# قحم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AD%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قحم

القَحْم: الكبير المُسنّ، وقيل: القَحْم فوق المسنّ مثل القَحْر؛ قال رؤبة:
رأَينَ قَحْماً شابَ واقْلَحَمّا،
طالَ عليه الدَّهْرُ فاسْلَهَمّا
والأُنثى قَحْمة، وزعم يعقوب أن ميمها بدل من باء قَحْبٍ. والقَحومُ: كالقَحْم. والقَحْمة: المسنة من الغنم وغيرها كالقَحْبة، والاسم القَحامة والقُحومة، وهي من المصادر التي ليست لها أَفعال. قال أبو عمرو: القَحْم الكبير من الإبل ولو شبه به الرجل كان جائزاً؛ والقَحْرُ مثله. وقال أبو العميثل: القَحْمُ الذي قد أَقحَمَتْه السِّنُّ، تراه قد هَرِمَ من غير أوان الهَرَم؛ قال الراجز:
إني، وإنْ قالوا كَبيرٌ قَحْمُ،
عِندي حُداءٌ زَجَلٌ ونَهْمُ
والنَّهْم: زَجر الإبل. الجوهري: شيخ قَحْمٌ أي هِمٌّ مثل قَحْل. وفي حديث ابن عُمر: ابْغِني خادماً لا يكون قَحْماً فانِياً ولا صغيراً ضَرَعاً؛ القَحْم: الشيخُ الهِمُّ الكبير. وقَحَمَ الرَّجُلُ في الأَمرِ يَقْحُم قُحوماً واقتَحَمَ وانْقَحَم، وهما أَفصح: رَمَى بنفسه فيه من غير رَوِيَّةٍ، وقيل: رَمى بنفسه في نهر أو وَهْدةٍ أو في أَمر من غير دُرْبةٍ، وقيل: إنما جاءت قَحَمَ في الشِّعر وحده. وفي الحديث: أَقْحِمْ يا ابنَ سيفِ الله. قال الأزهري: وفي الكلام العام اقْتَحَم.
وتَقْحِيمُ النفْسِ في الشيء: إدخالها فيه من غير رَويَّة. وفي حديث عائشة: أَقبلت زَيْنبُ تَقَحَّمُ لها أي تَتَعرَّضُ لشتمها وتدخل عليها فيه كأنها أَقبلت تشتُمها من غير رويّة ولا تثَبُّت. وفي الحديث: أنا آخِذٌ بحُجَزِكم عن النار وأَنتم تقْتَحِمُون فيها أي تقَعُونَ فيها. يقال: اقْتَحَم الإنسانُ الأمرَ العظيم وتقَحَّمَه؛ ومنه حديث عليّ، رضي الله عنه: مَنْ سَرَّه أن يتَقَحَّم جرَاثِيمَ جهنم فلْيَقْضِ في الجَدِّ أي يرمي بنفسه في مَعاظِم عذابها. وفي حديث ابن مسعود: مَنْ لَقِيَ الله لا يُشرك به شيئاً غَفر له المُقْحِماتِ أي الذنوبَ العِظامِ التي تُقْحِمُ أَصحابها في النار أي تُلقيهم فيها. وفي التنزيل: فلا اقْتَحَم العقبةَ؛ ثم فسر اقْتِحامَها فقال: فَكَّ رقَبةً أَو أَطْعَمَ، وقرئ: فَكُّ رقبةٍ أَو إطْعامٌ، ومعنى فلا اقتحمَ العقبة أي فلا هو اقتحم العقبة، والعرب إذا نفت بلا فِعْلاً كررتها كقوله: فلا صَدَّق ولا صَلَّى، ولم يكررها ههنا لأَنه أَضمر لها فعلاً دل عليه سياق الكلام كأَنه قال: فلا أَمن ولا اقْتَحَمَ العقبة، والدليل عليه قوله: ثم كان من الذين آمنوا. واقتحمَ النجمُ إذا غاب وسَقط؛ قال ابن أَحمر:
أُراقِبُ النجمَ كأَني مُولَع،
بحيْثُ يَجْْري النجمُ حتى يقْتَحِم
أي يسقط؛ وقال جرير في التقدم:
همُ الحامِلونَ الخَيلَ حتى تقَحَّمَت
قَرابِيسُها، وازدادَ مَوجاً لُبُودها
