# قحم — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AD%D9%85/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قحم

| | ( قَحَمَ ) الرَّجلُ ( في الأمْرِ ، كَنَصَرَ ) | يَقْحُمُ ( قُحُومًا : رَمَى بِنَفْسِهِ فِيه فَجْأَةً بِلاَ | رَوِيَّةٍ ) ، وهو مَجازٌ ، وقيل : رَمَى نَفسَهُ في نَهر أو في وَهْدَةٍ ، وقيل : إنّما جاءَ قَحَمَ في | الشِّعْر وَحْدَهُ . | | ( وقَحَّمَه تَقْحِيمًا ) : أَدْخَلَه في الأمرِ من | غَيْرِ رَوِيَّةٍ ، وفي حَدِيثِ عائِشَة :   أَقْبَلَتْ | زَيْنَبُ تَقَحَّمُ لها   ؛ أَيْ : تَتَعَرَّضُ لِشَتْمِها ، | وتَدْخُلُ عَلَيْها فِيهِ ؛ كَأَنَّها أَقْبَلَتْ تَشْتُمها | مِنْ غَيْرِ تَثَبُّتٍ . | | ( وأَقْحَمْتُه فانقَحَمَ واقْتَحَمَ ) ، وهُمَا | أَفْصَحُ مِنْ قَحَم ، وفي الحدِيثِ :   أَنَا آخِذٌ | بِحُجْزِكُم عن النَّارِ ، وأَنْتم تَقْتَحِمُونَ |

| فِيها   ، أَيْ تَقَعُونَ فِيها ، وفي حَدِيثِ | عَليّ :   مَنْ سَرَّه أَنْ يَتَقَحَّمَ جَرَاثِيمَ جَهَنَّمَ | فَلْيَقْضِ في الجَدِّ   ، أَيْ : يَرْمِي بِنَفْسِه في | مَعَاظِمِ عَذابِهَا ، وقَالَ تَعالَى : ! 2 \< فلا اقتحم العقبة > 2 ! ، ثم فَسَّرَ اقْتِحامَهَا فَقالَ : ! 2 \< فك رقبة أو إطعام > 2 ! . | | ( والقَحْمَةُ : د باليَمَنِ ) في تِهَامَةَ عَظِيمٌ | مَشْهُورٌ . | | ( و ) القُحْمَةُ ، ( بالضَّمِّ : الاقْتِحامُ في | الشَّيءِ ) هَكَذَا في النُّسَخِ ، والصَّوابُ : | الانْقِحَامُ في السَّيْرِ ، والجَمْعُ : قُحَمٌ ، ومِنه قَولُه : | % ( * لَمَّا رَأَيْتُ العَامَ عَامًا أَشْخَمَا * % ) % | % ( * كَلَّفْتُ نَفْسِي وصِحَابِي قُحَمَا * % ) % | | ( و ) القُحْمَةُ : ( المَهْلَكَةُ والقَحْطُ ، و ) | أيضًا : ( السَّنةُ الشَّدِيدَةُ ) والجَمعُ : قُحَمٌ ، | قَالَه أبو زَيْدٍ الكِلاَبِيُّ يقال : أَصَابَتِ | الأعْرَابَ القُحْمَةُ ، إِذَا أَصَابَهُمْ قَحْطٌ ، كما | في الصِّحاحِ ، وقِيلَ : قُحْمَةُ الأعرابِ : أن | تُصِيبَهُم السَّنَةُ فَتُهْلِكَهُم ، فذَلِك تَقَحَّمُها | عليهم ، أو : تَقَحُّمُهم بِلادَ الرِّيفِ . | | ( وقُحَمُ الطَّرِيقِ ، كَصُرَدٍ : مَصَاعِبُهُ ) | وهُوَ مَا صَعُبَ مِنْهَا علَى السَّالِكِ . | | ( و ) القُحَمُ ( مِنَ الشَّهْرِ : ثَلاثُ لَيَالٍ | آخِرَهُ ) ؛ لأَنَّ القَمَرَ قَحَمَ في دُنُوِّهِ إلى الشَّمْسِ . | | ( وقَحَّمَتْهُ الفَرَسُ تَقْحِيمًا : رَمَتْهُ عَلَى | وَجْهِهِ ) قال : | % ( * يُقَحِّمُ الفَارِسَ لَوْلاَ قَبْقَبُهْ * % ) % | ( كَتَقَحَّمَتْ بِهِ ) وذَلِكَ إذَا نَدَّتْ بِهِ فَلَمْ | يَضْبِطْ رَأْسَها ، ورُبَّمَا طَوَّحَتْ بِهِ في | وَهْدةٍ ، أَوْ وقَصَتْ به ، قال الرَّاجِزُ : | % ( * أقولُ والنَّاقَةُ بِي تَقَحَّمُ * % ) % | % ( * وأَنَا مِنْها مُلْكَئِزٌّ مُعْصِمُ * % ) % | % ( * ويْحَكِ مَا اسْمُ أُمِّهَا يَا عَلْكَمُ * % ) % | يُقالُ : إِنَّ النَّاقَةَ إِذَا تَقَحَّمَتْ بِراكِبِهَا نادَّةً | لا يَضْبِطُ رَأْسَهَا إنَّها إِذَا سَمَّى أُمَّهَا | وَقَفَتْ . |

