# قدد (ق-د-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sırım demektir

- Harfler: ق - د - د
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 3 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [قُدَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%82%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D9%91.md) | فُعِلَ | Yırtıldı | 3 | 3 | [12:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/ayet/12:26.md) |
| [قِدَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%82%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَلًا | Dilim dilim olanlar | 1 | 1 | [72:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/ayet/72:11.md) |
| [وَقَدَّتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%92.md) | وَفَعَلَتْ | Ve yırttı | 1 | 1 | [12:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/ayet/12:25.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (37 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5.md) — 4 ortak ayet · G² 54 · Gömlek demektir
2. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
3. [لفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bulduk
4. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hilal yeni ay demektir
5. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
6. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
7. [سود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kararan
8. [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Patika yol demektir
9. [سجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
10. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların yanı
11. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
12. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bab kapı demektir
13. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tuzak demektir
14. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yarış meydanı demektir
15. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Kevn, tepe demektir
16. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
17. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
18. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
19. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Petekteki baldır
20. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Büyük
21. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
22. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
23. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
24. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
25. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
26. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
27. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قدد |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Müzâaf |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B7.md), [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md), [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi boylamasına kesip yarmak ve deriden ince şerit veya sırım çıkarmak |
| Çekirdek Özet 2 | Bir bütünün boydan boya yırtılarak ikiye ayrılması veya topluluğun fırkalara bölünmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Birliğin doğrusal yarılma ile parçalanması ve ayrışma yönünün delil teşkil etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü enine kesme veya gelişigüzel koparma sanıp boylamasına yırtılmanın taşıdığı yön ve delil değerini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قد | Sınır koyma, kesme, ölçme ve öne geçme yönünde müdahale hareketi; [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md), [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md), [قدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3.md), [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md), [قدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%88.md) köklerinde de ayrıştırma, takdir etme veya öne yönelme ortaktır | د | Katmerlenen harf, kesme hareketini doğrusal bir hat boyunca süreklilik arz eden boylamasına bir yarmaya ve şeritler çıkarmaya dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Odaklanmış bir hatta yönelme ve keskin sınır belirleme hamlesi |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir engeli aralama, geçiş yolu açma ve iki yana ayrılma |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Aralanma ve açılma hareketinin hat boyunca kesintisiz devam etmesi |
| قدد | Bir sınır boyunca kapı gibi açılarak ilerleme | Maddenin doğrusal bir hat boyunca yarılarak birbirinden ayrılması ve şerit haline gelmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ham derinin tabaklanmadan boylamasına kesilerek sırım haline getirilmesi; etin veya kumaşın boydan boya yarılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme beytinde göğüslerin boydan boya yarılacak hale gelmesini tasvir eder: تكادُ تَنْقَدُّ مِنهُنَّ الحَيازيمُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'nin kılıç darbesini anlatan erken rivayette boyuna ve enine kesiş ayrımı şöyle aktarılır: كَانَ إِذَا اعْتَلَى قَدَّ وَإِذَا اعْتَرَضَ قَطَّ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde قدد kökü, kesme, delme, yarma ve oyma eylemlerini ifade eden ilksel bir ses-anlam tabakasına dayanır. İbranicede baş eğme anlamı öne çıksa da, Süryanice ve genel Doğu ve Batı Sami katmanında oyma, yararak ayırma ve delme fonksiyonu taşıyan köklerle anlamsal bir süreklilik mevcuttur. Arapçada bu kök, enine kesmeyi belirten kardeş köklerin karşısında çok belirgin biçimde "boylamasına kesme, boyuna yırtma ve sırım çıkarma" şeklinde uzmanlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisānü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قد ikili çekirdeğinden türeme | Boyuna kesme, sırım yapma ve fırkalara ayrılma anlamını korumuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice qdd biçimleri | Kesme, yarma, oyma ve ayırma semantik alanında ortaklık gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve ayırma kökleri | İnce uzun şeritler halinde ayırma hareketini ifade eden ses yansımaları | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisānü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قدد | Anlamlı | Boylamasına kesmek, sırım yapmak | Bir bütünün boydan boya yarılarak şeritler halinde ayrılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دقد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [ددق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AF%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Şeddeli harfin kök başında yer almaması kuralı; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قدد | Merkez | Boyuna yarma ve ayırma | Bir şeyi boylamasına, doğrusal bir hat boyunca kesip yırtmak | Bütünlüğü boyuna şeritlere ayırma |
| [قطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B7.md) | Komşu | Enine kesme | Bir nesneyi enlemesine, uçtan veya aradan kesip koparmak | Boyuna değil yatay kesiş |
| [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) | Komşu | Yarma ve çatlatma | Bir yapıda çatlak oluşturup iki parçaya ayırmak | Yarık açma; boyuna şerit çıkarma şartı yoktur |
| [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Patlatarak ikiye bölme | İçten gelen bir tazyikle kabuğu veya engeli yarıp açmak | Doğum, tohumun yarılması veya sabahın ağarması |
| [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) | Zıt | Birleştirme ve bitiştirme | Ayrılmış parçaları birbirine bağlayıp bütün kılmak | Kopukluğu ortadan kaldırma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قدد | Boyuna yarmak, sırım yapmak | Deri veya kumaşı boydan boya şeritler halinde kesme | Kesin |
| Latince | findere, scindere | Boyuna yarmak, ayırmak | Yarılma eylemini karşılar; sırım veya deri şeridi nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to slit, to rip lengthwise, shred | Boylamasına yırtmak, şerit | Doğrusal yırtılmayı ve dilim dilim ayrılmayı tam karşılar | Kesin |
| Almanca | längs spalten, schlitzen | Boyuna yarmak, yırtmak | Bir nesnenin doğrusal hat boyunca yarılmasını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | fendre longitudinalement, déchiqueter | Boylamasına yarmak | Bütünün boylamasına şeritlere ayrılmasını aktarır | Güçlü |

Kaynak: Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Fiil formu (قَدَّتْ, قُدَّ) | Giysinin boydan boya yırtılması | Hz. Yûsuf'un gömleğinin arkadan boylamasına yırtılması ve bu yırtığın masumiyet karinesi olması bağlamı (Yûsuf [12:25](https://lisan.digital/tr/ayet/12:25.md), [12:26](https://lisan.digital/tr/ayet/12:26.md), [12:27](https://lisan.digital/tr/ayet/12:27.md), [12:28](https://lisan.digital/tr/ayet/12:28.md)) |
| Çoğul isim formu (قِدَدًا) | Ayrışmış fırkalar, farklı yollar | Toplulukların tek bir gövdeden ayrılarak farklı hevalar ve hizipler halinde bölünmesi bağlamı (Cin [72:11](https://lisan.digital/tr/ayet/72:11.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fırkalaşma ve mezhepler | Cinlerin farklı yollara ayrılmasını anlatan ayet üzerinden ümmetin hevalara bölünmesi tartışması | Birlik halinden kopup parçalanma |
| Fıkıh | Karinelerle hüküm verme | Gömleğin arkadan yırtılmasının kesin bir masumiyet karinesi sayılıp sayılmayacağı | Maddi yırtılma yönünün delil değeri |
| Tefsir | Karinenin niteliği ve kıssa tahlili | Gömleğin önden veya arkadan yırtılmasının fiziki dinamiği ve şahitlik mantığı | Yırtılma yönünün olayı aydınlatması |
| Hadis | Fiziksel hareket ve harp sanatı | Hz. Ali'nin vuruş tarzını tasvir eden boyuna ve enine kesiş ayrımı | Darbenin yönü ve tesiri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç birliği ve fırkalaşma | Mezhepleşme | Bütünlükten kopuş | Hak yoldan hevalara göre şeritler halinde parçalanma (Cin [72:11](https://lisan.digital/tr/ayet/72:11.md)) | Kesin |
| İlmi | Maddi karine ve delil tahlili | İspat aracı | Yön tespiti | Maddi yırtığın yönünden hareketle olayın seyrini keşfetme (Yûsuf [12:26](https://lisan.digital/tr/ayet/12:26.md)-28) | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal düzen ve hizipleşme | Fraksiyonlaşma | Otoritenin dağılması | Bir toplumun ortak amaçtan koparak fraksiyonlara ayrılması | Güçlü |
| İktisadi | Hammadde işleme ve dilimleme | Şerit hammadde üretimi | Değer artırma | Deri ve etin şeritler halinde dilimlenerek muhafaza edilmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal kırılma mekaniği | Malzemenin uygulanan gerilme ekseni boyunca boylamasına yarılması ve çatlağın hat boyu ilerlemesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal polarizasyon ve fraksiyonelleşme | Bir toplumsal yapının ortak omurgadan boylamasına koparak uzlaşmaz hatlara bölünmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir kumaş yırtılmasına indirgemek ve boylamasına yarılma ile sırım haline gelme anlamını unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yırtılmanın yönünün bizzat bir adalet ve masumiyet karinesi olması; toplumların ise şerit şerit ayrılarak birliğini yitirmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf suresindeki hukuki tahlilin fiziksel temelini kaçırmak ve Cin suresindeki yapıyı basit bir çeşitlilik gibi görüp fırkalaşma uyarısını ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Fiziksel bir yırtılmanın doğrusal yönünün nasıl somut bir hukuki delil haline geldiğini ve toplumsal bölünmenin şerit şerit ayrışma metaforuyla nasıl kavramsallaştırıldığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf kıssasında masumiyetin ispatlandığı karine sahnelerinde (Yûsuf [12:25](https://lisan.digital/tr/ayet/12:25.md)-28) ve cinlerin kendi aralarındaki ayrışmayı bildirdikleri sahnede (Cin [72:11](https://lisan.digital/tr/ayet/72:11.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yırtılmayı rastgele bir hasar sanmayı düzeltir; yırtılmanın boyuna ekseni failin ve mağdurun konumunu ortaya koyar. Toplumsal fırkalaşmanın da lif lif ayrılma olduğunu fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kumaşın veya derinin boylamasına düz bir hat boyunca kesilip yarılması ve ince şeritlere ayrılması.
- Soyut anlam: Bir bütünün doğrusal bir eksen boyunca ikiye veya birden çok fraksiyona ayrılarak birliğini kaybetmesi ve bu yarılma ekseninin delil teşkil etmesi.
- Sistematik karşılık: Hukukta olayın seyrini belirleyen yönlü maddi karine; sosyolojide ise ortak eksenden boylu boyunca kopan hizipleşme.
- LaTeX modeli: $$X \xrightarrow{d} \{s_1, s_2, \dots, s_n\}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $X$ sembolü yarılmaya veya parçalanmaya konu olan bütünü (elbise, kumaş veya topluluk yapısı), $d$ sembolü yırtılmanın gerçekleştiği doğrusal yönü (önden veya arkadan gelen çekme kuvveti ekseni), $s_1, s_2, \dots, s_n$ sembolleri ise bu boyuna yarılma neticesinde ortaya çıkan ayrışmış şeritleri, parçaları veya fırkaları temsil eder.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/ayet/12:25.md) — وَقَدَّتْ

وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَا الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): İkisi de kapıya koştular. Kadın, onun gömleğini arkasından boylu boyunca yırttı. Kapının yanında efendisine rast geldi. Kadın dedi ki: Ailene kötülük etmek isteyenin cezası; zindana atılmaktan veya acıklı bir azabdan başka ne olabilir?

### [Yusuf 12:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/ayet/12:26.md) — قُدَّ

قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ

Meal (IK): Dedi ki: O, beni kendisine ram etmek istedi. Kadının ailesinden biri de şehadet etti: Eğer gömleği önden yırtılmışsa; o (kadın) doğru söylemiştir. Bu (Yusuf) ise yalancılardandır.

### [Yusuf 12:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/ayet/12:27.md) — قُدَّ

وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ

Meal (IK): Eğer gömleği arkadan yırtılmışsa, o (kadın) yalan söylemiştir, bu (Yusuf) ise doğru söyleyendir.

### [Yusuf 12:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/ayet/12:28.md) — قُدَّ

فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ

Meal (IK): Gömleğinin arkadan yırtılmış olduğunu görünce; (kadının kocası) dedi ki: Doğrusu bu, sizin tuzağınızdandır, siz kadınların tuzağı büyüktür.

