle salıvermedir. **وبعير مُقْحَم**: otlatan ve süren olmaksızın çorak yerde gider; Zü’r-Rumme dedi:
     “Yahut **مُقْحَم**; onun **حادِجُه**’u dün **الإبْطانَ**’ı zayıflattı da,
     **العِدْلان** ve **القتَبُ** geri kaldı.”
     Dedi: onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. **وأَعْرابي مُقْحَم**: bedevîlikte ve çöllerde yetişti, onlardan ayrılmadı. **وقَحَم المنازل**: onları kat etti; ‘Âiz b. Munkız el-‘Anberî’nin sözü, İbnü’l-A‘râbî onu okuttu:
     “**تُقَحِّم** çobanı, çoban yüzüstü düştüğünde.”
     Onu açıklayıp dedi: **تُقَحِّمُ**; menzillere inmez, fakat kat eder; onu menzil menzil **تُقَحِّمُ** eder; develeri tasvir eder. Ve şu sözü:
     “**مُقَحِّم الرَّاعي ظَنُونَ الشِّرْبِ**”
     yani bir menzilden sonra bir menzile dalar; onu kat eder, ona inmez. **ظَنونَ الشِّرب** sözü: yani onda su var mı yok mu bilmez.

     **والقُحْمة**: yürüyüşte **الانْقِحام**; dedi ki:
     “Gördüğümde yılı, kapkara bir yıl,
     Kendime ve arkadaşlarıma **قُحَما** yükledim.”
     **والمُقْحَم** (hâ’nın fethiyle): bir yılda dördüncü dişi çıkarıp ikinci dişi çıkaran devedir; vaktinden önce bir yaşı bir yaşın üstüne **فيَقتحِم** eder; bu ancak iki ihtiyarın yavrusu yahut kötü gıda sebebiyle olur. Ezherî: deve bir yılda iki dişini düşürürse o **مُقْحَم**’dır; dedi: bu ancak iki ihtiyarın yavrusu için olur; İbn Berrî, ‘Amr b. Lecî’ için okudu:
     “Ben, gelişimden önce hazırlamıştım,
     **كَبْداء** **فَوْهاء**; **جَوْزِ المُقْحَمِ** gibi.”
     **الكَبداء** ile, ortası pek büyük bir **مَحالة** kastetti. **وأُقْحِمَ البعير**: erişmediği bir yaşa öne geçirildi; meselâ **جِرْم** bakımından **رَباعٍ** iken o **ثَنِيٌّ** olur da büyüklüğünden dolayı ona **رَباعٌ** denir; yahut **جِرْم** bakımından **ثنيّ** iken o **جَذَعٌ** olur da bunun için ona da **ثني** denir; ve denildi ki: **المُقْحَم** **الحِقُّ** ve **الحِقِّ**’in üstüdür; henüz **يَبْزُل** etmemiş olanlardandır. **وقُحْمة الأَعراب**: kıtlığın onlara isabet edip onları helâk etmesidir; işte bu, onun onlara **تقَحُّم** etmesidir yahut onların kır ülkelerine **تقَحُّمُ**’udur.

Ve onları kıt bir yıl bastırdı; üzerlerine saldırıp girer; ve **أَقْحَموا** ve **أُقْحِموا**; birincisi Sa‘leb’den. Ve **قُحِّموا** da, böylece **انْقَحَمُوا**: kıtlıktan kaçış olarak kır ülkelerine sokuldular.

Ve yıl onları **الحَضَرَ**’a soktu; ve **في الحَضر**: onları ona soktu. Ve her neyi bir şeye sokarsan, onu ona sokmuş olursun: **أَقْحَمْتَه إياه** ve **أَقْحَمْتَه فيه**; dedi ki:

Her bir övgüde, övgü onu faydalandırır; onu içine sokar,
Övgü satın alınmaz; ancak onun aşağısında **قُحَمُ** vardır.