| | وَعَلْكَمُ : اسْمُ نَاقةٍ ، وفي حَدِيثِ عُمَرَ : |   أَنَّه دَخَلَ عَلَيْهِ وعِنْدَهُ غُلَيِّمٌ أَسْوَدُ يَغْمِزُ | ظَهْرَهُ ، فقال : ما هَذَا [ الغُلامُ ] ؟ قال : إنه | تَقَحَّمَتْ بِي النَّاقَةُ اللَّيْلَةَ   أَيْ : أَلْقَتْنِي . | | ( و ) من المَجازِ : ( اقْتَحَمَه : احْتَقَرَه ) | وازْدَراهُ ، ومِنْهُ حَدِيثُ أُمِّ مَعْبَدٍ في صِفَةِ | النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ تعلى عَلَيْهِ وَسَلَّم :   لا | تَقْتَحِمُه عَيْنٌ مِن قِصَرٍ   ، أَيْ : لا تَتَجاوَزُه | إلى غَيْرِه احْتِقَارًا لَهُ ، أَرادَ الوَاصِفُ أَنَّه لا | يَسْتَصْغِرُه ولا يَزْدَرِيه لِقِصَرِه . | | ( و ) اقْتَحَمَ ( النَّجْمُ ) : إِذَا ( غَابَ ) | وَسَقَطَ ، قال أَبو النَّجْمِ : | % ( أُراقِبُ النَّجْمَ كَأَنِّي مُولَعٌ % | بِحَيْثُ يَجْرِي النَّجمُ حَتَّى يَقْتَحِمْ ) % | | أَيْ : يَسْقُطُ . | | ( والمُقْحَمُ ، كَمُكَرَمٍ : الضَّعِيفُ ) ، وكلُّ | شَيء نُسِبَ إلى الضَّعْفِ فَهُوَ مُقْحَمٌ ، ومِنْه | قَولُ الجَعْدِيِّ : | % ( * عَلَوْنَا وَسُدْنَا سُؤدَدًا غَيْرَ مُقْحَمِ * % ) % | وأَصْلُ هَذَا وَشِبْهُهُ مِنَ المُقْحَمِ : الذي | يَتَحَوَّلُ منْ سِنٍّ إلى سِنٍّ في سَنَةٍ واحِدَةٍ . | | ( و ) المُقْحَمُ : ( البَعِيرُ ) الذي ( يُثْنِي | ويُرْبِعُ في سَنَةٍ ) واحِدَةٍ ( فَيُقْحِمُ ) ، وفي | بَعْضِ النُّسَخِ : فَيَقْتَحِمُ ( سِنًّا عَلى سِنٍّ ) | قَبْلَ وَقْتِهَا ، ولا يَكونُ ذَلِكَ إِلاَّ لابْنِ | الهَرِمَيْنِ اَوْ السَّيِّيءِ الغِذَاءِ . وقَالَ الأَزْهَرِيُّ : | إِذَا أَلْقَى سِنيَّه في عَامٍ واحِدٍ فَهُوَ : | مُقْحَمٌ ، قَالَ : وذَلِكَ لا يَكونُ إِلاَّ لابْنِ | الهَرِمَيْنِ ، وأَنْشَدَ ابْنُ بَرِّيٍّ لِعُمَرَ بنِ لَجَأٍ : | % ( * وكُنْتُ قَدْ أَعْدَدْتُ قَبْلَ مَقْدَمِي * % ) % | % ( * كَبْداءَ فَوْهَاءَ كَجَوْزِ المُقْحَمِ * % ) % | وعَنَى بِالكَبْدَاءَ : مَحَالةً عَظِيمَةَ الوَسَطِ ، | وقَدْ أُقْحِمَ البَعِيرُ : إِذَا قَدِمَ إلى سِنٍّ لم يَبْلُغْهَا ، |