### [Cin 72:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/ayet/72:11.md) — قِدَدًا

وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا

Meal (IK): Gerçekten aramızda salihler de vardır ve bundan aşağı olanlar da. Biz, türlü türlü yollara ayrılmışız.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sırım demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف مع الدال
ق د، د ق مستعملان قد: قَدْ مثل قَطْ على معنى حسب، تقول: قدي أي حسبي، قال النابغة:
إلى حمامتنا ونصفه فقَدِ
وأما قد فحرف يوجب الشيء كقولك قد كان كذا وكذا، والخبر أن تقول: كان كذا وكذا فأدخل "قد" توكيداً لتصديق ذلك.
وتكون "قد" في موضع تشبه "رُبَّما" وعندها تميل "قد" إلى الشك إذا كانت مع العوامل كقولك: قد يكون ذلك.
والقَدُّ: قطع الجلد وشق الثوب ونحوه. وتقول: قَدَدْتُ وسطه بالسيف، وقَدَدْتُ القميص فانقَدَّ، قال ذو الرمة:
تكادُ تَنْقَدُّ مِنهُنَّ الحَيازيمُ
وفلان حسن القدِّ أي في قدر خلقه، وشيء حسن القَدِّ أي التقطيع.
والقِدُّ: سير يُقَدُّ من جلد غير مدبوغ، والقَديدُ اشتقاقه منه.
ولا يقال القِدَّة إلا لكل شيء كالوعاء.
وصار القوم قِدَداً أي تفرقت حالاتهم وأهواؤهم، قال الله عز ذكره: "كنا طرائق قِدَداً".
والقِدَّةُ: الطريقة والفرقة من الناس. وهم القِدَدُ إذا كان هوى كل فرد على حدة.
وقُدَيْدٌ: موضع بالحجاز.
وفلان يقتدُّ الأمور أي يدبرها ويميزها بعلمٍ واتفاق، قال رؤبة:
يَقْتَدُّ من كون الأمور الكون حقائقاً ليست بقول الكهن
ورجل قَدَادٌ: يَقُدُّ الكلام، وهو تشقيقه إياه وكثرته.
وتَقَدَّدَ البعير: سمن بعد الهزال فرأيت أثر السمن يأخذ فيه، وكذلك إذا كان سميناً فيأخذ فيه الهزال.
والمسافر يَقُدُّ المفازة أي يشق وسطها، قال:
قَدَّ الفلاة كالحصان الخابط
والقَديدُ: مسيح صغير.
وهذا على قَدِّ هذا أي على قدره.
والقُدادُ: أظنه من أسماء القنافذ واليرابيع.
والقَيْدُودُ: الناقة الطويلة الظهر، ويقال: أخذ من القَوْدِ بمنزلة الكينونة من الكون.
دق: دَقَقْتُ الشيء دَقّاً، وكل شيءٍ كسرته قطعة قطعة، إلا أنهم يقولون: كسرته الحمى لأنها لم تكسره قطعة قطعة، ولكنها دهمته من فوق.
والدُّقاقُ: فتات كل شيءٍ دُقَّ.
والمُدْقُّ: حجر يُدَقُّ به الطيب، وضم الميم لأنه جعله اسماً، وكذلك المنخل، فإذا جعلته نعتاً رددته إلى مفعل، كقوله:
يَرمي الجَلاميدَ بجُلمُودٍ مِدَقْ
يُريدُ بالجُلْمُودِ هاهنا حافر الحمار.
والدِّقُّ ضِدُّ الجُل، والدِّقَّةُ مصدر الدَّقيق.
وتقول: دَقَّ الشيء يَدِقُّ دَقّةً وهو على أربعة أنحاء: الدَّقيق الطحين، والدَّقيقُ الأمر الغامض، والدَّقيقُ الرجل الدَّقيق الخَيْرِ والقليله، والدَّقيقُ الشيء الذي لا غلظ فيه.
والدُّقَّةُ: الملح المَدْقُوقُ حتى إنهم يقولون: ما لفلان دُقَّةٌ، وإن فلانة لقليلة الدُّقَّةِ أي ليست بمليحة.
وفلان يُداقُّ فلاناً في الحساب أي ينظر معه في الحساب اليسير الدَّقيقِ.
والدَّقَاقةُ: التي يُدَقُّ بها الأرز ونحوه.
ومُسْتَدَقُّ الساعد: كل ما دَقَّ منه.
والدَّقْدَقَةُ حكاية حوافر الدواب في سرعة ترددها.
والدُّقَّةُ والدُّقَقُ: ما تسهكه الريح من الأرض، قال:
بساهكات دُقَقٍ وجلجال

##### Türkçe

**القاف** ile **الدال**

**ق د**, **د ق** ikisi de kullanımdadır. **قد**: **قط** gibi “yeter, kâfi” mânâsı üzerinedir; “**قدي**” dersin, yani “bana yeter”; en-Nâbiğa dedi ki:
إلى حمامتنا ونصفه فقَدِ

**قد**’a gelince: o, şeyi gerekli kılan bir harftir; senin “**قد** كان كذا وكذا” sözün gibi. Haber şudur ki: “كان كذا وكذا” dersin; sonra bunu tasdik etmek için pekiştirme olarak “**قد**”ı sokarsın.

Ve “**قد**”, “**رُبَّما**”ya benzeyen bir yerde olur; o vakit “**قد**”, âmillerle beraber olduğunda şüpheye meyleder; senin “**قد** يكون ذلك” sözün gibi.

Ve **القَدُّ**: deriyi kesmek, elbiseyi yarmak ve benzeri. Ve dersin: “Kılıçla ortasını **قَدَدْتُ**”, “Gömleği **قَدَدْتُ** de o da **انقَدَّ**”; Zû’r-Rumme dedi ki:
تكادُ تَنْقَدُّ مِنهُنَّ الحَيازيمُ

Ve falan güzel **القدِّ** sahibidir; yani yaratılışının ölçüsünde. Ve bir şey güzel **القَدِّ**dir; yani kesip-parçalama bakımından.

Ve **القِدُّ**: tabaklanmamış deriden **يُقَدُّ** edilen kayıştır; **القَديدُ** onun iştikakı ondandır.

Ve **القِدَّة** denilmez; ancak kap gibi her şey için.

Ve kavim **قِدَداً** oldu; yani hâlleri ve hevesleri ayrıldı. Allah عز ذكره dedi ki: “كنا طرائق **قِدَداً**”.

Ve **القِدَّةُ**: yol ve insanlardan bir fırka. Ve onlar **القِدَدُ**dür; her ferdin hevesi ayrı ayrı olduğunda.

Ve **قُدَيْدٌ**: Hicaz’da bir yerdir.

Ve falan işleri **يقتدُّ** eder; yani onları tedbir eder ve ilim ve uygunlukla onları ayırt eder. Ru’be dedi ki:
يَقْتَدُّ من كون الأمور الكون حقائقاً ليست بقول الكهن

Ve **قَدَادٌ** adam: sözü **يَقُدُّ** eder; o da onu çatallandırması ve çoğaltmasıdır.

Ve deve **تَقَدَّدَ**: zayıflıktan sonra semirdi; semizliğin eserini onda alır gördün; aynı şekilde, semiz olduğunda da onda zayıflık alır.

Ve yolcu çölü **يَقُدُّ** eder; yani ortasını yarar. Dedi ki:
قَدَّ الفلاة كالحصان الخابط

Ve **القَديدُ**: küçük bir **مسيح**.

Ve bu, bunun **قَدِّ**i üzerinedir; yani onun ölçüsü üzerinedir.

Ve **القُدادُ**: onu, kirpilerin ve jerboaların adlarından sanıyorum.

Ve **القَيْدُودُ**: sırtı uzun dişi deve; ve denilir ki: **القَوْد**’dan alınmıştır; **الكون**’dan **الكينونة** menzilesinde.

**دق**: Bir şeyi **دَقَقْتُ**; **دَقّاً**. Ve her şey ki onu parça parça kırdın; ancak onlar “Onu hummâ kırdı” derler; çünkü onu parça parça kırmadı, fakat onu üstten bastı.

Ve **الدُّقاقُ**: **دُقَّ** edilen her şeyin kırıntısı.

Ve **المُدْقُّ**: onunla güzel koku **يُدَقُّ** edilen taştır; **الميم**’in zammesi, çünkü onu isim yaptı; aynı şekilde elek. Onu sıfat yaptığında onu **مفعل**e geri çevirirsin; onun sözü gibi:
يَرمي الجَلاميدَ بجُلمُودٍ مِدَقْ
Burada **الجُلْمُود** ile muradı, eşeğin tırnağıdır.

Ve **الدِّقُّ**, **الجُل**’ün zıddıdır; ve **الدِّقَّةُ**, **الدَّقيق**in masdarıdır.

Ve dersin: Bir şey **دَقَّ** eder, **يَدِقُّ**; bir **دَقّةً**; ve o dört nev’ üzerinedir: **الدَّقيق** un; ve **الدَّقيقُ** kapalı iş; ve **الدَّقيقُ** adam, hayrı ve azı ince olan; ve **الدَّقيقُ** kalınlık olmayan şey.

Ve **الدُّقَّةُ**: dövülmüş tuz; hatta onlar “Falanın **دُقَّةٌ**si yoktur” derler; ve “Falan kadın **الدُّقَّةِ** bakımından azdır” yani tuzlu değildir.

Ve falan, hesapta falanla **يُداقُّ** eder; yani onunla az, ince hesapta bakışır.

Ve **الدَّقَاقةُ**: onunla pirinç ve benzeri **يُدَقُّ** edilen şey.

Ve **مُسْتَدَقُّ الساعد**: ondan incelen her şey.

Ve **الدَّقْدَقَةُ**: binek hayvanlarının tırnaklarının, hızlı gidip gelmelerindeki taklididir.

Ve **الدُّقَّةُ** ve **الدُّقَقُ**: rüzgârın yerden aşındırdığı şey. Dedi ki:
بساهكات دُقَقٍ وجلجال

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَدُّ: الشقُّ طولاً. تقول: قَدَدْتُ السيرَ وغيره أقُدُّهُ قَدًّا. وقَدَّ المسافرُ المَفازَةَ. والانْقِدادُ: الانشقاقُ. والقَدُّ أيضاً: جِلد السخلةِ الماعزة، والجمع القليل أَقُدٌّ والكثير قِدادٌ، عن ابن السكيت. وفي المثل: "ما يجعل قَدَّك إلى أديمِكَ"، معناه أيُّ شيءٍ يحملك على أن تجعل أمرك الصغيرَ عظيماً. والقَدُّ: القامةُ، والتقطيعُ. يقال: قدَّ فلانٌ قَدَّ السيف، أي جُعِلَ حَسَنَ التقطيعِ. والقِدّ بالكسر: سيرٌ يقُدُّ من جلد غير مدبوغ. والقِدَّةُ أخصُّ منه، والجوع أقُدٌّ. والقِدَّةُ أيضاً: الطريقةُ، والفرقةُ من الناس إذا كان هوى كلِّ واحدٍ على حدةٍ. يقال: كنَّا طرائقَ قِدَداً. وما له قِدٌّ ولا قِحْفٌ، فالقِدُّ: إناءٌ من جلد. والقِحْفُ من خشب. والقَديدُ: اللحمُ المُقَدَّدُ، والثوبُ الخَلَقُ. وتَقَدَّدَ القومُ: تفرَّقوا. واقْتَدَّ فلانٌ الأمورَ، إذا دبَّرها وميَّزها. والقُدادُ: وجعُ البطن. والمَقَدُّ بالفتح: القاعُ، وهو المكان المستوي. وقَدْ، مخفَّفةٌ: حرف لا يدخل إلا على الأفعال، وهو جواب لقولك لمَّا يَفْعَل. وزعم الخليلُ أنَّ هذا لم ينتظر الخبر، تقول: قَدْ مات فلان. ولو أخبره وهو لا ينتظره لم يقل قَدْ مات، ولكن يقول: مات فلان. وقد يكون قَدْ بمعنى ربَّما، قال الشاعر ابن الأبرص:
قَدْ أتركُ القِرْنَ مُصْفَرًّا أنامِلُهُكأنَّ أثْوابَهُ مُجَّت بفِرْصـادِ
وإن جعلته اسماً شدَّدته فقلت: كتبتُ قَدًّا حسنةً. فأمَّا قولهم: قَدْكَ بمعنى حسبُكَ، فهو اسم، تقول: قَدِي وقَدْني أيضاً بالنون على غير قياس، لأنَّ هذه النون إنَّما تُزاد في الأفعال وِقايةً لها، مثل ضربني وشتمني.