Cevherî: **القُحْمة** şiddetli yıldır. Denir: **القُحْمةُ** bedevilere isabet etti; onlara kıtlık isabet ettiğinde. Hadiste: **أَقحَمَتِ السنةُ نابِغةَ بني جَعْدة**; yani onu çölden çıkardı ve onu **الحضََر**’a soktu. Ve **القُحمة**: günaha binmek; Sa‘leb’den. Ve **القُحمة** (ضم ile): helâk edici şey.

Ve **أَسودُ قاحِمٌ**: **كفاحم** gibi, siyahlığı şiddetli.

Ve **التَّقْحِيمُ**: atın, binicisini yüzüstü atması; dedi ki:

Biniciyi yüzüstü atar; eğer onun **قَبْقَبُهْ**’u olmasaydı.

Ve denir: **تقَحَّمَتْ بفلان دابته**; bu, onunla azıp kaçtığında ve başını zapt edemediğinde; ve bazen onu bir çukura savurur yahut onu düşürür; râciz dedi ki:

Söylerim; deve benimle **تقَحَّمُ**,
Ve ben ondan, bileği bükülmüş, kasılmışım:
Vay sana, ey **عَلْكَمُ**; onun anasının adı nedir?

Denir: deve, binicisiyle **تقَحَّمت** olarak azıp kaçtığında; başını zapt edemez; onun anasının adını söylediğinde durur. Ve **عَلْكَم**: bir devenin adıdır. Ve **أَقْحَمَ** atını nehre; böylece **انْقَحَم**; ve **اقْتَحم** da nehri: ona girdi. Ömer’in hadisinde: onun yanına girdi; yanında sırtını dürten siyah bir oğlancık vardı; dedi: Bu oğlan nedir? Dedi: Deve bu gece benimle **تقَحَّمَتْ**; yani beni attı. Ve **القُحْمةُ**: çıkmaz ve helâk edici şey. Ve **قَحَمَ إليه يَقْحَم**: yaklaştı.

Ve **القُحَمُ**: ayın sonundan üç gece; çünkü ay, güneşe yakınlaşmasında **قحَمَ**.

Ve **اقْتَحمَتْه عيني**: onu küçümsedi; dedi ki: Ve olabilir ki gözünün **تَقْحَمُه** ettiği şey, onun büyüklüğü ve güzelliği sebebiyle onu yaşının üstüne çıkarır; meselâ **ابن لَبُون** iken onu **حِقّاً** yahut **جَذَعاً** sanman gibi.

Ve Ümm Ma‘bed’in, Efendimiz Resûlullah’ın—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—vasfı hakkındaki hadiste: **لا تَقْتَحِمهُ عَين من قِصَر**; yani kısalığından dolayı onu küçümseyerek başkasına geçmez. Ve her neyi küçümsersen onu **اقتَحَمْتَه**; vasfeden, gözün onu küçük görmediğini ve kısalığından dolayı onu küçümsemediğini kastetti. Ve falan **مُقْحَمٌ**; yani zayıf. Ve zayıflığa nisbet edilen her şey **مُقْحَم**’dır; bunun örneği Nâbiga el-Ca‘dî’nin sözü:

Yükseldik ve efendi olduk; **مُقْحَمِ** olmayan bir efendilikle.

Dedi: Bunun ve benzerinin aslı, bir yılda bir yaştan bir yaşa dönüşen **المُقحم**’dandır. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ettiği sözü:

İnsanlardan birtakım kavimler vardır; zenginliğe rastladıklarında
Yüz çevirirler; ve dosta derler ve **وقَحَّمُوا**.

Onu açıkladı da dedi: Ona karşı kabalaştılar ve onu terk ettiler.