| كَأَنْ يَكُونُ في جِرْمِ رَبَاعٍ وهو ثَنِيٌّ فَيُقالُ : | رَبَاعٌ ، لِعِظَمِهِ ، أو يَكُونُ في جِرْمِ ثَنِيٍّ وهو | جَذَعٌ ، فَيُقالُ : ثَنِيٌّ لِذَلكَ أَيْضًا ، وقيل : | المُقْحَمُ الحِقُّ وفَوْقَ الحِقِّ مِمَّا لَمْ يَبْزُلْ . | | ( والأَعْرَابِيُّ ) المُقْحَمُ : الَّذِي يَنْشَأُ في | البَرِّ ) ، وفِي بَعْضِ النُّسَخِ : في البَدْوِ | والفَلَوَاتِ لَمْ يُزَايِلْهَا . | | ( والقَحْمُ : الكَبِيرُ السِّنِّ جِدًّا ) ، وَزَعَمَ | يَعْقُوبُ أَنَّ مِيمَهَا بَدَلٌ مِنْ يَاءِ قَحْبٍ ، | وقِيل : هُوَ فَوْقَ المُسِنِّ مِثْلُ القَحْرِ ، قَالَ | رُؤْبَةُ : | % ( * رَأَيْتُ قَحْمًا شَابَ فَاقْلَحَمَّا * % ) % | % ( * طَالَ عَلَيْهِ الدَّهْرُ فاسْلَهَمَّا * % ) % | | وقَالَ أَبُو عَمْرٍ و : القَحْمُ : الكَبِيرُ مِنَ | الإِبِلِ ، ولَوْ شُبِّهَ به الرَّجُلُ جَازَ ، والقَحْرُ | مِثْلُه . وقَالَ أَبُو العَمَيْثَلِ : القَحْمُ : الَّذِي قَدْ | اقْحَمَتْهُ السِّنُّ ، تَراهُ قد هَرِمَ مِنْ غَيْرِ أَوَانِ | الهَرَمِ ، قَالَ الرَّاجِزُ : | % ( * إِنِّي وإِنْ قَالُوا كَبِيرٌ قَحْمُ * % ) % | % ( * عِنْدِي حُداءٌ زَجَلٌ ونَهْمُ * % ) % | والنَّهْمُ : زَجْرُ الإبِلِ ، وفي الصِّحاحِ : | القَحْمُ : الشّيخُ الهَرِمُ الكَبِيرُ مِثْلُ القَحْلِ ، | وفي الحَدِيثِ :   ابْغِنِي خادِمًا لا يَكُونُ | قَحْمًا فَانِيًا ولا صَغِيرًا ضَرَعا   ، | ( كَالقَحُومِ ، وهي قَحْمَةٌ ) ، إنّما خَالَف هنا | اصْطِلاحَه لَئِلاّ يُفهَم أَنّه أُثْنَى القَحُوم ، | والقَحْمَةُ هي المُسِنَّةُ من الغَنَمِ وغَيْرِها | كالقَحْبةِ . | | ( والاسْمُ القَحَامَةُ والقُحُومَةُ ) ، وَهِي | ( مَصَادِرُ بِلاَ فِعْلٍ ) أَيْ : لَيْسَت لها أَفْعَالٌ . | | ( وقَحَمَ المَفَاوِزَ ) والمَنَازِلَ ، ( كَمَنع ) | قَحْمًا : ( طَوَاهَا فَلَم يَنْزِلْ بِهَا . | | ( و ) قَحَمَ ( إِلَيْه ) يَقْحَمُ : ( دَنَا ) ، ومنه | القُحَمُ لِثلاثِ لَيَالٍ آخِرَ الشَّهْرِ ، كَمَا تَقَدَّمَ . | | ( وأسوَدُ قاحِمٌ ) : شَدِيدُ السَّوَادِ مِثْلُ : | ( فاحِم . ) |

