# قدا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قدا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قدا

القَدْوُ: أَصل البناء الذي يَتَشَعَّبُ منه تصريف الاقتداء، يقال: قِدْوةٌ وقُدْوةٌ لما يُقْتَدى به. ابن سيده: القُدْوة والقِدْوة ما تَسَنَّنْتَ به، قلبت الواو فيه ياء للكسرة القريبة منه وضَعْف الحاجز. والقِدَى: جمع قِدْوة يكتب بالياء
(* قوله« جمع قدوة يكتب بالياء» هي عبارة
التهذيب عن أَبي بكر) .
والقِدَة: كالقِدْوة. يقال: لي بك قِدْوةٌ وقُدْوة وقِدةٌ، ومثله حَظِيَ فلانٌ حِظْوةً وحُظْوةً وحِظة، وداري حِذْوةَ دارِك وحُذْوةَ دارك وحِذةَ دارك، وقد اقتدى به. والقُدوة والقِدوة: الأُسْوة. يقال: فلان قدوة يقتدى به. ابن الأَعرابي: القَدْوةُ التقَدُّمُ. يقال فلان لا يُقاديه أَحد ولا يُماديه أَحد ولا يُباريه أَحد ولا يُجاريه أَح، وذلك إِذا بَرَّز في الخِلال كلها. والقِدْيةُ: الهِدْيةُ، يقال:: خُذْ في هِدْيَتِك وقِدْيَتِك أَي فيما كنت فيه. وتَقَدَّت به دابَّته: لَزِمَتْ سَنَنَ الطريق، وتَقَدَّى هو عليها، ومن جعله من الياء أَخذه من القَدَيان، ويجوز في الشعر جاء تَقْدُو به دابته. وقَدى الفرسُ يَقْدي قَدَياناً: أَسرع، ومر فلان تَقْدُو به فرسُه. يقال: مرَّ بي يَتَقَدَّى فرسُه أَي يلزَم به سَنَنَ السِّيرة. وتَقدَّيْتُ على فرسي، وتَقدَّى به بعيرُه: أَسرع. أَبو عبيد: من عَنَقِ الفرس التَّقَدِّي، وتَقَدِّي الفرسِ اسْتِعانَتُه بهاديه في مشيه برَفْع يديه وقَبْض رجليه شِبْه الخَبَب.
وقَدا اللحمُ والطعامُ يَقْدُو قَدْواً وقَدى يَقْدي قَدْياً وقَدِيَ، بالكسر، يَقْدى قَدًى كله بمعنى إِذا شَمِمْت له رائحة طيبة. يقال: شمِمت قَداةَ القِدْر، وهي قَدِيةٌ على فَعِلة أَي طيبة الريح؛ وأَنشد ابن بري لمبشر بن هذيل الشَّمْخِي:
يقاتُ زاداً طَيِّباً قَداتُه
ويقال: هذا طعام له قَداةٌ وقَداوة؛ عن أَبي زيد، قال: وهذا يدل أَن لام القَدا واو. وما أَقْدى طعامَ فلانٍ أَي ما أَطيَبَ طَعْمه ورائحته. ابن سيده: وطعام قَدِيٌّ وقَدٍ طيب الطَّعم والرائحة، يكون ذلك في الشِّواء والطبيخ، قَدِيَ قَدًى وقَداوةً وقَدُوَ قَدْواً وقَداةً وقَداوةً. وحكى كراع: إِني لاأَجد لهذا الطعام قَداً أَي طيباً، قال: فلا أَدري أَطِيبَ طَعْمٍ عَنى أَم طِيب رائحة. قال أَبو زيد: إِذا كان الطبيخ طَيِّب الريح قلت قَدِيَ يَقْدى وذَمِيَ يَذْمى.
أَبو زيد: يقال: أَتَتْنا قادِيةٌ من الناس أَي جماعة قليلة، وقيل: القادِيةُ من الناس أَول ما يطرأُ عليك، وجمعها قَوادٍ. وقَدْ قَدَت، فهي تَقْدي قَدْياً، وقيل: قَدَتْ قادية إِذا أَتى قوم قد أَنْجَمُوا (* قوله«
انجموا» الذي في المحكم والقاموس: اقحموا) من البادية، وقال أَبو عمرو: قاذِيةٌ، بالذال المعجمة، والمحفوظ ما قال أَبو زيد. أَبو زيد: قَدًى وأَقْداء وهم الناس يتساقطون بالبلد فيقيمون به ويَهْدؤون. ابن الأَعرابي: القَدْر القُدوم من السفر، والقَدْوُ القُرْب. وأَقْدى إِذا استوى في طريق الدين، وأَقْدى أَيضاً إِذا أَسَنَّ وبلغ الموت. أَبو عمرو: وأَقْدى إِذا قَدِمَ من سَفَر، وأَقْدى إِذا استقام في الخير.
وهو مني قِدى رُمْحٍ، بكسر القاف، أَي قَدْرَه، كأَنه مقلوب من قِيدَ. الأَصمعي: بيني وبينه قِدى قَوْسٍ، بكسر القاف . وقِيد قوس وقادَ قوس؛ وأَنشد:
ولكنَّ إِقْدامي إِذا الخيلُ أَحْجَمَتْ،
وصَبْري إِذا ما الموتُ كان قِدى الشِّبْرِ
وقال هُدبة بن الخَشْرم:
وإِني، إِذا ما الموتُ لم يَكُ دُونَه
قِدَى الشِّبْرِ، أَحْمِي الأَنْفَ أَن أَتأَخرا
قال الأَزهري: قِدى وقادَ وقِيدَ كله بمعنى قدر الشيء. أَبو عبيد: سمعت الكسائي يقول سِنْدَأْوةٌ وقِنْدَأْوةٌ، وهو الخفيف؛ قال الفراء: وهي من النوق الجرىئة. قال شمر: قِنْداوة يهمز ولا يهمز. ابن سيده: وقِدةُ هو هذا الموضع الذي يقال له الكُلاب، قال: وإِنما حمل على الواو لأَن ق د و أَكثر من ق د ي .