##### Türkçe

**القَدُّ**: boylamasına yarma/yarık. Dersin ki: “**قَدَدْتُ** yürüyüşü ve başkasını; onu **قَدًّا** **أقُدُّهُ**.” Ve yolcu **قَدَّ** çölü (geniş ıssızlığı) geçti. Ve **الانْقِدادُ**: yarılma/çatlama. Ve **القَدُّ** ayrıca: keçi oğlağının derisi; az çoğulu **أَقُدٌّ**, çok çoğulu **قِدادٌ**; İbnü’s-Sikkît’ten. Ve meselde: “ما يجعل **قَدَّك** إلى **أديمِكَ**”، mânâsı: küçük işini büyük kılmana seni taşıyan şey nedir? Ve **القَدُّ**: boy-pos; ve parçalama/kesip biçme. Denir: “Falan **قَدَّ** kılıcın **قَدَّ**’i (gibi)”, yani: güzel kesimli kılındı. Ve **القِدّ** (kesre ile): tabaklanmamış deriden kesilen kayış. Ve **القِدَّةُ** ondan daha özeldir; ve açlık **أقُدٌّ**’dur. Ve **القِدَّةُ** ayrıca: yol/yöntem; ve insanların, her birinin hevesi ayrı ayrı olduğunda, bir fırkası. Denir: “Biz **قِدَداً** yollar/yöntemler idik.” Ve onun ne **قِدٌّ**’ü ne de **قِحْفٌ**’ü vardır; artık **القِدُّ**: deriden bir kaptır. Ve **القِحْفُ**: ağaçtandır. Ve **القَديدُ**: **المُقَدَّدُ** et; ve eskiyip yıpranmış elbise. Ve **تَقَدَّدَ** kavim: ayrıldılar/dağıldılar. Ve falan **اقْتَدَّ** işleri; onları tedbir etti ve ayırt ettiğinde. Ve **القُدادُ**: karın ağrısı. Ve **المَقَدُّ** (fetha ile): düz taban; o, düz yer olan mekândır. Ve **قَدْ**, hafifletilmiş: fiillerin üzerine girmekten başka (bir şeye) girmeyen bir harftir; ve “henüz yapmadı” sözüne cevaptır. Halîl, bunun haberi beklemediğini ileri sürdü; dersin ki: “**قَدْ** falan öldü.” Ve ona haber verilse, o beklemiyor iken, “**قَدْ** öldü” demez; fakat “öldü falan” der. Ve **قَدْ**, “belki” mânâsında da olur; şair İbnü’l-Ebras dedi ki:
**قَدْ** أتركُ القِرْنَ مُصْفَرًّا أنامِلُهُ
كأنَّ أثْوابَهُ مُجَّت بفِرْصـادِ

Ve eğer onu isim kılarsan şeddelersin; böylece dersin: “Güzel bir **قَدًّا** yazdım.” Amma onların “**قَدْكَ**” sözü, “yeter sana” mânâsında, o bir isimdir; dersin ki: “**قَدِي**” ve “**قَدْني**” de, ayrıca **النون** ile, kıyasa aykırı olarak; çünkü bu **النون** ancak fiillerde onlara koruma olarak artırılır; “**ضربني**” ve “**شتمني**” gibi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القد: قطع الشيء طولا. قال تعالى: ﴿إن كان قميصه قد من قبل﴾ [يوسف/ 26]، ﴿وإن كان قميصه قد من دبر﴾ [يوسف/27]. والقد: المقدود، ومنه قيل لقامة الإنسان: قد، كقولك: تقطيعه (قال ابن منظور: وإنه لحسن التقطيع: أي: القد، ويقال: فلان قطيع فلان، أي: شبيهه في قده وخلقه، وجمعه أقطعاء. انظر: اللسان (قطع) 8/282)، وقددت اللحم فهو قديد، والقدد: الطرائق. قال: ﴿طرائق قددا﴾ [الجن/11]، الواحدة: قدة، والقدة: الفرقة من الناس، والقدة كالقطعة، واقتد الأمر: دبره، كقولك: فصله وصرمه.
و (قد) : حرف يختص بالفعل، والنحويون يقولون: هو للتوقع. وحقيقته أنه إذا دخل على فعل ماض فإنما يدخل على كل فعل متجدد، نحو قوله: ﴿قد من الله علينا﴾ [يوسف/90]، ﴿قد كان لكم آية في فئتين﴾ [آل عمران/13]، ﴿قد سمع الله﴾ [المجادلة/1]، ﴿لقد رضي الله عن المؤمنين﴾ [الفتح/18]، ﴿لقد تاب الله على النبي﴾ [التوبة/117]، وغير ذلك، ولما قلت لا يصح أن يستعمل في أوصاف الله تعالى الذاتية، فيقال: قد كان الله عليما حكيما، وأما قوله: ﴿علم أن سيكون منكم مرضى﴾ [المزمل/20]، فإن ذلك متناول للمرض في المعنى، كما أن النفي في قولك: ما علم الله زيدا يخرج، هو للخروج، وتقدير ذلك: قد يمرضون فيما علم الله، وما يخرج زيد فيما علم الله، وإذا دخل (قد) على المستقبل من الفعل فذلك الفعل يكون في حالة دون حالة. نحو: ﴿قد يعلم الله الذين يتسللون منكم لواذا﴾ [النور/63]، أي: قد يتسللون أحيانا فيما علم الله.
و (قد) و (قط) (انظر: الجنى الداني ص 269؛ ومغني اللبيب ص 226, 233؛ والبصائر 4/241) يكونان اسما للفعل بمعنى حسب، يقال: قدني كذا، وقطني كذا، وحكي: قدي. وحكى الفراء: قد زيدا، وجعل ذلك مقيسا على ما سمع من قولهم: قدني وقدك، والصحيح أن ذلك لا يستعمل مع الظاهر، وإنما جاء عنهم في المضمر.

##### Türkçe

- **القد**: şeyin boylamasına kesilmesidir. Yüce Allah dedi ki: ﴿إن كان قميصه **قد** من قبل﴾ [Yusuf/ 26], ﴿وإن كان قميصه **قد** من دبر﴾ [Yusuf/27]. Ve **القد**: kesilmiş olan (şey)dir; ondan dolayı insanın boyuna: **قد** denildi; senin “onun parçalanması” demen gibi (İbn Manzur dedi ki: “Ve şüphesiz o, güzel **التقطيع** sahibidir”: yani: **القد**; ve “falanca, falancanın **قطيع**ıdır” denir; yani: onun **قد**’inde ve yaratılışında benzeridir; bunun çoğulu **أقطعاء**’dır. Bak: el-Lisân (**قطع**) 8/282). Ve eti **قددت**; o hâlde o **قديد**’dir. Ve **القدد**: yollar/izlerdir. Dedi ki: ﴿طرائق **قددا**﴾ [Cin/11]; bunun teki: **قدة**’dir. Ve **القدة**: insanlardan bir fırkadır; ve **القدة** parça gibidir. Ve işi **اقتد** etti: onu tedbir etti; senin “onu ayırdı ve kopardı” demen gibi.

و **(قد)**: fiile mahsus bir harftir; nahivciler derler ki: o, beklenti içindir. Ve onun hakikati şudur ki: geçmiş fiil üzerine girdiği zaman, ancak her yenilenen fiil üzerine girer; şu sözü gibi: ﴿**قد** من الله علينا﴾ [Yusuf/90], ﴿**قد** كان لكم آية في فئتين﴾ [Âl-i İmrân/13], ﴿**قد** سمع الله﴾ [Mücâdele/1], ﴿ل**قد** رضي الله عن المؤمنين﴾ [Fetih/18], ﴿ل**قد** تاب الله على النبي﴾ [Tevbe/117] ve bunun dışındakiler. Ve ben “Yüce Allah’ın zâtî sıfatlarında kullanılmasının sahih olmadığı”nı söylediğimden dolayı, “**قد** كان الله عليما حكيما” denilmez. Ama onun sözü: ﴿علم أن سيكون منكم مرضى﴾ [Müzzemmil/20], şüphesiz bu, mânâda hastalığı kapsayıcıdır; senin “ما علم الله زيدا يخرج” sözündeki nefyin çıkış için olması gibi. Ve bunun takdiri: “Allah’ın bildiği şey içinde **قد** يمرضون (hastalanırlar)” ve “Allah’ın bildiği şey içinde Zeyd çıkmaz”dır. Ve **(قد)** fiilden gelecek (müstakbel) üzerine girdiği zaman, o fiil bir hâlde, bir hâl dışında olur. Şu gibi: ﴿**قد** يعلم الله الذين يتسللون منكم لواذا﴾ [Nur/63]; yani: Allah’ın bildiği şey içinde bazen gizlice sıvışırlar.

و **(قد)** ve **(قط)** (bak: el-Cenâ ed-Dânî s. 269; Muğnî el-Lebîb s. 226, 233; el-Besâir 4/241) “yeter” mânâsında fiil ismi olurlar; “**قدني** كذا” ve “**قطني** كذا” denir; ve “**قدي**” rivayet edildi. Ve el-Ferrâ rivayet etti: “**قد** زيدا”; ve bunu, onların “**قدني**” ve “**قدك**” sözlerinden işitilene kıyas ederek kıyasî kıldı. Ve sahih olan: bunun zâhir (isim) ile kullanılmamasıdır; ancak onlardan zamirde gelmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق د د
قدّه طولاً وقطّه عرضاً وقدّ القلم وقطّه‏.‏
وتقول‏:‏ إذا جاد قدّك وقطّك فقد استوى خطّك‏.‏
وقدذه نصفين‏.‏
وانقدّ الجلد والثوب‏:‏ انشقّ‏.‏
وقدّد اللحم‏.‏
وصاروا قددا‏:‏ فرقاً‏.‏
وتقول‏:‏ طاروا بددا وصاروا قددا‏.‏
وأسره بالقد‏:‏ بالسير من الجلد غير المدبوغ‏.‏
وفلان ما يعرف القدّ من القِد أي مسك السّخلة من السّير‏.‏
وفي مثل ‏"‏ ما يجعل قدّك إلى أديمك ‏"‏‏.‏
ويقال في الشتيمة‏:‏ يا قديدي‏.‏
وهم القديديون‏:‏ تباع العساكر من الصنّاع‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جارية حسنة القد وهو القوام كما يقال‏:‏ حسنة التقطيع وهي مقدودة‏.‏
وناقة قيدود‏:‏ طويلة الظهر‏.‏
وقدّ المفازة‏:‏ قطعها‏.‏
وهو مستقيم القدّ أي الطريق‏.‏
ولا يستقد له أمر‏:‏ لا يستمرّ‏.‏