| | ( ومَحَالَةٌ قَحُومٌ ) أَيْ : ( سَرِيعَةُ | الانْحِدَارِ ) . | | ( واقْتَحَمَ المَنْزِلَ ) اقْتِحَامًا : ( هَجَمَهُ ) . | | ( و ) اقْتَحَمَ ( الفَحْلُ الشَّوْلَ : هَجَمَهَا | من غَيْرِ أَنْ يُرْسَلَ فِيهَا ، فَهُوَ : مِقْحَامٌ ) | والجَمْعُ : مَقَاحِيمُ ، قَالَ الأَزْهَرِيُّ : هذَا مِن | نَعْتِ الفُحُولِ . والإِقْحَامُ : الإِرْسَالُ في | عَجَلَةٍ . | | ( والأَقْحِمَةُ : الأَفْحِمَةُ ) ، وفي بَعْضِ | النُّسَخِ : الأَقْمِحَة . | | ( وقَحْمٌ : اسْمُ ) رَجُل . | | ( وأُقْحِمَ أَهْلَ البَادِيَةِ ، بِالضَّمِّ ) إِذَا | ( أَجْدَبُوا فَحَلُّوا الرِّيفَ ) . | | ( وأَقْحَمَ فَرَسَهُ النَّهْرَ ) إقْحَامًا : ( أَدْخَلَهُ ) | بِهِ ، وكُلُّ مَا أَدْخلْتَه شَيْئًا فَقَدْ أَقْحَمْتَه إِيَّاه ، | وأَقْحَمْتَه فِيهِ . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | المُقْحِماتُ : الذُّنُوبُ العِظَامُ التي تُقْحِمُ | أَصْحَابَهَا في النَّارِ . | | وتَقَحَّم : تَقَدَّم ، قال جَرِير : | % ( هُمُ الحَامِلُونَ الخَيْلَ حَتَّى تَقَحَّمَتْ % | قَرَابِيسُها وازْدَادَ مَوْجًا لُبُودُها ) % | | والقُحَمُ ، كَصُرَدٍ : الأُمُورُ العِظَامُ الشَّاقَّةُ | الِّتِي لا يَرْكَبُها كُلُّ أَحَدٍ . | | وللخُصُومة قُحَمٌ ، أَيْ : أَنَّها تَقْحَمُ | بصَاحِبِها عَلَى مَا لا يُرِيدُه ، واحِدَتُها | قُحْمَةٌ ، وأَصْلُه مِنَ الاقْتِحَامِ ، قال ذُو الرُّمَّةِ | يَصِفُ الإِبِلَ وشِدَّةَ ما تَلْقَى من السَّيْرِ حَتَّى | تُجْهِضَ أَولادَهَا : | % ( يُطْرِّحْنَ بالأَوْلاَدِ أَوْ يَلْتَزِمْنَهَا % | على قُحَمٍ بَينَ الفَلاَ والمَنَاهِلِ ) % | | وقال شَمِر : كُلُّ شَاقٍّ من الأُمورِ | المُعْضِلَةِ والحُرُوبِ والدُّيُونِ فَهِيَ قُحَمٌ . | وأنشد لِرُؤْبة : | % ( * مِنْ قُحِمَ الدَّيْنِ وزُهْدِ الأَرْفَاد * % ) % | قال : قُحَمُ الدَّيْنِ : كَثْرَتُه ومَشَقَّتُه . وقال | ساعِدَةُ بنُ جُؤَيَّةَ : |

| % ( والشَّيْبُ دَاءٌ نَحِيسٌ لا دَواءَ له % | للْمَرءِ صَحِيحًا صَائِبَ القُحَمِ ) % | | يقول : إذا تَقَحَّمَ فِي أَمْرٍ لم يَطِشْ ولم | يُخْطِئْ . وقال ابنُ الأعْرَابِيِّ في قَوْلِهِ : | % ( * قَوْمٌ إذَا حَارَبُوا فِي حَرْبِهِم قُحَمُ * % ) % | قال : إقدَامٌ وجُرْأَة وتَقَحُّمٌ . | | وأَنشَدَ ابنُ الأَعْرابِيّ قَولَ عائِذِ بنِ | مُنْقِذ العَنْبَرِيِّ : | % ( * تُقَحِّمُ الرَّاعِي إذا الرَّاعِي أَكَب * % ) % | فسَّره فقال : تُقَحِّمُ : لا تَنْزِلُ المَنَازِلَ ، ولكن | تَطْوِي فتُقَحِّمُه مَنْزِلاً مَنْزِلاً ، يَصِفُ إبِلاً . | | وقَولُه : | % ( * مُقَحِّم الرَّاعِي ظَنُونَ الشِّربِ * % ) % | يَعنِي : أنه يَقْتَحِم مَنْزِلاً بَعْدَ مَنْزِلٍ يَطْوِيهِ | فلا يَنْزِلُ فيه ، وقوله :   طَنُونَ الشِّرْبِ   ، | أي : لا يَدْرِي أَبِهِ مَاءٌ أَمْ لاَ . | | وقَحَمَتْهُمْ سَنَةٌ جَدْبَةٌ تَقْتَحِمُ عَلَيْهم . | | وقد أَقْحَمُوا بِفَتْحِ الهَمْزَةِ عن ثَعْلَبٍ ، | وقُحِّمُوا تَقْحِيمًا ، بالضَّمِّ فانْقَحَمُوا : | أُدْخِلُوا بِلاَدَ الرِّيفِ هَرَبًا من الجَدْبِ . | | وأَقْحَمَتْهُمْ السَّنَةُ الحَضَرَ ، وفي الحَضَرِ : | أدْخَلَتْهُمْ إِيَّاهُ . وفي الحَدِيثِ :   أَقْحَمَتِ | السَّنَةُ نَابِغَةَ بَنِي جَعْدَةَ   ؛ أَيْ : أَخْرَجَتْهُ | مِنَ البَادِيَةِ ، وأَدْخَلَتْهُ الحَضَرَ . | | والقُحْمَةُ ، بِالضَّمِّ : رُكُوبُ الإِثْم ، عن | ثَعْلَب . | | واقْتَحَم فَرسَه النَّهْرَ : أدْخَلَه . | | وَبَعِيرٌ مُقْحَمٌ ، كَمُكْرَمٍ : إذا كَانَ | يَذْهَبُ في المَفَازَة بلا مُسِيمٍ ولا سَائِق ، | قال ذُو الرِّمَّةِ : | % ( أو مُقْحَمٌ أَضْعَفَ الإِبْطَانَ حَادِجُه % | بالأَمْسِ فاستَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ ) % | | شَبَّهَ بِهِ جَنَاحَيِ الظَّلِيمِ . | | وقَوْلُه أَنْشَدَه ابنُ الأَعْرابِيِّ : |