والقُحَمُ: الأُمور العِظام التي لا يَركبها كل أَحد. وللخصومة قُحَم أَي أَنها تَقْحَمُ بصاحبها على ما لا يريده. وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: أَنه وكَّلَ عبدَالله بن جعفر بالخُصومة، وقال: إن للخُصومةِ قُحَماً، وهي الأُمور العظام الشاقة، واحدتها قُحْمةٌ، قال أَبو زيد الكلابي: القُحَم المَهالك؛ قال أَبو عبيد: وأَصله من التَّقَحُّم، ومنه قُحْمة الأَعْراب، وهو كله مذكور في هذا الفصل؛ وقال ذو الرمة يصف الإبل وشدة ما تلقى من السير حتى تُجْهِض أَولادها:
يُطَرِّحْنَ بالأَوْلادِ أَو يَلْتَزمْنها،
على قُحَمٍ، بينَ الفَلا والمَناهِل
وقال شمر: كل شاقّ صَعْب من الأُمور المُعضِلة والحروب والديون فهي قُحَم؛ وأَنشد لرؤْبة:
مِنْ قُحَمِ الدَّيْنِ وزُهْدِ الأَرْفاد
قال: قُحَمُ الدين كثرته ومَشقَّته؛ قال ساعدة بن جؤية:
والشَّيْبُ داءٌ نَحِيسٌ، لا دواءَ له
للمَرءِ كان صََحيحاً صائِبَ القُحَمِ
يقول: إذا تقَحَّمَ في أَمر لم يَطِش ولم يُخْطِئ؛ قال: وقال ابن الأَعرابي في قوله:
قومٌ إذا حارَبوا، في حَرْبِهم قُحَمُ
قال: إقدام وجُرأَة وتقَحُّم، وقال في قوله: مَن سرَّه أَن يتَقَحَّم جَراثِيمَ جهنم؛ قال شمر: التَّقحُّم التقدُّم والوُقوعُ في أُهْوِيّة وشدّة بغير روية ولا تثبت؛ وقال العجاج:
إذا كُلِي واقْتُحِمَ المَكْلِيُّ
يقول: صُرِعَ الذي أُصِيبت كُلْيَتُه. وقُحَمُ الطريق: ما صَعُبَ منها. واقْتَحَم المنزل: هَجَمه. واقْتَحم الفَحْلُ الشَّوْلَ: اهْتَجَمها من غير أَن يُرْسَلَ فيها. الأَزهري: المَقاحِيمُ من الإبل التي تَقْتَحِم فتَضْرب الشول من غير إرسال فيها، والواحد مِقْحام؛ قال الأزهري: هذا من نعت الفُحول. والإقْحامُ: الإرْسال في عجلة. وبعير مُقْحَم: يذهب في المفازة من غير مُسِيم ولا سائق؛ قال ذو الرمة:
أو مُقْحَم أَضْعفَ الإبْطانَ حادِجُه،
بالأَمْسِ، فاسْتَأْخَرَ العِدْلان والقتَبُ
قال: شبَّه به جَناحَي الظليم. وأَعْرابي مُقْحَم: نشأَ في البَدْو والفَلوَات لم يُزايِلها. وقَحَم المنازل: طَواها؛ وقول عائذ بن منقذ العَنْبري أَنشده ابن الأَعرابي:
تُقَحِّم الرَّاعي إذا الراعي أَكَبُّ
فسره فقال: تُقَحِّمُ لا تَنزِل المَنازل ولكن تَطوي فتُقَحِّمُه منزلاً منزلاً يصف إبلاً؛ وقوله:
مُقَحِّم الرَّاعي ظَنُونَ الشِّرْبِ
يعني أَنه يقتحم منزلاً بعد منزل يَطْوِيه فلا ينزل فيه، وقوله ظَنونَ الشِّرب أي لا يدري أَبه ماء أم لا.
والقُحْمة: الانْقِحام في السير؛ قال:
لمَّا رأَيتُ العامَ عاماً أَسْحَما،
كَلَّفْتُ نفْسي وصِحابي قُحَما
والمُقْحَم، بفتح الحاء: البعير الذي يُرْبِعُ ويُثْني في سنة واحدة فيَقتحِم سناً على سن قبل وقتها، ولا يكون ذلك إلا لابن الهَرِمَيْن أَو السَّيِّءِ الغذاء. الأَزهري: البعير إذا أَلقَى سِنَّيْه في عام واحد فهو مُقْحَم، قال: وذلك لا يكون إلاَّ لابن الهَرِمَين؛ وأَنشد ابن بري لعمرو بن لجإٍ:
وكنتُ قد أَعْدَدْتُ، قَبْلَ مَقْدَمي،
كَبْداء فَوْهاء كجَوْزِ المُقْحَمِ