##### Türkçe

ق د د
**قدّه** boyuna kesti; **وقطّه** enine kesti; **وقدّ القلم** kalemi yardı; **وقطّه** onu kesti.
Ve dersin ki: Eğer **قدّك** ve **قطّك** iyi olursa, artık **خطّك** düzgün olur.
**وقدذه** onu iki yarı yaptı.
**وانقدّ الجلد والثوب**: yarıldı.
**وقدّد اللحم** eti parçaladı.
**وصاروا قددا**: fırkalar (ayrı ayrı) oldular.
Ve dersin ki: **طاروا بددا** dağılıp uçtular ve **صاروا قددا** fırkalar oldular.
**وأسره بالقدّ**: tabaklanmamış deriden kayış ile.
Ve falan, **القدّ من القِد**’i bilmez; yani oğlağı kayıştan tutmak.
Ve şu meselde: " **ما يجعل قدّك إلى أديمك** ".
Ve sövgüde denir: **يا قديدي**.
Ve onlar **القديديون**: zanaatkârlardan asker tâbileri.
Ve mecazdan: **جارية حسنة القد**; o, endamdır; denildiği gibi: **حسنة التقطيع**; ve o **مقدودة**’dur.
Ve bir dişi deve **قيدود**: sırtı uzun.
**وقدّ المفازة**: onu (çölü) geçti.
Ve o, **مستقيم القدّ**’dur; yani yol.
**ولا يستقد له أمر**: devam etmez.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَدُّ : القطع المستأْصِلُ والشَّقُّ طولاً . و الانْقِدادُ : الانشقاق . وقال ابن دريد : هو القطع المستطيل قَدَّهُ يَقُدُّه قَداًّ . و القَدُّ : مصدر قَدَدْتُ السَّيْرَ وغيرَه أَقُدُّهُ قَداًّ . و القَدُّ : قطع الجلد وشَقُّ الثوب ونحو ذلك وضربَه بالسيف فقَدَّه بنصفين . وفي الحديث : أَن عليّاً عليه السلام كان إِذا اعْتَلى قَدَّ وإِذا اعترَض قَطَّ وفي رواية : كان إِذا تطاول قَدَّ وإِذا تَقاصَر قَطَّ أَي قطع طولاً وقطع عَرْضاً . و اقْتَدَّه و قَدَّدَه كذلك وقد انْقَدَّ و تَقَدَّدَ . و القِدُّ : الشيء المَقْدُودُ بعينه . و القِدَّ : القِطعَةُ من الشيء . و القِدَّةُ : الفِرْقَةُ والطريقةُ من الناس مشتق من ذلك إِذا كان هوى كلِّ واحِدٍ على حِدة . وفي التنزيل : ﴿كنا طَرائِقَ قِدَداً﴾ . و تَقَدَّدَ القومُ : تَفَرَّقوا قِدداً وتقطعوا . قال الفراء يقول حكاية عن الجنّ : كنا فِرَقاً مختلفةً أَهواؤنا . وقال الزجاج في قوله عز وجل : ﴿وأَنَّا منا الصالحون ومنا دون ذلك كنا طَرائِقَ قِدَداً﴾ قال : قِدَداً متفرقين أَي كنا جماعات متفرقين مسلمين وغير مسلمين . قال : وقوله : ﴿وأَنَّا منا المسلمون ومنا القاسطون﴾ هذا تفسير قولهم : ﴿كنا طرائق قدداً﴾ وقال غيره : قدداً جمع قِدّة مثل قِطَعٍ وقِطْعَةٍ . وصار القوم قدداً : تفرَّقت حالاتهم وأَهواؤهم . و القدِيدُ : اللحم المُقَدَّدُ . و القديد : ما قُطِعَ من اللحم وشُرِّرَ وقيل : هو ما قطع منه طوالاً . وفي حديث عروة : كان يَتَزَوَّدُ قدِيدَ الظِّباءِ وهو مُحْرِم القديد : اللحم المَمْلُوحُ المُجَفَّف في الشمس فَعِيل بمعنى مفعول . و القدِيدُ : الثوب الخَلَقُ أَيضاً . و التَّقْدِيدُ : فِعْلُ القَدِيد . و القِدُّ : السير الذي يُقَدُّ من الجلد . و القِدُّ بالكسر : سَيْرٌ يُقَدُّ من جلد غير مدبوغ وقال يزيد بن الصعق : فَرَغْتُمْ لِتَمْرِينِ السِّياطِ وكُنْتُمُ يُصَبُّ عليكُمْ بالقَنا كلَّ مَرْبَعِ فأَجابه بعض بني أَسد : أَعِبْتُمْ علينا أَن نُمَرِّنَ قِدَّنا ومَنْ لم يُمَرِّنْ قِدَّهُ يَتَقَطَّعِ والجمع أَقُدٌّ . و القِدُّ : الجلد أَيضاً تُخْصَفُ به النِّعالُ . و القِدُّ : سُيور تُقَدُّ من جلد فَطِيرٍ غير مدبوغ فتشدّ بها الأَقتاب والمحامل و القِدَّةُ أَخص منه . وفي الحديث : لَقابُ قَوْسِ أَحدِكم وموضع قِدِّه في الجنة خيرٌ من الدنيا وما فيها القِدّ بالكسر : السَّوط وهو في الأَصل سير يُقَدُّ من جلد غير مدبوغ أَي قدْرُ سَوْطِ أَحَدِكم وقدرُ الموضع الذي يَسَعُ سوطَه من الجنة خير من الدنيا وما فيها . و المِقَدَّةُ : الحديدة التي يُقَدُّ بها . وقال بعضهم : يجوز أَن يكون القدُّ النعْلَ سميت قِدّاً لأَنها تُقَدُّ من الجلد قال وروى ابن الأَعرابي : كَسِبْتِ اليَماني قِدُّهُ لم يُجَرَّد بالجيم و قِدُّه بالقاف وقال : القِدُّ النعل لم تجرّد من الشعر فتكون أَلين له ومن روى قَدّه لم يُحَرَّد أَراد مِثالَه لم يُعَوَّجِ والتحريد : أَن تجعل بعض السير عريضاً وبعضه دقيقاً . و قَدَّ الكلامَ قَداًّ : قطعة وشقه . وفي حديث سَمْرَةَ : نَهَى أَن يُقَدَّ السير بين إِصْبَعَيْنِ أَي يُقْطَع ويُشَقَّ لئلا يَعْقِرَ الحديدُ يده وهو شبيه نهيه أَن يُتعاطَى السيفُ مسلولاً . و القَدُّ : القطع طولاً كالشق . وفي حديث أَبي بكر رضي الله عنه يوم السَّقيفَةِ : الأَمر بيننا وبينكم كَقَدِّ الأُبْلُمَة أَي كشق الخوصة نصفين . و اقْتَدَّ الأمورَ : اشتقَّها وميزها وتدبرها وكلاهما على المثل . و قَدَّ المُسافِرُ المفازَةَ و قَدَّ الفَلاةَ والليل قَداًّ : خَرَقهما وقطعهما . و قَدَّتْه الطرِيقُ تَقُدُّه قَداًّ : قطعَتْه . و المَقَدُّ بالفتح : القاعُ وهو المكان المستوي . و المَقَدُّ : مَشْقُ القُبُلِ . و القَدُّ : القامةُ . و القَدُّ : قَدْرُ الشيء وتقطيعه والجمع أَقُدٌّ و قُدُود وفي حديث جابر : أُتِيَ بالعباس يومَ بَدْرٍ أَسيراً ولم يكن عليه ثوب فنظر له النبي صلى الله عليه وسلم قميصاً فوجدوا قميصَ عبدِا بن أُبَيّ يُقَدَّدُ عليه فكساه إِياه أَي كان الثوبُ على قَدْرِه وطولهِ . وغلام حسنُ القَدِّ أَي الاعتدال والجسم . وشيء حسَن القَدِّ أي حسنُ التقطيع . يقال : قُدَّ فلانٌ قَدَّ السيف أَي جُعِلَ حسَنَ التقطيع وقول النابغة : ولِرَهْطِ حَرَّابٍ وقَدّ سَوْرَةٌ في المَجْدِ ليس غُرابُها بِمُطار قال أَبو عبيد : هما رجلان من أَسد . و القَدُّ : جلد السَّخْلَةِ وقيل : السخلةُ الماعِزةُ وقال ابن دريد : هو المَسْكُ الصغير فلم يعين السخلة والجمع القليل أَقُدُّ والكثير قدادٌ و أقِدَّةٌ الأَخيرة نادرة . وفي الحديث : أَن امرأَة أَرسَلَت إِلى رسولِ ا صلى الله عليه وسلم بِجَدْيَيْنِ مَرْضُوفَيْن و قَدّ أَراد سِقاءً صغيراً متخذاً من جلد السخلة فيه لَبن وهو بفتح القاف . وفي حديث عمر رضي الله عنه : كانوا يأْكلون القَدَّ يريد جلد السخلةِ في الجدْب . وفي المثل : ما يجعل قدَّك إِلى أَدِيمِك أَي ما يجعل الشيء الصغير إِلى الكبير ومعنى هذا المثل : أَي شيء يحملك على أَن تجعل أَمرَكَ الصغير عظيماً يضرب للرجل يَتَعَدَّى طَوْرَه أَي ما يجعل مَسْكَ السخلة إِلى الأَديم وهو الجلد الكامل وقال ثعلب : القَدُّ ههنا الجلد الصغير أَي ما يجعل الكبير مثل الصغير . وفي حديث أُحد : كان أَبو طلحة شديد القِدِّ إِن روي بالكسر فيريد به وتر القوس وإِن روي بالفتح فهو المَدُّ والنزع في القوس . وما له قَدٌّ ولا قِحْفٌ القَدُّ الجِلدُ والقِحْفُ الكِسْرَةُ من القَدَح وقيل : القَدُّ إِناء من جلود والقِحْفُ إِناء من خشب . و القُدادُ : الحَبْنُ ومنه قول عمر رضي الله عنه إِنا لَنَعْرِفُ الصِّلأءَ بالصِّنابِ والفَلائقَ والأَفْلادَ والشِّهادَ بالقُدادِ و القُدادُ : وجع في البطن . وقَدْ قُدَّ . وفي حديث ابن الزبير : قال لمعاوية في جواب : رُبَّ آكلِ عَبِيطٍ سَيُقَدُّ عليه وشارِبِ صَفْوٍ سَيَغَصُّ به هو من القُدادِ وهو داء في البطن ويدعو الرجل على صاحبه فيقول : حَبَناً قُداداً . والحَبَنُ : مصدر الأَحْبَنِ وهو الذي به السِّقْيُ . وفي الحديث : فجعله الله حَبَناً و قُداداً والحَبَنُ : الاستسقاء . ابن شميل : ناقة مُتَقَدِّدَةٌ إِذا كانت بين السِّمَن والهُزال وهي التي كانت سمينة فخفت أَو كانت مهزولة فابتدأَت في السمن يقال : كانت مهزولة فتَقَدَّدَتْ أَي هُزِلَتْ بعضَ الهزال . وروي عن الأوزاعي في الحديث أنه قال : لا يُقْسَمُ من الغنمية لِلعبدِ ولا للأَجير ولا للقَدِيدِيِّينَ ف هم تُبَّاعُ العسكرِ والصُّناعُ كالحدَّادِ والبَيْطارِ معروف في كلام أَهل الشام صانه الله تعالى قال ابن الأَثير : هكذا يُرْوَى بالقاف وكسر الدال وقيل : هو بضم القاف وفتح الدال كأَنه لخستهم يَكْتَسُونَ القَدِيدَ وهو مِسْحٌ صغير وقيل : هو من التَّقَدُّدِ والتفرُّق لأَنهم يَتَفَرَّقون في البلاد للحاجة وتَمزُّقِ ثيابهم وتصغيرُهُم تحقيرٌ لشأْنهم . ويُشتَمُ الرجل فيقال له : يا قَدِيديُّ ويا قُدَيْدِيُّ . و المَقَدُّ : المكانُ المستوِي . و القُدَيْدُ : مُسَيْحٌ صَغِيرٌ . و القُدَيْدُ : رجل . و المِقْدَادُ : اسم رجل من الصحابة وأَما قول جرير : إِنَّ الفَرَزْدَقَ يا مِقْدادُ زائِرُكُم يا وَيْلَ قَدَ على مَنْ تُغْلَقُ الدارُ أَراد بقوله يا وَيْلَ قَدَ : يا وَيل مِقْدادٍ فاقتصر على بعض حروفه كما قال الحُطَيْئَةُ صُنْع سلاَّمِ وإِنما أَراد سليمان وقال أَبو سعيد في قول الاَعشى : إِلا كخارِجَةَ المُكَلِّفِ نفسَه أَراد : كخيرجان ملك فارس فسماه خارجة . و القُدَيْدُ : اسم ماء بعينه . وفي الصحاح : و قُدَيْدٌ ماءٌ بالحجاز وهو مصغر وورد ذكره في الحديث . قال ابن الأَثير : هو موضع بين مكة والمدينة . ابن سيده : و قُدَيدٌ موضع وبعضهم لا يصرفه يجعله اسماً للبقعة ومنه قول عيسى بن جهمة الليثي وذُكِرَ قَيسُ بن ذُرَيْح فقال : كان رجلاً منا وكان ظريفاً شاعراً وكان يكون بمكة ودونها من قُدَيْد وسَرف وحول مكة في بواديها كلها . و قُدَيْدٌ فرس عَبْس بنِ جدّان . و قُدْقُداء : موضع عن الفارسي قال : على مَنْهَلٍ من قُدْقُداءَ ومَوْرِدٍ وقد تُفتح . وذهبت الخيل بِقِدَّان قال ابن سيده : حكاه يعقوب ولم يفسره . و القَيْدُودُ : الناقة الطويلةُ الظهر يقال : اشتقاقه من القَوْد مثل الكَيْنُونَةِ من الكَوْنِ كأَنها في ميزان فَيْعُولٍ وهي في اللفظ فَعْلُولٌ وإِحدى الدالين من القيدود زائدة قال وقال بعض أَصحاب التصريف : إِنما أَراد تثقيل فيعول بمنزلة حَيدٍ وحَيْدُودٍ وقال آخرون : بل ترك على لفظ كُوْنُونة فلما قبح دخول الواوين والضماتِ حوّلوا الواو الأُولى ياء ليشبهوها بفَيْعُولٍ ولأَنه ليس في كلام العرب بناء على فُوعُولِ حتى إنهم قالوا في إِعراب نوْرُوز نَيْرُوزاً فراراً من الواو وذكر الأَزهري في هذه الترجمة عن أَبي عمرو : المَقْدِيُّ بتخفيف الدال ضَرْب من الشراب وسنذكره في موضعه كما ذكره هو وغيره . قال شمر : وسمعت رَجاء بن سلمة يقول : المَقَدِّيُّ طِلاءٌ مُنَصَّفٌ يُشَبَّه بما قُدّ بنصفين . وورد في الحديث في ذكر الأَشربة : المَقَدِّيُّ هو طلاء منصف طَبِخَ حتى ذهبَ نصفُه تشبيهاً بشيء قُدَّ بنصفين وقد تخفف داله . و قَدْ مخفف : كلمة معناها التوقع . قال الجوهري : قد حرف لا يدخل إِلاَّ على الأَفعال قال الخليل : هي جواب لقوم ينتظرون الخبر أَو لقوم ينتظرون شيئاً تقول : قد مات فلان ولو أَخبره وهو لا ينتظره لم يقل قد مات ولكن يقول مات فلان وقيل : هي جواب قولك لَمَّا يَفْعَلْ فيقول قد فعَل قال النابغة : أَفِدَ التَّرَحُّلُ غير أَنَّ رِكابَنا لَمَّا تَزُلْ بِرِحالِنا وكأَنْ قَدِ أَي وكأَن قد زالت فحذف الجملة . التهذيب : وقد حرف يوجَبُ به الشيءُ كقولك قد كان كذا وكذا والخبر أَن تقول كان كذا وكذا فَأُدْخِلَ قد توكيداً لتصديق ذلك قال : وتكون قد في موضع تشبه ربما وعندها تميل قد إِلى الشك وذلك إِذا كانت مع الياء والتاء والنون والأَلف في الفعل كقولك : قد يكون الذي تقول . وقال النحويون : الفعل الماضي لا يكون حالاً إِلا ب مظهراً أَو مضمراً وذلك مثل قوله تعالى : ﴿أَو جاؤُوكم حَصِرَتْ صُدُورُهم﴾ لا تكون حصرت حالاً إِلا بإِضمار قد وقال الفراء في قوله تعالى : ﴿كيف تكفرون با وكنتم أَمواتاً﴾ المعنى و قد كنتم أَمواتاً ولولا إِضمار قد لم يجز مثله في الكلام أَلا ترى أَن قوله عز وجل في سورة يوسف : ﴿إِن كان قميصه قُدّ من دبر فكذبت﴾ المعنى فقد كذبت . قال الأَزهري : وأَما الحال في المضارع فهو سائغ دون قد ظاهراً أَو مضمراً قال ابن سيده : فأَما قوله : إِذا قِيلَ : مَهْلاً قال حاجِزُهُ : قَدِ فيكون جواباً كما قدمناه في بيت النابغة وكأَنْ قَدِ والمعنى أي قد قطع ويجوز أَن يكون معناه قَدْك أَي حَسْبُك لأَنه قد فَرَغَ مما أُريد منه فلا معنى لرَدْعِكَ وزَجْرِك وتكون قد مع الأَفعال الآتية بمنزلة ربما قال الهذلي : قد أَتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَراًّ أَنامِلُه كأَنّ أَثوابَهُ مُجَّتْ بِفِرْصادِ قال ابن بري : البيت لعبيد بن الأَبرص . وتكون قَدْ مثل قَطْ بمنزلة حسب يقولون : ما لك عندي إِلا هذا فَقَدْ أَي فَقَطْ حكاه يعقوب وزعم أَنه بدل فتقول قدي وقدني وأَنشد : إِلى حَمامَتِنا ونِصْفُه فَقَدِ والقول في قَدْني كالقول في قَطْني قال حميد الأَرقط : قَدْنيَ من نَصْرِ الخُبَيْبَينِ قَدِي قال الجوهري : وأَما قولهم قَدْكَ بمعنى حَسْبُكَ فهو اسم تقول قَدِي و قَدْني أَيضاً بالنون على غير قياس لأَن هذه النون إِنما تُزادُ في الأَفعال وِقايةً لها مثل ضَرَبني وشَتَمَني قال ابن بري : وهَمَ الجوهري في قوله إِن النون في قوله قَدْني زيدت على غير قياس وجعَل نون الوقايَةِ مخصوصة بالفعل لا غير وليس كذلك وإِنما تزاد وِقايَةٍ لحركة أَو سكون في فعل أَو حرف كقولك في مِنْ وعَنْ إِذا أضفتهما إِلى نفسك مِنِّي وعَنِّي فزدت نون الوقاية لتبقى نون من وعن على سكونها وكذلك في قد وقط تقول قدني وقطني فتزيد نون الوقاية لتبقى الدال والطاء على سكونهما قال : وكذلك زادوها في ليت فقالوا ليتني لتبقى حركة التاء على حالها وكذلك قالوا في ضرب ضربني لتبقى حركة الباء على فتحتها وكذلك قالوا في اضرب اضربني أَيضاً أَدخلوا نون الوقاية عليه لتبقى الباء على سكونها وأَراد حميد بالخُبَيْبَينِ عبدَا بن الزبير وأَخاه مصعباً قال ابن بري : والشاهد في البيت أَنه يقال قَدْني و قَدِي بمعنى وأَما الأَصل قدي بغير نون و قدني بالنون شاذٌّ أُلحقت النون فيه لضرورة الوزن قال : فالأمر فيه بعكس ما قال وأَن قدني هو الأَصل وقدي حذفت النون منه للضرورة . وفي صفة جهنم نعوذ با منها فيقال : هل امْتَلأْتِ فتقول : هل من مزيد حتى إِذا أُوعِبُوا فيها قالت قَدْ قَدْ أَي حَسْبي حسْبي ويروى بالطاء بدل الدال وهو بمعناه . ومنه حديث التلبية : فيقول قَدْ قَدْ بمعنى حَسْبُ وتكرارها لتأْكيد الأَمر ويقول المتكلم : قدي أَي حسبي والمخاطِب : قَدْكَ أَي حسبك . وفي حديث عمر رضي الله عنه أَنه قال لأَبي بكر رضي الله عنه : قَدْكَ يا أَبا بكر . قال : وتكون قد بمنزلة ما فيُنفى بها سُمِعَ بعض الفصحاء يقول : قد كنتَ في خَيْرٍ فَتَعْرِفه وإِن جعلت قَدْ اسماً شددته فتقول : كتبت قَداًّ حَسَنَةً وكذلك كي وهو ولو لأن هذه الحروف لا دليل على ما نقص منها فيجب أَن يزاد في أَواخرها ما هو من جنسها ويُدْغَمَ إِلا في الأَلف فإِنك تهمزها ولو سميت رجلاً بلا أَو ما ثم زدت في آخره أَلفاً همزت لأَنك تحرك الثانية والأَلف إِذا تحركت صارت همزة . قال ابن بري : قال الجوهري : لو سميت بقد رجلاً لقلت : هذا قَدٌّ بالتشديد قال : هذا غلط منه إِنما يكون التضعيف في المعتل كقولك في هو اسم رجل : هذا هوٌّ وفي لو : هذا لوّ وفي في : هذا فيّ وأَما الصحيح فلا يُضَعَّفُ فتقول في قد : هذا قَدٌ ورأَيت قَداً ومررت بِقَدٍ كما تقول : هذه يَدٌ ورأَيت يَداً ومررت بِيَدٍ