| % ( مِنَ النَّاسِ أَقوامٌ إِذَا صَادَفُوا الغِنَى % | تَولَّوْا وقَالُوا للصَّدِيقِ وقَحَّمُوا ) % | | فَسَّره فَقالَ : أغْلَظُوا عَلَيه وجَفَوْه . | | والمِقْحَامُ : المِقْدَامُ في الأُمُورِ بِغَيْرِ تَثَبُّتٍ ، | وهُو مَجَازٌ . | | وفُلانٌ فيه مُقْتَحَمٌ : إذا كَانَ من ذَوِي | المُرُوءَة . | | والقَحْمَةُ : نهرُ أول حجر ، قاله | نَصْر . | | وقَحْمَةُ الشِّتاء : لُغَةٌ في الفَحْمَةِ ، وقد | ذُكِرَ في   ف ح م   . | | ويَقُولُونَ : هَذِهِ لَفْظَةٌ مُقْحَمَةٌ أي | زَائِدَةٌ . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : |

### Türkçe

( **قَحَمَ** ) adam ( işte, **نَصَرَ** gibi ) **يَقْحُمُ** ( **قُحُومًا**: kendisini ona ansızın, düşünce olmaksızın attı )dır; bu mecazdır. Ve denildi: kendisini bir nehre yahut bir çukura attı. Ve denildi: **قَحَمَ** ancak şiirde tek başına gelmiştir.

( **وقَحَّمَه تَقْحِيمًا** ): onu işe, düşünce olmaksızın soktu. Âişe hadîsinde: “Zeyneb ona doğru **تَقَحَّمُ** ederek geldi”; yani: onun sövmesine maruz kalır, ve onda onun üzerine girer; sanki ona, sağlamca araştırmaksızın sövmeye gelmiş gibidir.

( **وأَقْحَمْتُه فانقَحَمَ واقْتَحَمَ** ), ve bu ikisi **قَحَم**’dan daha fasîhtir. Hadîste: “Ben sizi ateşten alıkoymak için kuşaklarınızdan tutuyorum, siz ise onun içine **تَقْتَحِمُونَ** ediyorsunuz”; yani: onun içine düşüyorsunuz. Ali hadîsinde: “Kim cehennemin köklerine **أَنْ يَتَقَحَّمَ** etmekten hoşlanırsa, dede hakkında hükmetsin”; yani: onun azabının büyüklerine kendisini atar. Yüce dedi ki: “**فلا اقتحم العقبة**”; sonra onun **اقْتِحام**ını açıklayıp dedi ki: “**فك رقبة أو إطعام**”.

( **والقَحْمَةُ**: Yemen’de bir yer adı ) Tihâme’de büyük, meşhur(udur).

( ve ) **القُحْمَةُ** ( zamme ile: şeyin içine dalma ) nüshalarda böyledir; doğrusu: yürüyüşte **الانْقِحَامُ**dır. Çoğulu: **قُحَمٌ**. Ondandır onun sözü:
% ( * لَمَّا رَأَيْتُ العَامَ عَامًا أَشْخَمَا * % ) %
% ( * كَلَّفْتُ نَفْسِي وصِحَابِي قُحَمَا * % ) %

( ve ) **القُحْمَةُ**: ( helâk ve kıtlık, ve ) ayrıca: ( şiddetli yıl ); çoğulu: **قُحَمٌ**. Bunu Ebû Zeyd el-Kilâbî söyledi. Denilir: “A‘râba **القُحْمَةُ** isabet etti”, onlara kıtlık isabet ettiğinde; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve denildi: A‘râbın **قُحْمَةُ**si: onlara yılın isabet edip onları helâk etmesidir; işte bu, onun onlara **تَقَحَّمُ** etmesidir; yahut: onların rîf beldelerine **تَقَحُّمُ** etmeleridir.