مقاييس اللغة:
(**قحم**) **القاف** ve **الحاء** ve **الميم**; en az bir kabalık ve atılganlıkla bir şeyin içine dalmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **قَحَمَ في الأمور قُحُوماً**: tecrübe olmaksızın kendisini onların içine attı. Ve **قُحَمُ [الطَّرِيق([4])]**: onun zorluklarıdır. Ve denir: Develerden **المَقاحِيمَ**: salıverme olmaksızın **الشَّوْلَ**’a dalanlardır. Ve **القَحْم**: deve, bir tek yılda iki yaşına girer ve dört yaşına girer; böylece bir dişi bir dişin üzerine sokar. Ve **قَحَّمَ الفَرَسُ** binicisini yüzüstü (yere) attı; onu attığı zaman. Ve derler: “**إنَّ للخُصومة قُحَماً**” yani: o, sahibini hoşlanmadığı şeye doğru daldırır. Ve **القُحْمة**: yıl; bedevileri kır (köy) memleketlerine daldırır.

القاموس المحيط:
**قَحَمَ في الأمْرِ**، **كَنَصَرَ**، **قُحوماً**: düşünmeksizin ansızın kendisini onun içine attı. Ve **قَحَّمَهُ تَقْحِيماً**; ve **أقْحَمْتُهُ** de, böylece **انْقَحَمَ** ve **اقْتَحَمَ**. Ve **القَحْمَةُ**: Yemen’de bir yer adıdır; ve (kafın) ötrelisiyle: bir şeyin içine dalma, helâk, şiddetli yıl, ve kıtlık.
Ve **قُحَمُ الطَّرِيقِ**، **كصُردٍ**: onun zorluklarıdır; ve aydan: sonundaki üç gecedir. Ve **قَحَّمَتْهُ الفَرَسُ تَقْحِيماً**: onu yüzüstü attı; **كتَقَحَّمَتْ به** ve **اقْتَحَمَهُ** gibi: onu hakir gördü; ve yıldız: kayboldu. Ve **المُقْحَمُ**، **كمُكْرَمٍ**: zayıf; ve deve: bir yılda iki yaşına girer ve dört yaşına girer; böylece bir dişi bir dişin üzerine sokar; ve kırda yetişen bedevî.
Ve **القَحْمُ**: çok ileri yaşlı; **كالقَحومِ** gibi; ve o **قَحْمَةٌ**’dır. İsim: **القَحامةُ** ve **القُحومة**; fiilsiz masdarlardır.
Ve **قَحَمَ المَفاوِزَ**، **كمَنَعَ**: onları kat etti; ve ona: yaklaştı. Ve **أسْودُ قاحِمٌ**: kapkara. Ve **مَحَالَةٌ قَحومٌ**: hızlı inişli. Ve **اقْتَحَمَ المَنْزِلَ**: ona baskın yaptı; ve erkek deve **الشَّوْلَ**’a: içine salıverilmeden ona saldırdı; o hâlde o **مِقْحامٌ**’dır. Ve **الْأَقْحِمَةُ**: **الْأُفْحِمَةُ**’dir. Ve **قَحْمٌ**: bir addır. Ve (kafın) ötrelisiyle: **أُقْحِمَ أهْلُ البادِيةِ**: kuraklığa uğradılar da kır (köy) tarafına indiler.
Ve **أقْحَمَ فَرَسَهُ النَّهْرَ**: onu nehre soktu.