وعنى بالكَبداء مَحالة عظيمة الوَسَط. وأُقْحِمَ البعير: قُدِّم إلى سن لم يبلغها كأَن يكون في جِرْم رَباعٍ وهو ثَنِيٌّ فيقال رَباعٌ لعِظَمِه، أَو يكون في جرم ثنيّ وهو جَذَعٌ فيقال ثني لذلك أَيضاً، وقيل: المُقْحَم الحِقُّ وفوق الحِقِّ مما لم يَبْزُل. وقُحْمة الأَعراب: أن تصيبهم السنة فتُهْلِكَهم، فذلك تقَحُّمها عليهم أو تقَحُّمُهم بلاد الريف. وقَحَمَتهم سنة جدبة تقْتحِم عليهم وقد أَقْحَموا وأُقْحِموا؛ الأُولى عن ثعلب، وقُحِّموا فانْقَحَمُوا: أُدْخِلوا بلاد الريف هرباً من الجدب. وأَقْحَمَتْهم السنةُ الحَضَرَ وفي الحَضر: أَدْخَلَتْهم إياه. وكلُّ ما أَدْخلتَه شيئاً فقد أَقْحَمْتَه إياه وأَقْحَمْتَه فيه؛ قال:
في كلِّ حَمْدٍ أَفادَ الحَمْد يُقْحِمُها،
ما يُشْتَرَى الحَمْدُ إلا دُونَه قُحَمُ
الجوهري: القُحْمة السنة الشديدة. يقال: أَصابت الأَعرابَ القُحْمةُ إذا أَصابهم قَحْط. وفي الحديث: أَقحَمَتِ السنةُ نابِغةَ بني جَعْدة أي أَخرجَته من البادية وأَدخَلتْه الحضََر. والقُحمة: ركوب الإثْم؛ عن ثعلب. والقُحمة، بالضم: المهلكة.
وأَسودُ قاحِمٌ: شديد السواد كفاحم.
والتَّقْحِيمُ: رَميُ الفرسِ فارسَه على وجهه؛ قال:
يُقَحِّمُ الفارِسَ لولا قَبْقَبُهْ
ويقال: تقَحَّمَتْ بفلان دابته، وذلك إذا ندَّت به فلم يَضْبِطْ رأْسَها وربما طَوَّحت به في وَهْدة أَو وَقَصَتْ به؛ قال الراجز: أَقولُ، والناقةُ بي تقَحَّمُ،
وأَنا منها مُكْلَئِزُّ مُعْصِمُ:
ويْحَكِ ما اسْمُ أُمِّها، يا عَلْكَمُ؟
يقال: إن الناقة إذا تقَحَّمت براكبها نادَّةً لا يَضْبِطُ رأْسها إنها إذا سَمَّى أُمِّها وقفت. وعَلْكَم: اسم ناقة. وأَقْحَمَ فرسَه النهرَ فانْقَحَم، واقْتَحم النهر أَيضاً: دخَله. وفي حديث عمر: أَنه دخلَ عليه وعنده غُلَيِّمٌ أَسْودُ يَغْمِزُ ظَهرَه فقال: ما هذا الغلام؟ قال: إنه تقَحَّمَتْ بي الناقةُ الليلةَ أَي أَلَقَتْني. والقُحْمةُ: الوَرْطةُ والمَهْلكة. وقَحَمَ إليه يَقْحَم: دَنا.
والقُحَمُ: ثلاث ليال من آخر الشهر لأَن القمر قحَمَ في دُنُوِّه إلى الشمس.
واقْتَحمَتْه عيني: ازْدَرَتْه، قال: وقد يكون الذي تَقْحَمُه عينُك فترفعه فوق سنِّه لعِظَمه وحُسنه نحو أَن يكون ابن لَبُون فتظنه حِقّاً أو جَذَعاً.
وفي حديث أُم معبد في صفة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لا تَقْتَحِمهُ عَين من قِصَر أي لا تتجاوَزُه إلى غيره احتقاراً له. وكل شيء ازْذَرَيْتَه فقد اقتحَمْتَه؛ أَراد الواصفُ أَنه لا تَسْتَصْغِرُه العينُ ولا تَزْدَرِيه لقِصَرِه. وفلان مُقْحَمٌ أي ضعيف. وكلُّ شيء نُسِبَ إلى الضعف فهو مُقْحَم؛ ومنه قول النابغة الجَعْدي:
عَلَوْنا وسُدنا سُودَداً غيرَ مُقْحَمِ
قال: وأَصل هذا وشبهه من المُقحم الذي يتحوَّل من سنّ إلى سنّ في سنة واحدة؛ وقوله أَنشده ابن الأعرابي:
من الناسِ أَقْوامٌ، إذا صادَفوا الغِنى
توَلَّوْا، وقالوا للصَّديقِ وقَحَّمُوا
فسره فقال: أَغْلَظُوا عليه وجَفَوه.

