# قخم (ق-خ-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AE%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AE%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - خ - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AE%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَيْخَمُ: الضِّخم العظيم؛ قال العجاج:
وشَرَفاً ضَخْماً وعِزّاً قَيْخَما
والقَيْخمان: كبير القَرية ورأْسُها؛ قال العجاج:
أَو قَيْخَمانِ القَرْيةِ الكبير
أي يسقط؛ وقال جرير في التقدم:
همُ الحامِلونَ الخَيلَ حتى تقَحَّمَت
قَرابِيسُها، وازدادَ مَوجاً لُبُودها
والقُحَمُ: الأُمور العِظام التي لا يَركبها كل أَحد. وللخصومة قُحَم أَي أَنها تَقْحَمُ بصاحبها على ما لا يريده. وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: أَنه وكَّلَ عبدَالله بن جعفر بالخُصومة، وقال: إن للخُصومةِ قُحَماً، وهي الأُمور العظام الشاقة، واحدتها قُحْمةٌ، قال أَبو زيد الكلابي: القُحَم المَهالك؛ قال أَبو عبيد: وأَصله من التَّقَحُّم، ومنه قُحْمة الأَعْراب، وهو كله مذكور في هذا الفصل؛ وقال ذو الرمة يصف الإبل وشدة ما تلقى من السير حتى تُجْهِض أَولادها:
يُطَرِّحْنَ بالأَوْلادِ أَو يَلْتَزمْنها،
على قُحَمٍ، بينَ الفَلا والمَناهِل
وقال شمر: كل شاقّ صَعْب من الأُمور المُعضِلة والحروب والديون فهي قُحَم؛ وأَنشد لرؤْبة:
مِنْ قُحَمِ الدَّيْنِ وزُهْدِ الأَرْفاد
قال: قُحَمُ الدين كثرته ومَشقَّته؛ قال ساعدة بن جؤية:
والشَّيْبُ داءٌ نَحِيسٌ، لا دواءَ له
للمَرءِ كان صََحيحاً صائِبَ القُحَمِ
يقول: إذا تقَحَّمَ في أَمر لم يَطِش ولم يُخْطِئ؛ قال: وقال ابن الأَعرابي في قوله:
قومٌ إذا حارَبوا، في حَرْبِهم قُحَمُ
قال: إقدام وجُرأَة وتقَحُّم، وقال في قوله: مَن سرَّه أَن يتَقَحَّم جَراثِيمَ جهنم؛ قال شمر: التَّقحُّم التقدُّم والوُقوعُ في أُهْوِيّة وشدّة بغير روية ولا تثبت؛ وقال العجاج:
إذا كُلِي واقْتُحِمَ المَكْلِيُّ
يقول: صُرِعَ الذي أُصِيبت كُلْيَتُه. وقُحَمُ الطريق: ما صَعُبَ منها. واقْتَحَم المنزل: هَجَمه. واقْتَحم الفَحْلُ الشَّوْلَ: اهْتَجَمها من غير أَن يُرْسَلَ فيها. الأَزهري: المَقاحِيمُ من الإبل التي تَقْتَحِم فتَضْرب الشول من غير إرسال فيها، والواحد مِقْحام؛ قال الأزهري: هذا من نعت الفُحول. والإقْحامُ: الإرْسال في عجلة. وبعير مُقْحَم: يذهب في المفازة من غير مُسِيم ولا سائق؛ قال ذو الرمة:
أو مُقْحَم أَضْعفَ الإبْطانَ حادِجُه،
بالأَمْسِ، فاسْتَأْخَرَ العِدْلان والقتَبُ
قال: شبَّه به جَناحَي الظليم. وأَعْرابي مُقْحَم: نشأَ في البَدْو والفَلوَات لم يُزايِلها. وقَحَم المنازل: طَواها؛ وقول عائذ بن منقذ العَنْبري أَنشده ابن الأَعرابي:
تُقَحِّم الرَّاعي إذا الراعي أَكَبُّ
فسره فقال: تُقَحِّمُ لا تَنزِل المَنازل ولكن تَطوي فتُقَحِّمُه منزلاً منزلاً يصف إبلاً؛ وقوله:
مُقَحِّم الرَّاعي ظَنُونَ الشِّرْبِ
يعني أَنه يقتحم منزلاً بعد منزل يَطْوِيه فلا ينزل فيه، وقوله ظَنونَ الشِّرب أي لا يدري أَبه ماء أم لا.
والقُحْمة: الانْقِحام في السير؛ قال:
لمَّا رأَيتُ العامَ عاماً أَسْحَما،
كَلَّفْتُ نفْسي وصِحابي قُحَما