##### Türkçe

**القَدُّ**: kökünden koparırcasına kesme ve uzunlamasına yarma. Ve **الانْقِدادُ**: yarılma. İbn Düreyd dedi ki: o, uzatılmış kesmedir; onu kesti: onu keser: kesme. Ve **القَدُّ**: **قَدَدْتُ**’un mastarıdır; yürüyüşü ve başkasını keserim: onu keserim: kesme. Ve **القَدُّ**: deriyi kesmek ve elbiseyi yarmak ve bunun benzeri; ve onu kılıçla vurdu da onu iki yarıya kesti. Ve hadiste: Ali (aleyhisselâm) yükseldiği zaman **قَدَّ** ederdi, enlemesine geldiği zaman **قَطَّ** ederdi. Ve bir rivayette: uzadığı zaman **قَدَّ** ederdi, kısaldığı zaman **قَطَّ** ederdi; yani uzunlamasına kesti ve enlemesine kesti. Ve onu **اقْتَدَّه** ve onu **قَدَّدَه** de böyledir; ve **انْقَدَّ** oldu ve **تَقَدَّدَ** oldu. Ve **القِدُّ**: bizzat kesilmiş şey. Ve **القِدَّ**: şeyden parça. Ve **القِدَّةُ**: insanlardan fırka ve yol; bundan türemiştir; her birinin hevesi ayrı ayrı olduğunda. Ve indirmede: ﴿كنا طَرائِقَ قِدَداً﴾. Ve **تَقَدَّدَ** kavim: **قِدَداً** olarak ayrıldılar ve parçalandılar. Ferrâ dedi: cinlerden hikâye ederek der ki: heveslerimiz farklı, çeşitli fırkalardık. Zeccâc, Aziz ve Celil’in sözü hakkında: ﴿وأَنَّا منا الصالحون ومنا دون ذلك كنا طَرائِقَ قِدَداً﴾ dedi ki: **قِدَداً**: dağınık; yani dağınık topluluklar idik; Müslümanlar ve Müslüman olmayanlar. Dedi ki: ve onun sözü: ﴿وأَنَّا منا المسلمون ومنا القاسطون﴾ bu, onların sözünün tefsiridir: ﴿كنا طرائق قدداً﴾. Başkası dedi ki: **قدداً**, **قِدّة**’nin cem’idir; **قِطَعٍ** ve **قِطْعَةٍ** gibi. Ve kavim **قدداً** oldu: hâlleri ve hevesleri ayrıştı. Ve **القدِيدُ**: **المُقَدَّدُ** et. Ve **القديد**: etten kesilen ve şeritlenen; ve denildi ki: ondan uzunlamasına kesilendir. Urve hadisi: ihramlı iken ceylanların **قدِيد**’ini azık edinirdi; **القديد**: güneşte kurutulmuş tuzlanmış ettir; **فَعِيل** mânâca **مفعول** demektir. Ve **القدِيدُ**: eski elbise de. Ve **التَّقْدِيدُ**: **القَدِيد**’in fiilidir. Ve **القِدُّ**: deriden kesilen kayış. Ve **القِدُّ** (kesre ile): tabaklanmamış deriden kesilen bir kayış. Yezîd b. es-Sa‘k dedi:

فَرَغْتُمْ لِتَمْرِينِ السِّياطِ
وكُنْتُمُ يُصَبُّ عليكُمْ بالقَنا كلَّ مَرْبَعِ

Buna Esed oğullarından biri cevap verdi:

أَعِبْتُمْ علينا أَن نُمَرِّنَ قِدَّنا
ومَنْ لم يُمَرِّنْ قِدَّهُ يَتَقَطَّعِ

Ve cem’i **أَقُدٌّ**’dur. Ve **القِدُّ**: deridir de; onunla nalınlar yamalanır. Ve **القِدُّ**: tabaklanmamış ham deriden kesilen kayışlardır; semerler ve mahmiller onunla bağlanır; **القِدَّةُ** ondan daha özeldir. Ve hadiste: “Sizden birinizin yayının **لَقابُ**’ı ve cennette **قِدِّه**’nin yeri, dünya ve içindekilerden hayırlıdır.” **القِدّ** (kesre ile): kamçı; aslında tabaklanmamış deriden kesilen bir kayıştır; yani sizden birinizin kamçısının miktarı ve kamçısının sığacağı yerin miktarı cennetten, dünya ve içindekilerden hayırlıdır. Ve **المِقَدَّةُ**: onunla kesilen demir parçası. Bazıları dedi ki: **القدُّ**’un nal olması caizdir; deriden kesildiği için ona **قِدّاً** adlandırılmıştır. Dedi: İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **كَسِبْتِ اليَماني قِدُّهُ لم يُجَرَّد** (ج ile) ve **قِدُّه** (ق ile). Dedi: **القِدُّ** naldır; kılları soyulmamıştır; böylece ona daha yumuşak olur. **قَدّه لم يُحَرَّد** rivayet eden, “örneği eğriltilmemiştir”i kastetmiştir. Ve **التحريد**: kayışın bir kısmını geniş, bir kısmını ince yapmandır. Ve **قَدَّ الكلامَ قَداًّ**: onu parçaladı ve yardı. Semüre hadisi: “Kayışın iki parmak arasında **يُقَدَّ** edilmesini yasakladı”; yani kesilip yarılmasını; demir elini yaralamasın diye; bu, kılıcın çekilmiş halde alınıp verilmesinin yasaklanmasına benzer. Ve **القَدُّ**: yarma gibi uzunlamasına kesmedir. Ebû Bekir (radıyallahu anh) hadisi, Sakîfe günü: “İş, bizimle sizin aranızda **كَقَدِّ الأُبْلُمَة** gibidir”; yani hurma yaprağı şeridini iki yarıya yarmak gibi. Ve **اقْتَدَّ الأمورَ**: onları çıkardı, ayırdı ve tedbir etti; ikisi de mesel üzerinedir. Ve yolcu, çölü **قَدَّ** etti ve ıssızlığı ve geceyi **قَداًّ**: ikisini deldi ve kesti. Ve yol onu **قَدَّتْه**: onu keser: **قَداًّ**; onu kesti. Ve **المَقَدُّ** (fetha ile): düz taban; düz yer. Ve **المَقَدُّ**: ön uzvun yarılması. Ve **القَدُّ**: boy-pos. Ve **القَدُّ**: şeyin ölçüsü ve parçalanmasıdır; cem’i **أَقُدٌّ** ve **قُدُود**. Câbir hadisi: Bedir günü Abbas esir olarak getirildi; üzerinde elbise yoktu; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ona bir gömlek aradı; Abdullah b. Übeyy’in gömleğini buldular; ona göre **يُقَدَّدُ** idi; onu ona giydirdi; yani elbise onun ölçüsüne ve boyuna göre idi. Ve “güzel **القَدِّ**’li oğlan”: yani itidal ve beden. Ve “güzel **القَدِّ**’li şey”: yani güzel parçalanmış. Denir ki: falan, kılıç gibi **قُدَّ** edildi; yani güzel parçalanmış kılındı. Nâbiga’nın sözü:

ولِرَهْطِ حَرَّابٍ وقَدّ سَوْرَةٌ
في المَجْدِ ليس غُرابُها بِمُطار

Ebû Ubeyd dedi ki: ikisi Esed’den iki adamdır. Ve **القَدُّ**: oğlağın derisi; ve denildi ki: keçi oğlağı. İbn Düreyd dedi ki: o küçük misk derisidir; oğlağı belirlemedi. Az cem’i **أَقُدُّ**, çok cem’i **قدادٌ** ve **أقِدَّةٌ**; sonuncusu nadirdir. Ve hadiste: bir kadın, Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) iki kızartılmış oğlak gönderdi; ve **قَدّ** küçük bir su tulumu istemişti; oğlak derisinden yapılmış, içinde süt olan; bu, **ق**’ın fethasıyladır. Ömer (radıyallahu anh) hadisi: kıtlıkta **القَدَّ** yerlerdi; oğlak derisini kasteder. Ve meselde: **ما يجعل قدَّك إِلى أَدِيمِك**; yani küçük şeyi büyüğe ne katar? Bu meselin mânâsı: küçük işini büyük kılmana seni ne taşır? haddini aşan adam için vurulur; yani oğlağın misk derisini **الأَدِيم**’e, yani tam deriye ne katar? Sa‘leb dedi ki: burada **القَدُّ** küçük deridir; yani büyüğü küçük gibi yapan nedir? Uhud hadisi: Ebû Talha **شديد القِدِّ** idi; eğer kesre ile rivayet edilirse yay kirişi kastedilir; eğer fetha ile rivayet edilirse yayda çekme ve germe kastedilir. “Onun ne **قَدٌّ**’u var ne **قِحْفٌ**’u”: **القَدُّ** deridir; **القِحْفُ** kadehten kırık parçadır. Ve denildi ki: **القَدُّ** derilerden bir kaptır; **القِحْفُ** tahtadan bir kaptır. Ve **القُدادُ**: **الحَبْنُ**’dur; Ömer’in (radıyallahu anh) sözü bundandır: **إِنا لَنَعْرِفُ الصِّلأءَ بالصِّنابِ والفَلائقَ والأَفْلادَ والشِّهادَ بالقُدادِ**. Ve **القُدادُ**: karın ağrısıdır. Ve “**قُدَّ** olundu.” İbn Zübeyr hadisi: Muâviye’ye cevap olarak dedi ki: “Nice çiğ yiyen vardır ki üzerine **سَيُقَدُّ** edilecek; ve nice saf içen vardır ki onunla boğulacak”; bu, **القُدادِ**’dandır; o, karında bir hastalıktır. Adam, arkadaşına beddua eder de der ki: **حَبَناً قُداداً**. Ve **الحَبَنُ**: **الأَحْبَنِ**’in mastarıdır; o, **السِّقْيُ** olan kimsedir. Ve hadiste: “Allah onu **حَبَناً** ve **قُداداً** kıldı”; ve **الحَبَنُ**: istiskadır. İbn Şümeyl: **ناقة مُتَقَدِّدَةٌ**: semizlik ile zayıflık arasında olduğunda; o, semiz iken hafifleyen yahut zayıf iken semizliğe başlayan devedir. Denir ki: zayıftı da **تَقَدَّدَتْ**; yani zayıflığın bir kısmı kadar zayıfladı. Evzâî’den hadiste rivayet edildi: “Ganimetten köleye, ücretliye ve **للقَدِيدِيِّينَ**’e paylaştırılmaz”; onlar ordunun satıcıları ve demirci ve baytar gibi zanaatkârlardır; Şam ehlinin sözünde bilinir; Allah Teâlâ onu korusun. İbnü’l-Esîr dedi ki: böyle, **ق** ile ve **الدال**’ın kesresiyle rivayet edilir. Ve denildi ki: **ق**’ın zammı ve **الدال**’ın fethasıyladır; sanki düşüklüklerinden dolayı **القَدِيدَ** giyinirler; o, küçük bir **مِسْحٌ**’tır. Ve denildi ki: **التَّقَدُّدِ** ve dağılmadandır; çünkü ihtiyaç için beldelerde dağılırlar; elbiselerinin yırtılması ve onların küçültülmesi, şanlarını küçümsemektir. Ve adama sövülür de ona denir: **يا قَدِيديُّ** ve **يا قُدَيْدِيُّ**. Ve **المَقَدُّ**: düz yer. Ve **القُدَيْدُ**: küçük bir **مُسَيْحٌ**. Ve **القُدَيْدُ**: bir adam. Ve **المِقْدَادُ**: sahabeden bir adamın adıdır. Cerîr’in sözüne gelince:

إِنَّ الفَرَزْدَقَ يا مِقْدادُ زائِرُكُم
يا وَيْلَ قَدَ على مَنْ تُغْلَقُ الدارُ

“**يا وَيْلَ قَدَ**” sözüyle “ya Veyl-i Mikdâd”ı kastetti; onun harflerinin bir kısmıyla yetindi; Hutay’e’nin “**صُنْع سلاَّمِ**” dediği gibi; oysa Süleyman’ı kastetmişti. Ebû Saîd, A‘şâ’nın sözü hakkında dedi:

إِلا كخارِجَةَ المُكَلِّفِ نفسَه

Kastetti: Fars meliki Hayracan gibi; onu **خارجة** diye adlandırdı. Ve **القُدَيْدُ**: bizzat bir suyun adıdır. Sıhâh’ta: **قُدَيْدٌ** Hicaz’da bir sudur; küçültmedir; hadiste zikri gelmiştir. İbnü’l-Esîr dedi ki: o, Mekke ile Medine arasında bir yerdir. İbn Sîde: ve **قُدَيدٌ** bir yerdir; bazıları onu gayr-i munsarif yapar; onu bölgenin adı kılar. Bundan, Îsâ b. Cehme el-Leysî’nin sözü: Kays b. Zürayh zikredildi de dedi ki: bizden bir adamdı; zarif, şairdi; Mekke’de ve onun aşağısında **قُدَيْد**’den, **سَرف**’ten ve Mekke çevresinde bütün vadilerinde bulunurdu. Ve **قُدَيْدٌ**: Abs b. Ceddân’ın atıdır. Ve **قُدْقُداء**: Fârisî’den; dedi ki: **على مَنْهَلٍ من قُدْقُداءَ ومَوْرِدٍ**; ve açılabilir. Ve atlar **بِقِدَّان** ile gitti. İbn Sîde dedi ki: Yakub bunu hikâye etti ve açıklamadı. Ve **القَيْدُودُ**: sırtı uzun deve; denir ki: iştikakı **القَوْد**’dandır; **الكَيْنُونَةِ**’nin **الكَوْنِ**’dan olması gibi; sanki **فَيْعُولٍ** veznindedir; lafızda ise **فَعْلُولٌ**’dur; **القيدود**’daki iki **الدال**’dan biri ziyadedir. Dedi: ve bazı tasrif ehli dedi ki: ancak **فَيْعُول**’ü ağırlaştırmayı kastetti; **حَيدٍ** ve **حَيْدُودٍ** menzilesinde. Başkaları dedi ki: bilakis **كُوْنُونة** lafzı üzere bırakıldı; iki **الواو**’un ve zamme’lerin girişi çirkin olunca, birinci **الواو**’u **ياء**’ya çevirdiler; onu **فَيْعُولٍ**’e benzetmek için ve Arap sözünde **فُوعُولِ** üzere bir bina olmadığı için; hatta **نوْرُوز**’un i‘rabında **نَيْرُوزاً** dediler; **الواو**’dan kaçış olarak. Ezherî bu tercemede Ebû Amr’dan zikretti: **المَقْدِيُّ** ( **الدال**’ın hafifletilmesiyle) içkiden bir türdür; onu, onun ve başkalarının zikrettiği gibi, yerinde zikredeceğiz. Şemmer dedi ki: Recâ b. Seleme’nin şöyle dediğini işittim: **المَقَدِّيُّ** ikiye bölünmüş bir **طِلاءٌ**’dır; iki yarıya kesilmiş şeye benzetilir. Ve içkilerin zikrinde hadiste geldi: **المَقَدِّيُّ** yarıya indirilmiş bir **طِلاء**’dır; yarısı gidinceye kadar pişirilmiştir; iki yarıya kesilmiş şeye benzetme olarak; ve **دال**’ı hafifletilebilir. Ve **قَدْ** (hafif): mânâsı beklenti olan bir kelimedir. Cevherî dedi ki: **قد** bir harftir; ancak fiillerin üzerine girer. Halîl dedi ki: o, haberi bekleyen bir kavme yahut bir şeyi bekleyen bir kavme cevaptır; dersin ki: “**قد مات** falan”; eğer ona haber verip o beklemiyor ise “**قد مات**” demez; fakat “**مات** falan” der. Ve denildi ki: o, “**لَمَّا يَفْعَلْ**” sözünün cevabıdır; o da “**قد فعَل**” der. Nâbiga dedi ki:

أَفِدَ التَّرَحُّلُ غير أَنَّ رِكابَنا
لَمَّا تَزُلْ بِرِحالِنا وكأَنْ قَدِ

Yani “ve sanki **قد** zail oldu”; cümleyi hazfetti. **التهذيب**: ve **قد** bir harftir; onunla şey vacip kılınır; “**قد كان** şöyle şöyle” sözün gibi; haber ise “**كان** şöyle şöyle” demendir; sonra **قد** onu tasdik için te’kîd olarak sokulmuştur. Dedi: ve **قد**, “belki”ye benzer bir yerde olur; yanında **قد** şüpheye meyleder; bu, fiilde **الياء** ve **التاء** ve **النون** ve **الأَلف** ile birlikte olduğunda; “**قد يكون** dediğin şey” sözün gibi. Nahivciler dedi ki: mâzî fiil, ancak **قد**’ın izharı yahut izmarı ile hâl olur; bu, Allah Teâlâ’nın sözü gibidir: ﴿أَو جاؤُوكم حَصِرَتْ صُدُورُهم﴾ ; **حصرت** hâl olmaz, ancak **قد**’ın izmarı ile. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: ﴿كيف تكفرون با وكنتم أَمواتاً﴾ mânâ: “ve **قد** ölüler idiniz”; **قد**’ın izmarı olmasaydı, sözde bunun benzeri caiz olmazdı. Görmez misin ki Aziz ve Celil’in Yusuf sûresindeki sözü: ﴿إِن كان قميصه قُدّ من دبر فكذبت﴾ mânâ: “o halde **فقد كذبت**”. Ezherî dedi ki: hâle gelince, muzârîde o, **قد**’sız, zahiren yahut muzmar olarak câizdir. İbn Sîde dedi ki: ama onun sözü: “**إِذا قِيلَ : مَهْلاً قال حاجِزُهُ : قَدِ**” olunca, Nâbiga beytinde ve “**وكأَنْ قَدِ**”de takdim ettiğimiz gibi cevap olur; mânâ: yani “kesti”. Ve caizdir ki mânâsı “**قَدْك**” olsun; yani “yeter sana”; çünkü ondan istenen şey bitmiştir; seni geri çevirmenin ve azarlamanın mânâsı yoktur. Ve **قد**, gelecek fiillerle “belki” menzilesindedir. Hüzeli dedi ki:

قد أَتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَراًّ أَنامِلُه
كأَنّ أَثوابَهُ مُجَّتْ بِفِرْصادِ

İbn Berrî dedi ki: beyit Ubeyd b. el-Ebras’ındır. Ve **قَدْ**, “**قَطْ**” gibi, “yeter” menzilesindedir; derler ki: “bende bundan başka yoktur, o halde **فَقَدْ**”; yani “**فَقَطْ**”. Yakub bunu hikâye etti ve onun بدل olduğunu ileri sürdü; dersin: **قدي** ve **وقدني**. Ve şu beyit okundu:

إِلى حَمامَتِنا ونِصْفُه فَقَدِ

Ve **قَدْني** hakkında söz, **قَطْني** hakkındaki söz gibidir. Humeyd el-Erkat dedi:

قَدْنيَ من نَصْرِ الخُبَيْبَينِ قَدِي

Cevherî dedi ki: onların “**قَدْكَ**” demeleri “yeter sana” mânâsında bir isimdir; dersin: **قَدِي** ve **قَدْني** de; **النون** ile, kıyasa aykırı olarak; çünkü bu **النون** ancak fiillere, onları korumak için ziyade edilir; “**ضَرَبني**” ve “**شَتَمَني**” gibi. İbn Berrî dedi ki: Cevherî, “**قَدْني**”deki **النون**’un kıyasa aykırı olarak ziyade edildiği sözünde yanıldı; ve **نون الوقاية**’yi yalnız fiile mahsus kıldı; öyle değildir. Ancak o, bir fiilde yahut bir harfte bir harekete yahut sükûna koruma olarak ziyade edilir; “**مِنْ**” ve “**عَنْ**”da, onları nefsine izafe ettiğinde “**مِنِّي**” ve “**عَنِّي**” demen gibi; **نون الوقاية**’yi ziyade ettin ki **مِنْ** ve **عَنْ**’ın **النون**’u sükûn üzere kalsın. Aynı şekilde **قد** ve **قط**’ta dersin: **قدني** ve **قطني**; **نون الوقاية**’yi ziyade edersin ki **الدال** ve **الطاء** sükûn üzere kalsın. Dedi: aynı şekilde onu **ليت**’te ziyade ettiler de “**ليتني**” dediler ki **التاء**’ın harekesi hâli üzere kalsın. Aynı şekilde “**ضرب**”da “**ضربني**” dediler ki **الباء**’ın harekesi fethası üzere kalsın. Aynı şekilde “**اضرب**”da “**اضربني**” dediler; **نون الوقاية**’yi ona soktular ki **الباء** sükûn üzere kalsın. Humeyd, **الخُبَيْبَينِ** ile Abdullah b. Zübeyr’i ve kardeşi Mus‘ab’ı kastetti. İbn Berrî dedi ki: beyitte şahit şudur: “**قَدْني**” ve “**قَدِي**” denir. Ve asıl, **قدي** nunsuzdur; **قدني** nunlu ise şâzdır; vezin zarureti için ona **النون** ilhak edilmiştir. Dedi: iş, onun dediğinin tersinedir; ve **قدني** asıldır; **قدي**’den **النون** zaruret için hazfedilmiştir. Cehennem sıfatında—ondan Allah’a sığınırız—denir ki: “doldun mu?”; o da der ki: “daha var mı?”; nihayet içine tamamen doldurulduklarında “**قَدْ قَدْ**” der; yani “yeterim, yeterim”. Ve **الطاء** ile **الدال**’ın yerine rivayet edilir; o da mânâsındadır. Bundan telbiye hadisi: “**قَدْ قَدْ**” der; “yeter” mânâsında; tekrar edilmesi, işi te’kîd içindir. Konuşan der ki: **قدي**; yani “yeterim”; muhatap: **قَدْكَ**; yani “yeter sana”. Ömer (radıyallahu anh) hadisi: Ebû Bekir’e (radıyallahu anh) dedi ki: **قَدْكَ يا أَبا بكر**. Dedi: ve **قد**, “**ما**” menzilesinde olur; onunla nefiy yapılır; bazı fasihlerden işitildi: **قد كنتَ في خَيْرٍ فَتَعْرِفه**. Ve eğer **قَدْ**’ı isim kılarsan onu şeddelersin; dersin: “güzel bir **قَداًّ** yazdım”; aynı şekilde **كي** ve **هو** ve **لو**; çünkü bu harflerde, onlardan eksilen şeye delil yoktur; o halde sonlarına, cinslerinden olan bir şey ziyade edilmesi ve idğam edilmesi gerekir; ancak **الأَلف**’te değil; çünkü onu hemzelersin. Ve eğer bir adamı **بلا** yahut **ما** ile isimlendirirsen, sonra sonuna bir **أَلف** ziyade edersen, hemzelersin; çünkü ikincisini harekelendirirsin; **الأَلف** harekelendiğinde hemze olur. İbn Berrî dedi ki: Cevherî dedi ki: eğer bir adamı **قد** ile isimlendirirsen “bu **قَدٌّ**” dersin, şedde ile. Dedi: bu, ondan bir hatadır; şeddelendirme ancak illetli olanda olur; “**هو**” bir adam adı olduğunda “bu **هوٌّ**” demen gibi; ve **لو**’da: “bu **لوٌّ**”; ve **في**’de: “bu **فيٌّ**”. Ama sahih olan şeddelenmez; **قد**’da dersin: “bu **قَدٌ**”; “bir **قَداً** gördüm”; “**بِقَدٍ**’den geçtim”; “bu bir **يَدٌ**”; “bir **يَداً** gördüm”; “**بِيَدٍ**’den geçtim” dediğin gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق د د * * القَدُّ * الشق طولا وبابه رد والقَدُّ أيضا القامة والتقطيع و * القِدُّ * بالكسر سير * يُقَدُّ * من جلد غير مدبوغ و * القِدّةُ * بالكسر أيضا الطريقة والفِرقة من الناس إذا كان هوى كل واحد على حدة يقال كنا طرائق * قِدَداً * و * القَدِيدُ * اللحم * المُقَدَّدُ