( **وقُحَمُ الطَّرِيقِ** , **صُرَدٍ** gibi: onun zorlukları )dır; ve o, ondan yolcuya zor gelen şeydir.

( ve ) **القُحَمُ** ( aydan: sonundaki üç gece )dir; çünkü ay, güneşe yaklaşmasında **قَحَمَ** etti.

( **وقَحَّمَتْهُ الفَرَسُ تَقْحِيمًا**: onu yüzüstü attı ) dedi ki:
% ( * يُقَحِّمُ الفَارِسَ لَوْلاَ قَبْقَبُهْ * % ) %
( **كَتَقَحَّمَتْ بِهِ** ) ve bu, onunla azıp da başını zapt etmediğinde olur. Ve bazen onu bir çukura savurur, yahut onunla düşürür. Râciz dedi ki:
% ( * أقولُ والنَّاقَةُ بِي تَقَحَّمُ * % ) %
% ( * وأَنَا مِنْها مُلْكَئِزٌّ مُعْصِمُ * % ) %
% ( * ويْحَكِ مَا اسْمُ أُمِّهَا يَا عَلْكَمُ * % ) %
Denilir: deve, binicisiyle azarak **تَقَحَّمَتْ** ettiğinde, başını zapt edemez; onun, annesinin adını söylediğinde durduğu(ndan dolayıdır).

Ve **عَلْكَمُ**: bir devenin adıdır. Ömer hadîsinde: “Ona girdi, yanında sırtını dürten siyah bir oğlancık vardı; dedi: bu [oğlan] nedir? dedi: deve bu gece benimle **تَقَحَّمَتْ** etti”; yani: beni attı.

( ve ) mecazdan: ( **اقْتَحَمَه**: onu küçümsedi ) ve hor gördü. Ondandır Ümmü Ma‘bed hadîsi, Peygamberin—Allah Teâlâ’nın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—vasfında: “Kısalıktan dolayı bir göz onu **تَقْتَحِمُه** etmez”; yani: onu küçümseyerek ondan başkasına geçmez. Vasıflayan, onun kısalığından dolayı onu küçük görmediğini ve horlamadığını murad etti.

( ve ) **اقْتَحَمَ** ( yıldız ): ( kayboldu ) ve düştüğünde. Ebû’n-Necm dedi ki:
% ( أُراقِبُ النَّجْمَ كَأَنِّي مُولَعٌ %
بِحَيْثُ يَجْرِي النَّجمُ حَتَّى يَقْتَحِمْ ) %
Yani: düşer.

( **والمُقْحَمُ** , **مُكَرَمٍ** gibi: zayıf )tır. Zayıflığa nisbet edilen her şey **مُقْحَمٌ**dır. Ondandır el-Ca‘dî’nin sözü:
% ( * عَلَوْنَا وَسُدْنَا سُؤدَدًا غَيْرَ مُقْحَمِ * % ) %
Bunun ve benzerinin aslı **المُقْحَمِ**dendir: bir yılda bir dişten bir dişe geçen kimsedir.

( ve ) **المُقْحَمُ**: ( deve )dir; ( bir yılda iki yaşına girip dört yaşına giren ) ( böylece **فَيُقْحِمُ** eden )dir. Bazı nüshalarda: **فَيَقْتَحِمُ** ( bir dişi bir diş üzerine ) vaktinden önce. Bu, ancak iki ihtiyarın yavrusu yahut kötü beslenmiş olan için olur. Ezherî dedi ki: dişlerini bir yılda döktüğünde o: **مُقْحَمٌ**dur. Dedi ki: bu, ancak iki ihtiyarın yavrusu için olur. İbn Berrî, Ömer b. Lece’ için inşâd etti:
% ( * وكُنْتُ قَدْ أَعْدَدْتُ قَبْلَ مَقْدَمِي * % ) %
% ( * كَبْداءَ فَوْهَاءَ كَجَوْزِ المُقْحَمِ * % ) %
Ve **الكَبْدَاءَ** ile murad etti: ortası büyük bir değirmen taşı. Ve deve **أُقْحِمَ** edilmiştir: ulaşmadığı bir dişe geldiğinde.