والمُقْحَم، بفتح الحاء: البعير الذي يُرْبِعُ ويُثْني في سنة واحدة فيَقتحِم سناً على سن قبل وقتها، ولا يكون ذلك إلا لابن الهَرِمَيْن أَو السَّيِّءِ الغذاء. الأَزهري: البعير إذا أَلقَى سِنَّيْه في عام واحد فهو مُقْحَم، قال: وذلك لا يكون إلاَّ لابن الهَرِمَين؛ وأَنشد ابن بري لعمرو بن لجإٍ:
وكنتُ قد أَعْدَدْتُ، قَبْلَ مَقْدَمي،
كَبْداء فَوْهاء كجَوْزِ المُقْحَمِ
وعنى بالكَبداء مَحالة عظيمة الوَسَط. وأُقْحِمَ البعير: قُدِّم إلى سن لم يبلغها كأَن يكون في جِرْم رَباعٍ وهو ثَنِيٌّ فيقال رَباعٌ لعِظَمِه، أَو يكون في جرم ثنيّ وهو جَذَعٌ فيقال ثني لذلك أَيضاً، وقيل: المُقْحَم الحِقُّ وفوق الحِقِّ مما لم يَبْزُل. وقُحْمة الأَعراب: أن تصيبهم السنة فتُهْلِكَهم، فذلك تقَحُّمها عليهم أو تقَحُّمُهم بلاد الريف. وقَحَمَتهم سنة جدبة تقْتحِم عليهم وقد أَقْحَموا وأُقْحِموا؛ الأُولى عن ثعلب، وقُحِّموا فانْقَحَمُوا: أُدْخِلوا بلاد الريف هرباً من الجدب. وأَقْحَمَتْهم السنةُ الحَضَرَ وفي الحَضر: أَدْخَلَتْهم إياه. وكلُّ ما أَدْخلتَه شيئاً فقد أَقْحَمْتَه إياه وأَقْحَمْتَه فيه؛ قال:
في كلِّ حَمْدٍ أَفادَ الحَمْد يُقْحِمُها،
ما يُشْتَرَى الحَمْدُ إلا دُونَه قُحَمُ
الجوهري: القُحْمة السنة الشديدة. يقال: أَصابت الأَعرابَ القُحْمةُ إذا أَصابهم قَحْط. وفي الحديث: أَقحَمَتِ السنةُ نابِغةَ بني جَعْدة أي أَخرجَته من البادية وأَدخَلتْه الحضََر. والقُحمة: ركوب الإثْم؛ عن ثعلب. والقُحمة، بالضم: المهلكة.
وأَسودُ قاحِمٌ: شديد السواد كفاحم.
والتَّقْحِيمُ: رَميُ الفرسِ فارسَه على وجهه؛ قال:
يُقَحِّمُ الفارِسَ لولا قَبْقَبُهْ
ويقال: تقَحَّمَتْ بفلان دابته، وذلك إذا ندَّت به فلم يَضْبِطْ رأْسَها وربما طَوَّحت به في وَهْدة أَو وَقَصَتْ به؛ قال الراجز: أَقولُ، والناقةُ بي تقَحَّمُ،
وأَنا منها مُكْلَئِزُّ مُعْصِمُ:
ويْحَكِ ما اسْمُ أُمِّها، يا عَلْكَمُ؟
يقال: إن الناقة إذا تقَحَّمت براكبها نادَّةً لا يَضْبِطُ رأْسها إنها إذا سَمَّى أُمِّها وقفت. وعَلْكَم: اسم ناقة. وأَقْحَمَ فرسَه النهرَ فانْقَحَم، واقْتَحم النهر أَيضاً: دخَله. وفي حديث عمر: أَنه دخلَ عليه وعنده غُلَيِّمٌ أَسْودُ يَغْمِزُ ظَهرَه فقال: ما هذا الغلام؟ قال: إنه تقَحَّمَتْ بي الناقةُ الليلةَ أَي أَلَقَتْني. والقُحْمةُ: الوَرْطةُ والمَهْلكة. وقَحَمَ إليه يَقْحَم: دَنا.
والقُحَمُ: ثلاث ليال من آخر الشهر لأَن القمر قحَمَ في دُنُوِّه إلى الشمس.
واقْتَحمَتْه عيني: ازْدَرَتْه، قال: وقد يكون الذي تَقْحَمُه عينُك فترفعه فوق سنِّه لعِظَمه وحُسنه نحو أَن يكون ابن لَبُون فتظنه حِقّاً أو جَذَعاً.
وفي حديث أُم معبد في صفة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لا تَقْتَحِمهُ عَين من قِصَر أي لا تتجاوَزُه إلى غيره احتقاراً له. وكل شيء ازْذَرَيْتَه فقد اقتحَمْتَه؛ أَراد الواصفُ أَنه لا تَسْتَصْغِرُه العينُ ولا تَزْدَرِيه لقِصَرِه. وفلان مُقْحَمٌ أي ضعيف. وكلُّ شيء نُسِبَ إلى الضعف فهو مُقْحَم؛ ومنه قول النابغة الجَعْدي:
عَلَوْنا وسُدنا سُودَداً غيرَ مُقْحَمِ
قال: وأَصل هذا وشبهه من المُقحم الذي يتحوَّل من سنّ إلى سنّ في سنة واحدة؛ وقوله أَنشده ابن الأعرابي:
من الناسِ أَقْوامٌ، إذا صادَفوا الغِنى
توَلَّوْا، وقالوا للصَّديقِ وقَحَّمُوا
فسره فقال: أَغْلَظُوا عليه وجَفَوه.