### Türkçe

**القَدْوُ**: **الاقتداء** tasrifinin ondan dallanıp budaklandığı bina aslıdır; denir ki:
**قِدْوةٌ** ve **قُدْوةٌ**: kendisiyle **يُقْتَدى** olunan şey için. İbn Sîde: **القُدْوة** ve **القِدْوة**: kendisiyle sünnet edindiğin şeydir; onda **الواو**’yu, ona yakın olan kesre ve engelin zayıflığı sebebiyle **ياء**’ya çevirdin.
**القِدَى**: **قِدْوة**’nin cemidir; **الياء** ile yazılır.
(* Onun “**قدوة**’nin cemi **الياء** ile yazılır” sözü, Tehzîb’in Ebû Bekir’den olan ibaresidir).
**والقِدَة**: **القِدْوة** gibidir. Denir ki: Benim için seninle **قِدْوةٌ** ve **قُدْوة** ve **قِدةٌ** vardır; bunun benzeri: falan kimse **حِظْوةً** ve **حُظْوةً** ve **حِظة** elde etti; ve benim evim senin evinin **حِذْوةَ**’si ve **حُذْوةَ**’si ve **حِذةَ**’sidir; ve ona **اقتدى** etti. **القُدوة** ve **القِدوة**: **الأُسْوة**’dir. Denir ki: Falan kimse **قدوة**’dir; kendisiyle **يقتدى** olunur. İbnü’l-A‘râbî: **القَدْوةُ**: öne geçmedir. Denir ki: Falanı hiç kimse **يُقاديه** etmez, hiç kimse **يُماديه** etmez, hiç kimse **يُباريه** etmez, hiç kimse **يُجاريه** etmez; bu, bütün huylar içinde sivrildiği zaman olur. **القِدْيةُ**: **الهِدْيةُ**’dir; denir ki: **هِدْيَتِك** ve **قِدْيَتِك** içinde al; yani içinde bulunduğun şeyde. Ve biniti onunla **تَقَدَّت**: yolun sünnetine yapıştı; o da onun üzerinde **تَقَدَّى** etti. Onu **الياء**’dan yapan kimse, onu **القَدَيان**’dan aldı; şiirde “biniti onunla **تَقْدُو** geldi” caiz olur. Ve at **قَدى** eder, **يَقْدي** **قَدَياناً**: hızlandı; falan kimse geçti, atı onunla **تَقْدُو** eder. Denir ki: Bana uğradı, atı **يَتَقَدَّى**; yani onunla gidişin sünnetine yapışır. Ve ben atım üzerinde **تَقدَّيْتُ**; ve devesi onunla **تَقدَّى**: hızlandı. Ebû Ubeyd: Atın **عَنَق**’ından **التَّقَدِّي** vardır; ve atın **تَقَدِّي**’si: yürüyüşünde, ellerini kaldırıp ayaklarını toplamak suretiyle, **الخَبَب** benzeri bir şekilde, kılavuzuna dayanarak ondan yardım almasıdır.

Ve et ve yemek **قَدا** eder, **يَقْدُو** **قَدْواً**; ve **قَدى** eder, **يَقْدي** **قَدْياً**; ve **قَدِيَ** (kesre ile) **يَقْدى** **قَدًى**; hepsi aynı manadadır: ona hoş bir koku kokladığın zaman. Denir ki: Tencerenin **قَداةَ**’sını kokladım; o **قَدِيةٌ**’dir, **فَعِلة** vezni üzere; yani güzel kokuludur. İbn Berrî, Mübeşşir b. Hüzeyl eş-Şemhî için inşad etti:
يقاتُ زاداً طَيِّباً قَداتُه
Ve denir ki: Bu, **قَداةٌ**’si ve **قَداوة**’si olan bir yemektir; Ebû Zeyd’den. Dedi ki: Bu, **القَدا**’nın lâmının **واو** olduğuna delalet eder. Ve “Falanın yemeği ne kadar **أَقْدى**!”; yani tadı ve kokusu ne kadar daha hoştur. İbn Sîde: Ve **قَدِيٌّ** ve **قَدٍ** olan yemek, tadı ve kokusu hoş olandır; bu, kızartmada ve pişirmede olur: **قَدِيَ** **قَدًى** ve **قَداوةً**; ve **قَدُوَ** **قَدْواً** ve **قَداةً** ve **قَداوةً**. Kurâ‘ rivayet etti: “Şüphesiz ben bu yemek için bir **قَداً** bulmuyorum”; yani hoşluk. Dedi ki: Tadın hoşluğunu mu kastetti yoksa kokunun hoşluğunu mu, bilmiyorum. Ebû Zeyd dedi ki: Pişmiş yemek güzel kokulu olunca “**قَدِيَ يَقْدى**” ve “**ذَمِيَ يَذْمى**” dersin.

Ebû Zeyd: Denir ki: İnsanlardan bir **قادِيةٌ** bize geldi; yani az bir topluluk. Ve denildi ki: İnsanlardan **القادِيةُ**, sana ilk gelip çatan şeydir; cem‘i **قَوادٍ**’dir. Ve gerçekten **قَدَت**; o hâlde o **تَقْدي قَدْياً** eder. Ve denildi ki: **قَدَتْ قادية**: çölde iken **أَنْجَمُوا** etmiş bir kavim geldiği zaman.
(* Onun “**انجموا**” sözü: Muhkem ve Kâmûs’ta olan: **اقحموا**).
Ebû Amr dedi ki: **قاذِيةٌ**, **الذال** mu‘ceme ile; fakat mahfuz olan, Ebû Zeyd’in söylediğidir. Ebû Zeyd: **قَدًى** ve **أَقْداء**: onlar, şehirde birer birer düşüp yerleşen ve orada ikamet edip sakinleşen insanlardır. İbnü’l-A‘râbî: **القَدْر**: seferden geliş; **القَدْوُ**: yakınlıktır. Ve **أَقْدى**: din yolunda düzgün olunca; ve **أَقْدى** ayrıca: yaşlanıp ölüme ulaşınca. Ebû Amr: Ve **أَقْدى**: seferden gelince; ve **أَقْدى**: hayırda dosdoğru olunca.

O, benden bir **قِدى رُمْحٍ**’tır; **القاف**’ın kesresiyle; yani onun miktarıdır; sanki **قِيدَ**’den ters çevrilmiş gibidir. el-Asma‘î: Benimle onun arasında bir **قِدى قَوْسٍ** vardır; **القاف**’ın kesresiyle. Ve **قِيد قوس** ve **قادَ قوس**; ve inşad etti:
ولكنَّ إِقْدامي إِذا الخيلُ أَحْجَمَتْ،
وصَبْري إِذا ما الموتُ كان قِدى الشِّبْرِ
Ve Hüdbe b. el-Haşram dedi ki:
وإِني، إِذا ما الموتُ لم يَكُ دُونَه
قِدَى الشِّبْرِ، أَحْمِي الأَنْفَ أَن أَتأَخرا
el-Ezherî dedi ki: **قِدى** ve **قادَ** ve **قِيدَ**; hepsi, şeyin miktarı manasındadır. Ebû Ubeyd: el-Kisâî’nin “**سِنْدَأْوةٌ** ve **قِنْدَأْوةٌ**” dediğini işittim; o, hafiftir. el-Ferrâ dedi ki: O, cesur dişi develerdendir. Şemr dedi ki: **قِنْداوة** hemzelenir ve hemzelenmez. İbn Sîde: Ve **قِدةُ**: **الكُلاب** denilen bu yerdir. Dedi ki: Ancak **الواو** üzerine hamledildi; çünkü **ق د و**, **ق د ي**’den daha çoktur.