##### Türkçe

* ق د د * * **القَدُّ** * uzunlamasına yarma; kapısı **رد**’dir. **القَدُّ** ayrıca boy-pos ve parçalama(dır). Ve * **القِدُّ** * kesre ile: kayış; **يُقَدُّ** (o) tabaklanmamış deriden kesilir. Ve * **القِدّةُ** * kesre ile ayrıca: yol/yöntem ve insanlardan bir fırka; her birinin hevesi ayrı ayrı olduğunda; denir ki: “Biz, yollar **قِدَداً** idik.” Ve * **القَدِيدُ** *: **المُقَدَّدُ** et.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القد: القطع مطلقا، ومنه قد الطريق يقده قدا: قطعه، وهو مجاز، وقيل: القد: هو القطع المستأصل، أو هو القطع المستطيل، وهو قول ابن دريد، أو هو الشق طولا وفي بعض كتب الغريب: القد: القطع طولا كالشق. وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه يوم السقيفة: الأمر بيننا وبينكم كقد كقد الأبلمة أي كشق الخوصة نصفين، وهو على المثل. وفي الأساس: قد القلم، وقطه، القد: الشق طولا: وقطه: قطعه عرضا. وتقول إذا جاد قدك وقطك فقد استوى خطك، كالاقتداد والتقديد في الكل، وضربه بالسيف فقده بنصفين. وفي الحديث أن علي رضي الله عنه كان إذا اعتلى قد، وإذا اعترض قط. وفي رواية: كان إذا تطاول قد، وإذا تقاصر قط أي قطع طولا وقطع عرضا. واقتده وقدده. كذلك وقد انقد، وتقدد. والقد: جلد السخلة، وقيل: السخلة الماعزة. وقال ابن دريد: هو المسك الصغير، فلم يعين السخلة. وفي الحديث أن امرأة أرسلت إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم بجديين مرضوفين وقد أراد سقاء صغيرا متخذا من جلد السخلة فيه لبن، وهو بفتح القاف. وفلان ما يعرف القد من القد، أي السير من مسك السخلة، ومنه المثل ما يجعل قدك إلى أديمك أي ما يجعل الشيء الصغير إلى الكبير، ومعنى هذا المثل أي أي شيء يضيف صغيرك إلى كبيرك، أي أي شيء يحملك أن تجعل أمرك الصغير عظيما، يضرب للمتعدي طوره، ولمن يقيس الحقير بالخطير. أي ما يجعل مسك السخلة إلى الأديم، وهو الجلد الكامل، وقال ثعلب: القد هنا: الجلد الصغير. والقد: السوط، ومنه الحديث لقاب قوس أحدكم وموضع قده في الجنة خير من الدنيا وما فيها وفي أخرى لقيد قوس أحدكم أي قدر سوط أحدكم الموضع الذي يسع سوطه من الجنة خير من الدنيا وما فيها. القد: القدر أي قدر الشيء القد: قامة الرجل. والقد: تقطيعه أي الرجل والأولى إرجاعه إلى الشيء، القد: اعتداله، أي الرجل، ولو قال: وقدر الشيء وتقطيعه وقامة الرجل واعتداله، كان أحسن في السبك، وفي حديث جابر أتي بالعباس يوم بدر أسيرا ولم يكن عليه ثوب، فنظر له النبي صلى الله عليه وسلم قميصا، فوجدوا قميص عبد الله بن أبي يقدد عليه، فكساه إياه أي كان الثوب على قدره وطوله. وغلام حسن القد، أي الاعتدال والجسم. وشيء حسن القد، أي حسن القد، أي حسن التقطيع، يقال: قد فلان قد السيف، أي جعل حسن التقطيع، وفي الأساس: ومن المجاز: جارية حسنة القد، أي القامة والتقطيع، وهي مقدودة، ج أقد كأشد، وهو الجمع القليل في القد بمعنى جلد السخلة والقامة، في الكثير قداد بالكسر، وأقدة نادر، وقدود، بالضم، في القد بمعنى القامة والقدر. القد: خرق الفلاة، يقال: قد المسافر المفازة، وقد الفلاة قدا: خرقهما وقطعهما، وهو مجاز. القد: قطع الكلام، يقال: قد الكلام قدا: قطعه وشقه. وفي حديث سمرة: نهى أن يقد السير بين أصبعين أي يقطع ويشق لئلا يعقر الحديد يده، وهو شبيه بنهيه أن يتعاطى السيف مسلولا. القد، بالضم: سمك بحري، وفي التكملة: أن أكله يزيد في الجماع فيما يقال. القد، بالكسر: إناء من جلد يقولون: ماله قد ولا قحف، القد: إناء من جلد القحف إناء من خشب وفي حديث عمر رضي الله عنه كانوا يأكلون القد يريد جلد السخلة في الجدب. القد: السوط، وكلاهما

  لغة في الفتح، القد: السير الذي يقد من جلد غير مدبوغ غير فطير فيخصف به النعال، وتشد به الأقتاب والمحامل. والقدة واحده أخص منه، وقال يزيد بن الصعق: في الفتح، القد: السير الذي يقد من جلد غير مدبوغ غير فطير فيخصف به النعال، وتشد به الأقتاب والمحامل. والقدة واحده أخص منه، وقال يزيد بن الصعق:
  فرغتم لتمرين السياط وكنتميصب عليكم بالقنا كل مربع فأجابه بعض بني أسد:
  أعبتم علينا أن نمرن قدنا                      ومن لم يمرن قده يتقطع والجمع أقد. والقدة: الفرقة والطريقة من الناس. والقدة: ماء لكلاب، هكذا في النسخ، وهو غلط، والصواب اسم ماء الكلاب، والكلاب بالضم، تقدم في الموحدة، وأنه اسم ماء لهم، ونص التكملة: ماء يسمى الكلاب، ويخفف في الأخير، عن الصاغاني. القدة: الفرقة من الناس إذا كان هوى كل واحد على حدة، ومنه قوله عز وجل كنا طرائق قددا قال الفراء: يقول حكاية عن الجن أي كنا فرقا مختلفة أهواؤها، وقال الزجاج: قددا: متفرقين مسلمين وغير مسلمين، قال: وقوله وأنا منا المسلمون ومنا القاسطون هذا تفسير قولهم كنا طرائق قددا وقال غيره: قددا جمع قدة. وصار القوم قددا: تفرقت حالاتهم وأهواؤهم وقد تقددوا تفرقوا قددا وتقطعوا. والمقد، كمدق، هكذا بالكسر مضبوط في سائر النسخ التي بأيدينا، وضبطه هكذا بعض المحشين، ومثله في التكملة بخط الصاغاني، وشذ شيخنا فقال: الصواب أنه بالضم، لأن ذلك هو لمشهور المعروف فيه، لأنه مستثنى من المكسور كمحل وما معه، فضبط بعض أرباب الحواشي له بالكسر لأنه آلة وهم ظاهر، انتهى، والذي في اللسان والمقدة حديدة يقد بها الجلد. المقد كمرد، أي بالفتح: الطريق، لكونه موضع القد، أي القطع، وقدته الطريق: قطعته، وقد المفازة: قطعها، ومفازة مستقيمة المقد أي الطريق، وهو مجاز كما في الأساس.
 المقد بالفتح: القاع وهو المكان المستوي، المقد: بالأردن ينسب إليها الخمر وقيل: هي في طرف حوران قرب أذرعات، كما في المراصد والمعجم، قال عمر بن معد يكرب:
  وهم تركوا ابن كبشة مسلحبا                      وهم منعوه من شرب المقدي وغلط الجوهري في تخفيف دالها، وذكرها في مقد ونصه هناك: المقدي مخففة الدال: شراب منسوب إلى قرية بالشام يتخذ من العسل، قال الشاعر:
  علل القوم قـلـيلا                      يا ابن بنت الفارسيه
  إنهم قد عاقروا اليو                      م شرابا مـقـديه انتهى، قال الصاغاني: وقد غلط في قوله: قرية بالشام. والقرية بتشديد الدال. والشراب المقدي بالتخفيف غير المقدي بالتشديد، يتخذ من العسل، وهو غير مسكر، قال ابن قيس الرقيات:
  مقديا أحله الـلـه لـلـنـا                      س شرابا وما تحل الشمول

  وقال شمر: وسمعت رجاء بن سلمة يقول: المقدي طلاء منصف يشبه بما قد بنصفين. انتهى نص الصاغاني وفي النهاية والغريبين: المقدي طلاء منصف طبخ حتى ذهب نصفه، تشبيها بشيء قد بنصفين، وقد تخفف داله، وهكذا رواه الأزهري عن أبي عمرو أيضا. القداد كغراب: وجع في البطن، وقد قد، وفي الأفعال لابن القطاع: وأقد عليه الطعام من القداد وقد أيضا، وهو داء يصيب الإنسان في جوفه، وفي حديث ابن الزبير قال لمعاوية في جواب رب آكل عبيط سيقد عليه وشارب صفو سيغص به هو من القداد. ويدعو الرجل على صاحبه فيقول: حبنا قدادا. وفي الحديث: فجعله الله حبنا وقدادا. والحبن: الاستسقاء. قداد بن ثعلبة بن معاوية بن زيد بن الغوث بن أنمار: بطن من بجيلة قاله ابن حبيب. قداد، كسحاب: القنفذ واليربوع. وفي التكملة: القداد: من أسماء القنافذ واليرابيع. قدقد كفلفل: جبل به معدن البرام، بالكسر، جمع برمة، وهي القدر من الحجارة. القديد كزبير مسيح صغير تصغير مسح، بالكسر، يلبسه أطراف الناس القديد: اسم رجل. القديد اسم واد بعينه، وفي الصحاح: وقديد: ماء بالحجاز، وهو مصغر، وقد ورد ذكره في الحديث. قال ابن الأثير: هو بين مكة والمدينة، وقال ابن سيده: وقديد: موضع، وبعضهم لا يصرفه، يجعله اسما للبقعة، ومنه قول عيسى بن جهمة الليثي وذكر قيس بن ذريح فقال: كان رجلا منا، وكان ظريفا شاعرا وكان يكون بمكة وذويها من قديد وسرف وحول مكة في بواديها كلها. قديد: فرس قيس بن عبد الله، وفي اللسان عبس بن جدان الغاضري، إلى غاضرة بطن من قيس، وقيل: الوائلي.
 وقدقداء، بالضم ممدود، عن الفارسي، قد يفتح: من البلاد اليمانية، قال:
  على منهل من قدقداء ومورد