| Sanki bir **رَبَاعٍ**’ın cisminde olur da o **ثَنِيٌّ** iken şöyle denir: | **رَبَاعٌ**; büyüklüğünden dolayı. Yahut bir **ثَنِيٌّ**’ın cisminde olur da o | **جَذَعٌ** iken şöyle denir: **ثَنِيٌّ**; bu sebeple de. Ve denildi ki: | **المُقْحَمُ** **الحِقُّ** ve **الحِقِّ**’in üstüdür; henüz **يَبْزُلْ** olmamış olanlardandır. | | (Ve **الأَعْرَابِيُّ**:) **المُقْحَمُ**: | **البَرِّ**’de yetişip büyüyen kimsedir.) Ve bazı nüshalarda: **في البَدْوِ** | ve **الفَلَوَاتِ**’ta; onlardan ayrılmamıştır. | | (**القَحْمُ**: yaşı pek çok büyük olan.) Ve | Ya‘kūb, onun **مِيم**’inin **قَحْبٍ**’ın **يَاء**’sından بدل olduğunu iddia etti. | Ve denildi ki: o, **المُسِنِّ**’in üstündedir; **القَحْرِ** gibi. Dedi ki | Ru’be: | % ( * Ben **قَحْمًا** gördüm; saçardı da büsbütün aklaştı * % ) % | % ( * Üzerine zaman uzadı da büsbütün ihtiyarladı * % ) % | | Ve Ebû ‘Amr dedi ki: **القَحْمُ**: | develerden büyük olan. Adam ona benzetilse câiz olur. **القَحْرُ** | da onun gibidir. Ebû’l-‘Ameysel dedi ki: **القَحْمُ**: yaşı onu | **اقْحَمَتْهُ** olan kimsedir; onu vaktinden önce ihtiyarlamış görürsün, | ihtiyarlık vaktinden başka bir vakitte. Dedi ki recez söyleyen: | % ( * Ben, her ne kadar “büyük, **قَحْمُ**” deseler de * % ) % | % ( * Bende bir **حُداءٌ** var; **زَجَلٌ** ve **نَهْمُ** * % ) % | Ve **النَّهْمُ**: develeri sürme (azarlama)dır. Ve **الصِّحاح**’ta: | **القَحْمُ**: ihtiyar, yaşlı şeyh; **القَحْلِ** gibi. | Ve hadiste: “Bana bir hizmetçi ara; | **قَحْمًا** **فَانِيًا** da olmasın, küçük **ضَرَعا** da.” | (**كَالقَحُومِ**; o ise **قَحْمَةٌ**’dir.) Ancak burada | ıstılahına muhalefet etti; **القَحُوم**’un tesniye edildiği anlaşılmasın diye. | **القَحْمَةُ** ise koyundan ve başkasından yaşlı olan dişidir; | **القَحْبةِ** gibi. | | (İsim: **القَحَامَةُ** ve **القُحُومَةُ**.) Ve bunlar | (fiilsiz masdarlardır); yani: onların fiilleri yoktur. | | (**قَحَمَ المَفَاوِزَ**) ve menzilleri, (**كَمَنع**) | **قَحْمًا**: (onları kat etti de onlarda konaklamadı.) | | (Ve) **قَحَمَ** (**إِلَيْه**) **يَقْحَمُ**: (yaklaştı). Ondandır: | ayın sonunun üç gecesi için **القُحَمُ**; daha önce geçtiği gibi. | | (**وأسوَدُ قاحِمٌ**): şiddetli siyahlık; şu gibi: | (**فاحِم**.) |

| | (**ومَحَالَةٌ قَحُومٌ**) yani: (hızlı | inişli). | | (**واقْتَحَمَ المَنْزِلَ**) **اقْتِحَامًا**: (ona saldırdı/bastı). | | (Ve) **اقْتَحَمَ** (aygır **الفَحْلُ** **الشَّوْلَ**’a: onlara saldırdı; | onlara salıverilmeden, o hâlde o: **مِقْحَامٌ**’dır.) | Çoğulu: **مَقَاحِيمُ**. Ezherî dedi ki: bu, | aygırların sıfatındandır. **الإِقْحَامُ**: | aceleyle salıvermedir. | | (**الأَقْحِمَةُ**: **الأَفْحِمَةُ**.) Ve bazı | nüshalarda: **الأَقْمِحَة**. | | (**وقَحْمٌ**: isimdir) bir | adamın. | | (**وأُقْحِمَ أَهْلَ البَادِيَةِ**; hemzenin dammesiyle) eğer | (kıtlığa düşerler de kır’a inerlerse). | | (**وأَقْحَمَ فَرَسَهُ النَّهْرَ**) **إقْحَامًا**: (onu soktu) | onunla. Ve her neyi bir şeye sokarsan, onu ona **أَقْحَمْتَهُ** etmiş olursun; | ve onu onun içine **أَقْحَمْتَهُ**. | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **المُقْحِماتُ**: büyük günahlardır; | sahiplerini ateşe sokar. | | Ve **تَقَحَّم**: ilerledi. Cerîr dedi ki: | % ( Atları yüklenenler onlardır; ta ki **تَقَحَّمَتْ** % | dizginleri ve yeleleri dalgaça arttı ) % | | **القُحَمُ**, **كَصُرَدٍ**: büyük, meşakkatli işlerdir; | her bir kimsenin binmediği (girişmediği) şeylerdir. | | Husumetin de **قُحَمٌ**’ı vardır; yani: o, sahibini | istemediği şeye sürükleyip sokar. Bir tanesi: | **قُحْمَةٌ**’dir. Aslı **الاقْتِحَامِ**’dandır. Zü’r-Rumme dedi ki, | develeri ve yürüyüşten karşılaştıkları şiddeti, ta ki | yavrularını düşürsünler diye, vasfederken: | % ( Yavrularla atarlar yahut onları yüklenirler % | **قُحَمٍ** üzerinde; çöl ile su başları arasında ) % | | Şemir dedi ki: işlerden her zor olan, | çetin müşkillerden, savaşlardan ve borçlardan; işte onlar **قُحَمٌ**’dır. | Ve Ru’be’den şu beyiti okuttu: | % ( * Borcun **قُحِمَ**’inden ve ihsanların azlığından * % ) % | Dedi ki: borcun **قُحَمُ**’ı: onun çokluğu ve meşakkatidir. Ve dedi ki | Sâ‘ide b. Cu’eyye: |