### Türkçe

**القَحْم**: büyük, yaşlı; ve denildi ki: **القَحْم** yaşlının üstündedir, **القَحْر** gibi;

Rü’be dedi:
Gördüler **قَحْماً** ki ağarmış ve **اقْلَحَمّا**,
Üzerine zaman uzadı da **فاسْلَهَمّا**

Dişisi **قَحْمة**’dir; Yakub, onun **ميم**’inin **قَحْبٍ**’in **باء**’sından bedel olduğunu iddia etti. Ve **القَحومُ**:
**القَحْم** gibi. Ve **القَحْمة**: koyundan ve başkasından yaşlı olan, **القَحْبة** gibi; isim **القَحامة**
ve **القُحومة**’dur; ve o, fiilleri olmayan masdarlardandır. Ebû Amr dedi: **القَحْم**
develerden büyük olandır; adam ona benzetilse câiz olur; ve **القَحْرُ** onun gibidir. Ebû
el-‘Umeysil dedi: **القَحْمُ** yaşı onu **أَقحَمَتْه** olan kimsedir; onu, ihtiyarlık zamanı olmaksızın ihtiyarlamış görürsün; râciz dedi:
Ben, her ne kadar “büyük **قَحْمُ**” deseler de,
Bende **حُداءٌ** **زَجَلٌ** ve **نَهْمُ** vardır

Ve **النَّهْم**: develeri sürmedir. Cevherî: **شيخ قَحْمٌ** yani bunak, **قَحْل** gibi. Ve
İbn ‘Umer hadîsinde: “Bana bir hizmetçi ara; **قَحْماً** fânî de olmasın, küçük
**ضَرَعاً** da olmasın”; **القَحْم**: büyük bunak ihtiyar. Ve **قَحَمَ** adam işte **يَقْحُم**
**قُحوماً** ve **اقتَحَمَ** ve **انْقَحَم**; ikisi daha fasîhtir: düşünmeksizin kendini onun içine attı; ve denildi ki: kendini bir nehre yahut bir çukura yahut bir işe, tecrübesizce attı; ve denildi ki: **قَحَمَ** ancak şiirde geldi. Ve hadîste: “**أَقْحِمْ** ey Allah’ın kılıcının oğlu.” Ezherî dedi: ve genel konuşmada **اقْتَحَم**.

