# قدح (ق-د-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Çakmak taşı veya patlayıcı madde demektir

- Harfler: ق - د - ح
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [قَدْحًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%AD%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Aşındırmak | 1 | 1 | [100:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/ayet/100:2.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (1 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Arka

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قدح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md), [صدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%85.md), [طعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki sert nesneyi birbirine sürterek veya çarparak kıvılcım çıkarma, içini oyma ve kazıma |
| Çekirdek Özet 2 | Hızlı koşan savaş atlarının nallarını kayalara vurarak kıvılcım saçması |
| Çekirdek Özet 3 | Mekanik darbe ve sürtünmenin kıvılcım üretmesi; soyut düzlemde delili veya şahsiyeti yaralayıp kusur açığa çıkarma |
| Kritik Hata Riski | Anlamı yalnızca pasif bir aşınma veya sıradan bir kap kabul edip iki sert cismin çarpışmasından doğan ani kıvılcım ve tutuşma dinamiğini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قد | Kesmek, boyuna yarmak, ayırmak ve ölçülü biçimde sınırlandırmak ([قدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF.md), [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md), [قدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3.md), [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md)) | ح | Boğaz harfinin getirdiği sürtünmeli ve yakıcı nitelikle kesme hareketi; iki sert yüzeyin sürtünerek kıvılcım fışkırtması, aşınması veya bir kabın/nesnenin içinin kazınarak oyulması biçiminde somut bir sürtünme ve yanma boyutuna dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | İki sert cismin temas ettiği dar odak noktası ve sıkışma sınırı |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Çarpma veya sürtünme anındaki ivmeli hareket ve geçiş |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sert yüzeyin aşındırılması, çeperin oyulması ve koruyucu kabuğun yırtılarak ateşin açığa çıkması |
| قدح | Odaklanmış sert bir temasın hareket ivmesiyle birleşerek sert yüzeyi sürtmesi, aşındırması ve kıvılcım parlatması | Harflerin birleşimi sert iki nesnenin çarpışmasıyla içerideki saklı kıvılcımın veya derinliğin dışarı fırlatılması hareketini kurar |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çakmak taşının veya çakmak demirinin sertçe birbirine vurulup sürtülerek ateşin tutuşturulması; tencerenin dibinde kalan son yemek kırıntılarının kazınarak çıkarılması ve tahtanın veya dişin kurt tarafından içinin kemirilip oyulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tencerenin dibinde kalan yemeğin kıtlık anında kaşıkla kazınarak paylaşılması manasında şu beyitte geçer: فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها / كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ru'be b. el-Accâc kıvılcım çıkaran sert çakmak taşını şu dizesiyle tasvir etmiştir: والمَرْوَ ذا القَدّاحِ مَضبُوَح الفِلَقْ; ayrıca Cemîl Butheyne dişlerin kurtlanıp çürümesini قوادح lafzıyla şu dizesinde anmıştır: رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى / وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادح |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin Kuzeybatı kolunda yer alan İbranicede kök קָדַח (qādaḥ) biçiminde mevcuttur ve doğrudan "ateş yakmak, tutuşturmak, alev fışkırtmak" anlamını taşır (örneğin İşaya [50:11](https://lisan.digital/tr/ayet/50:11.md)'de kıvılcım çıkaranları ifade eder); bunun yanı sıra matkapla delmek ve oymak fiillerini de karşılar. Süryanicede ܩܕܰܚ (qdaḥ) kökü delmek, oymak, tutuşmak ve parlamak anlamlarıyla fonetik ve semantik denkliğini korur. Arapçada قدح kökü hem iki sert yüzeyin sürtünmesiyle kıvılcım üretme eylemini hem de tencere ve ağaç gibi nesnelerin kazınıp oyulmasını bir arada muhafaza ederek Sami kök ailesinin fiziksel sürtünme ve oyma çekirdeğini eksiksiz yansıtır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قدح | İki sert nesnenin sürtünmesiyle ateş tutuşturma, kabın dibini kazıma ve dişin kemirilip oyulması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice קָדַח (qādaḥ), Süryanice ܩܕܰܚ (qdaḥ) | Ateş tutuşturmak, kıvılcım saçmak ve sert bir nesneyi oyup delmek anlamında düzenli ses denkliğiyle ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışında doğrulanmış geniş dilsel soydaşlık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: BDB, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قدح | Anlamlı | Sürtünmeyle kıvılcım çıkarma, oyma | Sert yüzeylerin çarpışmasıyla ateş yakmak, kazımak ve lekelemek | Kur'an'da geçer (hedef kök) |
| [قحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%AF.md) | Anlamlı | Sertleşme, kuruluk | Devenin hörgücünün sertleşmesi veya kuraklık sebebiyle toprağın katılaşması | Kur'an'da geçmez |
| دقح | Anlamlı | Kıtlıkta kırıntı toplama | Yiyeceğin en değersiz kırıntılarını dahi sıyırıp yeme | Kur'an'da geçmez |
| [دحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%82.md) | Anlamlı | Uzaklaştırma, dışarı atma | Bir nesneyi veya sıvıyı itip yerinden kovma, rahmin suyu dışarı atması | Kur'an'da geçmez |
| [حقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%AF.md) | Anlamlı | Kin tutma, içte düşmanlık gizleme | Öfkenin ve husumetin içe gömülerek sert bir şekilde saklanması | Kur'an'da geçmez |
| [حدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%82.md) | Anlamlı | Çevreleme, kuşatma | Bir alanın etrafını duvar veya çitle çevirme; göz yuvarlağı | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قدح | Merkez | Sürtünmeyle kıvılcım saçma | Sert iki yüzeyin birbirine çarpıp sürtünmesiyle anlık kıvılcım çıkarması | Mekanik çarpmanın doğrudan ateş ve oyuk üretmesi |
| [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | Ateş tutuşturma | قدح sürtünme ve darbe anını, [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) ise ateşin içten dışa parlayıp belirginleşmesini vurgular | Ateşin parlaması ve gizlendiği yerden çıkması |
| [صدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Sertçe çarpışma | قدح kıvılcım veya oyuk üreten sürtünmeli darbeyken, [صدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%85.md) kütlesel çarpışmayı anlatır | Kütlelerin fiziksel olarak birbirine vurması |
| [طعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86.md) | Komşu | Kusur isnat etme, lekeleme | قدح içten içe oyarak ve kazıyarak kusuru açığa çıkarır, [طعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86.md) ise doğrudan mızrak gibi saplanır | Delili veya şahsiyeti yaralama |
| [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md) | Zıt | Sönme, yatışma | قدح ateşin kıvılcımla doğuşunu ifade ederken [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md) alevin tükenip sakinleşmesidir | Kıvılcım ve alevin tamamen yok olması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قدح | Çakarak kıvılcım çıkarma, içini oyma | İki sert nesnenin sürtünmesiyle ateş üretme ve kazıma | Kesin |
| Latince | ignire, fricare | Ateşlemek, sürtmek | Mekanik sürtünme ve tutuşmayı karşılar; tencere kazıma ve delil çürütme boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | strike (fire), spark | Kıvılcım saçmak, çakmak | Nalların veya çakmak taşının çarpışmasıyla çıkan kıvılcımı verir; soyut kadeh ve fal oku türevlerini kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Funken schlagen, anfachen | Kıvılcım çıkarmak, ateşlemek | Sert temasın anlık ateş üretmesini karşılar; kazıyarak kusur bulma semantiğini taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | étinceler, frotter | Kıvılcımlanmak, sürtmek | Çarpma ve sürtünme sonucu açığa çıkan ışımayı karşılar; kökün içsel oyulma anlamını yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَدْحًا | Sert sürtünme ve çarpışmayla kıvılcım çıkarma | Savaş atlarının sabah baskınında nallarını kayalara vurarak kıvılcım saçması (Âdiyât [100:2](https://lisan.digital/tr/ayet/100:2.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Delillerin eleştirisi (kadh fi'l-istidlal) | Karşı tarafın sunduğu delilin tutarsızlığını ve mantıksal boşluğunu deşerek hükmü çürütme | Delilde gizlenen sakatlığın kazınarak açığa çıkarılması |
| Fıkıh | Usûl-i fıkıhta illetin iptali (kadh fi'l-ille) | Kıyasın dayandığı gerekçenin geçersizliğini göstererek hükmü bağlayıcılıktan düşürme | Kıyas mekanizmasının dayanağını zedeleme |
| Tefsir | Âdiyât Suresi tasviri | فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا ifadesinde atların nallarından çıkan kıvılcımın mücahitlerin azim ve süratini simgelemesi | Yüksek kinetik hareketin görsel ve işitsel şiddeti |
| Hadis | Cerh ve ta'dil ilmi | Ravinin adalet ve zabt yönünden güvenilirliğini sorgulayıp rivayetin sıhhatine kusur isnat etme | Rivayetin gücünü eksilten illetin ortaya konması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin muhafazası | Kusur ve tahrifi ayıklama | Arındırma | Dini bilginin içine karışan bozuk unsurların eleştirel sorgulamayla bertaraf edilmesi | Güçlü |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Yanlışlama ve delili çürütme | Test etme | Bilimsel önermenin zaaflarını deşerek sağlamlığını denetleme | Güçlü |
| Siyasi | Güvenlik ve caydırıcılık | Ani ve şiddetli baskın gücü | Caydırma | Düşmana karşı yüksek hız ve kinetik sürtünmeyle üstünlük sağlama | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı | Dip tüketim ve aşınma | Sınır tespiti | Kaynakların dibinin sıyrılması veya amortisman maliyetlerinin hesaplanması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Triboloji ve triboelektrik etki | İki katı yüzeyin sürtünmesiyle mekanik kinetik enerjinin anlık olarak termal ve optik enerjiye (kıvılcıma) dönüşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Eleştirel söylem analizi ve hukuki itiraz | Bir metnin veya iddianın taşıyıcı argümanlarındaki yapısal kusurları deşerek meşruiyetini geçersiz kılma | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir içki kadehi veya basit bir kınama ifadesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Sert cisimlerin yüksek basınç ve hız altında çarpışarak açığa çıkardığı kinetik enerjiyi, patlayıcı kıvılcımı ve olağanüstü hücum dinamizmini temsil etmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdiyât Suresi'ndeki kıvılcım saçma fiilini pasif bir aşınma sanmak; kelimenin içindeki darbe, tutuşturma ve nüfuz etme dinamizmini gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın yemin üslubundaki işitsel ve görsel şiddeti, savaş atlarının olağanüstü süratini mekanik bir kesinlikle kavramayı sağladığı için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kasem surelerinde ve özellikle ilahi davanın fedakarlık, hız ve aksiyon boyutunun işlendiği Âdiyât Suresi'nin giriş ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetteki eylemi soyut bir benzetme zannetmeyi önler; fiziksel sürtünme ve nalların kayalara çarpmasıyla oluşan somut kıvılcım gerçeğini ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert iki nesneyi birbirine çarparak veya sürterek kıvılcım çıkarmak, bir şeyin içini oyup kazımak.
- Soyut anlam: Bir iddianın, delilin veya şahsiyetin zayıf noktasını deşerek kusurunu açığa çıkarmak ve onu hükümsüz kılmak.
- Sistematik karşılık: Mekanik sürtünme ve direncin eşik değeri aşmasıyla açığa çıkan anlık enerji dönüşümü ve aşındırıcı etki.
- LaTeX modeli: $$F_s \cdot v \ge \tau \implies \Delta E \to \gamma$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $F_s$ iki sert yüzey arasındaki sürtünme kuvvetini, $v$ hareketin bağıl hızını, $\tau$ kıvılcım oluşumu için gereken kritik sürtünme ve enerji eşiğini temsil eder. Sürtünme ve hız çarpımının bu eşiği aşması durumunda ortaya çıkan enerji dönüşümü ($\Delta E$), dışarı fışkıran kıvılcım ve ışıma ($\gamma$) olarak açığa çıkar. Formülasyon kökün sert temas ve yüksek hızla anlık ateş üretme dinamiğini modeller.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Adiyat 100:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/ayet/100:2.md) — قَدْحًا

فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا

Meal (IK): Ve kıvılcımlar saçanlara,

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Çakmak taşı veya patlayıcı madde demektir.  Rüzgarın sürükleyip bir tarafa yığdığı çakıl veya kumdur. Sürüklenmek anlamına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والدال معهما
ق ح د، ح ق د، ق د ح، ح د ق، د ح ق، مستعملات
قحد:
القَحَدة: ما بينَ المأْنَتَيْن من شَحْم السَّنام. ناقةٌ مِقحاد: ضَخْمةُ القَحَدة، قال:
المُطْعِمُ القَوْمِ الخِفافِ الأَزوادْ		من كُلِّ كَوماءَ شَطُوطٍ مِقحادْ
حقد:
الحِقْدُ: الاسمُ، والحَقْدُ: الفِعلُ، حَقَدَ يَحقِدُ حَقْداً، وهو إمساكُ العَداوة في القلب والتَرَبُّصُ بفُرصتها.
قدح:
القَدّاح: مُتَّحِذُ الأقداح، وصنَعْتُه القِداحة. والقدّاح: أرْادٌ رَخْصةٌ من الفِسْفِسة، والواحد قَدّاحة. وأراد بالأَرآد جمعَ رُؤد وهو نَعْمةُ الشَّباب وغَضارتُه وأوَّليَّتُه ورَوْنَقُه. والمِقْدَح: الحديدة التي يُقْدَحُ بها. والقدّاح: الحَجَر الذي تُورَى منه النّارُ، قال روبة:
والمَرْوَ ذا القَدّاحِ مَضبُوَح الفِلَقْ
والقَدْحُ: فِعلُ القادِحِ بالزَّنْد وبالقدّاح ليُوري. والقَدْح: أُكّالٌ يَقَع في الشَّجَر وفي الأسنان. والقادِحةُ: الدُودة التي تأكُلُ الشَجَرَة والسِنَّ، قال اَلطِرِمّاح:
بَريٌء من العَيْبِ والقادِحهْ
وقال جميل:
رَمَى اللهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذَى		وفي الغُرِّ من أنيابِها بالقَوادِحِ

القِدْحة: اسم مُششتَقٌّ من الاقتداح بالزَّنْد. وفي الحديث: لو شاءَ اللهُ لجَعَلَ للنّاس قِدْحة ظُلْمةٍ كما جَعَلَ لهم قِدْحَة نورٍ. والإنسانُ يقتَدِحُ الأمرَ إذا نَظَرَ فيه ودَبَّر، قال عمرو بن العاص:
يا قاتَلَ اللهُ وَرْدانـاً وقِـدحـتَـه		أبدى لعمرُكَ ما في النفس وَردانُ
والقَديحُ: ما يَبْقَى في أسفل القِدْر فيُعْرَف بجَهْد، قال النابغة:
يَظَلُّ الإِماءُ يَبْتَدِرْنَ قَديحَهـا		كما ابتدَرَتْ كلبٌ مياهَ قراقِر
والمِقْدَحة: المِغرفة. والقِدْح: السَّهْمُ قبل أن يُراش ويُنصَل، وجمعُه قِداح.
حدق:
حَدَقَةُ العَيْن في الظاهر هي سواد العَيْن، وفي الباطن خَرَزَتُها، وتَجْمَع على حَدَق وحِداق أيضاً، قال أبو ذؤيب:
فالعَيْنُ بعدَهُمُ كأنَّ حِداقَها سُمِلَتْ		بشَوْكٍ فهـي عُـورٌ تـدْمَـعُ
والحديقةُ: أرضٌ ذاتُ شَجَر مُثْمِر، والجميع: الحَدائق. والحديقة من الرياض: ما أَحدَقَ بها حاجِزٌ أو أرضٌ مُرتفعة، قال عنترة:
فَتَرْكنَ كلَّ حَديقةٍ كالدِرْهَم
يعني في بَياضه واستدارته. والتَحديقُ: شدَّة النَظَر. وكُلُّ بشيءٍ استدارَ بشيءٍ فقد أَحدَقَ به.
دحق:
الدَّحْقُ: أن تقصُرَ يَدُ الرجُل وتناولُه عن الشَّيء، تقول: دَحَقْتُ يدَه عنه. وتقول: أدحَقَه الله: أي باعَدَه عن كلِّ خيَر. ورجل دَحيق مُدْحَق: مُنَحًّى عن الناس والخير، قال يصف العَيْرَ المغلُوب:
والدحيقَ العاملا
يَعني الذي قد أُخرجَ عن الحميرز تقول: دَحَقَتِ الرَّحِمُ: إذا رَمَتْ بالماء ولم تقبَلْه، قال النابغة:
لم يُحرمَوا حُسنَ الغذاء وأُمُّهُمْ		دَحَقَتْ عليك بناتقٍ مِذكـارِ
يَعني بامرأةٍ ناتقٍ مِذكارٍ. وقولُه: دَحَقَتْ عليك: فَضَلَتْ عليك بأولادٍ، أي على الذي يُفاخره.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الدال** onlarla beraber

**ق ح د**، **ح ق د**، **ق د ح**، **ح د ق**، **د ح ق**، kullanılanlar

**قحد**:
**القَحَدة**: hörgücün yağından iki **مأْنَة** arasındaki şey. **مِقحاد** bir dişi deve: **القَحَدة**’si iri olan. Dedi ki:
Hafif azıklı kavmi doyuran,
Her bir **كَوماء**’dan, uzun boyunlu, **مِقحاد**.

**حقد**:
**الحِقْدُ**: isimdir; **الحَقْدُ**: fiildir. **حَقَدَ** **يَحقِدُ** **حَقْداً**: o, kalpte düşmanlığı tutmak ve onun fırsatını kollamaktır.

**قدح**:
**القَدّاح**: **الأقداح**’ı yapan; onun sanatı **القِداحة**’dır. Ve **القدّاح**: **الفِسْفِسة**’den ucuz **أرْاد**’dır; teki **قَدّاحة**. Ve **الأَرآد** ile, **رُؤد**’un çoğulunu kastetti; o, gençliğin yumuşaklığı, tazeliği, ilkliği ve parlaklığıdır. Ve **المِقْدَح**: kendisiyle **يُقْدَحُ** edilen demirdir. Ve **القدّاح**: ondan ateş çıkarılan taştır; Rوبة dedi ki:
Ve **المَرْوَ** ki **القَدّاح** sahibidir, yarılmış parçalı.

Ve **القَدْحُ**: **القادِح**’in **الزَّنْد** ile ve **القدّاح** ile ateş çıkarmak için yaptığı fiildir. Ve **القَدْح**: ağaçta ve dişlerde düşen bir yiyicidir. Ve **القادِحةُ**: ağacı ve dişi yiyen kurtçuktur; **اَلطِرِمّاح** dedi ki:
Ayıptan ve **القادِحهْ**’den beri.

Ve Cemil dedi ki:
Allah, **بُثَيْنَة**’nin iki gözüne **القَذَى** ile,
Ve onun azı dişlerinin beyazlarında **القَوادِحِ** ile attı.

**القِدْحة**: **الزَّنْد** ile **الاقتداح**’tan türemiş bir isimdir. Ve hadiste: Allah dileseydi, insanlar için bir **قِدْحة** karanlık yapardı; onlar için bir **قِدْحَة** nur yaptığı gibi. Ve insan, bir işi **يقتَدِحُ** eder: onda baktığı ve tedbir aldığı zaman. Amr b. el-Âs dedi ki:
Allah **وَرْدانـاً**’ı ve onun **قِـدحـتَـه**’sini öldürsün;
Ömrüne yemin olsun, **وَردانُ** nefiste olanı açığa çıkardı.

Ve **القَديحُ**: tencerenin dibinde kalan şeydir; güçlükle bilinir. Nâbiga dedi ki:
Cariyeler onun **قَديحَهـا**’sına koşuşup yarışırlar,
**كلب**’in **قراقِر** sularına koşuşup yarıştığı gibi.

Ve **المِقْدَحة**: kepçedir. Ve **القِدْح**: tüylendirilmeden ve temrenlenmeden önce oktur; onun çoğulu **قِداح**’tır.

**حدق**:
**حَدَقَةُ العَيْن** dışta gözün siyahlığıdır; içte ise onun boncuğudur. Ve **حَدَق** ve **حِداق** olarak da toplanır. Ebû Züeyb dedi ki:
Göz, onlardan sonra sanki onun **حِداقَها**’sı sürmelenmiş,
Dikenle; o hâlde o, kördür, yaşarır.

Ve **الحديقةُ**: meyveli ağaç sahibi bir arazidir; hepsi: **الحَدائق**. Ve bahçelerden **الحديقة**: etrafını bir engelin kuşattığı yahut yüksek bir arazinin (kuşattığı) şeydir. Antara dedi ki:
Her bir **حَديقة**’yi dirhem gibi bıraktılar.

Yani onun beyazlığında ve yuvarlaklığında. Ve **التَحديقُ**: bakışın şiddetidir. Ve her kim bir şeyle bir şeyin etrafında yuvarlaklaşırsa, muhakkak ona **أَحدَقَ** etmiştir.

**دحق**:
**الدَّحْقُ**: erkeğin elinin ve uzanışının şeyden kısa kalmasıdır. Dersin ki: Onun elini ondan **دَحَقْتُ**. Ve dersin ki: Allah onu **أدحَقَه**: yani onu her hayırdan uzaklaştırdı. Ve **دَحيق مُدْحَق** bir adam: insanlardan ve hayırdan uzaklaştırılmıştır. Mağlup yaban eşeğini vasfederken dedi ki:
Ve **الدحيقَ** çalışanı.

Yani eşeklerden çıkarılmış olanı. Dersin ki: Rahim **دَحَقَتِ**: suyu attığı ve onu kabul etmediği zaman. Nâbiga dedi ki:
Güzel gıdadan mahrum edilmediler; hâlbuki anneleri,
Sana **دَحَقَتْ**; doğurgan, erkek doğuran ile.

Yani doğurgan, erkek doğuran bir kadın ile. Ve onun sözü: **دَحَقَتْ عليك**: sana evlatlarla üstün geldi; yani onunla övündüğü kimseye karşı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القِدْحُ بالكسر: السهم قبل أن يُراشَ ويُركَّب نصله. وقِدْحُ الميسرِ أيضاً. والجمع قِداحٌ وأقْداحٌ وأَقاديحٌ. والقَدَحُ: المِغرفة. وقال:
لنا مِقْدَحٌ منها وللجارِ مِقْدَحُ
والمِقْدَحةُ: ما تقدح به النار. والقَدَّاحةُ والقَدَّاح: الحجر الذي يوري النار. وقَدَحْتُ المرق: غرفته. والقُدْحَةُ بالضم: الغرفة، يقال: أعطني قُدْحَةً من مَرَقَتِكَ. وقَدَحْتُ النار وقَدَحْتُ في نسبه، إذا طعنت. وقَدَحَ الدودُ في الأسنان والشجر قَدْحاً، وهو تأَكُّلٌ يقع فيه. والقادِحَةُ: الدودة. والقادِحُ: الصَدْعُ في العود، والسوادُ الذي يظهر في الأسنان. قال جميل:
رمى اللهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذى		وفي الغُرِّ من أنْيابِها بالقوادِحِ
وقَدَحْتُ العين، إذا أخرجتَ منها الماء الفاسد. والقَديحُ: ما يبقى في أسفل القدر فَيُغْرَفُ بجهد. ورَكِيٌّ قَدوحٌ: تُغْرَفُ باليد. وقَدَّحَتْ عينه وقَدَحَتْ أيضاً مخفَّفة، إذا غارت. وفَدَّحَ فرسه تقديحاً: ضمَّره. واقتدحْتُ الزنْدَ، واقتدحْتُ المرقَ: غَرَفته.

##### Türkçe

**القِدْحُ** kesre ile: tüy takılmadan ve ucu takılmadan önceki ok. Ve **قِدْحُ الميسرِ** de. Çoğulu **قِداحٌ** ve **أقْداحٌ** ve **أَقاديحٌ**’dır. Ve **القَدَحُ**: kepçe. Ve dedi ki:
لنا مِقْدَحٌ منها وللجارِ مِقْدَحُ
Ve **المِقْدَحةُ**: onunla ateşin çakıldığı şey. Ve **القَدَّاحةُ** ve **القَدَّاح**: ateşi çıkaran taş. Ve **قَدَحْتُ المرق**: onu kepçeledim. Ve **القُدْحَةُ** damme ile: kepçeleme, “Bana çorbadan bir **قُدْحَةً** ver” denir. Ve **قَدَحْتُ النار** ve **قَدَحْتُ في نسبه**: eğer ta’n ettiysen. Ve kurt, dişlerde ve ağaçta **قَدْحاً** **قَدَحَ**: o, onda meydana gelen bir yenip-bitmedir. Ve **القادِحَةُ**: kurtçuk. Ve **القادِحُ**: dalda yarık, ve dişlerde görünen karalık. Cemîl dedi ki:
رمى اللهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذى		وفي الغُرِّ من أنْيابِها بالقوادِحِ
Ve **قَدَحْتُ العين**: eğer ondan bozuk suyu çıkardıysan. Ve **القَديحُ**: tencerenin dibinde kalan, güçlükle kepçelenen şey. Ve **رَكِيٌّ قَدوحٌ**: elle kepçelenir. Ve gözü **قَدَّحَتْ** ve ayrıca hafifletilmiş olarak **قَدَحَتْ**: eğer çöktüyse. Ve atını **فَدَّحَ** bir **تقديحاً**: onu zayıflattı. Ve **اقتدحْتُ الزنْدَ** ve **اقتدحْتُ المرقَ**: onu kepçeledim.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والدال
حقد ، حدق ، قدح ، قحد ، دحق : مستعملات .
قحد : قال الليث : القَحَدَةُ : ما بين المأْنَتَيْن من شَحْم السنام . وناقَةٌ مِقْحَاد : ضخمة القَحَدَة وأنشد : مِن كلِّ كَوْمَاءَ شَطُوطٍ مِقْحَادْ أبو عُبَيد عن الأصمعيِّ : المِقْحَاد : النَّاقةُ العظيمة السَّنام : ويقال للسَّنام : القَحَدَة ، قال : والشَّطُوطُ : العظيمة جَنْبَتَي السَّنَام . ثعلب عن ابن الأعرابيِّ قال : المَحْقِدُ
والمَحفِدُ والمحْتدُ والمَحْكِدُ كله الأصل ، قلت : وليس في ( كتاب أبي تُرَاب ) المَحْقِد مع المَحْتِد وذُكر عن ابن الأعرابي : المَحْفِدُ : أصل السَّنامِ بالفاء وعن أبي نَصْر مثله . شمر عن ابن الأعرابي : القَحَّاد : الرجل الفَرْدُ الذي لا أخ له ولا ولد . ويقال : واحدٌ قاحِدٌ وصَاخِدٌ وهو الصُّنْبُور . قلت : وروى أبو عمرو عن أبي العباس هذا الحرف بالفاء فقال : واحِدٌ فَاحِدٌ ، قلت : والصوابُ ما روى شمر عن ابن الأعرابي . أبو عُبيد : قَحَدت النَّاقة وأقْحَدَتْ : صارت مِقْحَاداً . حقد : شمر عن ابن الأعرابي : حَقِدَ المَعْدِنُ وأَحْقَدَ إذا لم يَخْرُجْ منه شيء وذهبت منالَتُه . الليث : الحِقْد : إمساكُ العداوة في القلب والتَربُّص بِفُرْصتها ، تقولُ : حقَد يَحْقِدُ على فلان حَقْداً فهو حاقِدٌ فالحَقْدُ الفعل ، والحِقْدُ الاسم . قلت : ويقال : رجل حَقودٌ . ومَعْدِن حاقِدٌ إذا لم يُنل شيئاً . وجَمْع الحِقْد أحْقَادٌ . قدح : الليث : القَدَحُ : من الآنية معروف . وجمعه أَقْدَاحٌ ، ومُتَّخِذه القَدَّاح ، وصناعتُه القِداحةُ . والقِدْحُ : قِدْح السَّهْم وجَمْعُه قِداح ، وَصانِعُه قَدَّاح أيضاً . قال : والْقَدَّاح : أُرْآدٌ رَخْصة من الفِسْفِسَة . الواحدة قَدَّاحة . قال والقَدَّاح : الحجر الذي يُورَى منه النار . وقال رُؤْبة : والْمَرْوَذَ القَدّاح مَضْبوحَ الفِلَق والقَدْحُ : قَدحُك بالزنْد وبالْقَدَّاحِ لِتُورِي والمِقْدَح : الحديدة التي يُقْدَح بها . والقَدْحُ : فِعْلُ القادح ، وقد قَدَحَ يَقْدَحُ ، وقال الأصمعي : يقال للتي تُضْرب فيخرج منها النارُ قَدّاحة . وقال الليث : القَدْح : أُكَالٌ يقع في الشجر والأسنان . والقادِحة : الدُّودَة التي تأكل الشجر والسِّنَّ ، تقول : قد أسْرَعت في أسنانه القَوادِح ، وقال الأصمعي : يقال : وقع القادحُ في خشبة بَيتِه يعني الآكل . ويُقال : عودٌ قد قُدح فيه إذا وَقع فيه القادحُ ، وقال جميل : رمى الله في عَيْنَي بُثَيْنَةَ بالقَذَى وفي الغُرِّ من أنيابِها بالقَوادِح وقال الليث : القِدْحَةُ : اسم مشتقٌ مِن اقتداح النار بالزنْد . وفي الحديث : ( لو شاء الله لجعل للنَّاسِ قِدْحَةَ ظُلْمَة كما جعل لهم قِدحة نُور ) . قال : والإنسان يَقْتَدِحُ الأمرَ إذا نظر فيه وَدَبَّرَه ، ويروى هذا البيتُ لعمرو بن العاص : يا قاتَل الله وَرْدَاناً وقِدْحَتَه أَبْدَى لعَمْرُكَ مافي النفس وَرْدَانُ وَوَرْدَان : غُلاَمٌ كان لعمرو بن العاص وكان حَصِيفاً ، فاسْتشارَه عَمْرو في أمر عليّ ح وأمر مُعاوية ، فأجابه وَرْدَان بما كان في نفسه ، وقال له : الآخرةُ مع علِيّ
والدنيا مع معاوية ، وما أراك تختار على الدنيا ، فقال عمرو : هذا البيت . ومن رواه : وقَدْحَتَه أَرَاد به مَرَّة واحِدَة . وقال الليث : القَدِيحُ : ما يبقى من أسفل القِدْر فيُغْرَفُ بجهد . وقال النابغةُ : فظل الإمَاءُ يَبْتَدِرْنَ قدِيحَها كما ابْتَدَرَتْ كَلْبٌ مياه قَراقِر وقال الأصمعي : يقال : قَدَحَ يَقْدَحُ قَدْحاً إذا ما غَرَف . ويقال : أعْطِني قُدْحَةً من مَرقتك أي غُرفة . والمِقْدحُ : ما يُغْرَفُ به ، وأنشد . لنَا مِقْدَحٌ منها وللجَارِ مِقْدح . ويقال : هو يَبْذُل قَدِيح قِدْرِه يعني ما غُرِف منها ، قال : والمِقْدحَة : المِغْرفة . قال : ويقال : قَدَحَ في القِدْح يَقْدَحُ وذلك إذَا خَزَقَ في السَّهْم بِسِنْخ النّصْل . وفي الحديث ( أَنَّ عُمَر كان يُقَوِّمُهُم في الصفّ كما يُقوِّمُ القَدَّاح القِدْحَ ) . قال : وأول ما يُقطع السهمُ ويُقْتَضَبُ يُسمى قِطْعاً ، والجميع الْقُطُوعُ ، ثم يُبْرَى فَيسمّى بَرِيّاً ، وذلك قبل أن يُقَوَّمَ ، فإذا قُوِّم وأنَّى له أن يُرَاش ويُنْصَل فهو القِدْح ، فَإِذَا رِيشَ ورُكِّبُ نَصْلُه صار سهماً . الأصمعي : قَدَّح فلانٌ فرسَه إذا ضَمَّره فهو مُقْدَّح . وَقَدَّحَت عَيْنُه إذا غارَتْ فهي مُقَدَّحَة . وقال أبو عُبيدة : ويقال : قَدَحَ في سَاقه إذا ما عَمِل في شيء يكرهه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : تقول : فلان يَفُتُّ في عَضُد فلان ويَقْدَح في ساقه . قال : والعَضُد : أَهلُ بَيْته ، وسَاقُه : نَفسُه . وأما قول الشاعر : ولأنْت أَطْيَشُ حين تَغْدو سادِراً رَعِشَ الجَنَانِ من الْقَدُوحِ الأقْدَح فإنه أراد قول العرب : هو أَطْيَشُ من ذباب وكل ذباب أقدحُ ، ولا تراهُ إلا وكأنه يقدَحُ بيديه ، كما قال عنترة : هَزِجاً يَحُكُّ ذِرَاعه بذراعه قَدْحَ المُكِبّ على الزِّناد الأَجْذَم ويقال في مَثَل : ( صَدَقني وَسْمُ قِدْحه ) أي قال الحقَّ . قال أبو زيد : ويقولون : أبصِرْ وَسْمَ قِدْحِك أي اعْرِف نفسك وأنشد : ولَكن رَهْطُ أُمِّكَ من شُيَيْم فأبْصِرْ وَسمِ قِدْحِكَ في القِدَاح وقال أبو زيد : من أَمْثالهم ( إِقْدَحْ بِدِفْلَى في مَرْخ ) . مثل يُضْرَب للرجل الأديب الأريب ، قلت : وزنادُ الدِّفْلَى والْمَرخ كثيرة النار لا تَصْلِد . أبو عُبيد قال : القَادِحُ الصَّدْعُ في العود . حدق : قال الليث : الْحَدقُ : جماعة الحَدَقَةَ ، وهي في الظاهر سوادُ العيْنِ ، وفي الباطن خَرَزَتُها وتُجمعُ على الحِدَاقِ . وقال أبو ذُؤَيْب : فالعين بعدهم كأن حِدَاقها وقال غير الليث : السواد الأَعْظَمُ في العين هو الحَدَقة والأصغر هو النّاظِرُ وفيه إنسان العَيْنِ ، وإنما النَّاظر كالمِرْآةِ إذا استقْبَلْتَها
رأيت فيها شَخْصَك . وقال الفرَّاء في قول الله : ( وَنَخْلاً وَحَدَآئِقَ غُلْباً ) ( عَبَسَ : 30 ) قال : كل بستان كان عليه حائِطٌ فهو حديقة وما لم يكن عليه حائط لم يُقَلْ له حَدِيقة . وقال الزَّجّاج : الحدائقُ : البساتين والشجر المُلْتَفّ ، وقال الليث : الحَدِيقة : أرض ذات شجر مثمر ، والحديقة من الرياض : كل رَوْضَة قد أَحْدَقَ بها حاجز أو أرض مُرْتَفِعة . وقال عَنْتَرَةُ : فَتَرَكْنَ كل حَدِيقةٍ كالدرهم قال : وكل شيء اسْتدار بشيء فقد أَحْدَق به ، وتقول : عليه شامةٌ سَوْداءُ قد أَحْدَقَ بها بياض . قال : والتَّحْدِيق : شدة النظر . ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للباذِنْجَان الحَدَقُ وَالمَغْدُ . غيره : حَدَقَ فُلانٌ الشيء بِعَيْنِه يَحْدِقُه حَدْقاً إذا نظر إليه ، وَحَدَقَ الميِّتُ إذا فتح عيْنه وطرِف بها ، والحُدُوق : المصدر ، ورأيت المَيِّتَ يَحْدِقُ يَمْنَةً ويَسْرَةً أي يفتح عَيْنيه ويَنْظُر . وقال ابن شميل : حَدِيقُ الرَّوْضِ : ما أَعْشَبَ به والتَفّ . يقال : رَوْضَة بني فلان ما هي إلا حديقةٌ ما يجوز فيها شيء ، وقد أَحْدَقَتِ الرَّوْضَةُ عُشْباً ، وإذا لم يكن فيها عُشْبٌ فهي رَوْضَة . والحديقةُ : أرْض ذات شجر مُثْمِر . وكل شيء أحاط بشيء فقد أَحْدَقَ به . دحق : العرب تسمي العَيْر الذي غلب على عانَته دَحِيقاً . وقال ابن المُظفَّر : الدَّحْقُ : أن تَقصُر يَدُ الرَّجُل وتناوُلُه عن الشيء ، تقول : دَحَقْتُ يَدَ فُلان عن فلان ، وقد أَدْحَقَه الله أي باعده عن كل خَيْر ، ورجل دَحِيق مُدْحَق : مُنحّى عن النَّاس والخَيْر . قال : وَدَحَقَت الرَّحم إذا رَمَتْ بالماء فلم تقبله . وقال النَّابِغَة : دَحَقت عليك بِناتقٍ مِذْكارِ الأصمعي : الدَّحُوق من الإبل : التي يخرج رَحِمُها بعد نِتَاجِها . وقال ابن هانىء : الدَّاحِق من النساء : المُخْرِجَةُ رَحِمَها شَحْماً ولحماً . رواه شمر . وقال الأصمعي : تقول العربُ : قَبَّحَه الله وأمًّا رَمَعَتْ به ، ودَحَقَتْ به ، ودَمصت به ، بمعنى واحد . عمرو عن أبيه قال : الدَّحُوقُ من النِّسَاء : ضدُّ المَقَاليت وهنَّ المُتْمِئات .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الدال**

**حقد** ، **حدق** ، **قدح** ، **قحد** ، **دحق**: kullanımdadırlar.

**قحد**: el-Leys dedi: **القَحَدَةُ**: hörgücün yağından iki **مأْنَة** arasındaki şeydir. Ve **مِقْحَاد** bir dişi deve: **القَحَدَة**’si iri olan (deve). Ve şu beyti okudu:

مِن كلِّ كَوْمَاءَ شَطُوطٍ مِقْحَادْ

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **المِقْحَاد**: hörgücü büyük dişi deve; ve hörgüce **القَحَدَة** denir, dedi. Ve dedi: **الشَّطُوطُ**: hörgücün iki yan tarafı büyük olan (deve).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **المَحْقِدُ** ve **المَحفِدُ** ve **المَحْتدُ** ve **المَحْكِدُ**: hepsi asıldır. Dedim: (Ebû Türâb’ın kitabında) **المَحْقِد** , **المَحْتِد** ile birlikte yoktur; ve İbnü’l-A‘râbî’den zikredildi: **المَحْفِدُ**: **الفاء** ile, hörgücün kökü. Ebû Nasr’dan da bunun benzeri.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَحَّاد**: kardeşi ve çocuğu olmayan tek adam. Ve denir: **قاحِد** bir (kimse) ve **صَاخِد**; o da **الصُّنْبُور**’dur. Dedim: Ebû Amr, Ebû’l-Abbâs’tan bu harfi **الفاء** ile rivayet etti; şöyle dedi: **فَاحِد** bir (kimse). Dedim: doğru olan, Şemmer’in İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiğidir.

Ebû Ubeyd: **قَحَدت** dişi deve ve **أقْحَدَتْ**: **مِقْحَاداً** oldu.

**حقد**: Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: maden **حَقِدَ** ve **أَحْقَدَ**; ondan bir şey çıkmadığı ve elde edilişi gittiği zaman.

el-Leys: **الحِقْد**: düşmanlığı kalpte tutmak ve fırsatını kollamak; dersin ki: **حقَد** **يَحْقِدُ** falana karşı **حَقْداً**; o hâlde o **حاقِدٌ**’dir; böylece **الحَقْدُ** fiildir, **الحِقْدُ** isimdir. Dedim: ve denir: **حَقودٌ** bir adam. Ve bir şey elde edilmediği zaman **حاقِدٌ** bir maden. Ve **الحِقْد**’ün çoğulu **أحْقَادٌ**’dır.

**قدح**: el-Leys: **القَدَحُ**: kaplardan, bilinen (bir şey). Çoğulu **أَقْدَاحٌ**; onu yapan **القَدَّاح**; sanatı **القِداحةُ**.

Ve **القِدْحُ**: okun **قِدْح**’ı; çoğulu **قِداح**; yapanı da **قَدَّاح**.

Dedi: ve **الْقَدَّاح**: **الفِسْفِسَة**’den ucuz **أُرْآد**’dır. Bir tanesi **قَدَّاحة**.

Dedi: ve **القَدَّاح**: kendisinden ateş çıkarılan taştır. Rü’be dedi:

والْمَرْوَذَ القَدّاح مَضْبوحَ الفِلَق

Ve **القَدْحُ**: senin **الزَّنْد** ile ve **الْقَدَّاحِ** ile vurmandır; ateş çıkarman için. Ve **المِقْدَح**: kendisiyle **يُقْدَح** edilen demirdir.

Ve **القَدْحُ**: **القادح**’ın fiilidir; ve **قَدَحَ** **يَقْدَحُ**. el-Asmaî dedi: kendisine vurulan ve ondan ateş çıkan şeye **قَدّاحة** denir.

el-Leys dedi: **القَدْح**: ağaçlarda ve dişlerde meydana gelen bir yeniktir. Ve **القادِحة**: ağacı ve dişi yiyen kurtçuktur; dersin ki: dişlerinde **القَوادِح** hızlandı. el-Asmaî dedi: denir: **القادحُ** evinin bir tahtasına düştü; yani yiyici (kurt). Ve denir: içinde **القادحُ** düştüğü zaman, **قُدح** edilmiş bir odun. Cemîl dedi:

رمى الله في عَيْنَي بُثَيْنَةَ بالقَذَى
وفي الغُرِّ من أنيابِها بالقَوادِح

el-Leys dedi: **القِدْحَةُ**: **الزَّنْد** ile ateş çıkarma (**اقتداح**)dan türemiş bir isimdir. Ve hadiste: (Allah dileseydi, insanlara bir **قِدْحَةَ ظُلْمَة** kılardı; onlara bir **قِدحة نُور** kıldığı gibi). Dedi: ve insan, bir işi **يَقْتَدِحُ**; ona baktığı ve onu tedbir ettiği zaman.

Bu beyit, Amr b. el-Âs’a rivayet edilir:

يا قاتَل الله وَرْدَاناً وقِدْحَتَه
أَبْدَى لعَمْرُكَ مافي النفس وَرْدَانُ

Ve **وَرْدَان**: Amr b. el-Âs’ın bir kölesiydi; ve akıllıydı. Amr, Ali’nin işi ve Muâviye’nin işi hakkında ona danıştı; **وَرْدَان** ona, içinde olanla cevap verdi; ve ona dedi: âhiret Ali ile, dünya Muâviye ile; ve seni dünyanın üzerine (bir şeyi) seçer görmüyorum. Amr dedi: bu beyit. Ve onu “**وقَدْحَتَه**” diye rivayet eden: onunla bir tek seferi murat etti.

el-Leys dedi: **القَدِيحُ**: tencerenin altından kalan; güçlükle kepçelenen şey. en-Nâbiga dedi:

فظل الإمَاءُ يَبْتَدِرْنَ قدِيحَها
كما ابْتَدَرَتْ كَلْبٌ مياه قَراقِر

el-Asmaî dedi: **قَدَحَ** **يَقْدَحُ** **قَدْحاً** denir; kepçelediği zaman. Ve denir: çorbadan bana bir **قُدْحَةً** ver; yani bir kepçe. Ve **المِقْدحُ**: kendisiyle kepçelenen şeydir; ve (şu) beyti okudu:

لنَا مِقْدَحٌ منها وللجَارِ مِقْدح

Ve denir: o, tenceresinin **قَدِيح**’ini bağışlıyor; yani ondan kepçeleneni. Dedi: ve **المِقْدحَة**: kepçe. Dedi: ve denir: okta, **النّصْل**’ın **سِنْخ**’ı ile deldiği zaman, **قَدَحَ في القِدْح** **يَقْدَحُ**.

Ve hadiste: (Ömer’in, onları safta doğrulttuğu; **القَدَّاح**’ın **القِدْح**’ı doğrulttuğu gibi). Dedi: okun ilk kesilip yontulmuş hâline **قِطْع** denir; hepsi **الْقُطُوعُ**. Sonra yontulur; **بَرِيّاً** diye adlandırılır; bu, doğrultulmadan öncedir. Doğrultulunca ve ona tüy takılıp uç takılması mümkün olunca, o **القِدْح**’tır; tüylenip ucu takılınca ok olur.

el-Asmaî: falan, atını **قَدَّح** etti; onu zayıflattığı zaman; o hâlde o **مُقْدَّح**’tır. Ve gözü **قَدَّحَت**; çöktüğü zaman; o hâlde o **مُقَدَّحَة**’dir.

Ebû Ubeyde dedi: ve denir: bacağında **قَدَحَ**; hoşlanmadığı bir şeyde çalıştığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dersin ki: falan, falanın **عَضُد**’ünde gevşetir ve onun **ساق**’ında **يَقْدَح** eder. Dedi: **العَضُد**: onun ev halkıdır; **سَاقُه**: onun kendisidir.

Şairin sözüne gelince:

ولأنْت أَطْيَشُ حين تَغْدو سادِراً
رَعِشَ الجَنَانِ من الْقَدُوحِ الأقْدَح

o, Arapların sözünü murat etti: o, sinekten daha şaşkındır; her sinek **أقدحُ**’tır; onu ancak, sanki iki eliyle vuruyor gibi görürsün. Antara’nın dediği gibi:

هَزِجاً يَحُكُّ ذِرَاعه بذراعه
قَدْحَ المُكِبّ على الزِّناد الأَجْذَم

Bir meselde denir: (Bana **قِدْحه**’nin damgası doğru söyledi); yani doğruyu söyledi. Ebû Zeyd dedi: ve derler: **قِدْحِك**’in damgasını gör; yani kendini bil. Ve (şu) beyti okudu:

ولَكن رَهْطُ أُمِّكَ من شُيَيْم
فأبْصِرْ وَسمِ قِدْحِكَ في القِدَاح

Ebû Zeyd dedi: onların mesellerindendir: (**إِقْدَحْ بِدِفْلَى في مَرْخ**). Edebli, zeki adam hakkında vurulan bir meseldir. Dedim: **الدِّفْلَى** ve **الْمَرخ**’ın çakmağı ateşi çoktur; sertleşip kıvılcım vermez.

Ebû Ubeyd dedi: **القَادِحُ**: dalda yarıktır.

**حدق**: el-Leys dedi: **الْحَدقُ**: **الحَدَقَة**’nın topluluğudur; o, dışta gözün siyahlığıdır; içte ise onun boncuğudur; ve **الحِدَاقِ** üzerine toplanır.

Ebû Züeyb dedi:

فالعين بعدهم كأن حِدَاقها

el-Leys’ten başkası dedi: gözdeki en büyük siyahlık **الحَدَقة**’dır; daha küçüğü **النّاظِرُ**’dür; onda **إنسان العَيْنِ** vardır. **النَّاظر** ancak, karşısına geçtiğinde içinde suretini gördüğün ayna gibidir.

el-Ferrâ, Allah’ın sözü hakkında: (وَنَخْلاً وَحَدَآئِقَ غُلْباً) (Abese: 30) dedi: üzerinde duvar olan her bostan **حديقة**’dır; üzerinde duvar olmayan için **حديقة** denmez.

ez-Zeccâc dedi: **الحدائقُ**: bostanlar ve birbirine girmiş ağaç. el-Leys dedi: **الحَدِيقة**: meyveli ağaçlı bir yer. Ve çayırlardan **الحديقة**: etrafını bir engel yahut yükselti kuşatmış her **رَوْضَة**.

Antere dedi:

فَتَرَكْنَ كل حَدِيقةٍ كالدرهم

Dedi: bir şey, bir şeyle yuvarlaklaşıp çevrelendiğinde, onu **أَحْدَقَ** etmiştir. Ve dersin ki: üzerinde siyah bir ben var; beyazlık onu **أَحْدَقَ** etmiştir. Dedi: ve **التَّحْدِيق**: bakışın şiddetidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: patlıcana **الحَدَقُ** ve **المَغْدُ** denir.

Başkası: falan, bir şeye gözüyle **حَدَقَ** eder; **يَحْدِقُه** **حَدْقاً**; ona baktığı zaman. Ve ölü **حَدَقَ** eder; gözünü açıp onunla kırptığı zaman. Ve **الحُدُوق**: mastardır. Ve ölüyü **يَحْدِقُ** sağa ve sola gördüm; yani iki gözünü açar ve bakar.

İbn Şümeyl dedi: **حَدِيقُ الرَّوْضِ**: onunla otlanmış ve sıklaşmış olan şeydir. Denir: falanoğullarının çayırı, ancak bir **حديقة**’dır; içinde hiçbir şey geçmez. Ve çayır, otla **أَحْدَقَت**. İçinde ot yoksa o **رَوْضَة**’dir.

Ve **الحديقةُ**: meyveli ağaçlı bir yer. Ve her şey bir şeyi kuşatırsa onu **أَحْدَقَ** etmiştir.

**دحق**: Araplar, sürüsüne galip gelmiş erkek eşeğe **دَحِيقاً** adını verir.

İbnü’l-Muzaffer dedi: **الدَّحْقُ**: erkeğin elinin ve uzanışının bir şeyden kısa kalmasıdır. Dersin ki: falanın elini falandan **دَحَقْتُ**; ve Allah onu **أَدْحَقَه**; yani onu her hayırdan uzaklaştırdı. Ve **دَحِيق مُدْحَق** bir adam: insanlardan ve hayırdan uzaklaştırılmış.

Dedi: ve rahim **دَحَقَت**; suyu attığı ve onu kabul etmediği zaman.

en-Nâbiga dedi:

دَحَقت عليك بِناتقٍ مِذْكارِ

el-Asmaî: develerden **الدَّحُوق**: doğumundan sonra rahmi çıkan (deve).

İbn Hânî’ dedi: kadınlardan **الدَّاحِق**: rahmini yağ ve et olarak çıkaran (kadın). Şemmer onu rivayet etti.

el-Asmaî dedi: Araplar der: Allah onu çirkin kılsın; ve bir anne ki onunla **رَمَعَتْ**; ve onunla **دَحَقَتْ**; ve onunla **دَمصت**; tek bir mânâdadır.

Amr, babasından dedi: kadınlardan **الدَّحُوقُ**: **المَقَاليت**’in zıddıdır; onlar **المُتْمِئات**’tır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والدال وما يثلثهما)
(قدر)  القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به *** وابْرُزْ بِبَرْزَةَ حيثُ اضطرَّكَ القَدَرُ([1])وقال في القَدْر بسكون الدال:
[وما صبَّ رِجلِي في حديدِ مجاشعٍ *** مع القَدْرِ إلاَّ حاجةٌ لي أريدُها([2])]
ومن الباب الأَقْدَرُ من الخيل، وهو الذي تقعُ رِجلاهُ مَوَاقِعَ يَدَيْه، كأن ذلك قدَّرَه تقديراً. قال:
وأقْدَرُ مُشرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ *** كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئيتُ([3])وقوله تعالى: ﴿ومَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ﴾ [الأنعام 91]، قال المفسرون: ما عظَّموا اللهَ حقَّ عظمته. وهذا صحيحٌ، وتلخيصهُ أنَّهم لم يصفوه بصِفَته التي تَنْبَغِي له تعالى.
وقولـه تعالى: ﴿وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ﴾ [الطلاق 7] فمعناه قُتِر. وقياسه أنَّه أُعْطِيَ ذلك بِقَدْر يسير. وقُدْرَةُ الله تعالى على خليقته: إيتاؤهم بالمبلغ الذي يشاؤه ويريده، والقياس فيه وفي الذي قبلَه سواء. ويقولون: رجلٌ ذو قُدرةٍ وذو مَقدِرة، أي يسار. ومعناه أنه يبلُغُ بيسارِه وغِنائِه من الأُمور المبلغَ الذي يوافق إرادتَه. ويقولون: الأقدر من الرِّجال: القصير العنُق؛ وهو القياسُ كأنَّ عُنقَه قد قُدِرت.
ومما شذَّ أيضاً عن هذا القياس القِدر، وهي معروفةٌ. والقَدِير: اللَّحمُ يُطبخ في القِدر. والقُدَار فيما يقولون: الجَزّار، ويقال الطَّباخ، وهو أشْبَه.
ومما شذَّ أيضاً قولُهم: القُدَار: الثُّعبان العظيم وفيه نظر.
(قدس)  القاف والدال والسين أصلٌ صحيح، وأظنه من الكلام الشرعيِّ الإسلاميّ، وهو يدلُّ على الطهْر.
ومن ذلك الأرضُ المقدَّسة هي المطهَّرة. وتسمَّى الجنَّة حَظِيرةَ القُدْس، أي الطُّهر. وجَبْرَئيلُ عليه السلامُ رُوح القُدُس. وكلُّ ذلك معناه واحد. وفي صِفَة الله تعالى: القُدُّوس*، وهو ذلك المعنى، لأنّه منزَّهٌ عن الأضداد والأنداد، والصّاحبةِ والولد، تعالى الله عمَّا يقول الظالمون علوّاً كبيراً. ويقال: إنَّ القادسيَّة سمِّيت بذلك وإنَّ إبراهيم عليه السلام دعا لها بالقُدْس، وأن تكون مَحَلّة الحاجّ. وقُدْسٌ: جبل. ويقولون: إنَّ القُدَاس: شيءٌ كالجُمانِ يُعمَل من فِضّة. قال:
* كنَظْمِ قُدَاسٍ سِلكُه متقطِّعُ([4]) *
(قدع)  القاف والدال والعين أصلانِ صحيحانِ متباينان، أحدهما يدلُّ على الكَفِّ عن الشيء، ويدلُّ الآخَر على التهافُتِ في الشَّيء. فالأوَّل القَدْع، من قدعتُه عن الشيء: كفَفْتُه. وقَدَعْت الذُّبابَ: طردتُه عنِّي. قال:
قياماً تقَدعُ الذِّبَّانَ عنها *** بأذنابٍ كأجنحة النُّسُورِ
وامرأةٌ قَدِعَةٌ: قليلةُ الكلام حَيِيَّة، كأنَّها كفَّت نفسَها عن الكلام. وقَدَعْتُ الفَرَسَ باللِّجام: كبحتُه. والمِقدعة: العصا تَقْدَعُ بها عن نَفْسك.
قال ابن دُريد([5]): تقادَعَ القومُ بالرماح: تطاعَنُوا. وقياس ذلك كلِّه واحد.
والأصل الآخر: التهافت([6]). قالوا: القَدوع: المنصَبُّ على الشيء. يقال: تقادَعَ الفَراشُ في النَّار، إذا تهافَتَ. وتقادَعَ القومُ بعضُهم في إثرِ بعضٍ: تساقطُوا. وفي الحديث في ذكر الصِّراط: "فيتقادَعُون تَقادُعَ الفَراشِ في النّار".
(قدف)  القاف والدال والفاء. يقولون: القَدْف: غَرفُ الماء من الحوض. وقيل القُدَاف: جَرَّةٌ من فَخَّار.
(قدم)  القاف والدال والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على سَبْق ورَعْف([7]) ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: يقولون: القِدَم: خلاف الحُدوث. ويقال: شيءٌ قديم، إذا كان زمانُهُ سالفاً. وأصله قولُهم: مضَى فُلاَنٌ قُدُماً: لم يعرِّج ولم ينْثَنِ. وربما صغَّروا القُدّام قُدَيْدِيماً([8]) وقُدَيْدِيمةٌ. قال القُطاميُّ:
قُدَيديمَةُ التَّحريبِ والحِلْم إنَّني	 *** أرى غَفَلات العيشِ قَبْلَ التَّجَارِبِ([9])ويقال: ضُرِب فرَكِب مقاديمَه، إذا وقَع على وجهه. وقادِمَة الرَّحْلِ: خلاف آخِرَته. والقادمة من أطْبَاء النَّاقة: ما وَلِيَ السُّرَّة. ولفلانٍ قدمُ صدقٍ، أي شيءٌ متقدِّم من أثَر حسَن.
ومن الباب: قَدِم من سفره قُدوماً، وأقْدَم على الشيء إقداماً.
قال ابن دريد([10]): وقادِمُ الإنسان: رأسُه، والجمع قوادم. قال: ولا يكادون يتكلَّمون بالواحد. وقوادم الطَّير: مقاديم الرِّيش، عشرٌ في كلِّ جَناحٍ، الواحدةُ قدو
قادمة، وهي القُدَامى. ومُقدِّمَة([11]) الجيش: أوّله: وأقْدِمْ([12]): زجرٌ للفَرس، كأنّه يؤمر بالإقدام. ومضَى القوم في الحرب اليقدُمِيَّة، إذا تقدَّموا. قال:
الضَّاربين اليقدمِيَّةَ بالمُهَنَّدَةِ الصفائحْ([13])
وقَيدُوم الجبلِ: أنفٌ يتقدَّم منه وقوله:
إنَّا لنَضرِب بالسُّيوف رؤوسَهم *** ضَرْبَ القُدَارِ نَقيعةَ القُدّامِ([14])
فقال قوم: القُدَّام: الملك. وهذا قياسٌ صحيح، لأنَّ الملِك هو المُقدَّم. ويقال: القُدَّام: القادمون من سَفَر. وقَدَمُ الإنسان معروفةٌ، ولعلَّها سمِّيت بذلك لأنَّها آلة للتقدُّم والسَّبْق.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَدُوم: الحديدة يُنحَتُ بها، وهي معروفة. والقَدُوم: مكان. وفي الحديث: "اختتن إبراهيمُ عليه السَّلام بالقَدُوم".
(قدو)  القاف والدال والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على اقتباسٍ بالشَّيء واهتداء، ومُقادَرة في الشيء حتى يأتي به مساوياً لغيره.
من ذلك قولهم: هذا قِدَى رُمْحٍ، أي قيسُه. وفلان قُِدوةٌ([15]): يُقتدَى به.
ويقولون: إنَّ القَدْوَ: الأصل الذي يتشعَّب منه الفروع.
ومن الباب: فلانٌ يَقْدُو به فرسُه، إذا لزم سَنَن السِّيرة. وإنما سمِّي قدْواً لأنَّه تقديرٌ في السَّير. وتقدَّى فلانٌ على دابَّته، إذا سار سِيرةً على استقامة. ويقال: أتتْنا قاديةٌ من النَّاس، وهم أوَّل مَن يطرأ* عليك. وقد قدَتْ تَقدِي. وكلُّ ذلك من تقدير السَّير.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَدْو: مصدر قَدَا اللَّحْمُ يَقْدُو [قَدْواً([16])] ويَقْدِي قَدْيَاً، إذا شمِمتَ له رائحةً طيّبة. ويقولون: رجلٌ قِنْدَأْوٌ: شديد الظَّهر قصير العُنق.
(قدح)  القاف والدّال والحاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على شيءٍ كالهَزْم في الشيء، والآخر يدلُّ على غَرْفِ شيء.
فالأوَّل القَدْح: فِعْلُك إذا قَدَحْت الشيء. والقَدْح: تأكُّلٌ يقع في الشَّجرِ والأسنان. والقادحة: الدُّودة تأكل الشَّجرة. ومنه قولهُم: قدَحَ في نَسَبه: طَعَن. وقال في تأكُّل الأسنان:
رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى *** وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادحِ([17])ومن الباب القِدْح، وهو السَّهْم بلا نَصلٍ ولا قُذَذ؛ وكأنَّه سمِّي بذلك يُقْدح به أو يمكنُ القَدْح به. والقِدح: الواحدُ من قِداح الميسر، وهذا على التَّشبيه ومن الباب: قُدِّح الفرسُ تقديحاً، إذا ضمِّر حتى يصير مثل القدح. ومن الباب: قَدَّحَتِ العينُ: غارت. ويقال قَدَحَتْ. وقَدَحْتُ النَّار، وقَدحتُ العين: أخرجتُ ماءَها الفاسد.
والأصل الآخر القَدِيح: ما يبقى في أسفل القِدْر فيُغرَف بجُهْد. قال:
فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها *** كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ([18])وقَدَحْتُ القِدر: غرفتُ ما فيها. وركيٌّ قَدُوح([19]): تُغْرَف باليد. والقَدَح من الآنية من هذا، لأنّ به يُغرَف الشيء.
--------------ـــ
([1]) البيت لجرير في ديوانه 284 واللسان (برز). وبرزة، بفتح الباء: اسم أم عمر بن لجأ التيمي، الذي هجاه جرير بقصيدة البيت.
([2]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (قدر) وإصلاح المنطق 109. والبيت للفرزدق، وليس في ديوانه، ورواه جامع الديوان عن اللسان.
([3]) البيت لعدي بن خرشة الخطمي، كما في اللسان (شأت، حقق، سطا) وقد سبق في (حق، شأت).
([4]) أنشده هذا العجز في المجمل. وصدره في اللسان (قدس):
* تحدر دمع العين منها فخلته *
([5]) الجمهرة (2: 279).
([6]) في الأصل: "التقاعد".
([7]) الرعف: السبق، رعفه يرعفه: سبقه وتقدمه.
([8]) في الأصل: "قديدما"، صوابه في اللسان. ويقال في تصغيرها أيضاً: "قديدمة" بياء واحدة.
([9]) ديوان القطامي 50 واللسان (قدم). وقد سبق إنشاده في (2: 341).
([10]) في الجمهرة (2: 293).
 ([11]) ضبط في المجمل بكسر الدال، وهو المشهور فيه. وفي اللسان: "قال البطليوسي: ولو فتحت الدال لم يكن لحناً؛ لأن غيره قدمه".
([12]) ويقال أيضاً "أقدم" بضم الدال، كما في اللسان.
([13]) البيت لأمية بن أبي الصلت في ديوانه 21 والسيرة 532. وأنشده في اللسان (قدم) بدون نسبة. والرواية في جميعها: "التقدمية"، وهي بالتاء لغة في "اليقدمية".
([14]) لمهلهل، في اللسان (قدر، نقع، قدم) وقد نبه في (نقع) على رواية المقاييس. وروى: "إنا لنضرب بالصوارم هامهم"، وفي (قدم): "بالصوارم هامها".
([15]) يقال بكسر القاف وضمها.
([16]) التكملة من المجمل واللسان.
([17]) البيت لجميل، في ديوانه، واللسان والتاج (قدح) وأمالي القالي (2: 109) وفي الأصل: "وفى الله في عيني ثنية".
([18]) البيت للنابغة الذبياني، كما في اللسان والتاج (قدح)، وليس في ديوانه. وهذا البيت أورده الجوهري: "فظل الإماء" كما في رواية ابن فارس، قال ابن فارس: وصوابه "يظل"؛ لأن قبله:
بقية قدر من قدور توورثت *** لآل الجلاح كابرا بعد كابر
 ([19]) في الأصل: "قديح"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.

ـ

##### Türkçe

(قاف, دال ve bunların üçüncülendiği şeyler باب’ı)

(**قدر**)  **القاف** ve **الدال** ve **الراء** sahih bir asıldır; şeyin ulaştığı miktara, onun künhüne ve nihayetine delâlet eder. Şu hâlde **القدر**: her şeyin ulaştığı miktardır. Denir ki: **قَدْرُه** şöyle şöyledir; yani onun ulaştığı miktarı. Kezâ **القَدَر**. Ve “şeyi takdir ettim” **قَدَرتُ الشّيءَ**: **أَقْدِرُه** ve **أَقْدُرُه**, **التقدير**’dendir; ve onu takdir ettim: **قدَّرته أُقَدِّره**. Ve **القَدْر**: Allah Teâlâ’nın şeyleri, onlar için murad ettiği ulaştıkları miktarlar ve nihayetler üzere hükme bağlamasıdır; o da **القَدَر**’dir. **القَدَر** hakkında dedi ki:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به *** وابْرُزْ بِبَرْزَةَ حيثُ اضطرَّكَ القَدَرُ([1])Ve **القَدْر** hakkında, **الدال**’ın sükûnu ile dedi ki:
[وما صبَّ رِجلِي في حديدِ مجاشعٍ *** مع القَدْرِ إلاَّ حاجةٌ لي أريدُها([2])]
Bu باب’dan: atlardan **الأَقْدَر**; o, iki ayağının basış yerleri iki elinin basış yerlerine düşen kimsedir; sanki bu, bir takdir ile onu takdir etmiştir. Dedi ki:
وأقْدَرُ مُشرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ *** كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئيتُ([3])Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ومَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ﴾ [الأنعام 91]; müfessirler dedi ki: Allah’ı, azametinin hakkıyla azametlendirmediler. Bu sahihdir; bunun özeti: Yüce Allah’ı, kendisine yaraşan sıfatıyla vasfetmediler.
Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ﴾ [الطلاق 7]; mânâsı: **قُتِر** (daraltıldı). Kıyası: ona, az bir **قَدْر** ile verilmiş olmasıdır. Ve Yüce Allah’ın mahlûkatı üzerindeki **قُدْرَة**’si: onlara, dilediği ve murad ettiği miktarı vermesidir; kıyas bunda ve ondan önceki şeyde birdir. Ve derler: **رجلٌ ذو قُدرةٍ وذو مَقدِرة**; yani varlık. Mânâsı: varlığı ve zenginliği ile işlerden, iradesine uygun olan miktara ulaşır. Ve derler: erkeklerden **الأقدر**: kısa boyunlu; bu kıyastır; sanki boynu takdir edilmiştir.
Bu kıyastan şâz olanlardan: **القِدر**; o bilinir. Ve **القَدِير**: **القِدر**’de pişirilen ettir. Ve söylediklerine göre **القُدَار**: kasap; ve aşçı denir; o daha benzer.
Bu kıyastan şâz olanlardan yine onların sözü: **القُدَار**: büyük yılan; bunda bakış vardır.

(**قدس**)  **القاف** ve **الدال** ve **السين** sahih bir asıldır; ve ben onu İslâmî şer‘î الكلام’dan sanıyorum; ve o, temizliğe delâlet eder.
Bundan: **الأرضُ المقدَّسة**; o, temizlenmiş olandır. Ve cennet, **حَظِيرةَ القُدْس** diye adlandırılır; yani temizlik. Cebrâîl عليه السلام **رُوح القُدُس**’tur. Bütün bunların mânâsı birdir. Ve Yüce Allah’ın sıfatında: **القُدُّوس**; o da bu mânâdır; çünkü o, zıtlar ve denkler, eş ve çocuk’tan münezzehtir; zalimlerin söylediklerinden Allah yücedir, büyük bir yücelikle. Ve denir ki: **القادسيَّة** bununla adlandırıldı; ve İbrâhîm عليه السلام ona **القُدْس** ile ve hacının mahallesi olmasıyla dua etti. Ve **قُدْسٌ**: bir dağdır. Ve derler: **القُدَاس**: gümüşten yapılan, **الجُمان** gibi bir şeydir. Dedi ki:
* كنَظْمِ قُدَاسٍ سِلكُه متقطِّعُ([4]) *

(**قدع**)  **القاف** ve **الدال** ve **العين** iki sahih asıldır, birbirinden ayrıdır; birisi şeyden el çekmeye delâlet eder; diğeri şeyde tehaffüte delâlet eder. Birincisi **القَدْع**’dır; “onu şeyden men ettim” **قدعتُه عن الشيء**: onu alıkoydum. Ve “sineği men ettim” **قَدَعْت الذُّبابَ**: onu benden kovdum. Dedi ki:
قياماً تقَدعُ الذِّبَّانَ عنها *** بأذنابٍ كأجنحة النُّسُورِ
Ve **امرأةٌ قَدِعَةٌ**: az konuşan, hayâlı; sanki kendini konuşmaktan alıkoymuştur. Ve “atı gem ile men ettim” **قَدَعْتُ الفَرَسَ باللِّجام**: onu dizginledim. Ve **المِقدعة**: kendin hakkında onunla men ettiğin asadır.
İbn Düreyd([5]) dedi ki: “kavim mızraklarla birbirini men etti” **تقادَعَ القومُ بالرماح**: birbirine mızrakla saldırdılar. Bunun hepsinin kıyası birdir.
Diğer asıl: **التهافت**([6]). Dediler ki: **القَدوع**: şeye dökülen (üzerine akıp inen). Denir ki: “pervaneler ateşe tehaffüt etti” **تقادَعَ الفَراشُ في النَّار**; yani tehaffüt etti. Ve “kavim, birbiri ardınca tekaadu‘ etti” **تقادَعَ القومُ بعضُهم في إثرِ بعضٍ**: döküldüler. Ve hadiste, sıratın zikrinde: “Ateşte pervanelerin tekaadu‘u gibi tekaadu‘ ederler: **فيتقادَعُون تَقادُعَ الفَراشِ في النّار**.”

(**قدف**)  **القاف** ve **الدال** ve **الفاء**. Derler: **القَدْف**: havuzdan suyu avuçlayıp almak. Ve denildi ki: **القُدَاف**: çömlekten bir testidir.

(**قدم**)  **القاف** ve **الدال** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir سبق ve **رَعْف**([7])’a delâlet eder; sonra ondan ona yakın olan şeyler dallanır: derler: **القِدَم**: **الحُدوث**’un zıddıdır. Ve denir: bir şey **قديم**’dir; zamanı geçmiş ise. Aslı onların sözü: “falanca öne doğru geçti” **مضَى فُلاَنٌ قُدُماً**: sapmadı ve dönmedi. Ve bazen **القُدّام**’ı **قُدَيْدِيماً**([8]) ve **قُدَيْدِيمةٌ** diye küçültürler. **القُطاميُّ** dedi ki:
قُدَيديمَةُ التَّحريبِ والحِلْم إنَّني	 *** أرى غَفَلات العيشِ قَبْلَ التَّجَارِبِ([9])Ve denir: “vuruldu da yüzüstü düştü” **ضُرِب فرَكِب مقاديمَه**; yüzü üzerine düştüğü vakit. Ve **قادِمَة الرَّحْلِ**: onun sonunun zıddıdır. Ve devenin **أطْبَاء**’ından **القادمة**: göbeğe bitişik olan şeydir. Ve falancanın **قدمُ صدقٍ**’u vardır; yani güzel bir أثر’den önde gelen bir şey.
Bu باب’dan: “seferinden geldi” **قَدِم من سفره قُدوماً**; ve “şeye yöneldi” **أقْدَم على الشيء إقداماً**.
İbn Düreyd([10]) dedi ki: insanın **قادِمُ**’i: başıdır; çoğulu **قوادم**. Dedi ki: tekil ile neredeyse konuşmazlar. Ve kuşun **قوادم**’i: tüyün ön kısımlarıdır; her kanatta ondur; bir tanesi **قادمة**’dir; ve o **القُدَامى**’dır. Ve ordunun **مُقدِّمَة**’si: onun evveli. Ve **أقْدِمْ**([12]): ata sürme (zecer); sanki ona ilerlemesi emredilir. Ve “kavim savaşta **اليقدُمِيَّة** üzere gitti” **مضَى القوم في الحرب اليقدُمِيَّة**: öne geçtikleri vakit. Dedi ki:
الضَّاربين اليقدمِيَّةَ بالمُهَنَّدَةِ الصفائحْ([13])
Ve dağın **قَيدُوم**’u: ondan öne çıkan bir burundur. Ve onun sözü:
إنَّا لنَضرِب بالسُّيوف رؤوسَهم *** ضَرْبَ القُدَارِ نَقيعةَ القُدّامِ([14])
Bir kavim dedi ki: **القُدَّام**: meliktir. Bu sahih bir kıyastır; çünkü melik, öne geçirilmiş olandır. Ve denir: **القُدَّام**: seferden gelenler. Ve insanın **قَدَم**’ı bilinir; belki de ona bu ad verilmiştir; çünkü o, ilerlemenin ve سبق’ın âletidir.
Bu asıldan şâz olanlardan: **القَدُوم**; onunla yontulan demirdir; o bilinir. Ve **القَدُوم**: bir mekândır. Ve hadiste: “İbrâhîm عليه السَّلام **القَدُوم** ile sünnet oldu.”

(**قدو**)  **القاف** ve **الدال** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyle iktibas ve hidayete, ve bir şeyde mukâdara etmeye delâlet eder; ta ki onu başkasına eşit getirinceye kadar.
Bundan onların sözü: “bu, mızrağın ölçüsüdür” **هذا قِدَى رُمْحٍ**; yani onun ölçüsü. Ve falanca **قُِدوةٌ**([15]): ona uyulur.
Ve derler: **القَدْوَ**: dalların ondan ayrıldığı asıldır.
Bu باب’dan: “falanca, atı ile ona uyar” **فلانٌ يَقْدُو به فرسُه**; gidişin yolunu tuttuğu vakit. Ancak ona **قدْواً** denildi; çünkü o, yürüyüşte bir takdirdir. Ve “falanca biniti üzerinde **تقدَّى** etti” **تقدَّى فلانٌ على دابَّته**: dosdoğru bir gidişle yürüdüğü vakit. Ve denir: “bize insanlardan bir **قاديةٌ** geldi”; onlar, sana ilk uğrayanlardır. Ve o, **قدَتْ تَقدِي**. Bütün bunlar yürüyüşün takdirindendir.
Bu باب’dan şâz olanlardan: **القَدْو**: “et koktu” **قَدَا اللَّحْمُ يَقْدُو [قَدْواً([16])] ويَقْدِي قَدْيَاً**; ona hoş bir koku kokladığın vakit. Ve derler: **رجلٌ قِنْدَأْوٌ**: sırtı güçlü, boynu kısa.

(**قدح**)  **القاف** ve **الدّال** ve **الحاء** iki sahih asıldır; birisi, şeyde kırılma gibi bir şeye delâlet eder; diğeri, bir şeyi avuçlayıp almaya delâlet eder.
Birincisi **القَدْح**: bir şeyi **قَدَحْت** ettiğin vakit senin fiilindir. Ve **القَدْح**: ağaçta ve dişlerde meydana gelen bir yenmedir. Ve **القادحة**: ağacı yiyen kurtçuktur. Bundan onların sözü: “nesebine **قدَحَ** etti”: ta‘n etti. Ve dişlerin yenmesi hakkında dedi ki:
رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى *** وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادحِ([17])Bu باب’dan **القِدْح**: ucu (nâsıl) ve tüyleri (قُذَذ) olmayan oktur; sanki onunla **يُقْدح** edildiği yahut onunla **القَدْح** mümkün olduğu için böyle adlandırılmıştır. Ve **القِدح**: **قِداح الميسر**’den bir tanedir; bu, benzetme üzeredir. Ve bu باب’dan: “at **قُدِّح** edildi” **قُدِّح الفرسُ تقديحاً**; **القدح** gibi oluncaya kadar zayıflatıldığı vakit. Ve bu باب’dan: “göz **قَدَّحَت** etti” **قَدَّحَتِ العينُ**: çöktü. Ve **قَدَحَتْ** denir. Ve “ateş yaktım” **قَدَحْتُ النَّار**; ve “gözü **قَدحتُ** ettim” **قَدحتُ العين**: onun bozuk suyunu çıkardım.
Diğer asıl **القَدِيح**: **القِدْر**’in dibinde kalan şeydir; güçlükle avuçlanıp alınır. Dedi ki:
فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها *** كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ([18])Ve “tencereyi avuçladım” **قَدَحْتُ القِدر**: içindekini avuçlayıp aldım. Ve **ركيٌّ قَدُوح**([19]): elle avuçlanıp alınır. Ve kaplardan **القَدَح** bu asıldandır; çünkü onunla şey avuçlanıp alınır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق د ح
تقول‏:‏ أجيلت القداح وأديرت الأقداح‏.‏
وقدح النار من الزّند واقتدحها ومعه القدطّاحة والمقدحة أي حجر القدح وحديدته‏.‏
وقدح الدود في العود وفي الأسنان‏.‏
ووقعت فيها القادحة والقوادح‏.‏
وقدح المرقة واقتدحها‏:‏ اغترفها بالمقدح والمقدحة‏.‏
وفي المثل ‏"‏ ستأتيك بما في قعرها المقدحة ‏"‏ أي سيظهر لك ما أنت عمٍ عنه‏.‏
قال‏:‏ لنا مقدحٌ منها وللجار مقدح وفي أسفل البرمة قديح‏:‏ بقية مرقةٍ‏.‏
قال الذبيانيّ‏:‏ فظلّ الإماء يبتدرن قديحها كما ابتدرت سعدٌ مياه قراقر وقدح الماء من أسفل البئر ويقال‏:‏ هذا ماء لا ينام قادحه إذا وصف بالقلّة وبئر قدوح‏:‏ لا يوجد ماؤها إلا غرفة غرفة‏.‏
وقدح السهام في القدح‏:‏ خرق لسنخ النصل وذلك الخرق وهو المقدح والمركّب‏.‏
وقدح القدّاح العين‏:‏ أخرج ماءها الفاسد‏.‏
وقدحت عينه وقدّحت‏:‏ غارت فصارت كالقدح‏.‏
قال زهير‏:‏ وعزّتها كواهلها وكلّت سنابكها وقدّحت العيون وقال آخر‏:‏ فالعين قادحة واليد سابحة والرجل ضارحة والبطن مقبوب ومن المجاز‏:‏ اقتدح الأمر‏:‏ تدبّره‏.‏
واقتدح بزنده واستقدح زناده‏.‏
وقادحه في كذا‏:‏ ناظره وتقادحا وجرت بينهما مقادحة‏:‏ مقاذعة من القدح بمعنى الطعن يقال‏:‏ قدح في نسبه وفي عرضه وقدح في ساقه وهو مستعار من وقوع القوادح في ساق الشجرة‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ يحققن ما حاذرن من كلّ فرقة من الحيّ أمست في عصا البين تقدح وقدّحت خيلي تقديحاً‏:‏ صيّرتها قداحاً في ضمرها‏.‏
وفي مثل ‏"‏ أبصر وسم قدحك ‏"‏‏:‏ اعرف نفسك‏.‏
قال‏:‏ ولكن رهط أمك من شتيم فأبصر وسم قدحك في القداح وصدقهم وسم قدحه إذا قال الحق‏.‏
‏"‏ وهو أطيش من القدوح الأقرح ‏"‏ وهو الذيان‏.‏
قال‏:‏ ولأنت أطيش حين تغدو سادرا رعش الجنان من القدوح الأقرح

##### Türkçe

ق د ح
dersin ki: **أجيلت القداح** ve **أديرت الأقداح**.

Ve ateşi **الزّند**’den **قدح** etti ve onu **اقتدح** etti; ve onunla birlikte **القدطّاحة** ve **المقدحة** vardır; yani **حجر القدح** ve onun demiri.

Ve kurt, odun içinde ve dişlerde **قدح** etti.

Ve onda **القادحة** ve **القوادح** vuku buldu.

Ve çorbayı **قدح** etti ve onu **اقتدح** etti: **المقدح** ve **المقدحة** ile onu kepçeledi.

Ve meselde: " ستأتيك بما في قعرها المقدحة " yani, senin ondan kör olduğun şey sana ortaya çıkacaktır.

Dedi ki: bizden onun bir **مقدح**’ı vardır ve komşu için bir **مقدح** vardır; ve tencerenin altında **قديح** vardır: çorbanın artığı.

**الذبيانيّ** dedi ki: Cariyeler onun **قديح**’ını kapışarak öne atılır dururdu; tıpkı **سعد**’ın **قراقر** sularını kapışarak öne atılması gibi. Ve suyu kuyunun altından **قدح** etti. Ve denilir ki: bu, azlıkla vasfedildiğinde, **قادحه** uyumayan bir sudur. Ve **بئر قدوح**: onun suyu ancak avuç avuç bulunur.

Okları **القدح** içinde **قدح** etti: bu, temrenin köküne delmektir; ve o delik, **المقدح** ve **المركّب**’dir.

**القدّاح** gözünü **قدح** etti: onun bozuk suyunu çıkardı.

Ve onun gözü **قدحت** ve **قدّحت**: çöktü de **القدح** gibi oldu.

**زهير** dedi ki: Ve onun omuzları ağırlaştı ve onun toynakları yoruldu ve gözler **قدّحت**. Başkası dedi ki: Göz **قادحة**dır, el yüzücüdür, ayak yayıcıdır, karın kubbelidir. Ve mecazdandır: işi **اقتدح** etti: onu tedbir etti.

Ve **زنده**siyle **اقتدح** etti ve **زناده**sini **استقدح** etti.

Ve onu şu hususta **قادحه**: onunla münazara etti; ve ikisi **تقادحا** etti; ve aralarında **مقادحة** cereyan etti: **مقاذعة**; **القدح**’tan, “ta’n” manasınadır. Denilir ki: onun nesebinde **قدح** etti ve onun ırzında **قدح** etti; ve onun bacağında **قدح** etti; bu, ağacın bacağına **القوادح**’ın düşmesinden ödünç alınmıştır.

**ذو الرمة** dedi ki:
يحققن ما حاذرن من كلّ فرقة
من الحيّ أمست في عصا البين تقدح

Ve atlarımı **قدّحت**; bir **تقديحاً**: onları zayıflıklarında **قداح**lar kıldım.

Ve meselde: " أبصر وسم قدحك " : kendini bil.

Dedi ki:
ولكن رهط أمك من شتيم
فأبصر وسم قدحك في القداح

Ve onların **قدح**’ının damgası doğru çıktı; hak söylediğinde onun **قدح**’ının damgası doğru çıktı.

" وهو أطيش من القدوح الأقرح " ve o, **الذيان**’dır.

Dedi ki:
ولأنت أطيش حين تغدو سادرا
رعش الجنان من القدوح الأقرح

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَدَحُ من الآنية، بالتحريك: واد الأَقداحِ التي للشرب، معروف؛ قال أَبو عبيد: يُرْوِي الرجلين وليس لذلك وقت؛ وقيل: هو اسم يَجْمَعُ صغارها وكبارها، والجمع أَقْداح، ومُتَّخِذُها: قَدَّاحٌ، وصِناعَتُه: القِداحةُ.
وقَدَحَ بالزَّنْدِ يَقْدَحُ قَدْحاً واقْتَدَح: رام الإِيراءَ به. والمِقْدَحُ والمِقْداحُ والمِقْدَحَةُ والقَدَّاحُ، كله: الحديدة التي يُقْدَحُ بها؛ وقيل: القَدَّاحُ والقَدَّاحة الحجر الذي يُقْدَحُ به النار؛ وقَدَحْتُ النارَ. الأَزهري: القَدَّاحُ الحجر الذي يُورى منه النار؛ قال رؤبة:
والمَرْوَ ذا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ
والقَدْحُ: قَدْحُك بالزَّنْد وبالقَدَّاح لتُورِيَ؛ الأَصمعي: يقال للذي يُضْرَبُ فتخرج منه النار قَدَّاحة. وقَدَحْتُ في نسبه إِذا طعنت؛ ومنه قول الجُلَيْح يهجو الشَّمَّاخَ:
أَشَمَّاخُ لا تَمْدَحْ بِعِرْضِكَ واقْتَصِدْ،
فأَنتَ امْرٌؤٌ زَنْداكَ للمُتَقادِحِ
أَي لا حَسَبَ لك ولا نَسَب يصح؛ معناه: فأَنت مثل زَنْدٍ من شجر مُتَقادِح أَي رِخْوِ العيدان ضعيفها، إِذا حركته الريح حك بعضه بعضاً فالتهب ناراً، فإِذا قُدِحَ به لمنفعة لم يُورِ شيئاً.
قال أَبو زيد: ومن أَمثالهم: اقْدَحْ بِدِفْلى في مَرْخٍ؛ مَثَلٌ يضرب للرجل الأَريبِ الأَديب؛ قال الأَزهري: وزِنادُ الدِّفْلى والمَرْخِ كثيرة النار لا تَصْلِدُ.
وقَدَحَ الشيءُ في صدري: أَثَّر، من ذلك؛ وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: يَقْدَحُ الشكُّ في قلبه بأَوَّلِ عارِضةٍ من شُبْهةٍ؛ وهو من ذلك. واقْتَدَحَ الأَمرَ: دَبَّره ونظر فيه، والاسم القِدْحة؛ قال عمرو بن العاص:
يا قاتَلَ اللهُ وَرْداناً وقِدْحَتَه
أَبْدى، لَعَمْرُكَ، ما في النَّفْسِ، وَرْدانُ
وَرْدانُ: غلام كان لعمرو بن العاص وكان حَصِيفاً، فاستشاره عمرو في أَمر علي، رضي الله عنه، وأَمر معاوية إِلى أَيهما يذهب، فأَجابه وَرْدانُ بما كان في نفسه، وقال له: الآخرة مع علي والدنيا مع معاوية وما أُراك تختار على الدنيا، فقال عمرو هذا البيت؛ ومَن رواه: وقَدْحَتَه؛ أَراد به مرة واحدة؛ وكذلك جاء في حديث عمرو بن العاص، وقال ابن الأَثير في شرحه ما قلناه، وقال: القِدْحةُ اسم الضرب بالمِقْدَحَةِ، والقَدْحةُ المَرَّة، ضربها مثلاً لاستخراجه بالنظر حقيقةَ الأَمرِ. وفي حديث حذيفة: يكون عليكم أَمير لو قَدَحْتُموه بشعرةٍ أَوْرَيْتُموه أَي لو استخرجتم ما عنده لظهر لضعفه كما يَستخرِجُ القادحُ النار من الزَّند فيُوري؛ فأَما قوله في الحديث: لو شاء الله لجعل للناسِ قِدْحةَ ظُلْمة كما جعل لهم قِدْحةَ نُورٍ، فمشتقٌّ من اقتداح النار؛ وقال الليث في تفسيره: القِدْحةُ اسم مشتق من اقتداح النار بالزَّنْد؛ قال الأَزهري وأَما قول الشاعر: ولأَنْتَ أَطْيَشُ، حين تَغْدُو سادِراً
رَعِشَ الجَنانِ، من القَدُوحِ الأَقْدَحِ
فإِنه أَراد قول العرب: هو أَطيش من ذُباب؛ وكل ذُباب أَقْدَحُ، ولا تراه إِلا وكأَنه يَقْدَحُ بيديه؛ كما قال عنترة:
هَزِجاً يَحُكُّ ذِراعَه بِذراعِه،
قَدْحَ المُكِبِّ على الزِّنادِ الأَجْذَمِ
والقَدْحُ والقادحُ: أَكالٌ يَقَعُ في الشجر والأَسنان. والقادحُ: العَفَنُ، وكلاهما صفة غالبة. والقادحةُ: الدودة التي تأْكل السِّنّ والشجر؛ تقول: قد أَسرعت في أَسنانه القَوادحُ؛ الأَصمعي: يقال وقع القادحُ في خشبة بيته، يعني الآكِلَ؛ وقد قُدِحَ في السنّ والشجرة، وقُدِحتا قَدْحاً، وقَدَح الدودُ في الأَسنان والشجر قَدْحاً، وهو تَأَكُّل يقع فيه. والقادحُ: الصَّدْعُ في العُود، والسَّوادُ الذي يظهر في الأَسنان؛ قال جَمِيلٌ:رَمَى اللهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذَى،
وفي الغُرِّ من أَنيابها بالقَوادِحِ
ويقال: عُود قد قُدِحَ فيه إِذا وَقَعَ فيه القادحُ؛ ويقال في مَثَل: صَدَقَني وَسْمُ قِدْحِه أَي قال الحَقَّ؛ قاله أَبو زيد. ويقولون: أَبْصِرْ وَسْمَ قِدْحِك أَي اعرِف نَفْسَك؛ وأَنشد:
ولكنْ رَهْطُ أُمِّكَ من شُيَيْمٍ،
فأَبْصِرْ وَسْم قِدْحِكَ في القِداحِ
وقَدَحَ في عِرْض أَخيه يَقْدَحُ قَدْحاً: عابه. وقَدَحَ في ساقِ أَخيه: غَشَّه وعَمِلَ في شيء يكرهه. الأَزهري عن ابن الأَعرابي: تقول فلان يَفُتُّ في عَضُدِ فلان ويَقْدَحُ في ساقِه؛ قال: والعَضُدُ أَهل بيته، وساقُه: نفسه.
والقَديحُ: ما يبقَى في أَسفل القِدْرِ فيُغْرَفُ بجَهْد؛ وفي حديث أُم زرع: تَقْدَحُ قِدْراً وتَنْصِبُ أُخرى أَي تَغْرِفُ؛ يقال: قَدَحَ القِدْرَ إِذا غرف ما فيها؛ وفي حديث جابر: ثم قال ادْعِي خابِزَةً فلْتَخْبِزْ معك واقْدَحِي في بُرْمَتِكِ أَي اغْرِفي. وقَدَحَ ما في أَسفل القِدْرِ يَقْدَحُه قَدْحاً، فهو مَقْدُوحٌ وقَديحٌ، إِذا غَرَفَه بجَهْدٍ؛ قال النابغة الذُّبْيانيّ:
يَظَلُّ الإِماءُ يَبْتَدِرْنَ قَديحَها،
كما ابْتَدَرَتْ كلبٌ مِياهَ قَراقِرِ
وهذا البيت أَورده الجوهري: فظَلَّ الإِماءُ، قال ابن بري: وصوابه يظل، بالياء كما أَوردناه؛ وقبله:
بَقِيَّة قِدْرٍ من قُدُورٍ تُوُورِثَتْ
لآلِ الجُلاحِ، كابِراً بعدَ كابِرِ
أَي يَبْتَدِرُ الإِماءُ إِلى قَديح هذه القِدْر كأَنها ملكهم، كما يبتدر كلبٌ إِلى مياه قَراقِر لأَنه ماؤهم؛ ورواه أَبو عبيدة: كما ابْتَدَرَتْ سَعْدٌ، قال: وقَراقِرُ هو لسعدِ هُذَيْمٍ وليس لكلب. واقتِداحُ المَرَقِ: غَرْفُه. وفي الإِناء قَدْحةٌ وقُدْحة أَي غُرْفةٌ؛ وقيل: القَدْحة المرّة الواحدة من الفعل. والقُدْحَةُ: ما اقْتُدِحَ. يقال: أَعطني قُدْحَةً من مَرَقَتِكَ أَي غُرْفةً. ويقال: يَبْذُلُ قَديحَ قِدْرِه يعني ما غَرَفَ منها؛ والقَديحُ: المَرَقُ.
والمِقْدَحُ والمِقْدَحة: المِغْرَفَة؛ وقال جرير:
إِذا قِدْرُنا يوماً عن النارِ أُنْزِلَتْ،
لنا مِقْدَحٌ منها، وللجارِ مِقْدَحُ
ورَكِيٌّ قَدُوحٌ: تُغْتَرَفُ باليد.
والقِدْحُ، بالكسر: السهمُ قبل أَن يُنَصَّلَ ويُراشَ؛ وقال أَبو حنيفة: القِدْحُ العُودُ إِذا بلغ فَشُذِّبَ عنه الغُصْنُ وقُطِعَ على مقدار النَّبْل الذي يراد من الطُّول والقِصَر؛ قال الأَزهري: القِدْحُ قِدْحُ السهم، وجمعه قِداح، وصانعه قَدَّاحٌ أَيضاً. ويقال: قَدَحَ في القِدْحِ يَقْدَحُ وذلك إِذا خَرَق في السهم بسِنْخِ النَّصْل. وفي الحديث: أَن عمر كان يُقَوِّمُهم في الصف كما يُقَوِّمُ القَدَّاحُ القِدْحَ؛ قال: وأَوّل ما يُقْطَع ويُقْضَبُ يسمى قِطْعاً، والجمع القُطُوعُ، ثم يُبْرَى فيُسَمَّى بَرِيّاً وذلك قبل أَن يُقَوَّمَ، فإِذا قُوِّمَ وأَنَى له أَن يُراشَ ويُنْصَلَ، فهو القِدْحُ، فإِذا رِيشَ ورُكِّبَ نَصْلُه فيه صار نَصْلاً؛ وقِدْحُ المَيْسِر، والجمع أَقْدُحٌ وقِداحٌ وأَقاديحُ، الأَخيرة جمع الجمع؛ قال أَبو ذؤيب يصف إِبلاً:
أَمَّا أُولاتُ الذُّرَى منها فعاصِبَةٌ،
تَجُولُ، بين مَناقِيها، الأَقادِيحُ
والكثير قِداحٌ. وقوله فعاصبة أَي مجتمعة. والذُّرى: الأَسْنِمة. وقُدُوحُ الرحْلِ: عِيدانُه، لا واحد لها؛ قال بِشْرُ بن أَبي خازم: لها قَرَدٌ، كجَثْوِ النَّمْل، جَعْدٌ،
تَعَضُّ بها العَراقِي والقُدُوحُ
وحديث أَبي رافع: كنت أَعْمَلُ الأَقْداحَ، هو جمع قَدَحٍ، وهو الذي يؤْكل فيه، وقيل: جمع قِدْحٍ، وهو السهم الذي كانوا يَسْتَقْسِمون أَو الذي يُرْمى به عن القوس. وفي الحديث: إِنه كان يُسَوِّي الصفوف حتى يَدَعها مثل القِدْحِ أَو الرَّقِيمِ أَي مثل السهم أَو سَطْرِ الكتابة. وحديث أَبي هريرة: فَشَرِبْتُ حتى استوى بطني فصار كالقِدْح أَي انتصبَ بما حصل فيه من اللبن وصار كالسهم، بعد أَن كان لَصِقَ بظهره من الخُلُوِّ. وحديث عمر: أَنه كان يُطْعِمُ الناس عام الرَّمادة، فاتخذ قِدْحاً فيه فَرْضٌ، أَي أَخذ سهماً وحَزَّ فيه حَزًّا عَلَّمَهُ به، فكان يَغْمِزُ القِدْحَ في الثريد، فإِن لم يَبْلُغْ موضعَ الحَزِّ لامَ صاحبَ الطعام وعَنَّفَه. وفي الحديث: لا تَجْعَلوني كَقَدَح الراكب أَي لا تُؤَخِّرُوني في الذِّكْرِ، لأَن الراكب يُعَلِّقُ قَدَحَه في آخر رَحْلِه عند فراغه من تَرْحاله ويجعله خلفه؛ قال حَسَّان:
كما نِيطَ، خَلْفَ الراكبِ، القَدَحُ الفَرْدُ
وقَدَحْتُ العينَ إِذا أَخرجتَ منها الماءَ الفاسِدَ. وقَدَحَتْ عينُه وقَدَّحتْ: غارت، فهي مُقَدِّحةٌ، وخيل مُقَدِّحةٌ: غائرة العيون، ومُقَدَّحةٌ، على صيغة المفعول: ضامرة كأَنها ضُمِّرَتْ، فُعِلَ ذلك بها. وقَدَّحَ فرسَه تَقْدِيحاً: ضَمَّره، فهو مُقَدَّحٌ. وقَدَحَ خِتامَ الخابية قَدْحاً: فَضَّه؛ قال لبيد:
أَغْلِي السِّباءَ أَدْكَنَ عاتِقٍ،
أَو جَوْنةٍ قُدِحَتْ، وفُضَّ خِتامُها
والقَدَّاحُ: نَوْرُ النبات قبل أَن يَتَفَتَّح، اسم كالقَذَّاف. والقَدَّاحُ: الفِصْفِصَةُ الرَّطْبةُ، عِراقِيَّةٌ، الواحدة قَدَّاحة؛ وقيل: هي أَطراف النبات من الورق الغَضِّ؛ الأَزهري: القَدَّاحُ أَرْآدٌ رَخْصَةٌ من الفِصْفِصة. ودارَةُ القَدَّاح: موضع؛ عن كراع.

##### Türkçe

**القَدَحُ** kaplardan, harekeli (okunuşla): içmek için olan **الأَقداحِ** vadisi; bilinen (meşhur).

Ebû Ubeyd dedi: Bir adamı iki kişiye kandırır (doyurur) ve bunun için bir vakit yoktur; ve denildi ki: O, küçüğünü ve büyüğünü toplayan bir isimdir; çoğulu **أَقْداح**’tır; onu yapan: **قَدَّاحٌ**; onun sanatı: **القِداحةُ**.

**وقَدَحَ** **بالزَّنْدِ** **يَقْدَحُ** **قَدْحاً** ve **اقْتَدَح**: onunla ateş çıkarmayı murad etti.

**والمِقْدَحُ** ve **المِقْداحُ** ve **المِقْدَحَةُ** ve **القَدَّاحُ**; hepsi: kendisiyle ateş çıkarılan demir parçasıdır; ve denildi ki: **القَدَّاحُ** ve **القَدَّاحة** ateşin kendisiyle çıkarıldığı taştır; ve “Ateşi çıkardım” (**وقَدَحْتُ النارَ**). Ezherî: **القَدَّاحُ** kendisinden ateş çıkarılan taştır; Rü’be dedi:
والمَرْوَ ذا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ

**والقَدْحُ**: ateş çıkarman için **بالزَّنْد** ve **بالقَدَّاح** ile senin ateş çıkarman; Asmaî: kendisine vurulan da ondan ateş çıkan şeye **قَدَّاحة** denir. Ve “Onun nesebine dil uzattım” (**وقَدَحْتُ في نسبه**) yani ta’n ettim; bundan, Cüleyh’in Şemmâh’ı hicvederken sözü:
أَشَمَّاخُ لا تَمْدَحْ بِعِرْضِكَ واقْتَصِدْ،
فأَنتَ امْرٌؤٌ زَنْداكَ للمُتَقادِحِ

Yani: Senin için ne bir haseb vardır ne de sahih bir neseb; manası: Sen, **مُتَقادِح** ağaçtan bir **زَنْد** gibisin; yani dalları gevşek, zayıf; rüzgâr onu hareket ettirdiğinde bir kısmı bir kısmını sürter de ateş tutuşur; fakat bir fayda için onunla ateş çıkarılınca hiçbir şey çıkarmaz.

Ebû Zeyd dedi: Atasözlerindendir: **اقْدَحْ بِدِفْلى في مَرْخٍ**; zeki, edip adam için vurulan bir meseldir; Ezherî dedi: **الدِّفْلى** ve **المَرْخِ**’in çakmakları çok ateşlidir, sertleşip kıvılcım vermez hâle gelmez.

Ve “Şey göğsümde iz bıraktı” (**وقَدَحَ الشيءُ في صدري**) : tesir etti; bundan; Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Şüphe, kalbinde, bir şüpheden ilk belirişle kıvılcım çıkarır” (**يَقْدَحُ الشكُّ في قلبه بأَوَّلِ عارِضةٍ من شُبْهةٍ**); bu da bundandır.

Ve **اقْتَدَحَ الأَمرَ**: onu tedbir etti ve onda baktı; isim **القِدْحة**’dır; Amr b. Âs dedi:
يا قاتَلَ اللهُ وَرْداناً وقِدْحَتَه
أَبْدى، لَعَمْرُكَ، ما في النَّفْسِ، وَرْدانُ

**وَرْدانُ**: Amr b. Âs’ın bir kölesiydi ve akıllıydı; Amr, Ali’nin işi hakkında—Allah ondan razı olsun—ve Muâviye’nin işi hakkında hangisine gideceğini ona danıştı; Virdân ona, nefsinde olanla cevap verdi ve ona dedi ki: Âhiret Ali ile, dünya Muâviye iledir; seni de dünyaya karşı âhireti seçecek görmüyorum; bunun üzerine Amr bu beyti söyledi; onu **وقَدْحَتَه** diye rivayet eden: onunla bir defayı murad etti; Amr b. Âs hadîsinde de böyle gelmiştir; İbnü’l-Esîr şerhinde bizim söylediğimizi söyledi ve dedi ki: **القِدْحةُ** **بالمِقْدَحَةِ** ile vurmanın adıdır; **القَدْحةُ** ise bir defadır; onu, nazarla işin hakikatini çıkarmaya misal yaptı. Huzeyfe hadîsinde: “Üzerinize bir emir olur; onu bir kılla kazısaydınız onu ateş çıkarırdınız” (**لو قَدَحْتُموه بشعرةٍ أَوْرَيْتُموه**) yani onda olanı çıkarsaydınız, zayıflığı sebebiyle ortaya çıkardı; tıpkı ateş çıkaranın **الزَّند**’den ateşi çıkarıp kıvılcım vermesi gibi. Hadîste geçen şu söze gelince: “Allah dileseydi insanlara, onlara bir **قِدْحةَ نُورٍ** kıldığı gibi bir **قِدْحةَ ظُلْمة** kılardı”; bu, ateş çıkarma (**اقتداح النار**)dan türemiştir. Leys, tefsirinde dedi: **القِدْحةُ** adı, **بالزَّنْد** ile ateş çıkarmadan türemiş bir isimdir. Ezherî dedi: Şairin sözüne gelince:
ولأَنْتَ أَطْيَشُ، حين تَغْدُو سادِراً
رَعِشَ الجَنانِ، من القَدُوحِ الأَقْدَحِ

O, Arapların sözünü murad etti: “O, sinekten daha şaşkındır”; her sinek **أَقْدَحُ**’tır; onu ancak sanki iki eliyle ateş çıkarıyormuş gibi görürsün; Antara’nın dediği gibi:
هَزِجاً يَحُكُّ ذِراعَه بِذراعِه،
قَدْحَ المُكِبِّ على الزِّنادِ الأَجْذَمِ

**والقَدْحُ** ve **القادحُ**: ağaçta ve dişlerde meydana gelen bir yenme (çürüme)dir. **والقادحُ**: kokuşma (çürüme); ikisi de baskın sıfattır. **والقادحةُ**: dişi ve ağacı yiyen kurtçuktur; dersin ki: “Dişlerinde **القَوادحُ** çabuklaştı.” Asmaî: “Evinin tahtasına **القادحُ** düştü” denir; yani yiyici (kurt). Ve dişte ve ağaçta “**قُدِحَ**” denilmiştir; ikisi de **قَدْحاً** ile; ve kurt, dişlerde ve ağaçta **قَدْحاً** ile **قَدَحَ**; bu, onda meydana gelen bir yenmedir.

**والقادحُ**: dalda yarık; ve dişlerde görünen karalıktır; Cemîl dedi:
رَمَى اللهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذَى،
وفي الغُرِّ من أَنيابها بالقَوادِحِ

Ve “Onda **القادحُ** düştü” yani “Ona **قُدِحَ**” denir. Ve bir meselde denir: **صَدَقَني وَسْمُ قِدْحِه** yani doğru söyledi; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve derler ki: **أَبْصِرْ وَسْمَ قِدْحِك** yani kendini bil; ve şu beyit okundu:
ولكنْ رَهْطُ أُمِّكَ من شُيَيْمٍ،
فأَبْصِرْ وَسْم قِدْحِكَ في القِداحِ

Ve “Kardeşinin ırzına dil uzattı” (**وقَدَحَ في عِرْض أَخيه يَقْدَحُ قَدْحاً**) : onu ayıpladı. Ve “Kardeşinin baldırına dil uzattı” (**وقَدَحَ في ساقِ أَخيه**) : ona hile yaptı ve onun hoşlanmadığı bir şeyde iş gördü. Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den: “Falan, falanın kolunu gevşetir ve baldırına dil uzatır” dersin; dedi ki: **العَضُدُ** onun ev halkıdır; **وساقُه**: kendisidir.

**والقَديحُ**: tencerenin dibinde kalan, güçlükle kepçelenen şeydir; Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Bir tencereyi **تَقْدَحُ** ve bir başkasını diker” yani kepçeler; “Tencereyi **قَدَحَ**” denir, içindekini kepçelediğinde. Câbir hadîsinde: sonra dedi: “Bir ekmekçi çağır; seninle beraber ekmek yapsın ve tencerenden **اقْدَحِي**” yani kepçele. Ve tencerenin dibindekini **يَقْدَحُه قَدْحاً** ile **قَدَحَ**; o hâlde o **مَقْدُوحٌ** ve **قَديحٌ**’tir; onu güçlükle kepçelediğinde; Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
يَظَلُّ الإِماءُ يَبْتَدِرْنَ قَديحَها،
كما ابْتَدَرَتْ كلبٌ مِياهَ قَراقِرِ

Bu beyti Cevherî şöyle getirdi: “**فظَلَّ الإِماءُ**”; İbn Berrî dedi: doğrusu, bizim getirdiğimiz gibi **يظل**’dir, yâ ile; ve ondan önce:
بَقِيَّة قِدْرٍ من قُدُورٍ تُوُورِثَتْ
لآلِ الجُلاحِ، كابِراً بعدَ كابِرِ

Yani: cariyeler, bu tencerenin **قَديح**’ine, sanki onların mülküymüş gibi koşuşurlar; tıpkı bir köpeğin **قَراقِر** sularına koşuşması gibi; çünkü o onların suyudur. Ebû Ubeyde onu şöyle rivayet etti: **كما ابْتَدَرَتْ سَعْدٌ**; dedi ki: **قَراقِرُ** Sa‘d Hüzeym’indir, Kelb’in değildir. **واقتِداحُ المَرَقِ**: onu kepçelemektir. Kapta **قَدْحةٌ** ve **قُدْحة** vardır; yani bir kepçe dolusu; ve denildi ki: **القَدْحة** fiilden bir defadır. **والقُدْحَةُ**: kepçelenmiş olandır. “Bana çorbadan bir **قُدْحَةً** ver” denir; yani bir kepçe dolusu. Ve “Tenceresinin **قَديح**’ini verir” denir; yani ondan kepçelediğini; **والقَديحُ**: çorbadır.

**والمِقْدَحُ** ve **المِقْدَحة**: kepçedir; Cerîr dedi:
إِذا قِدْرُنا يوماً عن النارِ أُنْزِلَتْ،
لنا مِقْدَحٌ منها، وللجارِ مِقْدَحُ

Ve **رَكِيٌّ قَدُوحٌ**: elle kepçelenir.

**والقِدْحُ** (kesre ile): ucu takılmadan ve tüylenmeden önce ok (şaft)tır; Ebû Hanîfe dedi: **القِدْحُ** dal, dalı budanıp ondan dal kesilip, istenen ok uzunluğu ve kısalığı ölçüsünce kesildiğinde (o daldır). Ezherî dedi: **القِدْحُ** okun **قِدْح**’ıdır; çoğulu **قِداح**; yapanı da **قَدَّاحٌ**’tır. Ve “Okta delik açtı” (**قَدَحَ في القِدْحِ يَقْدَحُ**) denir; bu, okun içinde, temrenin köküyle deldiğinde olur. Hadîste: Ömer, onları safta, **القَدَّاحُ**’ın **القِدْحَ**’ı doğrultması gibi doğrulturdu; dedi ki: İlk kesilip budanan şeye **قِطْعاً** denir; çoğulu **القُطُوعُ**; sonra yontulur da **بَرِيّاً** diye adlandırılır; bu, doğrultulmadan öncedir; doğrultulunca ve ona tüy takılıp temren takılma zamanı gelince, o **القِدْحُ**’tır; tüylenip temreni ona takılınca **نَصْلاً** olur. Ve kumar okları **قِدْحُ المَيْسِر**; çoğulu **أَقْدُحٌ** ve **قِداحٌ** ve **أَقاديحُ**; sonuncusu çoğulun çoğuludur; Ebû Züeyb, develeri vasfederken dedi:
أَمَّا أُولاتُ الذُّرَى منها فعاصِبَةٌ،
تَجُولُ، بين مَناقِيها، الأَقادِيحُ

Ve çok olanı **قِداحٌ**’tır. “**فعاصبة**” sözü: yani toplanmış. **والذُّرى**: hörgüçlerdir.

**وقُدُوحُ الرحْلِ**: semerin çubuklarıdır; onun tekili yoktur; Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
لها قَرَدٌ، كجَثْوِ النَّمْل، جَعْدٌ،
تَعَضُّ بها العَراقِي والقُدُوحُ

Ebû Râfi‘ hadîsi: “Ben **الأَقْداحَ** yapardım”; o, **قَدَحٍ**’ın çoğuludur; o da içinde yemek yenilen şeydir; ve denildi ki: **قِدْحٍ**’ın çoğuludur; o da onların paylaştıkları yahut yaydan atılan oktur. Hadîste: “Safları, onları **القِدْحِ** yahut **الرَّقِيمِ** gibi bırakıncaya kadar düzeltirdi”; yani ok gibi yahut yazı satırı gibi. Ebû Hureyre hadîsi: “İçtim, karnım düzleşti de **كالقِدْح** oldu”; yani içinde elde ettiği sütten dolayı dikildi ve ok gibi oldu; boşluktan dolayı sırtına yapışık olduktan sonra. Ömer hadîsi: O, الرمادة yılında insanları doyururdu; içinde bir **فَرْضٌ** bulunan bir **قِدْحاً** edindi; yani bir ok aldı ve onda bir çentik açtı, onunla onu işaretledi; sonra **القِدْحَ**’ı tiride batırırdı; eğer çentiğin yerine ulaşmazsa yemeğin sahibini kınar ve azarlardı.

Hadîste: “Beni, binek sahibinin **قَدَح**’ı gibi yapmayın”; yani beni anmada geciktirmeyin; çünkü binek sahibi, yolculuğunu bitirdiğinde **قَدَح**’ını semerinin en sonunda asar ve onu arkasına koyar; Hassân dedi:
كما نِيطَ، خَلْفَ الراكبِ، القَدَحُ الفَرْدُ

Ve “Gözü **قَدَحْتُ**” yani ondan bozuk suyu çıkardın. Ve “Gözü **قَدَحَتْ** ve **قَدَّحتْ**”: çöktü; o hâlde o **مُقَدِّحةٌ**’dır; ve **خيل مُقَدِّحةٌ**: gözleri çökük; ve **مُقَدَّحةٌ** (mef‘ûl sigası üzere): zayıf, sanki zayıflatılmış gibi; bu, onunla yapılmıştır. Ve “Atını **تَقْدِيحاً** ile **قَدَّحَ**”: onu zayıflattı; o hâlde o **مُقَدَّحٌ**’tır. Ve “Küpun ağzının mühürünü **قَدْحاً** ile **قَدَحَ**”: onu açtı; Lebîd dedi:
أَغْلِي السِّباءَ أَدْكَنَ عاتِقٍ،
أَو جَوْنةٍ قُدِحَتْ، وفُضَّ خِتامُها

**والقَدَّاحُ**: bitkinin çiçeği, açılmadan önce; **القَذَّاف** gibi bir isimdir.

**والقَدَّاحُ**: taze yonca (**الفِصْفِصَةُ**)dır; Irakçadır; tekili **قَدَّاحة**; ve denildi ki: o, bitkinin taze yapraktan olan uçlarıdır. Ezherî: **القَدَّاحُ** yoncadan yumuşak, ucuz sürgünlerdir. **ودارَةُ القَدَّاح**: bir yerdir; Kurâ‘dan.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق د ح * * القَدَحُ * الذي يشرب فيه وجمعه * أقْداحٌ * و * المِقْدضحَةُ * بالكسر ما تقدح به النار و * القَدَّاحُ * و * القَدَّاحَةُ * بفتح القاف وتشديد الدال فيهما الحجر الذي يوري النار و * قَدَحَ * النار وقدح في نسبه طعن وبابهما قطع و * اقْتَدَحَ * الزند

##### Türkçe

* ق د ح * * **القَدَحُ** *: içinde içilen şeydir; çoğulu **أقْداحٌ**’dır. Ve **المِقْدضحَةُ** (kesre ile): onunla ateşin çakıldığı şeydir. Ve **القَدَّاحُ** ve **القَدَّاحَةُ** (kāf’ın fethası ve **الدال**’ın şeddelenmesiyle): ikisinde de ateşi çıkaran taştır. Ve **قَدَحَ**: ateşi çaktı; ve onun nesebinde **قدح**: ayıpladı; ikisinin de bâbı **قطع**’dır. Ve **اقْتَدَحَ**: **الزند**’i çaktı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القدح، بالكسر: السهم قبل أن يراش وينصل. وقال أبو حنيفة: القدح: العود إذا بلغ فشذب عنه الغصن وقطع على مقار النبل الذي يراد من الطول والقصر. وقال الأزهري: القدح قدح السهم وقداح، بالكسر. و قدح الميسر، والجمع أقدح وأقداح وأقاديح، الأخيرة جمع الجمع. قال أبو ذؤيب يصف إبلا:
  أما أولات الذرى منها فعاصبة                      تجول بين مناقيهـا الأقـاديح

  والكثير قداح. وفي حديث أبي رافع: كنت أعمل الأقداح أي السهام التي كانوا يستقسمون أو الذي يرمى به عن القوس، وقيل هو جمع قدح وهو الذي يؤكل فيه. وفي حديث آخر أنه كان يسوى الصفوف حتى يدعها مثل القدح أو الرقيم أي مثل السهم أو سطر الكتابة. وفي حديث أبي هريرة: فشربت حتى استوى بطني فصار كالقدح، أي انتصب بما حصل فيه من اللبن وصار كالسهم بعد أن كان لصق بظهره من الخلو. والقدح فرس لغني بن أعصر. والقدح، بالتحريك: آنية للشرب معروفة. قال أبو عبيد: تروى الرجلين وليس لذلك وقت، أو هو اسم يجمع الصغار والكبار منها، أقداح. ومتخذه قداح، وصنعته القداحة، بالكسر. وقدح فيه، أي في نسبه كمنع، إذا طعن، وهو مجاز. ومنه قول الجليح يهجو الشماخ:
  أشماخ لا تمدح بعرضك واقتصد                      فأنت امرؤ زنداك للمتـقـادح أي لا حسب لك ولا نسب يصح معناه، فأنت مثل زند من شجر متقادح، أي رخو العيدان ضعيفها إذا حركته الريح حك بعضه بعضا فالتهب نارا، فإذا قدح به لمنفعة لم يور شيئا. وقدح في عرض أخيه يقدح قدحا: عابه. وقدح في القدح يقدح، وذلك إذا خرقه، أي السهم بسنخ النصل، وذلك الخرق هو المقدح. وقدح بالزند يقدح قدحا رام الإيراء به، كاقتدح اقتداحا. والمقدح، بالكسر، والقداح ككتان، والمقداح، والمقدحة، كله حديدته التي يقدح بها، و قيل: القداح والقداحة: حجره الذي يقدح به النار، وقال الأزهري: القداح: الحجر الذي يورى منه النار. والقدح: قدحك بالزند وبالقداح لتورى. وعن الأصمعي: يقال للذي يضرب فتخرج منه النار: قداحة. وفي مثل: ستأتيك بما في قعرها المقدحة، أي يظهر لك ما أنت عم عنه. المقدح والمقدحة المغرفة. وقال جرير:
  إذا قدرنا يوما عن النار أنزلت                      لنا مقدح منها وللجار مقدح والقدح والقادح: أكال يقع في الشجر والأسنان. والقادح: العفن، وكلاهما صفة غالبة. قال الأصمعي: يقال وقع القادح في خشبة بيته، يعني الآكل، وقد قدح في السن والشجرة وقدحا. وقدح الدود في الأسنان والشجر قدحا، وهو تأكل يقع فيه. والقادح: الصدع في العود، والسواد الذي يظهر في الأسنان، قال جميل:
  رمى الله في عيني بثينة بالقذى                      وفي الغر من أنيابها بالقوادح ويقال: عود قد قدح فيه، إذا وقع فيه القادح. والقادحة: الدودة التي تأكل السن والشجر، تقول: قد أسرعت في أسنانه القوادح. والقدحة، بالضم: ما اقتدح، يقال، أعطني قدحة من المرق، أي غرفة منه وبالفتح المرة الواحدة من الفعل. ومن المجاز: هو أطيش من القدوح، كصبور، هو الذباب، كالأقدح. قال الشاعر:
  ولأنت أطيش حين تغدو سـادرا                      رعش الجنان من القدوح الأقدح وكل ذباب أقدح، ولا تراه إلا وكأنه يقدح بيديه، كما قال عنترة:
  هزجا يحك ذراعه بـذراعـه                      قدح المكب على الزناد الأجذم والقدوح أيضا: الركي تغرف وفي نسخة: تغترف باليد. وفي الأساس: بئر قدوح: لايؤخذ ماؤها إلا غرفة غرفة. والقديح: المرق، أو ما يبقى في أسفل القدر فيغرف بجهد. وفي حديث أم زرع تقدح قدرا وتنصب أخرى أي تغرف. يقال قدح القدر إذا غرف ما فيها. وقدح ما في أسفل القدر يقدحه قدحا فهو مقدوح وقديح، إذا غرفه بجهد. قال النابغة الذبياني:

  يظل الإماء يبتدرن قديحهـا                      كما ابتدرت كلب مياه قراقر وقبله:
  بقية قدر من قدور توورثت لآل                      الجلاح كابرا بـعـد كـابـر ورواه أبو عبيد: كما ابتدرت سعد. وقراقر هو لسعد هذيم وليس لكلب. ومن المجاز: التقديح: تضمير الفرس، وقد قدحه: ضمره. وخيل مقدحة على صيغة اسم المفعول: ضامرة كأنها ضمرت، فعل ذلك بها. والتقديح: غؤور العين، كالقدح، يقال قدحت عينه وقدحت: غرت، فهي مقدحة. وخيل مقدحة: غائرة العيون. والقدحة، بالكسر: اسم مشتق من اقتداح النار بالزند، قال الليث، والقدحة بالفتح للمرة الواحدة من الفعل، ومنه في الحديث لو شاء الله لجعل للناس قدحة ظلمة كما جعل لهم قدحة نور. والقداح، ككتان: نور النبات قبل أن يتفتح ، اسم كالقذاف. وقيل: هي أطراف النبت من الورق الغض. وقال الأزهري: القداح: أرآد - جمع رئد، وهو فرخ الشجر، كما سيأتي - رخصة، أي ناعمة، من الفصفصة، عراقية. والواحدة قداحة. والقداح: في ديار بني تميم. واقتدح المرق و قدحه: غرفه بالمقدحة. واقتدح الأمر: دبره ونظر فيه، والاسم القدحة، بالكسر، قال عمرو بن العاص:
  يا قاتل الله وردانـا وقـدحـتـه                      أبدى لعمرك ما في النفس وردان وردان: غلام لعمرو بن العاص، استشاره عمرو في أمر على رضي الله عنه وأمر معاوية إلى أيهما يذهب، فأجابه وردان بما كان في نفسه، وقال له: الآخرة مع على والدنيا مع معاوية، وما أراك تختار على الدنيا، فقال عمرو هذا البيت، ومن رواه: وقدحته، أراد به مرة واحدة. وقال ابن الأثير في شرحه: القدحة: اسم الضرب بالمقدحة، والقدحة المرة. ضربها مثلا لاستخراجه بالنظر حقيقة الأمر. وذو مقيدحان ابن ألهان: قيل من الأقيال الحميرية. ومما يستدرك عليه: من أمثالهم اقدح بدفلى في مرخ يضرب للرجل الأديب الأريب، قاله أبو زيد. قال الأزهري: وزناد الدفلى والمرخ كثيرة النار لاتصلد. وقدح الشيء في صدري أثر، من ذلك. وفي حديث على كرم الله وجهه: يقدح الشك في قلبه بأول عارضة من شبهة. وهو من ذلك. ويقال في مثل: صدقني وسم قدحه - أي قال الحق، قاله أبو زيد. ويقولون: أبصر وسم قدحك، أي اعرف نفسك، وأنشد:
  ولكن رهط أمك من شـتـيم                      فأبصر وسم قدحك في القداح ومن المجاز: قدح في ساق أخيه، إذا غشه وعمل في شيء يكرهه. روى الأزهري عن ابن الأعرابي: تقول: فلان يفت في عضد فلان ويقدح في ساقه، قال: والعضد: أهل بيته. وساقه: نفسه. قال الزمخشري: وهو مستعار من وقوع القوادح في ساق الشجرة. وقدوح الرحل: عيدانه، لا واحد لها. قال بشر بن أبي خازم:
  لها قرد كجثو النمل جـعـد                      تعض بها العراقي والقدوح وفي الحديث: لا تجعلني كقدح الراكب أي لا تؤخروني في الذكر، لأن الراكب يعلق قدحه في آخر رحله عند فراغه من ترحاله ويجعله خلفه، كما قال حسان:
  كما نيط خلف الراكب القدح الفرد وقدحت العين، إذا أخرجت منها الماء الفاسد. وقدح ختام الخابية قدحا: فضه، قال لبيد:
  أغلى السباء بكل أدكن عاتـق                      أو جونة قدحت وفض ختامها

  وفي المثل: هذا ماء لا ينام قادحه إذا وصف بالقلة. ومن المجاز: قادحه: ناظره، وتقادحا، وجرت بينهما مقادحة: مقاذعة، من القدح بمعنى الطعن. ومن الأمثال: أضىء لي أقدح لك، أي كن لي أكن لك. وفي المضاف للثعالبي: قدح ابن مقبل يضرب مثلا في حسن الأثر. ودارة القداح: موضع، عن كراع، وهو من ديار تميم، وسيأتى.

##### Türkçe

**القدح**، kesre ile: tüy takılıp demir ucu takılmadan önceki ok. Ebû Hanîfe dedi: **القدح**: dal budanıp ondan sürgün yontulunca ve uzunluk-kısalık bakımından istenen ok ölçüsüne göre kesilince (olan) çubuk. Ezherî dedi: **القدح** okunun **قدح**’ıdır; kesre ile **قداح**. Ve **قدح الميسر**; cem‘i **أقدح** ve **أقداح** ve **أقاديح**; sonuncusu cem‘in cem‘idir. Ebû Züeyb, develeri vasfederek dedi:
  Onlardan yüksek tepeli olanlar ise bir bağlayıcıdır                      boyunlarının oyukları arasında **الأقـاديح** dolaşır

  Ve çoğu **قداح**. Ebû Râfi‘ hadîsinde: **الأقداح** yapardım; yani onların kura çektikleri oklar yahut yaydan atılan şey; denildi ki: o, **قدح**’ın cem‘idir; o da içinde yenilen şeydir. Başka bir hadîste: safları düzeltirdi; ta ki onları **القدح** yahut **الرقيم** gibi bırakırdı; yani ok gibi yahut yazı satırı gibi. Ebû Hureyre hadîsinde: içtim, ta ki karnım düzleşti; sonra **القدح** gibi oldu; yani içinde bulunan sütten dolayı dikeldi ve boşluktan ötürü sırtına yapışık iken ok gibi oldu. Ve **القدح**: Ganî b. A‘sar’ın bir atıdır. Ve **القدح** hareke ile: içmek için bilinen bir kap. Ebû Ubeyd dedi: iki adamı sular; bunun için bir vakit yoktur; yahut o, onun küçüklerini ve büyüklerini bir araya toplayan bir isimdir: **أقداح**. Onu yapan: **قداح**; sanatı: kesre ile **القداحة**. Ve onda **قدح** etti; yani nesebinde, **كمنع** gibi; ta‘n edince; bu mecazdır. Ondan, Cüleyh’in Şemmâh’ı hicvederek sözü:
  Ey Şemmâh, ırzınla övünme ve ölçülü ol                      çünkü sen, iki çakma taşı olan bir **زند**’sin, **للمتـقـادح** için
yani senin ne hasebin vardır ne de manası sahih bir nesebin; sen, **متقادح** ağaçtan bir **زند** gibisin; yani dalları gevşek, zayıf; rüzgâr onu hareket ettirince bir kısmı bir kısmını sürter de ateşlenir; fakat fayda için onunla **قدح** edilince hiçbir şey çıkarmaz. Ve kardeşinin ırzında **قدح** etti, **يقدح قدحا**: onu ayıpladı. Ve **القدح**’ta **قدح** eder, **يقدح**; bu, onu deldiği zamandır; yani oku, temrenin köküyle; o delik **المقدح**’tır. Ve **الزند** ile **قدح** eder, **يقدح قدحا**: onunla ateş çıkarmayı kasteder; **اقتدح اقتداحا** gibi. Ve **المقدح** kesre ile, ve **القداح** **كتان** gibi, ve **المقداح**, ve **المقدحة**: hepsi, onunla ateş çıkarılan demiridir; denildi ki: **القداح** ve **القداحة**: onunla ateş çıkarılan taşıdır. Ezherî dedi: **القداح**: ondan ateş çıkarılan taştır. Ve **القدح**: ateş çıkarmak için **الزند** ile ve **القداح** ile senin çakmandır. Asma‘î’den: ateş çıkacak şekilde vuran kimseye **قداحة** denir. Bir meselde: “Sana, dibinde olanı **المقدحة** getirecektir”; yani senin ondan gafil olduğun şeyi sana ortaya çıkarır. **المقدح** ve **المقدحة**: kepçe. Cerîr dedi:
  Bir gün ateşten (bir şeyi) indirdiğimizde                      bize ondan bir **مقدح**, komşuya da bir **مقدح** (iner)
Ve **القدح** ve **القادح**: ağaçta ve dişlerde bulunan bir yiyici (kurt). Ve **القادح**: çürüme; ikisi de galip sıfattır. Asma‘î dedi: “Evinin tahtasına **القادح** düştü” denir; yani yiyici; ve dişte ve ağaçta **قدح** etti, **قدحا**. Ve kurt, dişlerde ve ağaçta **قدحا** eder; o, onda meydana gelen bir yenmedir. Ve **القادح**: çubuktaki çatlak; ve dişlerde görünen karalık. Cemîl dedi:
  Allah, Büseyne’nin gözüne çöp atsın                      ve onun azı dişlerinin parlaklarında **بالقوادح** (bulunsun)
Ve “onda **قدح** olmuş bir çubuk” denir; yani onda **القادح** vuku bulmuşsa. Ve **القادحة**: dişi ve ağacı yiyen kurtçuk; “dişlerinde **القوادح** çabuklaştı” dersin. Ve **القدحة** damme ile: **اقتدح** olunan şey; “bana et suyundan bir **قدحة** ver” denir; yani ondan bir kepçe; fetih ile ise fiilden bir defalık (yapma). Mecazdan: o, **القدوح**’dan daha hoppa; **صبور** gibi; o, sinektir; **الأقدح** gibi. Şair dedi:
  Sen, sabahleyin şaşkın dolaşırken daha hoppa olursun                      **القدوح الأقدح**’tan, yüreği titrek
Her sinek **أقدح**’tır; onu ancak sanki iki eliyle **يقدح** ediyormuş gibi görürsün; Antara’nın dediği gibi:
  Hezec (yürüyüşle), kolunu koluna sürter                      kesik (eli) olanın çakmak taşına kapanıp **قدح** etmesi gibi
Ve **القدوح** ayrıca: el ile kepçeleyip (su) almak; bir nüshada: el ile almak. **الأساس**’ta: **بئر قدوح**: suyu ancak kepçe kepçe alınan kuyu. Ve **القديح**: et suyu; yahut tencerenin dibinde kalıp güçlükle kepçelenen şey. Ümmü Zer‘ hadîsinde: bir tencereyi **تقدح** eder ve bir başkasını diker; yani kepçeler. “Tencereyi **قدح** etti” denir; yani içindekini kepçeledi. Ve tencerenin dibindekini **قدح** eder, **يقدحه قدحا**; o da **مقدوح** ve **قديح** olur; eğer onu güçlükle kepçelerse. Nâbiga ez-Zübyânî dedi:

  Cariyeler onun **قديح**’ını kapışarak yarışırlar                      tıpkı Kelp’in, **قراقر** sularını kapışarak yarışması gibi
Ondan önce:
  **آل الجلاح**’a, büyükten sonra büyük olarak miras kalan tencerelerden bir tencerenin kalıntısı
Ebû Ubeyd onu şöyle rivayet etti: “Sanki Sa‘d kapıştı.” Ve **قراقر**, Sa‘d Hüzeym’indir; Kelp’in değildir. Mecazdan: **التقديح**: atı zayıflatıp inceltmek; ve onu **قدح** etti: onu zayıflattı. **خيل مقدحة** mef‘ûl ismi sigası üzere: zayıf; sanki zayıflamış; ona bunu yaptı. Ve **التقديح**: gözün çukur olması; **كالقدح**; “gözü **قدحت** etti ve **قدحت**” denir: çukurlaştı; o da **مقدحة**’dır. Ve **خيل مقدحة**: gözleri çukur. Ve **القدحة** kesre ile: **الزند** ile ateş çıkarma olan **اقتداح**’tan türemiş bir isim. Leys dedi: fetih ile **القدحة**, fiilden bir defalık içindir; ve ondan hadîste: “Allah dileseydi, insanlara bir **قدحة** karanlık kılardı; onlara bir **قدحة** nur kıldığı gibi.” Ve **القداح** **كتان** gibi: bitkinin açılmadan önceki nuru; **كالقذاف** gibi bir isim. Denildi ki: o, taze yapraktan bitkinin uçlarıdır. Ezherî dedi: **القداح**: **أرآد** — **رئد**’in cem‘i; o da ağacın yavrusudur, ileride geleceği üzere — **رخصة**; yani yumuşak; yoncadan; Irakî. Tekili **قداحة**. Ve **القداح**: Benî Temîm diyarlarında. Ve et suyunu **اقتدح** etti ve onu **قدح** etti: **المقدحة** ile kepçeledi. Ve işi **اقتدح** etti: onu tedbir etti ve onda baktı; isim, kesre ile **القدحة**. Amr b. Âs dedi:
  Allah, Verdân’ımızı ve onun **قدح**’ını kahretsin                      yemin olsun, Verdân içte olanı ortaya koydu
Verdân: Amr b. Âs’ın bir kölesidir; Amr, Ali (radıyallahu anh) işi ile Muâviye işi hakkında ona danıştı; hangisine gideceğini; Verdân ona kendi nefsinde olanı cevapladı ve ona dedi: “Âhiret Ali ile, dünya Muâviye ile; seni de dünyayı âhirete tercih eder görmüyorum.” Bunun üzerine Amr bu beyti söyledi. “Ve onun **قدح**’ını” diye rivayet eden, onunla bir defayı kastetti. İbnü’l-Esîr şerhinde dedi: **القدحة**: **المقدحة** ile vurmanın ismidir; **القدحة** ise bir defadır. Onu, işin hakikatini nazarla çıkarmaya bir misal yaptı. Ve **ذو مقيدحان** İbn Eلهان: denildi ki Himyerî **الأقيال**’dendir. Ve ona ek olarak: onların mesellerinden “**اقدح بدفلى في مرخ**”; edîb, zeki adam için darb-ı meseldir; Ebû Zeyd söyledi. Ezherî dedi: **الدفلى** ve **المرخ**’un çakmak taşı çok ateşlidir; sertleşmez. Ve “şey, göğsümde bir iz **قدح** etti”; bundan (kısımdandır). Ali (kerremallahu vecheh) hadîsinde: “Şüphe, kalbinde, şüpheden ilk bir arıza ile **يقدح** eder.” Bu da bundandır. Ve bir meselde denir: “Bana, **وسم قدحه**’ni doğruladı”; yani doğru söyledi; Ebû Zeyd söyledi. Ve derler: “Gör, **وسم قدحك**”; yani kendini bil. Ve şu beyit okunmuştur:
  Fakat annenin topluluğu Şetîm’dendir                      öyleyse gör, **القداح** içinde **وسم قدحك**’ni
Mecazdan: kardeşinin baldırında **قدح** etti; eğer onu aldattı ve onun hoşlanmadığı bir şeyde iş gördüyse. Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: “Falan, falanın pazusunu kırar ve baldırında **يقدح** eder” dersin. Dedi: **العضد**: onun ev halkıdır. **ساقه**: kendisidir. Zemahşerî dedi: bu, **القوادح**’ın ağacın baldırına düşmesinden ödünç alınmıştır. **قدوح الرحل**: semerin çubuklarıdır; onun tekili yoktur. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
  Onun, karınca çömelmesi gibi kıvırcık bir **قرد**’ü vardır                      onunla **العراقي** ve **القدوح**’u ısırır
Hadîste: “Beni, binek sahibinin **قدح**’ı gibi yapma”; yani beni anmada geri bırakma; çünkü binek sahibi, yolculuğunu bitirince **قدح**’ını semerinin sonunda asar ve onu arkasına koyar; Hassân’ın dediği gibi:
  Binek sahibinin arkasına asılan tek **القدح** gibi
Ve göz **قدحت** etti; eğer ondan bozuk su çıkarıldıysa. Ve küpün ağzının mührünü **قدح** etti, **قدحا**: onu açtı. Lebîd dedi:
  Her koyu renkli, olgun (şarap) ile **السباء**’yı pahalılaştırdı                      yahut mührü **قدحت** edilmiş ve mührü açılmış bir küp ile

Ve meselde: “Bu, azlık ile vasfedildiğinde **قادحه** uyumayan bir sudur.” Ve mecazdan: **قادحه**: onun gözü; ve **تقادحا**; ve ikisi arasında bir **مقادحة** cereyan etti: **مقاذعة**; **القدح**tan, “ta’n etmek” mânâsında. Ve mesellerden: “Bana aydınlat, sana **أقدح** ederim”; yani “benim için ol, senin için olayım.” Ve ثعالبي’nin “muzâf”ında: İbn Mukbil’in **قدح**ı, güzel eser hususunda mesel olarak darb olunur. Ve **دارة القداح**: bir yer; كراع’dan; ve o, Temîm’in diyarındandır; ve gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَدَحَ الدُّودُ
1 قَدَحَ الدُّودُ ذ , (S, A,) [aor. قَدَحَ ,] inf. n. قَدْحٌ, (Lth, S, Mgh,) The worm, or worms, effected a cankering, or corrosion, (Lth, S, A, Mgh,) فِى الشَّجَرِ, [in the trees], (Lth, S, Mgh,) or فِى العُودِ [in the wood], (A,) and فِى الأَسْنَانِ [in the teeth]. (Lth, S, A, Mgh.) And قُدِحَ and قُدِحَ فِيهِ, inf. n. as above, It (the tree, and the tooth,) became cankered, or corroded. (L.) ― -b2- [Hence,] قَدَحَ فِيهِ, (Msb, K,) or فِى عِرْضِهِ, and فِى سَاقِهِ, (A,) aor. قَدَحَ , (Msb, K,) inf. n. as above, (Msb,) from the incidency of the قَوَادِح [or canker-worms] in the سَاق [or stem] of the tree, (A,) (tropical:) He impaired, injured, detracted from, impugned, or attacked, his honour, or reputation; blamed, censured, or reproached, him; found fault with him; or spoke against him. (A, Msb, K.) And قَدَحَ فِى نَسَبِهِ (tropical:) He found fault with, or spoke against, his parentage, genealogy, or pedigree. (S, A, Msb.) And قَدَحَ فِى عَدَالَتِهِ (assumed tropical:) He impugned his rectitude as a witness, mentioning something that should have the effect of causing his testimony to be rejected. (Msb.) And قَدَحَ فِى سَاقِ أَخِيهِ (tropical:) He acted dishonestly, or insincerely, towards his brother, and did that which was displeasing to him, or that which he hated. (L, TA.) And فُلَانٌ يَفُتُّ فِى عَضُدِ فُلَانٍ وَيَقْدَحُ فِى سَاقِهِ (assumed tropical:) [Such a one seeks to injure such a one by diminishing, or impairing, (in number or power) the people of his house, or his aiders, or assistants; and blames, censures, or reproaches, him]: by عَضُدِهِ being meant أَهْلِ بَيْتِهِ; and by نَفْسِهِ سَاقِهِ. (IAar, T. [See عَضُدٌ.]) ― -b3- قَدَحَ فِى القِدْحِ, (A, K, TA,) aor. as above, (TA,) He (a maker of arrows, A) made a hole in [the end of] the [arrow in the state in which it is termed] قِدْح with the tang of the iron head [for the insertion of the said tang]: (A, K, TA:) which hole is termed ↓ مَقْدَحٌ. (A, TA.) ― -b4- قَدَحَ خِتَامَ الخَابِيَةِ He broke the sealed clay upon the mouth of the [wine-jar called] خابية. (TA. [Accord. to the TA, a verse of Lebeed cited voce أَدْكَنُ presents an ex. of the verb in this sense: but see the explanation given in art. دكن.]) ― -b5- قَدَحَ العَيْنَ [He (the operator termed ↓ قَدَّاح, A) performed upon the eye the operation of couching;] he extracted from the eye the corrupt fluid. (S, A. [See نَقَبَ العَيْنَ.]) ― -b6- قَدَحَ النَّارَ, (S, L,) aor. and inf. n. as above, He struck, or produced, fire with a flint &c.: (L:) or قَدَحَ النَّارَ مِنَ الزَّنْدِ [or الزَّنْدَةِ i. e. He produced fire from the piece of stick, or wood, called زند, or rather from that called زندة]; as also ↓ اقتدحها: (A:) or قَدَحَ بِالزَّنْدِ, and ↓ اقتدح, (K,) or الزَّنْدَ ↓ اقتدح, (S,) He endeavoured to produce fire with the زند. (K.) اُحْنُ لِى أَقْدَحْ لَكَ [app. Bend thou to me branches and I will produce fire for thee to kindle them] is a prov., meaning كُنْ لِى أَكُنْ لَكَ [Be thou a helpmate for me and I will be a helpmate for thee]. (TA.) See also another prov. cited and expl. voce دِفْلَى. ― -b7- قَدَحَ الشَّىْءُ فِى صَدْرِى (assumed tropical:) The thing made an impression in my bosom, or mind. (L.) ― -b8- قَدَحَ, (S, A, L,) aor. and inf. n. as above; (L;) and ↓ اقتدح; (S, A, L, K;) He laded out broth [&c.] (S, A, L, K) with a ladle. (A.) And قَدَحَ القِدْرَ He laded out what was in the cookingpot. (L.) And قَدَحَ مَا فِى أَسْفَلِ القِدْرِ He laded out with pains what was in the bottom of the cooking-pot. (L.) And قَدَحَ مَا فِى أَسْفَلِ البِئْرِ [He laded out what was in the bottom of the well]. (A.) -A2- قَدَحَتْ عَيْنُهُ, (S, A,) inf. n. قَدْحٌ; (K;) and ↓ قدّحت, (S,) inf. n. تَقْدِيحٌ; (K;) (assumed tropical:) His eye sank, or became depressed, (S, A, K,) so that it became like the قَدَح [q. v.]. (A. [See an ex. of the latter v. in a verse cited in the first paragraph of art. سلب.])

2 قَدَّحَ see above, last explanation. -A2- قدّح فَرَسَهُ, (S,) inf. n. تَقْدِيحٌ, (K,) (tropical:) He made his horse lean, lank, or slender: (S, K, * TA:) or قَدَّحْتُ خَيْلِى, inf. n. as above, (tropical:) I made my horses to be [like the arrows termed] قِدَاح in slenderness. (A.)

مُقَادَحَةٌ
3 مُقَادَحَةٌ ذ is (tropical:) syn. with مُقَادَعَةٌ, [so in a copy of the A, an evident mistranscription for مُقَاذَعَةٌ, with ذ,] from القَدْحُ meaning “ the act of blaming, censuring, ” &c., syn. الطَّعْنُ: thus in the saying, جَرَتْ بَيْنَهُمَا مُقَادَحَةٌ (tropical:) [A mutual reviling, and vying in foul, or unseemly, speech or language, occurred between them two]. (A.) ― -b2- And قادحهُ signifies (tropical:) نَاظَرَهُ [app. as meaning جَادَلَهُ i. e. (tropical:) He contended in an altercation, or disputed, or litigated, with him: &c.]. (A.)

تقدّح
5 تقدّح ذ : see 5 in art. قرح.

تقاذحا
6 تقاذحا ذ (tropical:) [app. They contended in an altercation, or disputed, or litigated, each with the other]. (A: there immediately following قَادَحَهُ as meaning نَاظَرَهُ.)

انقدحت النَّارُ مِنَ العُودِ
7 انقدحت النَّارُ مِنَ العُودِ ذ Fire was, or became, struck, or produced, from the wood, or stick. (L in art. صلد.)

8 اـِقْتَدَحَ see 1, latter half, in three places. ― -b2- اقتدح بِزَنْدِهِ is [also] a tropical phrase [meaning (tropical:) He endeavoured to avail himself of his (another's) instrumentality: or he availed himself thereof: see the phrase أَنَا مُقْتَدِحٌ بِزَنْدِكَ in art. زند]. (A.) ― -b3- And اقتدح الأَمْرَ means (tropical:) He considered, and looked into, the affair, seeking to elicit what would be its issue, or result. (A, K, TA.) ― -b4- See also 1, again; last quarter.

استقدح زِنَادَهُ
10 استقدح زِنَادَهُ ذ [lit. signifies He asked, or demanded, that his (another's) زِنَاد (pl. of زَنْدٌ q. v.) should produce fire: and] is a tropical phrase [meaning (tropical:) He asked, or demanded, that he might avail himself of his (another's) instrumentality]. (A.)

قَدْحٌ
قَدْحٌ ذ and ↓ قَادِحٌ, [the former, in the CK, in this case, erroneously, with fet-h to the د,] A canker, or corrosion, incident in trees and in teeth: (L, K:) [the former is originally an inf. n.: and] each, in the sense here expl., an epithet in which the quality of a subst. predominates: (L:) [they are therefore more properly to be expl. as meaning a thing that cankers, or corrodes: and ↓ the latter signifies also rottenness, decay, corruption, or unsoundness: (L:) and blackness that appears in the teeth: (S:) and a crack, or fissure, in wood, or in a stick, or rod; (S, L, K;) and so the former word. (K.) ― -b2- اـبْرَةُ القَدْحِ: see مِقْدَحٌ.

قِدْحٌ
قِدْحٌ ذ An arrow, (S, Msb, K, &c.,) [i. e.] the pared wood, or rod, of an arrow, (Mgh,) before it has been furnished with feathers and a head: (S, Mgh, Msb, K, &c.:) or an arrow when straightened, and fit to be feathered and headed: (T, voce بَرِىٌّ, q. v.:) or a rod that has attained the desired state of growth, and been pruned, and cut according to the required length for an arrow: (AHn:) and [particularly] such as is used in the game called المَيْسِر: (S, L:) pl. قِدَاحٌ, (S, A, Mgh, L, K,) a pl. of mult., (TA,) and [of pauc., and accord. to the L of قِدْحٌ in the last of the senses expl. above,] أَقْدُحُ (S, L, K) and أَقْدَاحٌ (L, TA) and أَقَادِيحُ, (S, L, K,) which last is a pl. pl. [i. e. pl. of أَقْدَاحٌ]. (L.) [One says, in speaking of the arrows used in the game called ضَرَبَ بِالقِدَاحِ المَيْسِر, and ضَرَبَ القِدَاحَ: and in speaking of the two arrows used in practising sortilege, ضَرَبَ بِالقِدْحَيْنِ: see art. ضرب, p. 1778, col. iii.] صَدَقَنِى وَسْمَ قِدْحِهِ (tropical:) He told me truly what was the brand of his gaming-arrow] is a prov.; meaning he told me the truth: (A, * TA:) so says AZ: (TA:) or it means he told me what was in his mind: the وسم of the قدح is the mark that denotes its share [of the slaughtered camel]; and the sign is sometimes made by means of fire. (Meyd.) And they say, أَبْصِرْ وَسْمَ قِدْحِكَ (tropical:) [See, or look at, the brand of thy gaming-arrow]; (TA;) which is [also] a prov.; (A;) meaning know thyself. (A, TA.) And قِدْحُ ابْنِ مُقْبِلٍ (assumed tropical:) [The gaming-arrow of Ibn-Mukbil, which seems to have been one remarkable for frequent good luck,] is a proverbial expression relating to goodness of effect. (TA.)

قَدَحٌ
قَدَحٌ ذ [A drinking-cup or bowl;] a certain vessel (Msb, K) for drinking, (S, Mgh,) well known, (Msb,) large enough to satisfy the thirst of two men: (A 'Obeyd, K:) or a small one and a large one: (K:) [in the K voce عُلْبَةٌ, it is applied to a vessel used for milking, sometimes made of camel's skin and sometimes of wood: it was used for drinking and for milking:] pl. أَقْدَاحٌ. (S, Mgh, Msb, K.) It is said in a trad., لَا تَجْعَلُونِى كَقَدَحِ الرَّكِبِ [Make not ye me to be like the drinkingcup of the rider on a camel]; meaning, make not ye me to be last in being mentioned; because the rider on a camel suspends his قدح on the hinder part of his saddle when he is finishing the puttingon of his apparatus, (Mgh, TA,) placing it behind him. (TA.) ― -b2- Also A certain measure of capacity, in Egypt, containing two hundred and thirty-two دَرَاهِم. (Es-Suyootee in his “ Husn el-Mohلdarah. ” See اـِرْدَبٌّ, in art. ردب.)

قَدْحَةٌ
قَدْحَةٌ ذ A single act of striking, or producing, fire. (IAth, K, TA.) ― -b2- And hence, (tropical:) An elicitation, by examination, of the real state or nature of a case or an affair. (IAth, TA.) ― -b3- And A single act of lading out broth [&c. with a ladle]. (L, in so in the CK.) ― -b4- See also what next follows.

قُدْحَةٌ
قُدْحَةٌ ذ A ladleful of broth: (S, L, K:) and some say that ↓ قَدْحَةٌ signifies the same. (L.) You say, أَعْطِنِى قُدْحَةً مِنْ مَرَقَتِكَ Give thou to me a ladleful of thy broth. (S.)

قِدْحَةٌ
قِدْحَةٌ ذ The act of striking or producing, fire (IAth, K, TA) with the مِقْدَحَةٌ. (IAth, TA.) Hence the saying, لَوْ شَآءَ اللّٰهُ لَجَعَلَ لِلنَّاسِ قِدْحَةَ ظُلْمَةٍ كَمَا جَعَلَ لَهُمْ قِدْحَةَ نُورٍ [If God had willed, He had assigned to men the faculty of producing darkness, like as He has assigned to them the faculty of producing light]: (K, TA:) a trad. (TA.) ― -b2- And [hence] (assumed tropical:) Consideration and examination of an affair, to elicit what may be its issue, or result. (K, TA.)

قَدُوحٌ
قَدُوحٌ ذ and ↓ أَقْدَحُ, (K,) or ↓ قَدُوحٌ أَقْدَحُ, (A,) (tropical:) The ذُبَاب [i. e. common fly, or flies]: (A, K, TA:) which one never sees otherwise than as though producing fire with the two fore legs [by rubbing them together like as one rubs together the زَنْد and the زَنْدَة]. (TA. [But in a verse cited by Meyd in his Proverbs, instead of القدوح ↓ الاقدح, we find القَدُوح الأَقْرَح; and he says that الأَقْرَحُ (q. v.) is from القُرْحَةُ, and that every ذُبَاب has upon its face a قُرْحَة (or white mark): see that verse in Freytag's Arab. Prov., ii. 48: and see also EM, p. 228.]) -A2- قَدُوحٌ also signifies A well (رَكِىٌّ) of which the water is laded out with the hand: (S, K:) or a well (بِئْرٌ) of which the water is not taken otherwise than by successive ladings [with the hand]. (A.)

قُدُوحٌ
قُدُوحٌ ذ The pieces of wood of the [camel's saddle called] رَحْل [for which the TA has رمل, but the right reading is shown by the context]: a word having no singular. (TA.)

قَدِيحٌ
قَدِيحٌ ذ Broth: (K: [app. because laded out:]) or some broth remaining in the bottom of the cooking-pot: (A:) or what remains in the bottom of the cooking-pot and is laded out with pains; (S, L, K;) as also ↓ مَقْدُوحٌ. (L.)

قِدَاحَةٌ
قِدَاحَةٌ ذ The art, or craft, of making vessels such as are called أَقْدَاح [pl. of قَدَحٌ]. (K.)

قَدَّاحٌ
قَدَّاحٌ ذ : see 1, latter half: ― -b2- and see قَدَّاحَةٌ. As an epithet applied to a زَنْد [q. v.], (K in art. خور,) it signifies That produces much fire. (TK in that art.) ― -b3- See also مِقْدَحٌ. -A2- Also A maker of vessels such as are called أَقْدَاح [pl. of قَدَحٌ]. (K.) -A3- And a subst. signifying The blossoms of plants before they open: (TA:) or the extremities of fresh, juicy, plants: (K:) or the extremities, consisting of fresh, juicy, leaves, of plants: (TA:) or soft, or tender, suckers or offsets, of [the species of trefoil, or clover, called] فِصْفِصَة: (Az, K, TA:) of the dial. of El-'Irلk: n. un. ↓ قَدَّاحَةٌ. (TA.)

قَدَّاحَةٌ
قَدَّاحَةٌ ذ A stone from which one strikes fire; (As, S, A, K;) and so ↓ قَدَّاحٌ. (T, S, K.) -A2- See also قَدَّاحٌ, last sentence.

قَادِحٌ
قَادِحٌ ذ : see قَادِحَةٌ: ― -b2- and see also قَدْحٌ, in two places. ― -b3- هٰذَا مَآءٌ لَا يَنَامُ قَادِحُهُ [This is water of which the lader-out will not sleep] is said in describing such [water] as is little in quantity. (A, TA.)

قَادِحَةٌ
قَادِحَةٌ ذ [A canker-worm;] the worm (Lth, S, Mgh, L, K) that cankers, or corrodes, trees and teeth: (Lth, * Mgh, * L, TA:) [coll. gen. n. ↓ قَادِحٌ; occurring in the K in art. خرب, &c.:] pl. قَوَادِحُ. (L.) One says, قَدْ أَسْرَعَتْ فِى أَسْنَانِهِ القَوَادِحِ [The canker-worms have quickly come into his teeth]. (L.)

أَقْدَحُ
أَقْدَحُ ذ : see قَدُوحٌ, in three places.

مَقْدَحٌ
مَقْدَحٌ ذ : see 1, in the middle of the paragraph.

مِقْدَحٌ
مِقْدَحٌ ذ [A couching-needle; called thus, and ↓ اـِبْرَةُ القَدْحِ, in the present day. ― -b2- Also], (K, and so in some copies of the S,) and ↓ مِقْدَحَةٌ, (A, TA, and so in other copies of the S,) and ↓ مِقْدَاحٌ, and ↓ قَدَّاحٌ, (K,) The thing (S, A, K) of iron (A, K) with which one strikes fire. (S, A, K.) ― -b3- And the first, A ladle; (S, A, K;) as also ↓ مِقْدَحَةٌ. (A.) ↓ سَتَأْتِيكَ بِمَا فِى قَعْرَهَا المِقْدَحَةُ [The ladle will bring to thee what is in the bottom thereof] is a prov., meaning, that to which thou art blind will become apparent, or manifest, to thee. (A.)

مِقْدَحَةٌ
مِقْدَحَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places.

خَيْلٌ مُقَدَّحَةٌ
خَيْلٌ مُقَدَّحَةٌ ذ (tropical:) Horses that are lean, lank, or slender; as though made slender [like the arrows termed قِدَاح: see 2]. (TA.)

عَيْنٌ مُقَدِّحَةٌ
عَيْنٌ مُقَدِّحَةٌ ذ (assumed tropical:) An eye that is sunk or depressed [so as to be like the قَدَح: see 1, last signification]. (TA.) And خَبْلٌ مُقَدِّحَةٌ (assumed tropical:) Horses whose eyes are sunk or depressed. (TA.)

مِقْدَاحٌ
مِقْدَاحٌ ذ : see مِقْدَحٌ.

مَقْدُوحٌ
مَقْدُوحٌ ذ , applied to broth: see قَدِيحٌ.

شَجَرٌ مُتَقَادِحٌ
شَجَرٌ مُتَقَادِحٌ ذ Trees having soft, weak, branches, which, when the wind puts them in motion, blaze forth with fire; but which when used for producing fire for a useful purpose, yield no fire at all: whence one says to him who has no ground of pretension to respect or honour, nor parentage, genealogy, or pedigree, of a sound quality, زَنْدَاكَ لِلْمُتَقَادِحِ (assumed tropical:) [lit. Thy two pieces of stick, or wood, for producing fire pertain to the trees that have soft and weak branches, &c.]. (TA.)

##### Türkçe

**قَدَحَ الدُّودُ**
1 **قَدَحَ الدُّودُ** ذ, (S, A,) [muzârîsi **قَدَحَ**,] mastarı **قَدْحٌ**, (Lth, S, Mgh,) Kurt, yahut kurtlar, (Lth, S, A, Mgh,) **فِى الشَّجَرِ** [ağaçlarda], (Lth, S, Mgh,) yahut **فِى العُودِ** [odunda], (A,) ve **فِى الأَسْنَانِ** [dişlerde], (Lth, S, A, Mgh,) bir çürüme yahut aşınma meydana getirdi. Ve **قُدِحَ** ve **قُدِحَ فِيهِ**, mastarı yukarıdaki gibi, O (ağaç ve diş) çürümüş yahut aşınmış oldu. (L.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **قَدَحَ فِيهِ**, (Msb, K,) yahut **فِى عِرْضِهِ**, ve **فِى سَاقِهِ**, (A,) muzârîsi **قَدَحَ**, (Msb, K,) mastarı yukarıdaki gibi, (Msb,) ağacın **سَاق**’ında [gövdesinde] **قَوَادِح**’in [yahut çürüme kurtlarının] vuku bulmasından, (A,) (mecaz:) Onun şerefini yahut itibarını zayıflattı, incitti, eksiltti, ayıpladı yahut ona saldırdı; onu kınadı, azarladı yahut ayıpladı; onda kusur buldu; yahut onun aleyhinde konuştu. (A, Msb, K.) Ve **قَدَحَ فِى نَسَبِهِ** (mecaz:) Onun nesebinde, soyunda yahut şeceresinde kusur buldu yahut aleyhinde konuştu. (S, A, Msb.) Ve **قَدَحَ فِى عَدَالَتِهِ** (farazî mecaz:) Şahit olarak doğruluğunu cerhetti; şahitliğinin reddine sebep olacak bir şeyi zikrederek. (Msb.) Ve **قَدَحَ فِى سَاقِ أَخِيهِ** (mecaz:) Kardeşine karşı hilekâr yahut samimiyetsiz davrandı ve onu hoşnutsuz eden yahut nefret ettiği şeyi yaptı. (L, TA.) Ve **فُلَانٌ يَفُتُّ فِى عَضُدِ فُلَانٍ وَيَقْدَحُ فِى سَاقِهِ** (farazî mecaz:) [Falanca, falancaya, onun ev halkını yahut yardımcılarını/yardım edenlerini (sayı veya güççe) azaltarak yahut zayıflatarak zarar vermeye çalışır; ve onu kınar, azarlar yahut ayıplar]: burada **عَضُدِهِ** ile **أَهْلِ بَيْتِهِ** kastedilmiştir; ve **نَفْسِهِ** ile **سَاقِهِ**. (IAar, T. [**عَضُدٌ**’a bak.]) ― -b3- **قَدَحَ فِى القِدْحِ**, (A, K, TA,) muzârîsi yukarıdaki gibi, (TA,) O (ok yapan kimse, A) demir ucun sapı ile, [**قِدْح** denilen hâlde bulunan okun] [ucundaki] içine sapın sokulması için bir delik açtı: (A, K, TA:) bu deliğe **مَقْدَحٌ** denir. (A, TA.) ― -b4- **قَدَحَ خِتَامَ الخَابِيَةِ** O, [**خابية** denilen şarap küpünün] ağzı üzerindeki mühürlü çamuru kırdı. (TA. [TA’ya göre, Lebîd’in **أَدْكَنُ** maddesinde zikredilen bir beyti bu manada fiile örnek getirir: fakat **دكن** maddesinde verilen açıklamaya bak.]) ― -b5- **قَدَحَ العَيْنَ** [O (**قَدَّاح** denilen uygulayıcı, A) göz üzerinde katarakt indirme ameliyesini yaptı;] gözden bozuk sıvıyı çıkardı. (S, A. [**نَقَبَ العَيْنَ**’e bak.]) ― -b6- **قَدَحَ النَّارَ**, (S, L,) muzârîsi ve mastarı yukarıdaki gibi, O, çakmak taşı vb. ile ateş çaktı yahut ateş çıkardı: (L:) yahut **قَدَحَ النَّارَ مِنَ الزَّنْدِ** [yahut **الزَّنْدَةِ** yani **زند** denilen, daha doğrusu **زِندة** denilen çubuktan/odundan ateş çıkardı]; bunun gibi ↓ **اقتدحها**: (A:) yahut **قَدَحَ بِالزَّنْدِ**, ve ↓ **اقتدح**, (K,) yahut **الزَّنْدَ** ↓ **اقتدح**, (S,) O, **زند** ile ateş çıkarmaya çalıştı. (K.) **اُحْنُ لِى أَقْدَحْ لَكَ** [görünüşe göre: “Bana dalları eğ, ben de senin için onları tutuşturacak ateşi çıkarayım”] bir darb-ı meseldir; manası **كُنْ لِى أَكُنْ لَكَ** [“Benim için ol, ben de senin için olayım”]. (TA.) **دِفْلَى** maddesinde zikredilip açıklanan başka bir darb-ı meseli de gör. ― -b7- **قَدَحَ الشَّىْءُ فِى صَدْرِى** (farazî mecaz:) Şey, göğsümde yahut zihnimde bir iz bıraktı. (L.) ― -b8- **قَدَحَ**, (S, A, L,) muzârîsi ve mastarı yukarıdaki gibi; (L;) ve ↓ **اقتدح**; (S, A, L, K;) O, kepçe ile et suyunu [&c.] (S, A, L, K) aldı/çıkardı. (A.) Ve **قَدَحَ القِدْرَ** O, tencerede olanı kepçeledi. (L.) Ve **قَدَحَ مَا فِى أَسْفَلِ القِدْرِ** O, tencerenin dibinde olanı zahmetle kepçeledi. (L.) Ve **قَدَحَ مَا فِى أَسْفَلِ البِئْرِ** [O, kuyunun dibinde olanı kepçeledi]. (A.) -A2- **قَدَحَتْ عَيْنُهُ**, (S, A,) mastarı **قَدْحٌ**; (K;) ve ↓ **قدّحت**, (S,) mastarı **تَقْدِيحٌ**; (K;) (farazî mecaz:) Onun gözü çöktü yahut içeri gömüldü, (S, A, K,) öyle ki **قَدَح** gibi oldu. (A. [İkinci fiile bir örnek için **سلب** maddesinin ilk paragrafında zikredilen beyte bak.])

2 **قَدَّحَ**: yukarıya bak, son açıklama. -A2- **قدّح فَرَسَهُ**, (S,) mastarı **تَقْدِيحٌ**, (K,) (mecaz:) O, atını zayıf, ince yahut narin yaptı: (S, K, * TA:) yahut **قَدَّحْتُ خَيْلِى**, mastarı yukarıdaki gibi, (mecaz:) Atlarımı incelikte [**قِدَاح** denilen oklar] gibi yaptım. (A.)

**مُقَادَحَةٌ**
3 **مُقَادَحَةٌ** ذ (mecaz:) **مُقَادَعَةٌ** ile eş anlamlıdır, [A’nın bir nüshasında, açıkça **مُقَاذَعَةٌ** yerine, ذ ile, yanlış yazımdır], **القَدْحُ** “kınama, azarlama” vb. manasında olup eş anlamlısı **الطَّعْنُ** olduğundan: bunun gibi şu sözde, **جَرَتْ بَيْنَهُمَا مُقَادَحَةٌ** (mecaz:) [İkisi arasında karşılıklı sövüşme ve çirkin/uygunsuz sözde yarışma vuku buldu]. (A.) ― -b2- Ve **قادحهُ** (mecaz:) **نَاظَرَهُ** demektir [görünüşe göre **جَادَلَهُ** yani (mecaz:) Onunla münakaşa etti, tartıştı yahut davalaştı: vb.]. (A.)

**تقدّح**
5 **تقدّح** ذ: **قرح** maddesinde 5’e bak.

**تقاذحا**
6 **تقاذحا** ذ (mecaz:) [görünüşe göre: Birbirleriyle münakaşa ettiler, tartıştılar yahut davalaştılar]. (A: hemen ardından **قَادَحَهُ**’nun **نَاظَرَهُ** manasında gelmesiyle.)

**انقدحت النَّارُ مِنَ العُودِ**
7 **انقدحت النَّارُ مِنَ العُودِ** ذ Ateş, odun yahut çubuktan çakıldı yahut çıktı. (L, **صلد** maddesinde.)

8 **اـِقْتَدَحَ**: 1’in ikinci yarısında, üç yerde, bak. ― -b2- **اقتدح بِزَنْدِهِ** [ayrıca] mecazî bir ibaredir [manası (mecaz:) Onun (başkasının) aracılığından yararlanmaya çalıştı; yahut ondan yararlandı: **زند** maddesinde **أَنَا مُقْتَدِحٌ بِزَنْدِكَ** ibaresine bak]. (A.) ― -b3- Ve **اقتدح الأَمْرَ** (mecaz:) O, işin akıbetinin yahut sonucunun ne olacağını ortaya çıkarmaya çalışarak işi düşündü ve inceledi, demektir. (A, K, TA.) ― -b4- Yine 1’e bak; son çeyrek.

**استقدح زِنَادَهُ**
10 **استقدح زِنَادَهُ** ذ [lafzen: Onun (başkasının) **زِنَاد**’ının (**زَنْدٌ**’ün çoğulu; bk. **زَنْدٌ**) ateş çıkarmasını istedi yahut talep etti; ve] mecazî bir ibaredir [manası (mecaz:) Onun (başkasının) aracılığından yararlanmayı istedi yahut talep etti]. (A.)

**قَدْحٌ**
**قَدْحٌ** ذ ve ↓ **قَادِحٌ**, [birincisi, CK’de bu yerde, yanlış olarak **الدال**’da fetha ile], Ağaçlarda ve dişlerde vuku bulan bir çürüme yahut aşınma: (L, K:) [birincisi aslında bir mastardır: ve] burada açıklanan manada her biri, bir isim manasının baskın geldiği bir sıfattır: (L:) [bu sebeple daha doğru olarak “çürüten yahut aşındıran bir şey” diye açıklanmalıdır: ve ↓ ikincisi ayrıca çürüklük, bozulma, fesat yahut sağlam olmama demektir: (L:) ve dişlerde görünen karalık: (S:) ve odun yahut çubuk/değnekte bir çatlak yahut yarık; (S, L, K;) ve birinci kelime de böyledir. (K.) ― -b2- **اـبْرَةُ القَدْحِ**: **مِقْدَحٌ**’a bak.

**قِدْحٌ**
**قِدْحٌ** ذ Bir ok, (S, Msb, K, &c.,) yani okun yontulmuş odunu yahut çubuğu, (Mgh,) henüz tüy ve uç takılmadan önce: (S, Mgh, Msb, K, &c.:) yahut doğrultulmuş ve tüy ve uç takılmaya elverişli hâle gelmiş ok: (T, **بَرِىٌّ** maddesinde, bk.); yahut ok için gerekli uzunluğa göre büyümüş, budanmış ve kesilmiş bir çubuk: (AHn:) ve [özellikle] **المَيْسِر** denilen oyunda kullanılanı: (S, L:) çoğulu **قِدَاحٌ**, (S, A, Mgh, L, K,) çokluk çoğulu, (TA,) ve [azlık çoğulu; ve L’ye göre yukarıda açıklanan son manada **قِدْحٌ**’ün çoğulu olarak] **أَقْدُحُ** (S, L, K) ve **أَقْدَاحٌ** (L, TA) ve **أَقَادِيحُ**, (S, L, K,) ki bu sonuncusu çoğulun çoğuludur [yani **أَقْدَاحٌ**’ın çoğulu]. (L.) [**ضَرَبَ بِالقِدَاحِ المَيْسِر** oyununda kullanılan oklar hakkında ve **ضَرَبَ القِدَاحَ**; ve fal çekmede kullanılan iki ok hakkında **ضَرَبَ بِالقِدْحَيْنِ** denir: **ضرب** maddesine bak, s. 1778, sütun iii.] **صَدَقَنِى وَسْمَ قِدْحِهِ** (mecaz:) [Bana, kumar okunun dağlamasının ne olduğunu doğru söyledi] bir darb-ı meseldir; manası: bana doğruyu söyledi: (A, * TA:) AZ böyle der: (TA:) yahut manası: bana içindekini söyledi: **قدح**’ın **وسم**’i, [kesilen devenin] payını gösteren işarettir; ve işaret bazen ateşle yapılır. (Meyd.) Ve derler ki, **أَبْصِرْ وَسْمَ قِدْحِكَ** (mecaz:) [Kumar okunun dağlamasına bak]; (TA;) bu da bir darb-ı meseldir; (A;) manası: kendini bil. (A, TA.) Ve **قِدْحُ ابْنِ مُقْبِلٍ** (farazî mecaz:) [İbn Mukbil’in kumar oku; görünüşe göre sık iyi talihli olan bir ok] iyi sonuçla ilgili darb-ı mesel ifadesidir. (TA.)

**قَدَحٌ**
**قَدَحٌ** ذ [Bir içme kadehi yahut tas;] içmek için (S, Mgh,) bilinen, (Msb,) iki adamın susuzluğunu giderecek kadar büyük olan, (A 'Obeyd, K:) yahut küçüğü ve büyüğü bulunan, (K:) belirli bir kaptır (Msb, K): [K’de **عُلْبَةٌ** maddesinde, bazen deve derisinden bazen ağaçtan yapılan, sağmada kullanılan bir kaba da denir: içmek ve sağmak için kullanılırdı:] çoğulu **أَقْدَاحٌ**. (S, Mgh, Msb, K.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **لَا تَجْعَلُونِى كَقَدَحِ الرَّكِبِ** [Beni, deve üzerindeki binicinin içme kabı gibi yapmayın]; manası: beni anmada en sona bırakmayın; çünkü deve üzerindeki binici, teçhizatını giydirip bitirirken, (Mgh, TA,) **قَدَح**’ını eyerinin arka tarafına asar, (Mgh, TA,) onu arkasına koyar. (TA.) ― -b2- Ayrıca: Mısır’da, iki yüz otuz iki **دَرَاهِم** alan belirli bir hacim ölçüsü. (Süyûtî, “Husn el-Mohldarah”ında. **اـِرْدَبٌّ**’e bak, **ردب** maddesinde.)

**قَدْحَةٌ**
**قَدْحَةٌ** ذ Ateş çakmanın yahut ateş çıkarmanın tek bir defası. (IAth, K, TA.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (mecaz:) bir davanın yahut işin gerçek hâlini/tabiatını inceleme ile ortaya çıkarma. (IAth, TA.) ― -b3- Ve et suyunu [&c.] kepçe ile almanın tek bir defası. (L, CK’de böyle.) ― -b4- Bir sonraki şeye de bak.

**قُدْحَةٌ**
**قُدْحَةٌ** ذ Bir kepçe dolusu et suyu: (S, L, K:) ve bazıları ↓ **قَدْحَةٌ**’nın da aynı manaya geldiğini söyler. (L.) Dersin ki: **أَعْطِنِى قُدْحَةً مِنْ مَرَقَتِكَ** “Et suyundan bana bir kepçe dolusu ver.” (S.)

**قِدْحَةٌ**
**قِدْحَةٌ** ذ **مِقْدَحَةٌ** ile (IAth, TA) ateş çakma yahut ateş çıkarma fiili. (IAth, K, TA.) Bundan dolayı şu söz: **لَوْ شَآءَ اللّٰهُ لَجَعَلَ لِلنَّاسِ قِدْحَةَ ظُلْمَةٍ كَمَا جَعَلَ لَهُمْ قِدْحَةَ نُورٍ** [Allah dileseydi, insanlara karanlık çıkarma kabiliyetini de, onlara nur çıkarma kabiliyeti verdiği gibi, verirdi]: (K, TA:) bir hadis. (TA.) ― -b2- Ve [bundan] (farazî mecaz:) bir işin akıbetini yahut sonucunu ortaya çıkarmak için onu düşünme ve inceleme. (K, TA.)

**قَدُوحٌ**
**قَدُوحٌ** ذ ve ↓ **أَقْدَحُ**, (K,) yahut ↓ **قَدُوحٌ أَقْدَحُ**, (A,) (mecaz:) **ذُبَاب** [yani sıradan sinek yahut sinekler]: (A, K, TA:) çünkü onu, iki ön ayağıyla [**زَنْد** ve **زَنْدَة**’yi birbirine sürter gibi] ateş çıkarıyormuş gibi olmaksızın hiç görmezsin. (TA. [Fakat Meyd’in Emsâl’inde zikredilen bir beyitte **الاقدح** yerine **القَدُوح الأَقْرَح** vardır; o da **الأَقْرَحُ**’un **القُرْحَةُ**’den olduğunu ve her **ذُبَاب**’ın yüzünde bir **قُرْحَة** (yahut beyaz benek) bulunduğunu söyler: o beyti Freytag’ın Arab. Prov., ii. 48’de gör; ayrıca EM, s. 228’e de bak.]) -A2- **قَدُوحٌ** ayrıca: Suyu elle kepçelenen bir kuyu (**رَكِىٌّ**): (S, K:) yahut suyu ardışık kepçelemeler [elle] dışında alınmayan bir kuyu (**بِئْرٌ**). (A.)

**قُدُوحٌ**
**قُدُوحٌ** ذ [deve semeri denilen] **رَحْل**’ın ağaç parçaları: tekili olmayan bir kelime. (TA.)

**قَدِيحٌ**
**قَدِيحٌ** ذ Et suyu: (K: [görünüşe göre kepçelendiği için:]) yahut tencerenin dibinde kalan bir miktar et suyu: (A:) yahut tencerenin dibinde kalan ve zahmetle kepçelenen şey; (S, L, K;) bunun gibi ↓ **مَقْدُوحٌ**. (L.)

**قِدَاحَةٌ**
**قِدَاحَةٌ** ذ **أَقْدَاح** [**قَدَحٌ**’ın çoğulu] denilen kapları yapma sanatı yahut zanaatı. (K.)

**قَدَّاحٌ**
**قَدَّاحٌ** ذ: 1’in ikinci yarısına bak: ― -b2- ve **قَدَّاحَةٌ**’ya da bak. **زَنْد**’e sıfat olarak, (K, **خور** maddesinde,) Çok ateş çıkaran demektir. (TK, o maddede.) ― -b3- **مِقْدَحٌ**’a da bak. -A2- Ayrıca: **أَقْدَاح** denilen kapları yapan kimse. (K.) -A3- Ve bir isim olarak: Bitkilerin açılmadan önceki çiçekleri. (TA:) yahut taze, sulu bitkilerin uçları. (K:) yahut bitkilerin taze, sulu yapraklardan oluşan uçları. (TA:) yahut [**فِصْفِصَة** denilen yonca türünün] yumuşak yahut körpe sürgünleri/filizleri: (Az, K, TA:) Irak lehçesinden: tekili ↓ **قَدَّاحَةٌ**. (TA.)

**قَدَّاحَةٌ**
**قَدَّاحَةٌ** ذ Ateş çakılan taş; (As, S, A, K;) ve ↓ **قَدَّاحٌ** da böyledir. (T, S, K.) -A2- **قَدَّاحٌ**’ın son cümlesine de bak.

**قَادِحٌ**
**قَادِحٌ** ذ: **قَادِحَةٌ**’ya bak: ― -b2- ve ayrıca **قَدْحٌ**’a da, iki yerde, bak. ― -b3- **هٰذَا مَآءٌ لَا يَنَامُ قَادِحُهُ** [Bu, kepçeleyeninin uyumayacağı sudur] az miktarda olan suyu vasfetmekte söylenir. (A, TA.)

**قَادِحَةٌ**
**قَادِحَةٌ** ذ [Bir çürüme kurdu;] ağaçları ve dişleri çürüten yahut aşındıran kurt: (Lth, S, Mgh, L, K) (Lth, * Mgh, * L, TA:) [topluluk cins ismi ↓ **قَادِحٌ**; K’de **خرب** maddesinde vb. geçer:] çoğulu **قَوَادِحُ**. (L.) Şöyle denir: **قَدْ أَسْرَعَتْ فِى أَسْنَانِهِ القَوَادِحِ** [Çürüme kurtları onun dişlerine çabucak girdi]. (L.)

**أَقْدَحُ**
**أَقْدَحُ** ذ: **قَدُوحٌ**’a bak, üç yerde.

**مَقْدَحٌ**
**مَقْدَحٌ** ذ: 1’e bak, paragrafın ortasında.

**مِقْدَحٌ**
**مِقْدَحٌ** ذ [Katarakt iğnesi; günümüzde böyle ve ↓ **اـبْرَةُ القَدْحِ** diye adlandırılır. ― -b2- Ayrıca], (K, ve S’nin bazı nüshalarında böyle,) ve ↓ **مِقْدَحَةٌ**, (A, TA, ve S’nin diğer nüshalarında böyle,) ve ↓ **مِقْدَاحٌ**, ve ↓ **قَدَّاحٌ**, (K,) Ateş çakılan şey; (S, A, K) demirden olan. (A, K.) ― -b3- Ve birincisi: bir kepçe; (S, A, K;) bunun gibi ↓ **مِقْدَحَةٌ**. (A.) ↓ **سَتَأْتِيكَ بِمَا فِى قَعْرَهَا المِقْدَحَةُ** [Kepçe, onun dibinde olanı sana getirecektir] bir darb-ı meseldir; manası: kör olduğun şey sana açık yahut belli olacaktır. (A.)

**مِقْدَحَةٌ**
**مِقْدَحَةٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak, üç yerde.

**خَيْلٌ مُقَدَّحَةٌ**
**خَيْلٌ مُقَدَّحَةٌ** ذ (mecaz:) Zayıf, ince yahut narin atlar; sanki [**قِدَاح** denilen oklar gibi] inceltilmiş [bk. 2]. (TA.)

**عَيْنٌ مُقَدِّحَةٌ**
**عَيْنٌ مُقَدِّحَةٌ** ذ (farazî mecaz:) Çökmüş yahut içeri gömülmüş bir göz [**قَدَح** gibi olacak şekilde: bk. 1, son anlam]. (TA.) Ve **خَبْلٌ مُقَدِّحَةٌ** (farazî mecaz:) Gözleri çökmüş yahut içeri gömülmüş atlar. (TA.)

**مِقْدَاحٌ**
**مِقْدَاحٌ** ذ: **مِقْدَحٌ**’a bak.

**مَقْدُوحٌ**
**مَقْدُوحٌ** ذ, et suyuna sıfat olarak: **قَدِيحٌ**’e bak.

**شَجَرٌ مُتَقَادِحٌ**
**شَجَرٌ مُتَقَادِحٌ** ذ Rüzgâr onları hareket ettirdiğinde ateş saçan; fakat faydalı bir maksatla ateş çıkarmada kullanıldığında hiç ateş vermeyen, yumuşak, zayıf dalları olan ağaçlar: bundan dolayı, saygı yahut şerefe dair bir iddia zemini olmayan ve nesebi/soyu sağlam nitelikte bulunmayan kimseye şöyle denir: **زَنْدَاكَ لِلْمُتَقَادِحِ** (farazî mecaz:) [lafzen: “Ateş çıkarmaya yarayan iki odun parçan, yumuşak ve zayıf dalları olan ağaçlara aittir”]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَدَحَ
قَدَحَ A ( n. ac. قَدْح 1 )
a.  [ Fī ], Pierced, bored, perforated; gnawed; cankered, corroded.

b.  [ Fī ], Spoke against; reviled; impugned.

c.  Broke ( seal ).

d.  Removed a cataract from, couched ( eye ).

e.  [ Bi ], Struck, produced fire with ( flint ).

f.  Was, became sunken ( eye ).

g.  Laded out ( broth ).

h.  [ Fī ], Made an impression on.

قَدَّحَ
قَدَّحَ II ,
a.  Pierced, bored.

b.  Made thin, lean ( horse ).

c.  see I (f) .

قَاْدَحَ
قَاْدَحَ III ,
a.  Disputed, contended with.

تَقَاْدَحَ
تَقَاْدَحَ VI ,
a.  Disputed, strove, contended.

اِقْتَدَحَ
اِقْتَدَحَ VIII ,
a.  see I (e) .

b.  Arranged, ordered ( affair ).

قَدْح
قَدْح 1 ,
a.  Canker, corrosion, erosion; caries.

قَدْحَة
قَدْحَة 1t ,
a.  Act of striking fire.

قِدْح
قِدْح 2 , ( pl. أَقْدُح 16 ,  قِدَاْح 23 ,  أَقْدَاْح 38 ,  أَقَاْدِيْحُ 69 ),
a.  Blunt, featherless arrow; gamingarrow.

b.  Lot.

c.  [ coll. ], Hole, perforation.

قِدْحَة
قِدْحَة 2t ,
a.  see 1t .

b.  Management, arrangement ( of an affair ).

قُدْحَة
قُدْحَة 3t ,
a.  Ladleful.

قَدَح
قَدَح 4 , ( pl. أَقْدَاْح 38 ),
a.  Glass, wine-glass; drinking-cup, bowl; goblet.

أَقْدَحُ
أَقْدَحُ 14 ,
a.  see 26 .

مِقْدَح
مِقْدَح 20 , ( pl. مَقَاْدِحُ 44 ),
a.  Steel; tinder-box.

b.  Ladle.

c.  Couching-needle.

d.  [ coll. ], Borer; centre-bit, wimble.

مِقْدَحَة
مِقْدَحَة 20t ,
a.  see 20 (a) , ( b ).

قَاْدِح
قَاْدِح 21 ,
a.  One striking fire.

b.  Slanderer, back-biter.

c.  see 1 .

قَاْدِحَة
قَاْدِحَة 21t , ( pl. قَوَاْدِحُ 41 ),
a.  fem. of قَاْدِح 21 .

b.  Cankerworm.

c.  Violent, burning ( fever ).

قِدَاْحَة
قِدَاْحَة 23t ,
a.  Cup-making, glass-making.

قَدِيْح
قَدِيْح 25 ,
a.  Broth.

قَدُوْح
قَدُوْح 26 ,
a.  Fly.

قُدُوْح
قُدُوْح 27 ,
a.  The wooden parts of a camel's saddle.

قَدَّاْح
قَدَّاْح 28 ,
a.  see 20 (a) &  21 ( a ).

c.  Cupmaker; glass-manufacturer.

d.  Flint, silex.

قَدَّاْحَة
قَدَّاْحَة 28t ,
a.  see 28 (d) .

b.  [ coll. ],  see 20 (a) .

مِقْدَاْح
مِقْدَاْح 45 , ( pl. مَقَاْدِيْحُ 65 ),
a.  see 20 (a) .

b.  [ coll. ], Intriguer.

##### Türkçe

**قَدَحَ**
**قَدَحَ** A ( n. ac. **قَدْح** 1 )
a.  [ Fī ], Deldi, oydu, perfore etti; kemirdi; kurtlandı, aşındı, korozyona uğradı.

b.  [ Fī ], Aleyhinde konuştu; sövdü; ayıpladı.

c.  (mührü) kırdı.

d.  (gözden) kataraktı giderdi, (gözü) iğneledi.

e.  [ Bi ], (çakmak taşı) ile vurdu, ateş çıkardı.

f.  (göz) çökük oldu, çökükleşti.

g.  (çorbayı) kepçeyle aldı.

h.  [ Fī ], Üzerinde bir iz bıraktı.

**قَدَّحَ**
**قَدَّحَ** II ,
a.  Deldi, oydu.

b.  (atı) zayıflattı, inceltti.

c.  I (f)’ye bak.

**قَاْدَحَ**
**قَاْدَحَ** III ,
a.  Çekişti, tartıştı.

**تَقَاْدَحَ**
**تَقَاْدَحَ** VI ,
a.  Çekişti, çabaladı, tartıştı.

**اِقْتَدَحَ**
**اِقْتَدَحَ** VIII ,
a.  I (e)’ye bak.

b.  (işi) düzenledi, tertip etti.

**قَدْح**
**قَدْح** 1 ,
a.  Kurtlanma, aşınma, erozyon; çürük.

**قَدْحَة**
**قَدْحَة** 1t ,
a.  Ateş çıkarma fiili.

**قِدْح**
**قِدْح** 2 , ( pl. **أَقْدُح** 16 ,  **قِدَاْح** 23 ,  **أَقْدَاْح** 38 ,  **أَقَاْدِيْحُ** 69 ),
a.  Küt, tüysüz ok; kumar oku.

b.  Kura.

c.  [ coll. ], Delik, perforasyon.

**قِدْحَة**
**قِدْحَة** 2t ,
a.  1t’ye bak.

b.  (bir işin) idaresi, düzenlenmesi.

**قُدْحَة**
**قُدْحَة** 3t ,
a.  Bir kepçelik.

**قَدَح**
**قَدَح** 4 , ( pl. **أَقْدَاْح** 38 ),
a.  Kadeh, şarap kadehi; içme kabı, tas; kadeh.

**أَقْدَحُ**
**أَقْدَحُ** 14 ,
a.  26’ya bak.

**مِقْدَح**
**مِقْدَح** 20 , ( pl. **مَقَاْدِحُ** 44 ),
a.  Çelik; çakmak kutusu.

b.  Kepçe.

c.  Katarakt iğnesi.

d.  [ coll. ], Delici; merkez burgusu, el burgusu.

**مِقْدَحَة**
**مِقْدَحَة** 20t ,
a.  20 (a) , ( b )’ye bak.

**قَاْدِح**
**قَاْدِح** 21 ,
a.  Ateş çıkaran kimse.

b.  İftiracı, gıybetçi.

c.  1’e bak.

**قَاْدِحَة**
**قَاْدِحَة** 21t , ( pl. **قَوَاْدِحُ** 41 ),
a.  **قَاْدِح** 21’in müennesi.

b.  Kurtçuk.

c.  Şiddetli, yakıcı (ateş).

**قِدَاْحَة**
**قِدَاْحَة** 23t ,
a.  Kadeh yapımı, cam yapımı.

**قَدِيْح**
**قَدِيْح** 25 ,
a.  Çorba.

**قَدُوْح**
**قَدُوْح** 26 ,
a.  Sinek.

**قُدُوْح**
**قُدُوْح** 27 ,
a.  Devenin semerinin ahşap kısımları.

**قَدَّاْح**
**قَدَّاْح** 28 ,
a.  20 (a) ve 21 ( a )’e bak.

c.  Kadehçi; cam imalatçısı.

d.  Çakmak taşı, sileks.

**قَدَّاْحَة**
**قَدَّاْحَة** 28t ,
a.  28 (d)’ye bak.

b.  [ coll. ], 20 (a)’ya bak.

**مِقْدَاْح**
**مِقْدَاْح** 45 , ( pl. **مَقَاْدِيْحُ** 65 ),
a.  20 (a)’ya bak.

b.  [ coll. ], Entrikacı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قدح
قَدَحَ - يَقْدَحُ - قَدْح
قَدَحَ  - يَقْدَحُ + الكائن + شيئاً + بشيء: يحكه بشيء: يضربه بطريقة فيها حك وكشط: ويضرب المعدن أو الحديدة أو الزند من عيدان الشجر، يضربها ويحكها ببعضها، ليوري ويلهب النار
قَدْح: اسم فعل " قَدَحَ  - يَقْدَحُ ": الحك والاحتكاك
قدحاً: حال من " قَدْح"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " استئصال أجزاء صغيرة من الشيء على شكل قطع صغيرة، بالبري والنحت والبرادة، وإزالتها عن الشيء، لتشكيله بشكل مجسم "، وهي:
خَضَد - يَخْضِدُ، قَلَمَ - يَقْلِمُ، زَلَمَ - يَزْلِمُ، نَحَتَ - يَنْحِتُ، سَحَلَ - يَسْحَلُ، قَدَحَ - يَقْدَحُ
قدح - قدحاً
 	﴿فالموريات قدحا(2)﴾ العاديات
مختار الصحاح
● [قدح] ق د ح: القَدَحُ الذي يشرب فيه وجمعه أقْداحٌ و المِقْدَحَةُ بالكسر ما تقدح به النار و القَدَّاحُ و القَدَّاحَةُ بفتح القاف وتشديد الدال فيهما الحجر الذي يوري النار وقَدَحَ النار وقدح في نسبه طعن وبابهما قطع و اقْتَدَحَ الزند
معجم الفرائد القرآنية:
ق د ح
" قَدْحاً"  في قوله تعالى :" فَالْمُورِيَاتِ قَدْحاً " (2) العاديات .
القَدْح : الاستخراج، وقدح الحجر أي حاول استخراج النار منه، والموريات قدحا: هي الخيل من شدة عدوها تقدح النار بحوافرها.
ملخص اللسان:
1.     قَدَحَ بالزَّنْدِ يَقْدَحُ قَدْحاً واقْتَدَح: رام الإِيراءَ به.
2.     والمِقْدَحُ والمِقْداحُ والمِقْدَحَةُ والقَدَّاحُ، كله: الحديدة التي  يُقْدَحُ بها؛ وقيل: القَدَّاحُ والقَدَّاحة الحجر الذي يُقْدَحُ به  النار؛ وقَدَحْتُ النارَ.
3.      القَدَحُ من الآنية،
4.     وقَدَحْتُ في نسبه إِذا طعنت؛
5.     وقَدَحَ الشيءُ في صدري: أَثَّر،
6.     واقْتَدَحَ الأَمرَ: دَبَّره ونظر فيه،
7.     والقَدْحُ والقادحُ: أَكالٌ يَقَعُ في الشجر والأَسنان.
8.      والقادحُ:  العَفَنُ،
9.     والقادحةُ: الدودة التي تأْكل السِّنّ والشجر،ِ
10.                         وقَدَحَ في عِرْض أَخيه يَقْدَحُ قَدْحاً: عابه.
11.                         وقَدَحَ في ساقِ أَخيه:  غَشَّه وعَمِلَ في شيء يكرهه.
لسان العرب
● - قدح: القَدَحُ من الآنية، بالتحريك: واد الأَقداحِ التي للشرب، معروف؛  قال أَبو عبيد: يُرْوِي الرجلين وليس لذلك وقت؛ وقيل: هو اسم يَجْمَعُ  صغارها وكبارها، والجمع أَقْداح، ومُتَّخِذُها: قَدَّاحٌ، وصِناعَتُه:  القِداحةُ.  وقَدَحَ بالزَّنْدِ يَقْدَحُ قَدْحاً واقْتَدَح: رام الإِيراءَ به.  والمِقْدَحُ والمِقْداحُ والمِقْدَحَةُ والقَدَّاحُ، كله: الحديدة التي  يُقْدَحُ بها؛ وقيل: القَدَّاحُ والقَدَّاحة الحجر الذي يُقْدَحُ به  النار؛ وقَدَحْتُ النارَ. الأَزهري: القَدَّاحُ الحجر الذي يُورى منه النار؛  قال رؤبة:  والمَرْوَ ذا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ  والقَدْحُ: قَدْحُك بالزَّنْد وبالقَدَّاح لتُورِيَ؛ الأَصمعي: يقال  للذي يُضْرَبُ فتخرج منه النار قَدَّاحة. وقَدَحْتُ في نسبه إِذا طعنت؛ ومنه  قول الجُلَيْح يهجو الشَّمَّاخَ:  أَشَمَّاخُ لا تَمْدَحْ بِعِرْضِكَ واقْتَصِدْ،  فأَنتَ امْرٌؤٌ زَنْداكَ للمُتَقادِحِ  أَي لا حَسَبَ لك ولا نَسَب يصح؛ معناه: فأَنت مثل زَنْدٍ من شجر  مُتَقادِح أَي رِخْوِ العيدان ضعيفها، إِذا حركته الريح حك بعضه بعضاً فالتهب  ناراً، فإِذا قُدِحَ به لمنفعة لم يُورِ شيئاً.  قال أَبو زيد: ومن أَمثالهم: اقْدَحْ بِدِفْلى في مَرْخٍ؛ مَثَلٌ يضرب  للرجل الأَريبِ الأَديب؛ قال الأَزهري: وزِنادُ الدِّفْلى والمَرْخِ كثيرة  النار لا تَصْلِدُ.  وقَدَحَ الشيءُ في صدري: أَثَّر، من ذلك؛ وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه:  يَقْدَحُ الشكُّ في قلبه بأَوَّلِ عارِضةٍ من شُبْهةٍ؛ وهو من ذلك.  واقْتَدَحَ الأَمرَ: دَبَّره ونظر فيه، والاسم القِدْحة؛ قال عمرو بن  العاص:  يا قاتَلَ اللهُ وَرْداناً وقِدْحَتَه  أَبْدى، لَعَمْرُكَ، ما في النَّفْسِ، وَرْدانُ  وَرْدانُ: غلام كان لعمرو بن العاص وكان حَصِيفاً، فاستشاره عمرو في  أَمر علي، رضي الله عنه، وأَمر معاوية إِلى أَيهما يذهب، فأَجابه وَرْدانُ  بما كان في نفسه، وقال له: الآخرة مع علي والدنيا مع معاوية وما أُراك  تختار على الدنيا، فقال عمرو هذا البيت؛ ومَن رواه: وقَدْحَتَه؛ أَراد به  مرة واحدة؛ وكذلك جاء في حديث عمرو بن العاص، وقال ابن الأَثير في شرحه ما  قلناه، وقال: القِدْحةُ اسم الضرب بالمِقْدَحَةِ، والقَدْحةُ المَرَّة،  ضربها مثلاً لاستخراجه بالنظر حقيقةَ الأَمرِ. وفي حديث حذيفة: يكون عليكم  أَمير لو قَدَحْتُموه بشعرةٍ أَوْرَيْتُموه أَي لو استخرجتم ما عنده  لظهر لضعفه كما يَستخرِجُ القادحُ النار من الزَّند فيُوري؛ فأَما قوله في  الحديث: لو شاء الله لجعل للناسِ قِدْحةَ ظُلْمة كما جعل لهم قِدْحةَ  نُورٍ، فمشتقٌّ من اقتداح النار؛ وقال الليث في تفسيره: القِدْحةُ اسم مشتق  من اقتداح النار بالزَّنْد؛ قال الأَزهري وأَما قول الشاعر:  ولأَنْتَ أَطْيَشُ، حين تَغْدُو سادِراً  رَعِشَ الجَنانِ، من القَدُوحِ الأَقْدَحِ  فإِنه أَراد قول العرب: هو أَطيش من ذُباب؛ وكل ذُباب أَقْدَحُ، ولا  تراه إِلا وكأَنه يَقْدَحُ بيديه؛ كما قال عنترة:  هَزِجاً يَحُكُّ ذِراعَه بِذراعِه،  قَدْحَ المُكِبِّ على الزِّنادِ الأَجْذَمِ  والقَدْحُ والقادحُ: أَكالٌ يَقَعُ في الشجر والأَسنان. والقادحُ:  العَفَنُ، وكلاهما صفة غالبة. والقادحةُ: الدودة التي تأْكل السِّنّ والشجر؛  تقول: قد أَسرعت في أَسنانه القَوادحُ؛ الأَصمعي: يقال وقع القادحُ في  خشبة بيته، يعني الآكِلَ؛ وقد قُدِحَ في السنّ والشجرة، وقُدِحتا قَدْحاً،  وقَدَح الدودُ في الأَسنان والشجر قَدْحاً، وهو تَأَكُّل يقع فيه.  والقادحُ: الصَّدْعُ في العُود، والسَّوادُ الذي يظهر في الأَسنان؛ قال  جَمِيلٌ:رَمَى اللهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذَى،  وفي الغُرِّ من أَنيابها بالقَوادِحِ  ويقال: عُود قد قُدِحَ فيه إِذا وَقَعَ فيه القادحُ؛ ويقال في مَثَل:  صَدَقَني وَسْمُ قِدْحِه أَي قال الحَقَّ؛ قاله أَبو زيد. ويقولون:  أَبْصِرْ وَسْمَ قِدْحِك أَي اعرِف نَفْسَك؛ وأَنشد:  ولكنْ رَهْطُ أُمِّكَ من شُيَيْمٍ،  فأَبْصِرْ وَسْم قِدْحِكَ في القِداحِ  وقَدَحَ في عِرْض أَخيه يَقْدَحُ قَدْحاً: عابه. وقَدَحَ في ساقِ أَخيه:  غَشَّه وعَمِلَ في شيء يكرهه. الأَزهري عن ابن الأَعرابي: تقول فلان  يَفُتُّ في عَضُدِ فلان ويَقْدَحُ في ساقِه؛ قال: والعَضُدُ أَهل بيته،  وساقُه: نفسه.  والقَديحُ: ما يبقَى في أَسفل القِدْرِ فيُغْرَفُ بجَهْد؛ وفي حديث أُم  زرع: تَقْدَحُ قِدْراً وتَنْصِبُ أُخرى أَي تَغْرِفُ؛ يقال: قَدَحَ  القِدْرَ إِذا غرف ما فيها؛ وفي حديث جابر: ثم قال ادْعِي خابِزَةً  فلْتَخْبِزْ معك واقْدَحِي في بُرْمَتِكِ أَي اغْرِفي. وقَدَحَ ما في أَسفل  القِدْرِ يَقْدَحُه قَدْحاً، فهو مَقْدُوحٌ وقَديحٌ، إِذا غَرَفَه بجَهْدٍ؛ قال  النابغة الذُّبْيانيّ:  يَظَلُّ الإِماءُ يَبْتَدِرْنَ قَديحَها،  كما ابْتَدَرَتْ كلبٌ مِياهَ قَراقِرِ  وهذا البيت أَورده الجوهري: فظَلَّ الإِماءُ، قال ابن بري: وصوابه يظل،  بالياء كما أَوردناه؛ وقبله:  بَقِيَّة قِدْرٍ من قُدُورٍ تُوُورِثَتْ  لآلِ الجُلاحِ، كابِراً بعدَ كابِرِ  أَي يَبْتَدِرُ الإِماءُ إِلى قَديح هذه القِدْر كأَنها ملكهم، كما  يبتدر كلبٌ إِلى مياه قَراقِر لأَنه ماؤهم؛ ورواه أَبو عبيدة: كما  ابْتَدَرَتْ سَعْدٌ، قال: وقَراقِرُ هو لسعدِ هُذَيْمٍ وليس لكلب. واقتِداحُ  المَرَقِ: غَرْفُه. وفي الإِناء قَدْحةٌ وقُدْحة أَي غُرْفةٌ؛ وقيل: القَدْحة  المرّة الواحدة من الفعل. والقُدْحَةُ: ما اقْتُدِحَ. يقال: أَعطني  قُدْحَةً من مَرَقَتِكَ أَي غُرْفةً. ويقال: يَبْذُلُ قَديحَ قِدْرِه يعني ما  غَرَفَ منها؛ والقَديحُ: المَرَقُ.  والمِقْدَحُ والمِقْدَحة: المِغْرَفَة؛ وقال جرير:  إِذا قِدْرُنا يوماً عن النارِ أُنْزِلَتْ،  لنا مِقْدَحٌ منها، وللجارِ مِقْدَحُ  ورَكِيٌّ قَدُوحٌ: تُغْتَرَفُ باليد.  والقِدْحُ، بالكسر: السهمُ قبل أَن يُنَصَّلَ ويُراشَ؛ وقال أَبو حنيفة:  القِدْحُ العُودُ إِذا بلغ فَشُذِّبَ عنه الغُصْنُ وقُطِعَ على مقدار  النَّبْل الذي يراد من الطُّول والقِصَر؛ قال الأَزهري: القِدْحُ قِدْحُ  السهم، وجمعه قِداح، وصانعه قَدَّاحٌ أَيضاً. ويقال: قَدَحَ في القِدْحِ  يَقْدَحُ وذلك إِذا خَرَق في السهم بسِنْخِ النَّصْل. وفي الحديث: أَن عمر  كان يُقَوِّمُهم في الصف كما يُقَوِّمُ القَدَّاحُ القِدْحَ؛ قال: وأَوّل  ما يُقْطَع ويُقْضَبُ يسمى قِطْعاً، والجمع القُطُوعُ، ثم يُبْرَى  فيُسَمَّى بَرِيّاً وذلك قبل أَن يُقَوَّمَ، فإِذا قُوِّمَ وأَنَى له أَن  يُراشَ ويُنْصَلَ، فهو القِدْحُ، فإِذا رِيشَ ورُكِّبَ نَصْلُه فيه صار  نَصْلاً؛ وقِدْحُ المَيْسِر، والجمع أَقْدُحٌ وقِداحٌ وأَقاديحُ، الأَخيرة جمع  الجمع؛ قال أَبو ذؤيب يصف إِبلاً:  أَمَّا أُولاتُ الذُّرَى منها فعاصِبَةٌ،  تَجُولُ، بين مَناقِيها، الأَقادِيحُ  والكثير قِداحٌ. وقوله فعاصبة أَي مجتمعة. والذُّرى: الأَسْنِمة.  وقُدُوحُ الرحْلِ: عِيدانُه، لا واحد لها؛ قال بِشْرُ بن أَبي خازم:  لها قَرَدٌ، كجَثْوِ النَّمْل، جَعْدٌ،  تَعَضُّ بها العَراقِي والقُدُوحُ  وحديث أَبي رافع: كنت أَعْمَلُ الأَقْداحَ، هو جمع قَدَحٍ، وهو الذي  يؤْكل فيه، وقيل: جمع قِدْحٍ، وهو السهم الذي كانوا يَسْتَقْسِمون أَو الذي  يُرْمى به عن القوس. وفي الحديث: إِنه كان يُسَوِّي الصفوف حتى يَدَعها  مثل القِدْحِ أَو الرَّقِيمِ أَي مثل السهم أَو سَطْرِ الكتابة. وحديث  أَبي هريرة: فَشَرِبْتُ حتى استوى بطني فصار كالقِدْح أَي انتصبَ بما حصل  فيه من اللبن وصار كالسهم، بعد أَن كان لَصِقَ بظهره من الخُلُوِّ. وحديث  عمر: أَنه كان يُطْعِمُ الناس عام الرَّمادة، فاتخذ قِدْحاً فيه فَرْضٌ،  أَي أَخذ سهماً وحَزَّ فيه حَزًّا عَلَّمَهُ به، فكان يَغْمِزُ القِدْحَ  في الثريد، فإِن لم يَبْلُغْ موضعَ الحَزِّ لامَ صاحبَ الطعام وعَنَّفَه.  وفي الحديث: لا تَجْعَلوني كَقَدَح الراكب أَي لا تُؤَخِّرُوني في  الذِّكْرِ، لأَن الراكب يُعَلِّقُ قَدَحَه في آخر رَحْلِه عند فراغه من  تَرْحاله ويجعله خلفه؛ قال حَسَّان:  كما نِيطَ، خَلْفَ الراكبِ، القَدَحُ الفَرْدُ  وقَدَحْتُ العينَ إِذا أَخرجتَ منها الماءَ الفاسِدَ. وقَدَحَتْ عينُه  وقَدَّحتْ: غارت، فهي مُقَدِّحةٌ، وخيل مُقَدِّحةٌ: غائرة العيون،  ومُقَدَّحةٌ، على صيغة المفعول: ضامرة كأَنها ضُمِّرَتْ، فُعِلَ ذلك بها.  وقَدَّحَ فرسَه تَقْدِيحاً: ضَمَّره، فهو مُقَدَّحٌ. وقَدَحَ خِتامَ الخابية  قَدْحاً: فَضَّه؛ قال لبيد:  أَغْلِي السِّباءَ أَدْكَنَ عاتِقٍ،  أَو جَوْنةٍ قُدِحَتْ، وفُضَّ خِتامُها  والقَدَّاحُ: نَوْرُ النبات قبل أَن يَتَفَتَّح، اسم كالقَذَّاف.  والقَدَّاحُ: الفِصْفِصَةُ الرَّطْبةُ، عِراقِيَّةٌ، الواحدة قَدَّاحة؛ وقيل:  هي أَطراف النبات من الورق الغَضِّ؛ الأَزهري: القَدَّاحُ أَرْآدٌ  رَخْصَةٌ من الفِصْفِصة. ودارَةُ القَدَّاح: موضع؛ عن كراع.
مقاييس اللغة:
(قدح) القاف والدّال والحاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على شيءٍ كالهَزْم في الشيء، والآخر يدلُّ على غَرْفِ شيء.
فالأوَّل القَدْح: فِعْلُك إذا قَدَحْت الشيء. والقَدْح: تأكُّلٌ يقع في الشَّجرِ والأسنان. والقادحة: الدُّودة تأكل الشَّجرة. ومنه قولهُم: قدَحَ في نَسَبه: طَعَن. وقال في تأكُّل الأسنان:
رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى *** وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادحِ([17])
ومن الباب القِدْح، وهو السَّهْم بلا نَصلٍ ولا قُذَذ؛ وكأنَّه سمِّي بذلك يُقْدح به أو يمكنُ القَدْح به. والقِدح: الواحدُ من قِداح الميسر، وهذا على التَّشبيه ومن الباب: قُدِّح الفرسُ تقديحاً، إذا ضمِّر حتى يصير مثل القدح. ومن الباب: قَدَّحَتِ العينُ: غارت. ويقال قَدَحَتْ. وقَدَحْتُ النَّار، وقَدحتُ العين: أخرجتُ ماءَها الفاسد.
والأصل الآخر القَدِيح: ما يبقى في أسفل القِدْر فيُغرَف بجُهْد. قال:
فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها *** كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ([18])
وقَدَحْتُ القِدر: غرفتُ ما فيها. وركيٌّ قَدُوح([19]): تُغْرَف باليد. والقَدَح من الآنية من هذا، لأنّ به يُغرَف الشيء.
القاموس المحيط:
القِدْحُ، بالكسر السَّهْمُ قَبْلَ أن يُراشَ ويُنْصَلَ، ج قِداحٌ وأقْدُحٌ وأقاديحُ، وفَرَسٌ لِغَنِيٍّ، وبالتحريكِ آنيةٌ تُرْوِي الرَّجُلَيْنِ، أو اسْمٌ يَجْمَعُ الصِّغارَ والكِبارَ، ج أقْداحٌ، ومُتَّخِذُهُ قَدَّاحٌ،
وصَنْعَتُه: القِداحَةُ. وقَدَحَ فيه، كمَنَعَ: طَعَنَ، وفي القِدْحِ: خَرَقَه بسِنْخِ النَّصْلِ، وبالزَّنْدِ: رامَ الْإِيراءَ به، كاقْتَدَحَ. والمِقْدَحُ والقَدَّاحُ والمِقْداحُ: حَديدَتُهُ. والقَدَّاحُ والقَدَّاحَةُ: حَجَرُهُ. والمِقْدَحُ: المِغْرَفَةُ. والقَدْحُ والقادِحُ: أُكالٌ يَقَعُ في الشجَرِ والْأَسْنانِ، والصَّدْعُ في العُودِ. والقادِحَةُ: الدُّودَةُ.
وقُدْحَةٌ من المَرَقِ: غَرْفَةٌ منه. والقَدوحُ: الذُّبابُ، كالْأَقْدَحِ، والرَكِيُّ تُغْرَفُ باليَدِ. والقَديحُ: المَرَقُ، أو مايَبْقَى في أسْفَلِ القِدْرِ فَيُغْرَفُ بِجَهْدٍ. والتَقْديحُ: تَضْميرُ الفَرَسِ، وغُؤُورُ العَيْنِ، كالقَدْحِ. والقِدْحَةُ، بالكسر: اسْمٌ من اقْتِداحِ النار، وبالفتح: للمَرَّةِ، ومنه: " لو شاءَ اللّهُ لجَعَلَ للنَّاسِ قِدْحَةَ ظُلْمَةٍ كما جَعَلَ لهم قِدْحَةَ نُور " . والقَدَّاحُ، ككَتَّانٍ: أطْرافُ النَّبْتِ الغَضِّ، وأرْآدٌ رَخْصَةٌ من الفِصْفِصَةِ، وع في ديار تَميمٍ. واقْتَدَحَ المَرَقَ: غَرَفَه، والْأَمْرَ: دَبَّرَهُ، والاسْمُ: القِدْحَةُ، بالكسر. وذُو مُقَيْدِحانَ بنُ ألهانَ: قَيْلٌ.
تاج العروس:
قدح
القِدْحُ بالكسر : السَّهْمُ قَبْلَ أَنْ يُرَاشَ ويُنصَلَ . وقال أَبو حنيفة : القِدْح : العُودُ إِذا بَلَغَ فَشُذِّب عنه الغُصْنُ وقُطِع على مِقارِ النَّبل الذي يُراد من الطُّول والقِصَر . وقال الأَزهريّ : القِدْح قِدْحُ السَّهْمِ وقِدَاحٌ بالكسر . و قدْحُ المَيْسرِ والجمع أَقْدُحٌ وأَقْدَاحٌ وأَقَادِيحُ الأَخيرة جمْعُ الجمْعِ . قال أَبو ذُؤَيبٍ يَصِف إِبلاً :
أَمّا أُولاتُ الذُّرَى منْها فعاصِبةٌ ... تَجُول بينَ مَنَاقِيهَا الأَقَادِيحُ
والكَثير قِدَاحٌ . وفي حديثِ أَبي رافعٍ : كُنْتُ أَعمل الأَقدَاحَ أَي السِّهَامَ التي كانُوا يَستقسمون أَو الذي يُرمَى به عن القَوْس وقيل هو جَمْع قَدَحٍ وهو الذي يُؤكَل فيه . وفي حديث آخَرَ أَنّه كان يُسَوِّى الصُّفوفَ حَتّى يَدَعَهَا مثلَ القِدْحِ أَو الرَّقِيم أَي مثْل السَّهْمِ أَو سَطْرِ الكِتابة . وفي حديث أَبي هُريرَة : فشَرِبْتُ حَتّى اسْتَوَى بَطْنِي فصَارَ كالقِدْحِ أَي انتصبَ بما حَصلَ فيه منَ اللَّبَنِ وصار كالسَّهْم بعد أَن كان لَصِقَ بظَهْره من الخُلُوِّ . والقِدْح فَرسٌ لَغِنيِّ بن أَعْصُر . والقَدَحُ بالتحريك : آنيَةٌ للشُّرْب معروفَة . قال أَبو عُبيد : تُروِى الرَّجُلَين وليس لذلك وَقتٌ أَو هو اسمٌ يَجمَع الصِّغَارَ والكبَارَ منها أَقداحٌ . ومُتَّخِذُهُ قَدَّاحٌ وصَنَعْته القِدَاحةُ بالكسرِ . وقَدَحَ فيه أَي في نَسَبِهِ كَمَنَعَ إِذا طَعَنَ وهو مَجَاز . ومنه قول الجُلَيح يهجو الشَّمَّاخَ :
أَشَمّاخُ لا تَمْدَحْ بِعِرْضِك واقْتصدْ ... فأَنْتَ امرُؤٌ زَنْدَاكَ للمُتقادِحِ أَي لا حَسَبَ لك ولا نَسَبَ يَصحّ معناه فأَنْتَ مثْل زَنْدٍ من شَجَرٍ مُتقادِحٍ أَي رِخْو العِيدَانِ ضَعيفِها إِذَا حَرَّكتْه الرّيحُ حَكَّ بعضُه بعْضاً فالْتهبَ ناراً فإِذا قُدِحَ به لمنْفَعةٍ لم يُورِ شَيئاً . وقَدَحَ في عِرْضِ أَخيه يَقْدَح قَدْحاً : عابَه . وقدَحَ في القِدْح يَقْدَح وذلك إِذا خَرَقَه أَي السَّهمَ بسِنْخ النَّصْلِ وذلكَ الخَرْقُ هو المَقْدَح . وقَدَحَ بالزَّنْدِ يَقْدَحُ قَدْحاً رام الإِيراءَ به كاقتَدَحَ اقتداحاً . والمِقْدَحُ بالكسر والقَدّاح ككَتّان والمِقْدَاحُ والمِقْدَحَة كلُّه حَدِيدَتُه التي يُقْدَحُ بها و قيل : القَدّاحُ والقَدّاحة : حَجَرُه الذي يُقدَح به النّارُ وقال الأَزهريّ : القَدّاح : الحَجر الذي يُورَى منه النّار . والقَدْحُ : قَدْحُك بالزَّنْدِ وبالقَدّاح لتُورِىَ . وعن الأَصمعيّ : يقال للّذي يُضرَب فتَخْرُج منه النّارُ : قَدَّاحة . وفي مَثلٍ : سَتَأْتِيكَ بما في قَعْرِهَا المِقْدَحة أَي يَظهر لك ما أَنت عَم عنه . المِقْدَحُ والمِقْدحة المِغْرَفة . وقال جرير :
إِذا قِدْرُنَا يوماً عن النّار أُنزِلتْ ... لنَا مِقْدحٌ منها وللجار مِقْدَحُ والقَدْحُ والقادِحُ : أُكَالٌ يَقع في الشّجرِ والأَسنانِ . والقَادِحُ : العَفَن وكلاهما صِفةٌ غالبةٌ . قال الأَصمعيّ : يقال وَقَع القَادِحُ في خَشَبَةِ بَيتِه يعنِي الآكِل وقد قُدِحَ في السِّنّ والشّجرة وقُدِحاً . وقَدَحَ الدُّودُ في الأَسنانِ والشّجَرِ قَدْحاً وهو تأَكُّلٌ يَقع فيه . والقادح : الصَّدْعُ في العُودِ والسَّوادُ الّذي يَظهر في الأَسنان قال جَميل :
رَمَى اللّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذَى ... وفي الغُرِّ من أَنيابها بالقَوَادِحِ ويقال : عُودٌ قد قُدِحَ فيه إِذا وَقَعَ فيهِ القادحُ . والقادِحَة : الدُّودة الَّتي تَأْكل السِّنَّ والشَّجَرَ تقول : قد أَسرعَتْ في أَسنانه القَوادِحُ . والقُدْحَة بالضَّمّ : ما اقتُدِحَ يقال أَعطِني قُدْحَة من المَرَق أَي غرفة منه وبالفتح المرة الواحدةُ من الفعْل . ومن المجاز : هو أَطْيَشُ من القَدُوح كصبور هو الذُّباب كالأَقْدَحِ . قال الشاعر :
ولأَنتَ أَطْيشُ حين تَغْدُو سَادراً ... رَعِشَ الجَنَان من القٌدُوحِ الأَقدَحِ وكلُّ ذبابٍ أَقْدَحُ ولا تراهُ إِلاّ وكأَنّه يَقْدح بيديه كما قال عَنترةُ :
هَزِجاً يَحُكُّ ذِراعَهُ بذِراعِهِ ... قَدْحَ المُكِبِّ على الزِّنَادِ الأَجْذَمِ والقَدُوح أَيضاً : الرَّكِي تُغْرَف وفي نسخة : تُغتَرف باليَد . وفي الأَساس : بِئرٌ قَدُوحٌ : لايُؤخَذ ماؤها إِلاّ غُرْفَةً غُرْفَةً . والقَدِيحُ : المَرَق أَو ما يَبْقَى في أَسفل القِدْرِ فيُغْرَف بجَهْدٍ . وفي حديث أُمّ زرع تَقْدَحُ قِدْراً وتَنصِب أُخرَى أَي تَغرِف . يقال قَدَحَ القِدْرَ إِذا غَرَفَ ما فيها . وقَدَحَ ما في أَسفلِ القِدْر يَقْدَحه قَدْحاً فهو مَقدوحٌ وقَديِح إِذا غَرَفه بجَهْد . قال النّابغة الذُّبيانّي :
يَظَلُّ الإِماءُ يَبْتدِرْن قَدِيحَها ... كما ابتدرَتْ كَلْبٌ مِيَاهَ قُراقرِ وقبله :
بقيّة قِدْرٍ من قُدُورٍ تُوُورِثتْ لآلِ ... الجُلاَحِ كابِراً بعد كابِر ورواه أَبو عُبيد : كما ابتَدَرَتْ سَعْدٌ . وقُرَاقِرُ هو لسَعْدِ هُذَيْمٍ وليس لكَلْبٍ . ومن المجاز : التَقْدِيح : تَضْمِيرُ الفَرَسِ وقد قَدَّحَه : ضَمَّرَه . وخَيلٌ مُقَدَّحَةٌ على صيغة اسم المفعول : ضامرةٌ كَأَنَّهَا ضُمِّرَت فُعِلَ ذلك بها . والتّقديح : غُؤُورُ العَيْنِ كالقَدْح يقال قَدَحَتْ عَينُه وقَدَّحَتْ : غَرَتْ فهي مُقدِّحةٌ . وخَيلٌ مُقدِّحَة : غائرةُ العُيُون . والقِدْحَة بِالكسر : اسمٌ مشتقّ من اقتداحِ النّار بالزَّند قال اللَّيْث والقَدْحَةُ بالفَتْح للمَرَّة الوَاحِدَةِ من الفِعْلِ ومنه في الحديث لو شَاءَ اللّهُ لجَعَلَ للنّاسِ قَدْحَةَ ظُلمَةٍ كما جَعلَ لَهُم قَدْحَةَ نُورٍ . والقدّاح ككَتّانِ : نَوْرُ النَّبَاتِ قبْلَ أَن يَتَفَتَّح اسمٌ كالقَذَّاف . وقيل : هي أَطرافُ النَّبْتِ من الوَرقِ الغَضّ . وقال الأَزهريّ : القَدَّاحُ : أَرْآدٌ - جمع رِئْد وهو فَرْخُ الشجَر كما سيأْتي - رَخْصَةٌ أَي ناعِمة من الفِصْفِصة عراقِية . والواحدَة قَدّاحةٌ . والقَدّاح : في دِيَار بني تَميم . واقتدح المَرَقَ و قَدَحه : غَرَفَه بالمِقْدَحة . واقتدَح الأَمْرَ : دَبَّرَه ونَظَرَ فِيه والاسمُ القِدْحَة بالكسر قال عَمرُو بنُ العاصِ :
يا قَاتَلَ اللّهُ وَرْدَاناً وقِدْحَتَه ... أَبْدَى لَعمرُكَ ما في النَّفْسِ وَرْدَانُ وَرْدَانُ : غُلامٌ لعَمْرو بن العاص استشَاره عَمْرٌو في أَمر علّى رضي اللّه عنه وأَمْرِ معاوِيَةَ إِلى أَيِّهما يَذهَب فأَجابه وَرْدانُ بما كان في نفْسه وقال له : الآخِرةُ مع علّى والدُّنيا مع مُعاويَةَ وما أَراك تَخْتَار عَلَى الدُّنيا فقالَ عَمرٌو هذا البَيتَ ومَن رواه : وقَدْحَتَه أَراد به مَرّةً واحدةً . وقال ابن الأَثير في شَرْحه : القِدْحَة : اسمُ الضَّرْبِ بالمِقْدَحَة والقَدْحَةُ المَرّةُ . ضَرَبَهَا مَثلا لاستخراجه بالنَّظَر حقيقةَ الأَمر . وذُو مُقَيْدِحانَ ابن أَلْهَانَ : قَيْلٌ من الأَقْيَال الْحِمْيَريّةِ . ومما يستدرك عليه : من أَمثالهم اقْدَحْ بدِفْلَى في مَرْخ يُضرَب للرّجل الأَديب الأَريب قاله أَبو زَيد . قال الأَزهَريّ : وزِنَادُ الدِّفلَى والمَرْخِ كثيرةُ النّارِ لاتَصْلِد . وقَدَحَ الشَّيْءُ في صدْري أَثّرَ من ذلك . وفي حديث علّى كرَّم اللّه وَجهَه : يَقْدَح الشَّكُّ في قَلْبه بأَوّلِ عَارِضَة من شُبْهَة . وهو من ذلك . ويقال في مَثلٍ : صَدَقني وَسْمَ قِدْحِه - أَي قال الحقّ قاله أَبو زيد . ويقولون : أَبصِرْ وَسْمَ قِدْحك أَي اعْرِفْ نَفسَك وأَنشد :
ولكنْ رَهطُ أُمِّك من شُتَيمٍ ... فأَبْصرْ وَسْمَ قِدْحِكَ في القِدَاحِ ومن المجاز : قَدَحَ في سَاقِ أَخيه إِذَا غَشَّه وعَمِلَ في شَيْءٍ يكرهُه . رَوَى الأَزهريّ عن ابن الأَعرابيّ : تقول : فُلانٌ يفُتُّ في عَضُد فلانٍ ويَقْدَح في سَاقه قال : والعَضُد : أَهلُ بَيته . وساقُه : نَفْسُه . قال الزَّمَخْشَرِيّ : وهو مستعارٌ من وُقُوعِ القَوادِحِ في ساقِ الشَّجَرَة . وقُدُوحُ الرَّحْلِ : عِيدانُه لا واحدَ لها . قال بِشرُ بن أَبي خازم :
لها قَرَدٌ كجَثْوِ النّمل جَعْدٌ ... تَعَضُّ بها العَراقِي والقُدُوحُ وفي الحديث : لا تَجْعَلُني كقَدَح الرَّاكب أَي لا تُؤَخِّروني في الذِّكْر لأَنّ الراكب يُعَلِّق قَدَحَه في آخرِ رَحْلِه عند فَراغه من تَرْحالِه ويجعُله خلْفه كما قال حَسّان :
" كما نِيطَ خَلْفَ الرَّاكبِ القَدَحُ الفَرْدُ وقَدَحْتُ العَيْنَ إِذا أَخرَجْت منها الماءَ الفاسدَ . وقَدَحَ خِتَامَ الخابِيَة قَدْحاً : فَضَّهُ قال لبيد :
أَغلى السِّبَاءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتِقٍ ... أَو جَوْنةٍ قُدِحَت وفُضَّ ختِامُها
وفي المثل : هذا ماءٌ لا يَنَام قادِحُه إِذا وُصِف بالقلَّة . ومن المجاز : قادَحَه : ناظَرَه وتَقادَحَا وجَرَتْ بَيْنَهُمَا مُقادَحةٌ : مُقاذَعَةٌ من القَدْح بمعنَى الطَّعن . ومن الأَمثال : أَضِىءْ لي أَقدَحْ لك أَي كُنْ لي أَكُنْ لك . وفي المضاف للثعالبيّ : قدْحُ ابن مُقْبِلٍ يُضْرَب مَثلاً في حُسْن الأَثر . ودارة القَدّاح : موضع عن كُراع وهو من دِيارِ تميم وسيأْتى

_Türkçe çeviri henüz yok_