##### Türkçe

**القَيْخَمُ**: iri, büyük; el-‘Accâc dedi ki:
Ve şerefçe iri ve izzetçe **قَيْخَما**

**القَيْخمان**: köyün büyüğü ve başı; el-‘Accâc dedi ki:
Yahut köyün büyüğü **قَيْخَمانِ**
Yani düşer; Cerîr ilerleme hakkında dedi ki:
Onlar atı taşıyanlardır, ta ki **تقَحَّمَت**
Onun **قَرابِيسُها**’sı; ve **لُبُودها**’sı dalgaça arttı

**القُحَمُ**: herkesin binmediği büyük işler. Ve husumet için **قُحَم** vardır;
yani o, sahibini istemediği şeye **تَقْحَمُ** eder. Ali’nin hadîsinde, Allah
yüzünü keremli kılsın: Abdullah b. Ca‘fer’i husumete vekil kıldığı, ve dediği:
“Husumet için **قُحَماً** vardır”; ve o, büyük, meşakkatli işlerdir; bir tanesi **قُحْمةٌ**’dir. Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi ki:
**القُحَم** helâklerdir; Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Aslı **التَّقَحُّم**’dendir; ve ondan **قُحْمة**
**الأَعْراب**’dır; ve bunun hepsi bu fasıl içinde zikredilmiştir. Zû’r-Rumme, develeri ve yürüyüşten karşılaştıkları şiddeti, ta ki yavrularını düşürünceye kadar, vasfederek dedi ki:
Yavrularla atarlar yahut onları yüklenirler,
**قُحَمٍ** üzerinde, çöl ile menhaller arasında