| % ( Ve ak saç, uğursuz bir hastalıktır; ona deva yoktur % | kişi için; sağlam iken, **القُحَمِ**’e isabet eden ) % | | Yani der ki: bir işe **تَقَحَّمَ** ettiğinde şaşırmadı ve | hata etmedi. Ve İbnü’l-A‘râbî onun sözü hakkında dedi ki: | % ( * Bir kavim; savaşlarında savaştıklarında **قُحَمُ**’dur * % ) % | Dedi ki: atılganlık, cesaret ve **تَقَحُّم**. | | İbnü’l-A‘râbî, Âiz b. | Munkız el-‘Anberî’nin sözünü okuttu: | % ( * Çoban yüzüstü düştüğünde, çobanı **تُقَحِّمُ** eder * % ) % | Onu tefsir etti de dedi ki: **تُقَحِّمُ**: menzillere inmez; fakat | kat eder de onu menzil menzil **تُقَحِّمُ** eder; develeri vasfeder. | | Ve onun sözü: | % ( * Çobanı **مُقَحِّم**; su içmeye dair **ظَنُونَ** * % ) % | Yani: bir menzilden sonra bir menzile **يَقْتَحِم** eder; onu kat eder | de onda konaklamaz. Ve onun sözü: **طَنُونَ الشِّرْبِ**; | yani: onda su var mı yok mu bilmez. | | **قَحَمَتْهُمْ** kıt bir yıl; onların üzerine **تَقْتَحِمُ** eder. | | Ve Sa‘leb’den: **أَقْحَمُوا** hemzenin fethasıyla; | ve **قُحِّمُوا** **تَقْحِيمًا**, damme ile; böylece **فانْقَحَمُوا**: | kır beldelerine sokuldular; kıtlıktan kaçış olarak. | | Ve yıl onları şehre **أَقْحَمَتْ** etti; ve şehirde: | onları ona soktu. Ve hadiste: “**أَقْحَمَتِ** | yıl, Nâbiğa Benî Ca‘de’yi”; yani: onu | bedevîlikten çıkardı ve onu şehre soktu. | | **القُحْمَةُ**, damme ile: günaha binmek; | Sa‘leb’den. | | **واقْتَحَم** atını nehri: onu soktu. | | **وَبَعِيرٌ مُقْحَمٌ**, **كَمُكْرَمٍ**: eğer | çorak yerde otlatıcı ve sürücü olmaksızın giderse. | Zü’r-Rumme dedi ki: | % ( Yahut **مُقْحَمٌ**; semeri dün karınları zayıflatmış % | da iki heybe ve semer geri kalmış ) % | | Onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. | | Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî onu okuttu: |

( İnsanlardan birtakım kavimler vardır ki, zenginliğe rastladıkları zaman )
yüz çevirdiler ve dosta söylediler ve **وقَحَّمُوا**.

Onu açıkladı da şöyle dedi: Ona karşı kabalaştılar ve ona karşı katı davrandılar.

**والمِقْحَامُ**: işlerde, sağlamca yerleşik bir kanaat olmaksızın atılgan olan;
ve bu, mecazdır.

Ve falan kimsede **مُقْتَحَمٌ** vardır: eğer
mürüvvet sahiplerinden ise.

**والقَحْمَةُ**: ilk taşın nehri; bunu
**نَصْر** söyledi.

**وقَحْمَةُ الشِّتاء**: **الفَحْمَةِ** hakkında bir lugattır; ve gerçekten
**ف ح م** içinde zikredilmiştir.

Ve derler ki: Bu, **لَفْظَةٌ مُقْحَمَةٌ**’dir; yani
fazladır.

[ ] Ve kendisine istidrâk olunan şeylerdendir:
