# قدح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قدح

القدح، بالكسر: السهم قبل أن يراش وينصل. وقال أبو حنيفة: القدح: العود إذا بلغ فشذب عنه الغصن وقطع على مقار النبل الذي يراد من الطول والقصر. وقال الأزهري: القدح قدح السهم وقداح، بالكسر. و قدح الميسر، والجمع أقدح وأقداح وأقاديح، الأخيرة جمع الجمع. قال أبو ذؤيب يصف إبلا:
  أما أولات الذرى منها فعاصبة                      تجول بين مناقيهـا الأقـاديح

  والكثير قداح. وفي حديث أبي رافع: كنت أعمل الأقداح أي السهام التي كانوا يستقسمون أو الذي يرمى به عن القوس، وقيل هو جمع قدح وهو الذي يؤكل فيه. وفي حديث آخر أنه كان يسوى الصفوف حتى يدعها مثل القدح أو الرقيم أي مثل السهم أو سطر الكتابة. وفي حديث أبي هريرة: فشربت حتى استوى بطني فصار كالقدح، أي انتصب بما حصل فيه من اللبن وصار كالسهم بعد أن كان لصق بظهره من الخلو. والقدح فرس لغني بن أعصر. والقدح، بالتحريك: آنية للشرب معروفة. قال أبو عبيد: تروى الرجلين وليس لذلك وقت، أو هو اسم يجمع الصغار والكبار منها، أقداح. ومتخذه قداح، وصنعته القداحة، بالكسر. وقدح فيه، أي في نسبه كمنع، إذا طعن، وهو مجاز. ومنه قول الجليح يهجو الشماخ:
  أشماخ لا تمدح بعرضك واقتصد                      فأنت امرؤ زنداك للمتـقـادح أي لا حسب لك ولا نسب يصح معناه، فأنت مثل زند من شجر متقادح، أي رخو العيدان ضعيفها إذا حركته الريح حك بعضه بعضا فالتهب نارا، فإذا قدح به لمنفعة لم يور شيئا. وقدح في عرض أخيه يقدح قدحا: عابه. وقدح في القدح يقدح، وذلك إذا خرقه، أي السهم بسنخ النصل، وذلك الخرق هو المقدح. وقدح بالزند يقدح قدحا رام الإيراء به، كاقتدح اقتداحا. والمقدح، بالكسر، والقداح ككتان، والمقداح، والمقدحة، كله حديدته التي يقدح بها، و قيل: القداح والقداحة: حجره الذي يقدح به النار، وقال الأزهري: القداح: الحجر الذي يورى منه النار. والقدح: قدحك بالزند وبالقداح لتورى. وعن الأصمعي: يقال للذي يضرب فتخرج منه النار: قداحة. وفي مثل: ستأتيك بما في قعرها المقدحة، أي يظهر لك ما أنت عم عنه. المقدح والمقدحة المغرفة. وقال جرير:
  إذا قدرنا يوما عن النار أنزلت                      لنا مقدح منها وللجار مقدح والقدح والقادح: أكال يقع في الشجر والأسنان. والقادح: العفن، وكلاهما صفة غالبة. قال الأصمعي: يقال وقع القادح في خشبة بيته، يعني الآكل، وقد قدح في السن والشجرة وقدحا. وقدح الدود في الأسنان والشجر قدحا، وهو تأكل يقع فيه. والقادح: الصدع في العود، والسواد الذي يظهر في الأسنان، قال جميل:
  رمى الله في عيني بثينة بالقذى                      وفي الغر من أنيابها بالقوادح ويقال: عود قد قدح فيه، إذا وقع فيه القادح. والقادحة: الدودة التي تأكل السن والشجر، تقول: قد أسرعت في أسنانه القوادح. والقدحة، بالضم: ما اقتدح، يقال، أعطني قدحة من المرق، أي غرفة منه وبالفتح المرة الواحدة من الفعل. ومن المجاز: هو أطيش من القدوح، كصبور، هو الذباب، كالأقدح. قال الشاعر:
  ولأنت أطيش حين تغدو سـادرا                      رعش الجنان من القدوح الأقدح وكل ذباب أقدح، ولا تراه إلا وكأنه يقدح بيديه، كما قال عنترة:
  هزجا يحك ذراعه بـذراعـه                      قدح المكب على الزناد الأجذم والقدوح أيضا: الركي تغرف وفي نسخة: تغترف باليد. وفي الأساس: بئر قدوح: لايؤخذ ماؤها إلا غرفة غرفة. والقديح: المرق، أو ما يبقى في أسفل القدر فيغرف بجهد. وفي حديث أم زرع تقدح قدرا وتنصب أخرى أي تغرف. يقال قدح القدر إذا غرف ما فيها. وقدح ما في أسفل القدر يقدحه قدحا فهو مقدوح وقديح، إذا غرفه بجهد. قال النابغة الذبياني:

  يظل الإماء يبتدرن قديحهـا                      كما ابتدرت كلب مياه قراقر وقبله:
  بقية قدر من قدور توورثت لآل                      الجلاح كابرا بـعـد كـابـر ورواه أبو عبيد: كما ابتدرت سعد. وقراقر هو لسعد هذيم وليس لكلب. ومن المجاز: التقديح: تضمير الفرس، وقد قدحه: ضمره. وخيل مقدحة على صيغة اسم المفعول: ضامرة كأنها ضمرت، فعل ذلك بها. والتقديح: غؤور العين، كالقدح، يقال قدحت عينه وقدحت: غرت، فهي مقدحة. وخيل مقدحة: غائرة العيون. والقدحة، بالكسر: اسم مشتق من اقتداح النار بالزند، قال الليث، والقدحة بالفتح للمرة الواحدة من الفعل، ومنه في الحديث لو شاء الله لجعل للناس قدحة ظلمة كما جعل لهم قدحة نور. والقداح، ككتان: نور النبات قبل أن يتفتح ، اسم كالقذاف. وقيل: هي أطراف النبت من الورق الغض. وقال الأزهري: القداح: أرآد - جمع رئد، وهو فرخ الشجر، كما سيأتي - رخصة، أي ناعمة، من الفصفصة، عراقية. والواحدة قداحة. والقداح: في ديار بني تميم. واقتدح المرق و قدحه: غرفه بالمقدحة. واقتدح الأمر: دبره ونظر فيه، والاسم القدحة، بالكسر، قال عمرو بن العاص:
  يا قاتل الله وردانـا وقـدحـتـه                      أبدى لعمرك ما في النفس وردان وردان: غلام لعمرو بن العاص، استشاره عمرو في أمر على رضي الله عنه وأمر معاوية إلى أيهما يذهب، فأجابه وردان بما كان في نفسه، وقال له: الآخرة مع على والدنيا مع معاوية، وما أراك تختار على الدنيا، فقال عمرو هذا البيت، ومن رواه: وقدحته، أراد به مرة واحدة. وقال ابن الأثير في شرحه: القدحة: اسم الضرب بالمقدحة، والقدحة المرة. ضربها مثلا لاستخراجه بالنظر حقيقة الأمر. وذو مقيدحان ابن ألهان: قيل من الأقيال الحميرية. ومما يستدرك عليه: من أمثالهم اقدح بدفلى في مرخ يضرب للرجل الأديب الأريب، قاله أبو زيد. قال الأزهري: وزناد الدفلى والمرخ كثيرة النار لاتصلد. وقدح الشيء في صدري أثر، من ذلك. وفي حديث على كرم الله وجهه: يقدح الشك في قلبه بأول عارضة من شبهة. وهو من ذلك. ويقال في مثل: صدقني وسم قدحه - أي قال الحق، قاله أبو زيد. ويقولون: أبصر وسم قدحك، أي اعرف نفسك، وأنشد:
  ولكن رهط أمك من شـتـيم                      فأبصر وسم قدحك في القداح ومن المجاز: قدح في ساق أخيه، إذا غشه وعمل في شيء يكرهه. روى الأزهري عن ابن الأعرابي: تقول: فلان يفت في عضد فلان ويقدح في ساقه، قال: والعضد: أهل بيته. وساقه: نفسه. قال الزمخشري: وهو مستعار من وقوع القوادح في ساق الشجرة. وقدوح الرحل: عيدانه، لا واحد لها. قال بشر بن أبي خازم:
  لها قرد كجثو النمل جـعـد                      تعض بها العراقي والقدوح وفي الحديث: لا تجعلني كقدح الراكب أي لا تؤخروني في الذكر، لأن الراكب يعلق قدحه في آخر رحله عند فراغه من ترحاله ويجعله خلفه، كما قال حسان:
  كما نيط خلف الراكب القدح الفرد وقدحت العين، إذا أخرجت منها الماء الفاسد. وقدح ختام الخابية قدحا: فضه، قال لبيد:
  أغلى السباء بكل أدكن عاتـق                      أو جونة قدحت وفض ختامها

  وفي المثل: هذا ماء لا ينام قادحه إذا وصف بالقلة. ومن المجاز: قادحه: ناظره، وتقادحا، وجرت بينهما مقادحة: مقاذعة، من القدح بمعنى الطعن. ومن الأمثال: أضىء لي أقدح لك، أي كن لي أكن لك. وفي المضاف للثعالبي: قدح ابن مقبل يضرب مثلا في حسن الأثر. ودارة القداح: موضع، عن كراع، وهو من ديار تميم، وسيأتى.

### Türkçe

**القدح**، kesre ile: tüy takılıp demir ucu takılmadan önceki ok. Ebû Hanîfe dedi: **القدح**: dal budanıp ondan sürgün yontulunca ve uzunluk-kısalık bakımından istenen ok ölçüsüne göre kesilince (olan) çubuk. Ezherî dedi: **القدح** okunun **قدح**’ıdır; kesre ile **قداح**. Ve **قدح الميسر**; cem‘i **أقدح** ve **أقداح** ve **أقاديح**; sonuncusu cem‘in cem‘idir. Ebû Züeyb, develeri vasfederek dedi:
  Onlardan yüksek tepeli olanlar ise bir bağlayıcıdır                      boyunlarının oyukları arasında **الأقـاديح** dolaşır

  Ve çoğu **قداح**. Ebû Râfi‘ hadîsinde: **الأقداح** yapardım; yani onların kura çektikleri oklar yahut yaydan atılan şey; denildi ki: o, **قدح**’ın cem‘idir; o da içinde yenilen şeydir. Başka bir hadîste: safları düzeltirdi; ta ki onları **القدح** yahut **الرقيم** gibi bırakırdı; yani ok gibi yahut yazı satırı gibi. Ebû Hureyre hadîsinde: içtim, ta ki karnım düzleşti; sonra **القدح** gibi oldu; yani içinde bulunan sütten dolayı dikeldi ve boşluktan ötürü sırtına yapışık iken ok gibi oldu. Ve **القدح**: Ganî b. A‘sar’ın bir atıdır. Ve **القدح** hareke ile: içmek için bilinen bir kap. Ebû Ubeyd dedi: iki adamı sular; bunun için bir vakit yoktur; yahut o, onun küçüklerini ve büyüklerini bir araya toplayan bir isimdir: **أقداح**. Onu yapan: **قداح**; sanatı: kesre ile **القداحة**. Ve onda **قدح** etti; yani nesebinde, **كمنع** gibi; ta‘n edince; bu mecazdır. Ondan, Cüleyh’in Şemmâh’ı hicvederek sözü:
  Ey Şemmâh, ırzınla övünme ve ölçülü ol                      çünkü sen, iki çakma taşı olan bir **زند**’sin, **للمتـقـادح** için
yani senin ne hasebin vardır ne de manası sahih bir nesebin; sen, **متقادح** ağaçtan bir **زند** gibisin; yani dalları gevşek, zayıf; rüzgâr onu hareket ettirince bir kısmı bir kısmını sürter de ateşlenir; fakat fayda için onunla **قدح** edilince hiçbir şey çıkarmaz. Ve kardeşinin ırzında **قدح** etti, **يقدح قدحا**: onu ayıpladı. Ve **القدح**’ta **قدح** eder, **يقدح**; bu, onu deldiği zamandır; yani oku, temrenin köküyle; o delik **المقدح**’tır. Ve **الزند** ile **قدح** eder, **يقدح قدحا**: onunla ateş çıkarmayı kasteder; **اقتدح اقتداحا** gibi. Ve **المقدح** kesre ile, ve **القداح** **كتان** gibi, ve **المقداح**, ve **المقدحة**: hepsi, onunla ateş çıkarılan demiridir; denildi ki: **القداح** ve **القداحة**: onunla ateş çıkarılan taşıdır. Ezherî dedi: **القداح**: ondan ateş çıkarılan taştır. Ve **القدح**: ateş çıkarmak için **الزند** ile ve **القداح** ile senin çakmandır. Asma‘î’den: ateş çıkacak şekilde vuran kimseye **قداحة** denir. Bir meselde: “Sana, dibinde olanı **المقدحة** getirecektir”; yani senin ondan gafil olduğun şeyi sana ortaya çıkarır. **المقدح** ve **المقدحة**: kepçe. Cerîr dedi:
  Bir gün ateşten (bir şeyi) indirdiğimizde                      bize ondan bir **مقدح**, komşuya da bir **مقدح** (iner)
Ve **القدح** ve **القادح**: ağaçta ve dişlerde bulunan bir yiyici (kurt). Ve **القادح**: çürüme; ikisi de galip sıfattır. Asma‘î dedi: “Evinin tahtasına **القادح** düştü” denir; yani yiyici; ve dişte ve ağaçta **قدح** etti, **قدحا**. Ve kurt, dişlerde ve ağaçta **قدحا** eder; o, onda meydana gelen bir yenmedir. Ve **القادح**: çubuktaki çatlak; ve dişlerde görünen karalık. Cemîl dedi:
  Allah, Büseyne’nin gözüne çöp atsın                      ve onun azı dişlerinin parlaklarında **بالقوادح** (bulunsun)
Ve “onda **قدح** olmuş bir çubuk” denir; yani onda **القادح** vuku bulmuşsa. Ve **القادحة**: dişi ve ağacı yiyen kurtçuk; “dişlerinde **القوادح** çabuklaştı” dersin. Ve **القدحة** damme ile: **اقتدح** olunan şey; “bana et suyundan bir **قدحة** ver” denir; yani ondan bir kepçe; fetih ile ise fiilden bir defalık (yapma). Mecazdan: o, **القدوح**’dan daha hoppa; **صبور** gibi; o, sinektir; **الأقدح** gibi. Şair dedi:
  Sen, sabahleyin şaşkın dolaşırken daha hoppa olursun                      **القدوح الأقدح**’tan, yüreği titrek
Her sinek **أقدح**’tır; onu ancak sanki iki eliyle **يقدح** ediyormuş gibi görürsün; Antara’nın dediği gibi:
  Hezec (yürüyüşle), kolunu koluna sürter                      kesik (eli) olanın çakmak taşına kapanıp **قدح** etmesi gibi
Ve **القدوح** ayrıca: el ile kepçeleyip (su) almak; bir nüshada: el ile almak. **الأساس**’ta: **بئر قدوح**: suyu ancak kepçe kepçe alınan kuyu. Ve **القديح**: et suyu; yahut tencerenin dibinde kalıp güçlükle kepçelenen şey. Ümmü Zer‘ hadîsinde: bir tencereyi **تقدح** eder ve bir başkasını diker; yani kepçeler. “Tencereyi **قدح** etti” denir; yani içindekini kepçeledi. Ve tencerenin dibindekini **قدح** eder, **يقدحه قدحا**; o da **مقدوح** ve **قديح** olur; eğer onu güçlükle kepçelerse. Nâbiga ez-Zübyânî dedi:

  Cariyeler onun **قديح**’ını kapışarak yarışırlar                      tıpkı Kelp’in, **قراقر** sularını kapışarak yarışması gibi
Ondan önce:
  **آل الجلاح**’a, büyükten sonra büyük olarak miras kalan tencerelerden bir tencerenin kalıntısı
Ebû Ubeyd onu şöyle rivayet etti: “Sanki Sa‘d kapıştı.” Ve **قراقر**, Sa‘d Hüzeym’indir; Kelp’in değildir. Mecazdan: **التقديح**: atı zayıflatıp inceltmek; ve onu **قدح** etti: onu zayıflattı. **خيل مقدحة** mef‘ûl ismi sigası üzere: zayıf; sanki zayıflamış; ona bunu yaptı. Ve **التقديح**: gözün çukur olması; **كالقدح**; “gözü **قدحت** etti ve **قدحت**” denir: çukurlaştı; o da **مقدحة**’dır. Ve **خيل مقدحة**: gözleri çukur. Ve **القدحة** kesre ile: **الزند** ile ateş çıkarma olan **اقتداح**’tan türemiş bir isim. Leys dedi: fetih ile **القدحة**, fiilden bir defalık içindir; ve ondan hadîste: “Allah dileseydi, insanlara bir **قدحة** karanlık kılardı; onlara bir **قدحة** nur kıldığı gibi.” Ve **القداح** **كتان** gibi: bitkinin açılmadan önceki nuru; **كالقذاف** gibi bir isim. Denildi ki: o, taze yapraktan bitkinin uçlarıdır. Ezherî dedi: **القداح**: **أرآد** — **رئد**’in cem‘i; o da ağacın yavrusudur, ileride geleceği üzere — **رخصة**; yani yumuşak; yoncadan; Irakî. Tekili **قداحة**. Ve **القداح**: Benî Temîm diyarlarında. Ve et suyunu **اقتدح** etti ve onu **قدح** etti: **المقدحة** ile kepçeledi. Ve işi **اقتدح** etti: onu tedbir etti ve onda baktı; isim, kesre ile **القدحة**. Amr b. Âs dedi:
  Allah, Verdân’ımızı ve onun **قدح**’ını kahretsin                      yemin olsun, Verdân içte olanı ortaya koydu
Verdân: Amr b. Âs’ın bir kölesidir; Amr, Ali (radıyallahu anh) işi ile Muâviye işi hakkında ona danıştı; hangisine gideceğini; Verdân ona kendi nefsinde olanı cevapladı ve ona dedi: “Âhiret Ali ile, dünya Muâviye ile; seni de dünyayı âhirete tercih eder görmüyorum.” Bunun üzerine Amr bu beyti söyledi. “Ve onun **قدح**’ını” diye rivayet eden, onunla bir defayı kastetti. İbnü’l-Esîr şerhinde dedi: **القدحة**: **المقدحة** ile vurmanın ismidir; **القدحة** ise bir defadır. Onu, işin hakikatini nazarla çıkarmaya bir misal yaptı. Ve **ذو مقيدحان** İbn Eلهان: denildi ki Himyerî **الأقيال**’dendir. Ve ona ek olarak: onların mesellerinden “**اقدح بدفلى في مرخ**”; edîb, zeki adam için darb-ı meseldir; Ebû Zeyd söyledi. Ezherî dedi: **الدفلى** ve **المرخ**’un çakmak taşı çok ateşlidir; sertleşmez. Ve “şey, göğsümde bir iz **قدح** etti”; bundan (kısımdandır). Ali (kerremallahu vecheh) hadîsinde: “Şüphe, kalbinde, şüpheden ilk bir arıza ile **يقدح** eder.” Bu da bundandır. Ve bir meselde denir: “Bana, **وسم قدحه**’ni doğruladı”; yani doğru söyledi; Ebû Zeyd söyledi. Ve derler: “Gör, **وسم قدحك**”; yani kendini bil. Ve şu beyit okunmuştur:
  Fakat annenin topluluğu Şetîm’dendir                      öyleyse gör, **القداح** içinde **وسم قدحك**’ni
Mecazdan: kardeşinin baldırında **قدح** etti; eğer onu aldattı ve onun hoşlanmadığı bir şeyde iş gördüyse. Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: “Falan, falanın pazusunu kırar ve baldırında **يقدح** eder” dersin. Dedi: **العضد**: onun ev halkıdır. **ساقه**: kendisidir. Zemahşerî dedi: bu, **القوادح**’ın ağacın baldırına düşmesinden ödünç alınmıştır. **قدوح الرحل**: semerin çubuklarıdır; onun tekili yoktur. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
  Onun, karınca çömelmesi gibi kıvırcık bir **قرد**’ü vardır                      onunla **العراقي** ve **القدوح**’u ısırır
Hadîste: “Beni, binek sahibinin **قدح**’ı gibi yapma”; yani beni anmada geri bırakma; çünkü binek sahibi, yolculuğunu bitirince **قدح**’ını semerinin sonunda asar ve onu arkasına koyar; Hassân’ın dediği gibi:
  Binek sahibinin arkasına asılan tek **القدح** gibi
Ve göz **قدحت** etti; eğer ondan bozuk su çıkarıldıysa. Ve küpün ağzının mührünü **قدح** etti, **قدحا**: onu açtı. Lebîd dedi:
  Her koyu renkli, olgun (şarap) ile **السباء**’yı pahalılaştırdı                      yahut mührü **قدحت** edilmiş ve mührü açılmış bir küp ile

Ve meselde: “Bu, azlık ile vasfedildiğinde **قادحه** uyumayan bir sudur.” Ve mecazdan: **قادحه**: onun gözü; ve **تقادحا**; ve ikisi arasında bir **مقادحة** cereyan etti: **مقاذعة**; **القدح**tan, “ta’n etmek” mânâsında. Ve mesellerden: “Bana aydınlat, sana **أقدح** ederim”; yani “benim için ol, senin için olayım.” Ve ثعالبي’nin “muzâf”ında: İbn Mukbil’in **قدح**ı, güzel eser hususunda mesel olarak darb olunur. Ve **دارة القداح**: bir yer; كراع’dan; ve o, Temîm’in diyarındandır; ve gelecektir.