Ve **تَقْحِيمُ النفْسِ** bir şeyde: onu düşünmeksizin ona sokmaktır. Âişe hadîsinde: Zeyneb geldi, ona **تَقَحَّمُ** ediyordu; yani sövmesine maruz kalıyor ve onda onun üzerine giriyordu; sanki düşünmeksizin ve sağlamlaştırmaksızın sövmeye gelmiş gibiydi. Ve hadîste: “Ben sizin bel kuşaklarınızdan tutuyorum ateşten; siz ise onun içine **تقْتَحِمُون** ediyorsunuz” yani onun içine düşüyorsunuz. Denilir: insan büyük işi **اقْتَحَم** etti ve onu **تقَحَّم** etti; ve ondan Ali hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Kim onu sevindirirse ki **يتَقَحَّم** Cehennem’in **جرَاثِيمَ**’ini, **الجَدِّ** hakkında hükmetsin” yani onun azabının büyüklüklerine kendini atsın. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Kim Allah’a kavuşur da O’na hiçbir şeyi ortak koşmazsa, ona **المُقْحِماتِ** bağışlanır” yani sahiplerini ateşe **تُقْحِمُ** eden büyük günahlar; yani onları onun içine atar. Ve tenzîlde: “**فلا اقْتَحَم العقبةَ**”; sonra onun **اقْتِحامَ**’ını açıkladı da dedi: “**فَكَّ رقَبةً أَو أَطْعَمَ**”; ve şöyle okunmuştur: “**فَكُّ رقبةٍ أَو إطْعامٌ**”; ve “**فلا اقتحمَ العقبة**”nın manası: yani o, engeli aşmadı; Araplar bir fiili **بلا** ile nefyettiklerinde onu tekrarlarlar; “**فلا صَدَّق ولا صَلَّى**” sözü gibi; burada onu tekrar etmedi, çünkü ona, sözün akışının delâlet ettiği bir fiili gizledi; sanki şöyle dedi: “**فلا أَمن** ve **لا اقْتَحَمَ العقبة**”; buna delil, “**ثم كان من الذين آمنوا**” sözüdür. Ve yıldız **اقتحمَ** ettiğinde: kayboldu ve düştü; İbn Ahmer dedi:
Yıldızı gözetlerim, sanki tutkunum,
Yıldızın aktığı yere kadar, ta ki **يقْتَحِم** edinceye dek

yani düşer; Cerîr ilerleme hakkında dedi:
Onlar atları taşıyanlardır, ta ki **تقَحَّمَت**
Onun **قَرابِيسُها**’ı; ve **لُبُودها**’ı dalgaça daha da arttı

Ve **القُحَمُ**: herkesin binmediği büyük işler. Ve çekişmenin **قُحَم**’ı vardır; yani o, sahibini istemediği şeye **تَقْحَمُ** eder. Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: Abdullah b. Ca‘fer’i çekişmeye vekil kıldı ve dedi: “Çekişmenin **قُحَماً**’ı vardır”; ve o, büyük, meşakkatli işlerdir; tekili **قُحْمةٌ**’dir. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi:
**القُحَم** helâklerdir; Ebû Ubeyd dedi: aslı **التَّقَحُّم**’dendir; ve ondan **قُحْمة الأَعْراب**; ve bunun hepsi bu fasıl içinde zikredilmiştir. Zû’r-Rumme, develeri ve yürüyüşten gördükleri şiddeti, ta ki yavrularını düşürünceye dek, tasvir ederek dedi:
Yavrularla atarlar yahut onlara yapışırlar,
**قُحَم** üzerinde, çöl ile su menzilleri arasında

Şemmer dedi: müşkil işlerden, savaşlardan ve borçlardan her meşakkatli zor olan şey **قُحَم**’dır; ve Rü’be’den okudu:
**مِنْ قُحَمِ الدَّيْنِ** ve **زُهْدِ الأَرْفاد**

Dedi: borcun **قُحَم**’ı, onun çokluğu ve meşakkatidir; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
Ak saç bir uğursuz hastalıktır, ona deva yoktur,
Kişi için; sağlam iken, **صائِبَ القُحَمِ** iken

Diyor ki: bir işe **تقَحَّم** ettiğinde şaşmaz ve hata etmez; dedi: ve İbn
el-A‘râbî, şu sözünde dedi:
Bir kavim ki savaşsalar, savaşlarında **قُحَمُ**’dırlar

Dedi: atılganlık, cesaret ve **تقَحُّم**. Ve şu sözünde dedi: “Kim onu sevindirirse ki **أَن يتَقَحَّم جَراثِيمَ جهنم**”; Şemmer dedi: **التَّقحُّم** ilerleme ve bir uçuruma düşme ve düşünmeksizin ve sağlamlaştırmaksızın şiddettir; ‘Accâc dedi:
Böbrek yenildiğinde ve yenilen böbrek **واقْتُحِمَ** edildiğinde