تاج العروس:
(**قحم**) adam (**في الامر كنصر**) dalar; **قحوما**: düşünmeksizin ansızın kendisini onun içine attı; bu mecazdır. Ve denildi: kendisini bir nehre yahut bir çukura attı. Ve denildi: **قحم** ancak şiirde tek başına gelmiştir. (**وقحمه تقحيما**) onu düşünmeksizin işe soktu. Âişe’nin hadîsinde: Zeyneb geldi, ona karşı **تقحم** ediyordu; yani sövmesine maruz kalıyor ve onu bunun içine sokuyordu; sanki sabit olmaksızın ona sövmeye gelmişti. (**وأقحمته فانقحم واقتحم**) ikisi de **قحم**’dan daha fasîhtir. Hadîste: “Ben sizi ateşten kuşaklarınızdan tutuyorum, siz ise onun içine **تقتحمون** ediyorsunuz”; yani onun içine düşüyorsunuz. Ali hadîsinde: “Kim cehennemin köklerine **يتقحم** etmekten hoşlanırsa, dede hakkında hükmetsin”; yani kendisini onun azabının büyüklerine atar. Ve Allah Teâlâ dedi: **فلا اقتحم العقبة**; sonra onun **اقتحام**’ını açıkladı da dedi: **فك رقبة أو إطعام**. (**والقحمة د باليمن**) Tihâme’de meşhur büyük (bir yer)dir. Ve **القحمة** (kafın ötrelisiyle): bir şeyin içine dalma; nüshalarda böyle; doğrusu: yürüyüşte **الانقحام**’dır. Çoğulu: **قحم**. Ondandır şu sözü:
لما رأيت العام عاما أشخما * كلفت نفسي وصحابي قحما
Ve **القحمة**: helâk ve kıtlık; ayrıca: şiddetli yıl. Çoğulu: **قحم**. Bunu Ebû Zeyd el-Kilâbî söyledi. Denir: **أصابت الاعراب القحمة**;
onlara kıtlık isabet ettiği zaman, صحاح’ta olduğu gibi. Ve denildi: bedevilerin **قحمة**’si, yılın onlara isabet edip onları helâk etmesidir; işte bu, onun onlara dalmasıdır; yahut onların kır memleketlerine dalmasıdır. (**وقحم الطريق كصرد مصاعبه**) bu, yolcunun geçişine zor gelen kısmıdır. Ve **القحم**: aydan sonundaki üç gecedir; çünkü ay, güneşe yaklaşmasında **قحم** etti. (**وقحمته الفرس تقحيما رمته على وجهه**) dedi:
يقحم الفارس لولا قبقبه *
(**كتقحمت به**) bu, onunla azıp başını zapt etmediği zaman olur; belki onu bir çukura savurur yahut onunla düşürür. Râciz dedi:
أقول والناقة بي تقحم * وأنا منها ملكيز معصم *
ويحك ما اسم أمها يا علكم
Denir: deve, binicisiyle **تقحمت** ettiği zaman, azgındır; başı zapt edilmez. Şüphesiz o, anası adlandırıldığı zaman durur. **وعلكم** bir devenin adıdır. Ömer hadîsinde: onun yanına girdi; yanında siyah bir oğlancık vardı, sırtını dürtüyordu. Dedi: Bu nedir? Dedi: Deve bu gece benimle **تقحمت** etti; yani beni attı. Ve mecazdan: (**اقتَحَمَهُ احتقره**) onu hakir gördü ve aşağıladı. Ondandır Ümmü Ma‘bed hadîsi, Peygamber’in (Allah’ın salâtı onun üzerine olsun) vasfında: “Kısalık sebebiyle bir göz onu **تقتحمه** etmez”; yani onu hakir görerek başkasına geçmez. Vasıflayanın muradı: kısalığı sebebiyle onu küçük görmez ve aşağılamaz. Ve **اقتحم** yıldız: kaybolduğu zaman ve düştü. Ebû’n-Necm dedi:
أراقب النجم كأني مولع * بحيث يجري النجم حتى يقتحم
yani düşer. Ve **المقحم**، **كمكرم**: zayıf; zayıflığa nispet edilen her şey **مقحم**’dır. Ondandır el-Ca‘dî’nin sözü:
علونا وسدنا سوددا غير مقحم *
Bunun ve benzerinin aslı, bir yılda bir dişten bir dişe dönüşen **المقحم**’dandır. Ve **المقحم**: deve; **الذي يثني ويربع في سنة** bir tek yılda; böylece **فيقحم**—bazı nüshalarda: **فيقتحم**—**سنا على سن** vaktinden önce; bu ancak iki ihtiyarlının yavrusu yahut kötü beslenen için olur. Ezherî dedi: Bir yılda dişini düşürürse o **مقحم**’dır. Dedi: Bu ancak iki ihtiyarlının yavrusu için olur. Ve İbn Berrî, Ömer b. Lecâ için şu beyti rivayet etti:
وكنت قد أعددت قبل مقدمي * كبداء فوها كجوز المقحم
**الكبداء** ile muradı: ortası büyük bir **محالة**’dır. Deve **أقحم** etti; yani erişmediği bir dişe ilerlediği zaman; meselâ cüssede **رباع** iken o **ثني**’dir; büyüklüğünden dolayı ona **رباع** denir; yahut cüssede **ثني** iken o **جذع**’dır; bundan dolayı ona da **ثني** denir. Ve denildi: **المقحم** hak ve hakkın üstüdür; henüz inmemiş olandır. Ve **الاعرابي** **المقحم**: kırda yetişen kimsedir; bazı nüshalarda: **في البدر والفلوات**; onlardan ayrılmamıştır. Ve **القحم**: çok ileri yaşlı. Ya‘kūb, onun **ميم**’inin **باء**’dan bedel olduğunu iddia etti: **قحب**. Ve denildi: o, yaşlıdan üstündür; **القحر** gibi. Ru’be dedi:
رأيت قحما شاب فاقلحما * طال عليه الدهر فاسلهما
Ebû Amr dedi: **القحم** develerden büyük olandır; adam ona benzetilse câiz olur. **القحر** onun gibidir. Ebû’l-Umeysil dedi: **القحم**; yaşın onu **أقحمته** ettiği kimsedir; onu, ihtiyarlık vakti olmaksızın ihtiyarlamış görürsün. Râciz dedi:
إني وإن قالوا كبير قحم * عندي حداء زحل ونهم
**النهم** develeri sürme (sesi)dir. صحاح’ta: **القحم**; ihtiyar, çok yaşlı şeyh; **القحل** gibi. Hadîste: “Bana bir hizmetçi ara; **قحما** fânî olmasın, ne de küçük, memeli.” (**كالقحوم وهي قحمة**) burada ıstılahına muhalefet etti; **القحوم**’un dişisi olduğu anlaşılmasın diye. **القحوم** ve **القحمة**: koyun ve başkasından yaşlı dişidir; **كالقحبة** gibi. (**والاسم القحامة والقحومة**) ve onlar (**مصادر بلا فعل**) yani onların fiilleri yoktur. (**وقحم المفاوز**) ve menzilleri (**كنمع**) **قحما**: onları kat etti; onlarda konaklamadı. Ve **قحم إليه**: yaklaştı. Ondandır ayın sonundaki üç gece için **القحم**, daha önce geçtiği üzere. Ve **أسود قاحم**: şiddetli siyahlık; **فاحم** gibi. Ve **محالة قحوم**: yani hızlı inişli. Ve **اقتحم المنزل**: baskın yaptı. Ve **اقتحم الفحل الشول**: içine salıverilmeden onlara saldırdı; o hâlde o **مقحام**’dır. *