Şemmer dedi ki: Mu‘dil işler, savaşlar ve borçlardan her meşakkatli, zor şey, işte onlar **قُحَم**’dır; ve Ru’be’ye ait olarak okudu:
Borç **قُحَم**’ından ve **الأَرْفاد**’ın zühdünden
Dedi ki: Borcun **قُحَم**’ı, onun çokluğu ve meşakkatidir. Sâ‘ide b. Cu’eyye dedi ki:
Ak saç, uğursuz bir derttir; ona deva yoktur,
Kişi için; sağlıklı iken, **القُحَم**’a isabet eden
Der ki: Bir işe **تقَحَّمَ** ettiğinde şaşırmadı ve hata etmedi. Dedi ki: Ve İbn
el-A‘râbî, şu sözü hakkında dedi:
Bir kavim ki, savaştıklarında, savaşlarında **قُحَمُ** vardır
Dedi ki: İleri atılma, cesaret ve **تقَحُّم**. Ve şu sözü hakkında dedi: “Kimi sevindirirse, **يتَقَحَّم** etmeyi,
Cehennemin **جَراثِيمَ**’ini”; Şemmer dedi ki: **التَّقحُّم** ilerleme ve bir çukura düşme
ve düşünce ve sebat olmaksızın şiddettir. El-‘Accâc dedi ki:
Eğer **كُلِي** yenildi ve **اقْتُحِمَ** edilen **المَكْلِيُّ**
Der ki: Böbreği vurulan kimse yere serildi. Ve **قُحَمُ الطريق**: onun zor olanlarıdır.
Ve **اقْتَحَم** menzili: ona baskın yaptı. Ve **اقْتَحم** aygır **الشَّوْلَ**’ü: içine salınmaksızın
ona saldırdı. Ezherî: Develerden **المَقاحِيمُ**, **تَقْتَحِم** edenlerdir;
şol’ü, içine salınmaksızın döver; tekili **مِقْحام**’dır. Ezherî dedi ki: Bu,
aygırların sıfatındandır. Ve **الإقْحامُ**: aceleyle salıvermedir. Ve **بعير مُقْحَم**:
otlatan ve süren olmaksızın çorak yerde gider; Zû’r-Rumme dedi ki:
Yahut **مُقْحَم**; semerinin **حادِجُه**’i karınları zayıflattı,
Dün; böylece **العِدْلان** ve **القتَبُ** geri kaldı
Dedi ki: Onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. Ve **أَعْرابي مُقْحَم**:
bedevîlikte ve çöllerde yetişti, onlardan ayrılmadı. Ve **قَحَم** menzilleri:
onları katetti. Ve ‘Âiz b. Munkız el-‘Anberî’nin sözü; İbn el-A‘râbî onu okudu:
Çoban, çoban yüzüstü düştüğünde, **تُقَحِّم** eder
Onu açıkladı ve dedi ki: **تُقَحِّمُ**; menzillere inmez, fakat kat eder; böylece onu menzil menzil **تُقَحِّمُ** eder; develeri vasfeder. Ve onun sözü:
Çobanı **مُقَحِّم**; içişi **ظَنُونَ الشِّرْبِ**
Yani o, bir menzilden sonra bir menzile dalar; onu kat eder, onda konaklamaz. Ve onun sözü **ظَنونَ الشِّرب**: yani su var mı yok mu bilmez.