Diyor ki: böbreği vurulan kimse yere serildi. Ve yolun **قُحَمُ**’ı: ondan zor olan şeylerdir. Ve **اقْتَحَم** menzili: ona baskın yaptı. Ve aygır **اقْتَحم** **الشَّوْلَ**: içine salınmaksızın ona saldırdı. Ezherî: develerden **المَقاحِيمُ**, içine salınmaksızın **الشول**’a vurmak için **تَقْتَحِم** edenlerdir; tekili **مِقْحام**’dır. Ezherî dedi: bu, aygırların sıfatındandır. Ve **الإقْحامُ**: aceleyle salıvermedir. Ve **بعير مُقْحَم**: otlatan ve süren olmaksızın çorak çölde gider; Zû’r-Rumme dedi:
Yahut **مُقْحَم**; onun **حادِجُه**’i dün, karınları zayıflattı,
Derken **العِدْلان** ve **القتَبُ** geri kaldı

Dedi: onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. Ve **أَعْرابي مُقْحَم**: bedevîlikte ve çöllerde yetişti, onlardan ayrılmadı. Ve **قَحَم** menzilleri: onları katetti; ‘Âiz b. Munkız el-‘Anberî’nin sözü, İbn el-A‘râbî’nin rivayet ettiği:
Çoban yüzüstü kapandığında, çobanı **تُقَحِّم** eder

Onu açıkladı da dedi: **تُقَحِّمُ**; menzillere inmez, fakat kat eder; onu menzil menzil **تُقَحِّم** eder; develeri tasvir eder. Ve şu sözü:
**مُقَحِّم الرَّاعي ظَنُونَ الشِّرْبِ**

Yani: bir menzilden sonra bir menzile dalar; onu kat eder, onda konaklamaz. Ve **ظَنونَ الشِّرب** sözü: yani onda su var mı yok mu bilmez.

Ve **القُحْمة**: yürüyüşte **الانْقِحام**; dedi:
Gördüğümde yılı, kapkara bir yıl,
Kendime ve arkadaşlarıma **قُحَما** yükledim

Ve **المُقْحَم**, **الحاء**’ın fethiyle: bir yılda dörde basan ve iki yaşına giren devedir; vaktinden önce bir yaşın üzerine bir yaşı **فيَقتحِم** eder; bu, ancak iki ihtiyarın yavrusu yahut kötü beslenme için olur. Ezherî: deve bir yılda iki dişini attığında o **مُقْحَم**’dır; dedi: bu, ancak iki ihtiyarın yavrusu için olur; ve İbn Berrî, ‘Amr b. Lecî’den okudu:
Gelişimden önce hazırlamıştım,
Orta yeri büyük bir **كَبْداء** **فَوْهاء**; **جَوْزِ المُقْحَمِ** gibi

Ve **الكَبداء** ile, ortası çok büyük bir **مَحالة** kastetti. Ve deve **أُقْحِمَ** edildi: erişmediği bir yaşa öne alındı; meselâ **جِرْم** olarak **رَباعٍ** iken o **ثَنِيٌّ**’dir de büyüklüğünden dolayı ona **رَباعٌ** denir; yahut **جِرْم** olarak **ثنيّ** iken o **جَذَعٌ**’dır da bunun için ona da **ثني** denir; ve denildi ki: **المُقْحَم** **الحِقُّ** ve **الحِقِّ**’in üstüdür; henüz **يَبْزُل** etmemiş olandır. Ve **قُحْمة الأَعراب**: senenin onlara isabet edip onları helâk etmesidir; işte bu, onun onlara **تقَحُّم**’udur yahut onların kır ülkelerine **تقَحُّم**’udur. Ve kıtlık senesi onları **قَحَمَتْ**; onlara **تقْتحِم** eder; ve onlar **أَقْحَموا** ve **أُقْحِموا**; birincisi Sa‘leb’dendir. Ve **قُحِّموا فانْقَحَمُوا**: kıtlıktan kaçıp kır ülkelerine sokuldular.

Ve sene onları şehre **أَقْحَمَتْ**; ve şehirde: onları ona soktu. Ve her neyi bir şeye sokarsan, onu ona **أَقْحَمْتَه** ve onun içine **أَقْحَمْتَه**; dedi:
Her hamdde, hamd onu **يُقْحِمُها** faydalandırdı,
Hamd satın alınmaz; ancak onun aşağısında **قُحَمُ** vardır

Cevherî: **القُحْمة** şiddetli senedir. Denilir: Araplara **القُحْمةُ** isabet etti; yani onlara kıtlık isabet ettiğinde. Ve hadîste: “Sene, Benî Ca‘de’nin Nâbiğa’sını **أَقحَمَتِ**” yani onu bedevîlikten çıkardı ve şehre soktu. Ve **القُحمة**: günaha binmektir; Sa‘leb’den. Ve **القُحمة**, damme ile: helâk.

Ve **أَسودُ قاحِمٌ**: **فاحم** gibi, siyahlığı şiddetli.

Ve **التَّقْحِيمُ**: atın, binicisini yüzüstü atmasıdır; dedi:
Biniciyi **يُقَحِّمُ** eder; eğer **قَبْقَبُهْ** olmasa

Ve denilir: biniti falanla **تقَحَّمَتْ**; bu, onunla azıp başını zapt etmediğinde; bazen onu bir çukura savurur yahut onu düşürür; râciz dedi:
Derim ki, deve benimle **تقَحَّمُ** ederken,
Ben de ondan **مُكْلَئِزُّ** **مُعْصِمُ** iken:
Vay sana, ey **عَلْكَمُ**; onun anasının adı nedir?

Denilir: deve, binicisiyle azıp başını zapt etmezken onunla **تقَحَّمت** ettiğinde, anasının adını söylediğinde durur. Ve **عَلْكَم**: bir devenin adıdır. Ve o, atını nehre **أَقْحَمَ** etti de o **انْقَحَم** etti; ve nehre **اقْتَحم** etti, ayrıca: ona girdi. Ömer hadîsinde: onun yanına girdi; yanında sırtını dürten siyah bir **غُلَيِّمٌ** vardı; dedi: “Bu oğlan nedir?” Dedi: “Bu gece deve benimle **تقَحَّمَتْ** etti” yani beni attı. Ve **القُحْمةُ**: sıkıntılı durum ve helâk. Ve ona doğru **قَحَمَ** eder, **يَقْحَم**: yaklaştı.

Ve **القُحَمُ**: ayın güneşe yaklaşmasında **قحَمَ** ettiği için, ayın sonundan üç gecedir.

Ve gözüm onu **اقْتَحمَتْه**: onu küçümsedi; dedi: ve gözünün **تَقْحَمُه** ettiği şey olabilir ki büyüklüğü ve güzelliği sebebiyle onu yaşının üstüne çıkarır; meselâ **ابن لَبُون** iken onu **حِقّاً** yahut **جَذَعاً** sanman gibi.

Ümm Ma‘bed hadîsinde, Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun, vasfında: “Kısalıktan dolayı bir göz onu **تَقْتَحِمهُ** etmez” yani onu küçümseyerek başkasına geçmez. Ve her neyi küçümsersen onu **اقتَحَمْتَه** etmiş olursun; vasfeden, gözün onu küçük görmediğini ve kısalığından dolayı onu küçümsemediğini kastetti. Ve falan **مُقْحَمٌ**’dır; yani zayıf. Ve zayıflığa nisbet edilen her şey **مُقْحَم**’dır; ve ondan Nâbiğa el-Ca‘dî’nin sözü:
Yüceldik ve efendilik ettik; **مُقْحَمِ** olmayan bir efendilikle

Dedi: bunun ve benzerinin aslı, bir yılda bir yaştan bir yaşa dönüşen **المُقحم**’dandır. Ve onun sözü, İbn el-A‘râbî’nin rivayet ettiği:
İnsanlardan birtakım kavimler vardır; zenginliği bulduklarında
Yüz çevirirler; dosta derler ve **وقَحَّمُوا**

Onu açıkladı da dedi: ona karşı kabalaştılar ve onu terk ettiler.