Ve çoğulu **مقاحيم**’dir. **الازهري** dedi: Bu, aygırların sıfatındandır; **الاقحام** ise acele içinde salıvermedir. (Ve **الاقحمة** **الافحمة**’dir.) Bazı nüshalarda **الاقمحة**. (Ve **قحم** bir) adam (adıdır). (Ve **أقحم** ehl-i bedevî, zamme ile) eğer (kıtlığa düşerlerse, kır’a inerler.) Ve “**أقحم** atını nehre” **اقحاما**: (onu) onunla (içeri soktu). Ve sen her neyi bir şeye sokarsan, onu ona sokmuş olursun; ve onu onun içine sokmuş olursun.

* Ve ona ilâve olarak hatırlatılanlardandır: **المقحمات**; bunlar, sahiplerini ateşe sokan büyük günahlardır. Ve **تقحم**: öne geçmek. **جرير** dedi:
هم الحاملون الخيل حتى تقحمت * قرابيسها وازداد موجالبودها

Ve **القحم** (tıpkı **صرد** gibi): herkesin binmediği, büyük, meşakkatli işlerdir. Ve husumet için **قحم**: yani o, sahibini istemediği şeye sokar. Bunun bir tanesi **قحمة**’dir. Aslı **الاقتحام**’dandır. **ذو الرمة**, develeri ve yürüyüşten karşılaştıkları şiddeti, ta ki yavrularını düşürünceye kadar, vasfederek dedi:
يطرحن بالاولاد أو يلتزمنها * على قحم بين الفلا والمناهل

Ve **شمر** dedi: İşlerden, işlettirilmeyenlerden, savaşlardan ve borçlardan her meşakkatli olan şey **قحم**’dır. Ve **رؤبة**’den şu okundu:
من قحم الدين وزهد الارفاد
Dedi: **قحم الدين** onun çokluğu ve meşakkatidir. Ve **ساعدة بن جؤبة** dedi:
والشيب داء نحيس لا دواء له * للمرء كان صحيحا صائب القحم
Yani: Bir işe daldığında şaşırmadı ve hata etmedi.

Ve **ابن الاعرابي**, şu sözü hakkında:
قوم إذا حاربوا في حربهم قحم
Dedi: İleri atılma, cesaret ve dalma. Ve **ابن الاعرابي**, **عائذ بن منقذ العنبري**’nin sözünü okuttu:
تقحم الراعي إذا الراعي أكب
Onu açıkladı ve dedi: **تقحم**: konaklara inmez; fakat kat eder; böylece onu konak konak kat eder; develeri vasfeder. Ve onun sözü:
مقحم الراعي ظنون الشرب
Yani: bir konaktan sonra bir konağa dalar; onu kat eder; onda konaklamaz.

Ve onun sözü **ظنون الشرب**: yani su var mı yok mu bilmez. Ve onları, üzerlerine dalan kıt bir yıl **قحمتهم**. Ve “**أقحموا**”, hemzenin fethasıyla, **ثعلب**’den. Ve “**قحموا**” **تقحيما** zamme ile; böylece “**انقحموا**”: kıtlıktan kaçıp kır ülkelerine girdiler. Ve yıl onları şehre soktu: **أقحمتهم السنة الحضر**; ve şehirde: onları ona soktu. Ve hadiste: “Yıl, **نابغة بني جعدة**’yi **أقحمت**” yani onu bedevîlikten çıkardı ve şehre soktu. Ve **القحمة** zamme ile: günaha binmek; **ثعلب**’den. Ve “Atını nehre **اقتحم**”: onu içeri soktu. Ve **مقحم** deve, **مكرم** gibi: eğer otlak olmaksızın ve öncü olmaksızın çorak yerde gidiyor ise. **ذو الرمة** dedi:
أو مقحم أضعف الابطان حادجه * بالامس فاستأخر العدلان والقتب
Onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. Ve onun sözü; **ابن الاعرابي** okuttu:
من الناس أقوام إذا صادفوا الغنى * تولوا وقالوا للصديق وقحموا
Onu açıkladı ve dedi: Ona karşı kabalaştılar ve ondan uzak durdular. Ve **المقحام**: işlerde, sağlamca düşünmeksizin atılgan olan; ve o mecazdır. Ve falan onda **مقتحم**’dır: eğer mürüvvet sahiplerinden ise. Ve **القحمة**: ilk taşın nehridir; **نصر** söyledi. Ve **قحمة الشتاء**, **الفحمة** hakkında bir lugattır; **ف ح م**’de zikredilmiştir. Ve derler ki: “Bu, **لفظة مقحمة**’dır” yani زائد.