**القُحْمة**: yürüyüşte **الانْقِحام**; dedi ki:
Ne zaman yılı, **أَسْحَما** bir yıl olarak gördüm,
Kendime ve arkadaşlarıma **قُحَما** yükledim

Ve **المُقْحَم** (hâ’nın fethiyle): bir yılda dörde basan ve iki yaşına giren devedir;
vaktinden önce bir yaş üzerine bir yaş **فيَقتحِم** eder; bu ancak iki ihtiyarlının oğlunda yahut
kötü beslenende olur. Ezherî: Deve, bir yılda iki dişini düşürürse o **مُقْحَم**’dır, dedi ki:
ve bu ancak iki ihtiyarlının oğlunda olur. İbn Berrî, ‘Amr
b. Lecî’ için okudu:
Gelişimden önce, hazırlamıştım,
Orta kısmı büyük bir **كَبْداء** **فَوْهاء**; **المُقْحَم**’ın cevizi gibi
Ve **الكَبداء** ile, ortası pek büyük bir **مَحالة** kastetti. Ve **أُقْحِمَ** deve:
ulaşmadığı bir yaşa takdim edildi; sanki o, dört yaş cüssesinde iken iki yaşlıdır;
büyüklüğünden dolayı ona dört yaşlı denir; yahut iki yaş cüssesinde iken bir yaşlıdır;
bunun için de ona iki yaşlı denir. Ve denildi ki:
**المُقْحَم** **الحِقُّ** ve **الحِقِّ**’in üstü olup **لم يَبْزُل** olandır. Ve **قُحْمة الأَعراب**:
yılın onlara isabet edip onları helâk etmesidir; işte bu, onun onlara **تقَحُّم** etmesidir yahut onların
kır ülkelerine **تقَحُّم** etmeleridir. Ve onları kıt bir yıl **قَحَمَت**; onlara **تقْتحِم** eder;
ve onlar **أَقْحَموا** ve **أُقْحِموا** olmuştur; birincisi Sa‘leb’dendir.
Ve **قُحِّموا** da **فانْقَحَمُوا**: kıtlıktan kaçışla kır ülkelerine sokuldular.
Ve yıl onları şehre **أَقْحَمَتْ**; ve şehirde: onları ona soktu. Ve her neyi bir şeye sokarsan,
onu ona **أَقْحَمْتَه** etmiş olursun ve onu onun içine **أَقْحَمْتَه**; dedi ki:
Her hamdde, hamd onu faydalandırdı; onu **يُقْحِمُها**,
Hamd satın alınmaz; ancak onun aşağısında **قُحَمُ** vardır

Cevherî: **القُحْمة** şiddetli yıldır. Denir ki: **القُحْمة** Araplara isabet etti; eğer
onlara kıtlık isabet ettiyse. Ve hadîste: “Yıl, Benî Ca‘de’nin Nâbiğa’sını **أَقحَمَت**”; yani
onu bedevîlikten çıkardı ve şehre soktu. Ve **القُحمة**: günaha binmedir; Sa‘leb’den.
Ve **القُحمة** (damme ile): helâk.

Ve **أَسودُ قاحِمٌ**: **فاحم** gibi, siyahlığı şiddetli.

Ve **التَّقْحِيمُ**: atın, binicisini yüzüstü atmasıdır; dedi ki:
**يُقَحِّمُ** biniciyi; eğer olmasaydı onun **قَبْقَبُهْ**’u
Ve denir ki: Bir kimseyle biniti **تقَحَّمَتْ**; bu, onunla ürküp kaçtığında, başını zapt edemediğinde;
ve belki onu bir çukura savurur yahut onu düşürür; râciz dedi ki:
Söylerim; deve benimle **تقَحَّمُ** ederken,
Ve ben ondan, bileği bükülmüş, **مُكْلَئِزُّ**’üm:
Vay sana, onun anasının adı nedir, ey **عَلْكَمُ**?
Denir ki: Deve, binicisiyle **تقَحَّمت** ettiğinde; başını zapt edemeyen bir kaçışla; onun anasının adını
söylerse durur. Ve **عَلْكَم**: bir devenin adıdır. Ve bir kimse, atını nehre **أَقْحَمَ** etti de o **فانْقَحَم** etti;
ve **اقْتَحم** nehri de: ona girdi. Ömer’in hadîsinde: Yanına girdiği, yanında sırtını sıkan siyah bir oğlancık bulunduğu;
ve dediği: “Bu oğlan nedir?” Dedi: “Deve bu gece benimle **تقَحَّمَتْ** etti”; yani beni attı.
Ve **القُحْمةُ**: sıkıntılı durum ve helâk. Ve ona doğru **قَحَمَ** eder, **يَقْحَم**: yaklaştı.

