# قدح — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%AD/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قدح

باب الحاء والقاف والدال معهما
ق ح د، ح ق د، ق د ح، ح د ق، د ح ق، مستعملات
قحد:
القَحَدة: ما بينَ المأْنَتَيْن من شَحْم السَّنام. ناقةٌ مِقحاد: ضَخْمةُ القَحَدة، قال:
المُطْعِمُ القَوْمِ الخِفافِ الأَزوادْ		من كُلِّ كَوماءَ شَطُوطٍ مِقحادْ
حقد:
الحِقْدُ: الاسمُ، والحَقْدُ: الفِعلُ، حَقَدَ يَحقِدُ حَقْداً، وهو إمساكُ العَداوة في القلب والتَرَبُّصُ بفُرصتها.
قدح:
القَدّاح: مُتَّحِذُ الأقداح، وصنَعْتُه القِداحة. والقدّاح: أرْادٌ رَخْصةٌ من الفِسْفِسة، والواحد قَدّاحة. وأراد بالأَرآد جمعَ رُؤد وهو نَعْمةُ الشَّباب وغَضارتُه وأوَّليَّتُه ورَوْنَقُه. والمِقْدَح: الحديدة التي يُقْدَحُ بها. والقدّاح: الحَجَر الذي تُورَى منه النّارُ، قال روبة:
والمَرْوَ ذا القَدّاحِ مَضبُوَح الفِلَقْ
والقَدْحُ: فِعلُ القادِحِ بالزَّنْد وبالقدّاح ليُوري. والقَدْح: أُكّالٌ يَقَع في الشَّجَر وفي الأسنان. والقادِحةُ: الدُودة التي تأكُلُ الشَجَرَة والسِنَّ، قال اَلطِرِمّاح:
بَريٌء من العَيْبِ والقادِحهْ
وقال جميل:
رَمَى اللهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذَى		وفي الغُرِّ من أنيابِها بالقَوادِحِ

القِدْحة: اسم مُششتَقٌّ من الاقتداح بالزَّنْد. وفي الحديث: لو شاءَ اللهُ لجَعَلَ للنّاس قِدْحة ظُلْمةٍ كما جَعَلَ لهم قِدْحَة نورٍ. والإنسانُ يقتَدِحُ الأمرَ إذا نَظَرَ فيه ودَبَّر، قال عمرو بن العاص:
يا قاتَلَ اللهُ وَرْدانـاً وقِـدحـتَـه		أبدى لعمرُكَ ما في النفس وَردانُ
والقَديحُ: ما يَبْقَى في أسفل القِدْر فيُعْرَف بجَهْد، قال النابغة:
يَظَلُّ الإِماءُ يَبْتَدِرْنَ قَديحَهـا		كما ابتدَرَتْ كلبٌ مياهَ قراقِر
والمِقْدَحة: المِغرفة. والقِدْح: السَّهْمُ قبل أن يُراش ويُنصَل، وجمعُه قِداح.
حدق:
حَدَقَةُ العَيْن في الظاهر هي سواد العَيْن، وفي الباطن خَرَزَتُها، وتَجْمَع على حَدَق وحِداق أيضاً، قال أبو ذؤيب:
فالعَيْنُ بعدَهُمُ كأنَّ حِداقَها سُمِلَتْ		بشَوْكٍ فهـي عُـورٌ تـدْمَـعُ
والحديقةُ: أرضٌ ذاتُ شَجَر مُثْمِر، والجميع: الحَدائق. والحديقة من الرياض: ما أَحدَقَ بها حاجِزٌ أو أرضٌ مُرتفعة، قال عنترة:
فَتَرْكنَ كلَّ حَديقةٍ كالدِرْهَم
يعني في بَياضه واستدارته. والتَحديقُ: شدَّة النَظَر. وكُلُّ بشيءٍ استدارَ بشيءٍ فقد أَحدَقَ به.
دحق:
الدَّحْقُ: أن تقصُرَ يَدُ الرجُل وتناولُه عن الشَّيء، تقول: دَحَقْتُ يدَه عنه. وتقول: أدحَقَه الله: أي باعَدَه عن كلِّ خيَر. ورجل دَحيق مُدْحَق: مُنَحًّى عن الناس والخير، قال يصف العَيْرَ المغلُوب:
والدحيقَ العاملا
يَعني الذي قد أُخرجَ عن الحميرز تقول: دَحَقَتِ الرَّحِمُ: إذا رَمَتْ بالماء ولم تقبَلْه، قال النابغة:
لم يُحرمَوا حُسنَ الغذاء وأُمُّهُمْ		دَحَقَتْ عليك بناتقٍ مِذكـارِ
يَعني بامرأةٍ ناتقٍ مِذكارٍ. وقولُه: دَحَقَتْ عليك: فَضَلَتْ عليك بأولادٍ، أي على الذي يُفاخره.

### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الدال** onlarla beraber

**ق ح د**، **ح ق د**، **ق د ح**، **ح د ق**، **د ح ق**، kullanılanlar

**قحد**:
**القَحَدة**: hörgücün yağından iki **مأْنَة** arasındaki şey. **مِقحاد** bir dişi deve: **القَحَدة**’si iri olan. Dedi ki:
Hafif azıklı kavmi doyuran,
Her bir **كَوماء**’dan, uzun boyunlu, **مِقحاد**.

**حقد**:
**الحِقْدُ**: isimdir; **الحَقْدُ**: fiildir. **حَقَدَ** **يَحقِدُ** **حَقْداً**: o, kalpte düşmanlığı tutmak ve onun fırsatını kollamaktır.

**قدح**:
**القَدّاح**: **الأقداح**’ı yapan; onun sanatı **القِداحة**’dır. Ve **القدّاح**: **الفِسْفِسة**’den ucuz **أرْاد**’dır; teki **قَدّاحة**. Ve **الأَرآد** ile, **رُؤد**’un çoğulunu kastetti; o, gençliğin yumuşaklığı, tazeliği, ilkliği ve parlaklığıdır. Ve **المِقْدَح**: kendisiyle **يُقْدَحُ** edilen demirdir. Ve **القدّاح**: ondan ateş çıkarılan taştır; Rوبة dedi ki:
Ve **المَرْوَ** ki **القَدّاح** sahibidir, yarılmış parçalı.

Ve **القَدْحُ**: **القادِح**’in **الزَّنْد** ile ve **القدّاح** ile ateş çıkarmak için yaptığı fiildir. Ve **القَدْح**: ağaçta ve dişlerde düşen bir yiyicidir. Ve **القادِحةُ**: ağacı ve dişi yiyen kurtçuktur; **اَلطِرِمّاح** dedi ki:
Ayıptan ve **القادِحهْ**’den beri.

Ve Cemil dedi ki:
Allah, **بُثَيْنَة**’nin iki gözüne **القَذَى** ile,
Ve onun azı dişlerinin beyazlarında **القَوادِحِ** ile attı.

**القِدْحة**: **الزَّنْد** ile **الاقتداح**’tan türemiş bir isimdir. Ve hadiste: Allah dileseydi, insanlar için bir **قِدْحة** karanlık yapardı; onlar için bir **قِدْحَة** nur yaptığı gibi. Ve insan, bir işi **يقتَدِحُ** eder: onda baktığı ve tedbir aldığı zaman. Amr b. el-Âs dedi ki:
Allah **وَرْدانـاً**’ı ve onun **قِـدحـتَـه**’sini öldürsün;
Ömrüne yemin olsun, **وَردانُ** nefiste olanı açığa çıkardı.

Ve **القَديحُ**: tencerenin dibinde kalan şeydir; güçlükle bilinir. Nâbiga dedi ki:
Cariyeler onun **قَديحَهـا**’sına koşuşup yarışırlar,
**كلب**’in **قراقِر** sularına koşuşup yarıştığı gibi.

Ve **المِقْدَحة**: kepçedir. Ve **القِدْح**: tüylendirilmeden ve temrenlenmeden önce oktur; onun çoğulu **قِداح**’tır.

**حدق**:
**حَدَقَةُ العَيْن** dışta gözün siyahlığıdır; içte ise onun boncuğudur. Ve **حَدَق** ve **حِداق** olarak da toplanır. Ebû Züeyb dedi ki:
Göz, onlardan sonra sanki onun **حِداقَها**’sı sürmelenmiş,
Dikenle; o hâlde o, kördür, yaşarır.

Ve **الحديقةُ**: meyveli ağaç sahibi bir arazidir; hepsi: **الحَدائق**. Ve bahçelerden **الحديقة**: etrafını bir engelin kuşattığı yahut yüksek bir arazinin (kuşattığı) şeydir. Antara dedi ki:
Her bir **حَديقة**’yi dirhem gibi bıraktılar.

Yani onun beyazlığında ve yuvarlaklığında. Ve **التَحديقُ**: bakışın şiddetidir. Ve her kim bir şeyle bir şeyin etrafında yuvarlaklaşırsa, muhakkak ona **أَحدَقَ** etmiştir.

**دحق**:
**الدَّحْقُ**: erkeğin elinin ve uzanışının şeyden kısa kalmasıdır. Dersin ki: Onun elini ondan **دَحَقْتُ**. Ve dersin ki: Allah onu **أدحَقَه**: yani onu her hayırdan uzaklaştırdı. Ve **دَحيق مُدْحَق** bir adam: insanlardan ve hayırdan uzaklaştırılmıştır. Mağlup yaban eşeğini vasfederken dedi ki:
Ve **الدحيقَ** çalışanı.

Yani eşeklerden çıkarılmış olanı. Dersin ki: Rahim **دَحَقَتِ**: suyu attığı ve onu kabul etmediği zaman. Nâbiga dedi ki:
Güzel gıdadan mahrum edilmediler; hâlbuki anneleri,
Sana **دَحَقَتْ**; doğurgan, erkek doğuran ile.

Yani doğurgan, erkek doğuran bir kadın ile. Ve onun sözü: **دَحَقَتْ عليك**: sana evlatlarla üstün geldi; yani onunla övündüğü kimseye karşı.