Ve **القُحَمُ**: ayın, güneşe yakınlığında **قحَمَ** etmesinden dolayı, ayın sonundan üç gecedir.

Ve gözüm onu **اقْتَحمَتْ**: onu küçümsedi; dedi ki: Ve olabilir ki gözünün **تَقْحَمُ** ettiği şey,
büyüklüğü ve güzelliği sebebiyle onu yaşının üstüne çıkarır; meselâ o, **ابن لَبُون** iken onu **حِقّاً** yahut
**جَذَعاً** sanman gibi.

Ümm Ma‘bed hadîsinde, efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, vasfında:
“Kısalıktan dolayı bir göz onu **تَقْتَحِمهُ** etmez”; yani onu, onu küçümseyerek başkasına geçmez.
Ve her neyi küçümsersen onu **اقتَحَمْتَه** etmiş olursun. Vasfeden, gözün onu küçük görmediğini
ve kısalığından dolayı onu küçümsemediğini istedi. Ve falan **مُقْحَمٌ**: yani zayıf. Ve her şey ki zayıflığa nisbet edilirse o **مُقْحَم**’dır.
Ve ondan, Nâbiğa el-Ca‘dî’nin sözü:
Yükseldik ve efendi olduk; **مُقْحَمِ** olmayan bir efendilikle
Dedi ki: Bunun ve benzerinin aslı, bir yılda bir yaştan bir yaşa dönüşen **المُقحم**’dandır. Ve onun sözü; İbn el-A‘râbî onu okudu:
İnsanlardan birtakım kavimler vardır ki, zenginliğe rastladıklarında
Yüz çevirdiler; ve dosta dediler; ve **وقَحَّمُوا**
Onu açıkladı ve dedi ki: Ona karşı kabalaştılar ve onu terk ettiler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AE%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( القَيْخَمُ ، كَحَيْدَرٍ ) أَهْمَلَهُ الجَوْهَرِيُّ ، | وهو ( المُشْرِفُ المُرْتَفِعُ ) ، وفي اللِّسَانِ : هو | الضَّخْمُ العَظِيمُ ، قال العَجَّاجُ : | % ( * وَشَرَفًا ضَخْمًا وعِزًّا قَيْخَمَا * % ) % | ( والقَيْخَمَانُ ) : كَبِيرُ القَرْيَةِ ورَأْسُها ، مثلُ : | ( الفَيْخَمَان ) ، قال العَجَّاجُ : | % ( * أَوْ قَيْخَمانِ القَرْيَةِ الكَبِيرِ * % ) % |

##### Türkçe

| | (**القَيْخَمُ**، **كَحَيْدَرٍ**) : el-Cevherî onu ihmal etti; | ve o (**المُشْرِفُ المُرْتَفِعُ**)dır; ve Lisân’da: o | (**الضَّخْمُ العَظِيمُ**)dir. el-‘Accâc dedi ki: | % ( * Ve bir şeref olarak iri ve bir izzet olarak **قَيْخَمَا** * % ) % | (**والقَيْخَمَانُ**) : köyün büyüğü ve başıdır; şu gibi: | (**الفَيْخَمَان**). el-‘Accâc dedi ki: | % ( * yahut büyük köyün **قَيْخَمانِ**’ı * % ) % |