  والقديد: اللحم المشرر الذي قطع وشرر، المقدد، أي المملوح، المجفف في الشمس، أو هو ما قطع منه طوالا. وفي حديث عروة كان يتزود قديد الظباء، وهو محرم. فعيل بمعنى مفعول. القديد: الثوب الخلق. والتقديد: فعل القديد. روي عن الأوزاعي في الحديث أنه قال لا يقسم من الغنيمة للعبد ولا للأجير ولا للقديديين القديديون، بالفتح ولا يضم: هم تباع العسكر من الصناع، كالشعاب والحداد والبيطار، معروف في كلام أهل الشام، قال ابن الأثير: هكذا يروى بالقاف وكسر الدال، وقيل بضم القاف وفتح الدال، كأنهم لخستهم يكتسون القديد، وهو مسح صغير، وقيل: هو من التقدد والتفرق، لأنهم يتفرقون في البلاد للحاجة وتمزق ثيابهم، وتصغيرهم تحقير لشأنهم، ويشتم الرجل فيقال يا قديدي، ويا قديدي، قال الصاغاني: وهو مبتذل في كلام الفرس أيضا.أبو الأسود، وقيل: أبو عمرو، وقيل أبو سعيد مقداد بن عمرو، ابن الأسود الكندي، وعمرو هو أبوه الأصلي الحقيقي الذي ولده، وأما الأسود فكان حالفه وتبناه لما وفد مكة، فنسب إليه نسبة ولاء وتربية، لا نسبة ولادة، وهو المقداد بن عمرو ابن ثعلبة بن مالك بن ربيعة بن عامر ابن مطرود البهراني وقيل: الحضرمي، قال ابن الكلبي؛ كان عمرو بن ثعلبة: أصاب دما في قومه فلحق بحضرموت، فحالف كندة، فكان يقال له الكندي، وتزوج هناك امرأة، فولدت له المقداد، فلما كبر المقداد وقع بينه وبين أبي شمر بن حجر الكندي منافرة، فضرب رجله بالسيف وهرب إلى مكة، فحالف الأسود بن عبد يغوث الزهري، وكتب إلى أبيه فقدم عليه، فتبنى الأسود المقداد، وصار يقال له: المقداد ابن الأسود، وغلب عليه، واشتهر به، فلما نزلت ادعوهم لآبائهم قيل له: المقداد ابن عمرو صحابي تزوج ضباعة بنت الزبير بن عبد المطلب ابنة عم النبي صلى الله عليه وسلم، وهاجر الهجرتين، وشهد بدرا والمشاهد بعدها. والأسود بن عبديغوث الزهري رباه أو تبناه فنسب إليه كما أشرنا إليه آنفا، وقد يلحن فيه قراء الحديث ظنا منهم أنه أي الأسود جده، أي إذا ذكر في عمود نسبه بعد أبيه عمرو، كما ذكره المصنف، كأنهم يجعلون ابن الأسود نعتا لعمرو، وهو غلط، كما قال: إنما ابن الأسود نعت للمقداد، بنوة تربية وحلف لا بنوة ولادة، كما هو مشهور. والقيدود: الناقة الطويلة الظهر. قياديد، يقال: اشتقاقه من القود مثل الكينونة من الكون، كأنها في ميزان فيعول، وهي في اللفظ فعلول، وإحدى الدالين من القيدود زائدة، وقال بعض أهل التصريف: إنما أراد تثقيل فيعول، بمنزلة حيد وحيدود، وقال آخرون: بل ترك على لفظ كونونة فلما قبح دخول الواوين والضمات حولوا الواو الأولى ياء ليشبهوها بفيعول،ولأنه ليس في كلام العرب بناء على فوعول حتى أنهم قالوا في إعراب نوروز نيروز فرارا من الواو، كذا في اللسان.

  وتقدد الشيء: يبس. وتقدد القوم: تفرقوا قددا. تقدد الثوب: تقطع وبلي تقددت الناقة: هزلت بعض الهزال، أو تقددت: كانت مهزولة فسمنت، وعن ابن شميل: ناقة متقددة: إذا كانت بين السمن والهزال، وهي التي كانت سمينة فخفت، أو كانت مهزولة فابتدأت في السمن. من المجاز: اقتد الأمور: اشتقها ودبرها، وفي بعض الأمهات: تدبرها وميزها. من المجاز: استقد له: استتمر. استقد الأمر: استوى. استقدت الإبل: استقامت على وجه واحد واستمرت على حالها. وقد، مخففة كلمة معناها التوقع، حرفية واسمية، وهي أي الاسمية على وجهين. الأول اسم فعل مرادفة ليكفي قال شيخنا: فهي بمنزلة الفعل الذي تنوب عنه، فتلزمها نون الوقاية نحو قولك: قدك درهم، وقد زيدا درهم، أي يكفي، فالاسم بعدها يلزم نصبه مفعولا، كما في يكفي. الثاني اسم مرادف لحسب، وتستعمل مبنية غالبا، أي عند البصريين، على السكون، لشبهها بقد الحرفية في لفظها، وبكثير من الحروف الموضوعة على حرفين كعن وبل ونحوهما مثل قد زيد درهم، بالسكون أي بسكون الدال على أصله محكيا تستعمل معربة أي عند الكوفيين نحو قد زيد درهم، بالرفع أي برفع الدال.
 أما قد الحرفية فإنها مختصة بالفعل، أعم من أن يكون ماضيا أو مضارعا، المتصرف، فلا تدخل على فعل جامد، وأما قول الشاعر:
  لولا الحياء وأن رأسي قد عسى                      فيه المشيب لزرت أم القاسم

  فعسى فيه ليست الجامدة، بل هي فعل متصرف معناه اشتد وظهر وانتشر، كما سيأتي، الخبري، خرج بذلك الأمر، فإنه إنشاء، فلا تدخل عليه، المثبت، اشترطه الجماهير، المجرد من جازم وناصب، وحرف تنفيس قال شيخنا: هذه كلها شروط في دخولها على المضارع، لأن غالب النواصب والجوازم تقتضي الاستقبال المحض، وكذلك حرفا التنفيس قد موضوعة للحال كما بين في المطولات. ولها ستة معان: الأول التوقع، أي كون الفعل منتظرا متوقعا، فتدخل على الماضي والمضارع. نحو قد يقدم الغائب، فتدل على أن قدوم الغائب منتظر، وقد أحجف المصنف فلم يأت بمثال الماضي، بناء على زعمه أنها لا تكون للتوقع مع الماضي، لأن التوقع هو انتظار الوقوع، والماضي قد وقع، وقد ذهب إلى هذا القول جماعة من النحاة، وقال الذين أثبتوه: معنى التوقع مع الماضي أنها تدل على أنه كان منتظرا، تقول: قد ركب الأمير. لقوم كانوا ينتظرون هذا الخبر ويتوقعون ثبوت الفعل، كما قاله ابن هشام. الثاني تقريب الماضي من الحال، وهو مقتضى كلام الشيخ ابن مالك أنها مع الماضي تفيد التقريب، كما جزم به ابن عصفور، وأنء من شرط دخولها كون الفعل متوقعا، نحو قد قام زيد، وقال أبو حيان في شرح التسهيل: لا يتحقق التوقع في قد، مع دخوله على الماضي، لأنه لا يتوقع إلا المنتظر، وهذا قد وقع، وأنكره ابن هشام في المغنى فقال: والذي يظهر لي قول ثالث، وهو أنها لا تفيد التوقع أصلا، فراجعه، قال شيخنا: والذي تلقيناه من أفواه الشيوخ بالأندلس أنها حرف تحقيق إذا دخلت على الماضي، وحرف توقع إذا دخلت على المستقبل، وأقره صاحب همع الهوامع، وعليه معتمد الشيوخ الثالث التحقيق، وذلك إذا دخلت على الماضي، كما ذكر قريبا، نحو قوله تعالى قد أفلح من زكاها وزاد ابن هشام في المغنى: وعلى المضارع، كقوله تعالى قد يعلم ما أنتم عليه الرابع النفي، في اللسان نقلا عن ابن سيده: وتكون قد بمنزلة ما، فينفى بها، سمع بعض الفصحاء يقول قد كنت في خير فتعرفه، بنصب تعرف، قال في المغنى: وهذا غريب، وإليه أشار في التسهيل بقوله: وربما نفع بقد فنصب الجواب بعدها. الخامس التقليل، ذكره الجماهير، وأنكره جماعة، قال في المغنى: هو ضربان: تقليل وقوع الفعل، نحو قد يصدق الكذوب وقد يجود البخيل، وتقليل متعلقة نحو قد يعلم ما أنتم عليه أي ما هو عليه هو أقل معلوماته، قال شيخنا: وزعم بعضهم أنها في هذه الأمثلة ونحوها للتحقيق، وأن التقليل في المثالين الأولين لم يستفد من قد، بل من قولك: البخيل يجود، والكذوب يصدق، فإنه إن لم يحمل على أن صدور ذلك منهما قليل كان فاسدا، إذ آخر الكلام يناقض أوله. السادس التكثير، في اللسان: وتكون قد مع الأفعال الآتية بمنزلة ربما قال الهذلي:
  قد أترك القرن مصفرا أنامله                      كأن أثوابه مجت بفرصـاد قال ابن بري: البيت لعبيد بن الأبرص، انتهى، وقاله الزمخشري في قوله تعالى قد نرى تقلب وجهك في السماء قال: أي ربما نرى، ومعناه تكثير الرؤية، ثم استشهد ببيت الهذلي. قال شيخنا: واستشهد جماعة من النحويين على ذلك بيت العروض:
  قد أشهد الغارة الشعواء تحملنيجرداء معروقة اللحيين سرحوب

  وفي التهذيب: وقد حرف يوجب به الشيء كقولك، قد كان كذا وكذا، والخبر أن تقول: كان كذا وكذا فادخل قد توكيدا لتصديق ذلك، قال: وتكون قد في موضع تشبه ربما، وعندها تميل قد إلى الشك، وذلك إذا كانت مع الياء والتاء والنون والألف في الفعل، كقولك: قد يكون الذي تقول. انتهى. وفي البصائر للمصنف: ويجوز الفصل بينه وبين الفعل بالقسم، كقولك: قد والله أحسنت، وقد لعمري بت ساهرا. ويجوز طرح الفعل بعدها إذا فهم، كقول النابعة:
  أفد الترحل غير أن ركابنا                      لما تزل برحالنا وكأن قد أي كأن قد زالت، وانتهى. وفي اللسان: وتكون قد مثل قط بمنزلة حسب، تقول: مالك عندي إلا هذا فقد، أي فقط، حكاه يعقوب، وزعم أنه بدل. وقول الجوهري: وإن جعلته اسما شددته، فتقول كتبت قدا حسنة، وكذلك كي وهو ولو، لأن هذه الحروف لا دليل على ما نقص منها، فيجب أن يزاد في أواخرها ما هو جنسها وتدغم إلا في الألف فإنك تهمزها، ولو سميت رجلا بلا، أوما، ثم زدت في آخره ألفا همزت، لأنك تحرك الثانية، والألف إذا تحركت صارت همزة، هذا نص عبارة الجوهري، وهو مذهب الأخفش وجماعة من نحاة البصرة، ونقله المصنف في البصائر، له، وأقره، وقال ابن بري: وهذا غلط منه وإنما يشدد ما كان آخره حرف علة. وعبارة ابن بري: إنما يكون التضعيف في المعتل تقول في هو اسم رجل: هذا هو وفي لو: هذا لو، وفي في هذا في، وإنما شدد لئلا يبقى الاسم على حرف واحد، لسكون حرف العلة مع التنوين، وأما قد إذا سميت بها تقول هذا قد ورأيت قدا ومررت بقد، في من: هذا من، في عن هذا عن، بالتخفيف في الكل. إلا غير ونظيره يدوم وشبهه تقول: هذه يد ورأيت يدا ومررت بيد، وقد تحامل شيخنا هنا على المصنف، ونسبه إلى القصور وعدم الاطلاع على حقيقة معنى كلام الجوهري ما يقضي به العجب، سامحه الله تعالى، وتجاوز عن تحامله.
 ومما يستدرك عليه: القد، بالكسر: الشيء المقدود بعينه. والقد: النعل لم يجرد من الشعر، ذكرهما المصنف في البصائر، له. قلت: وفي اللسان بعد إيراد الحديث لقاب قوس أحدكم إلى آخره: وقال بعضهم: يجوز أن يكون القد النعل، سميت قدا لأنها تقد من الجلد، وروى ابن الأعرابي:
  كسبت اليماني قده لم يجرد بالجيم، أي لم يجرد من الشعر، فيكون ألين له، ومن روى: قده بالفتح، ولم يحرد، بالحاء، أراد: مثاله لم يعوج، والتحريد: أن تجعل بعض السير عريضا وبعضه دقيقا، وقد تقدم في موضعه. والمقد بالفتح: مشق القبل. وقول النابغة.

  ولرهط حراب وقد سورة في المجد ليس غرابها بمطار قال أبو عبيد: هما رجلان في بني أسد. وفي حديث أحد: كان أبو طلحة شديد القد إن روي بالكسر فيريد به وتر القوس، وإن روي بالفتح فهو المد والنزع في القوس، وقول جرير:
  إن الفرزدق يا مقداد زائركميا ويل قد على من تغلق الدار

  أراد بقوله يا ويل قد يا ويل مقداد، فاقتصر على بعض حروفه، وله نظائر كثيرة. وذهبت الخيل بقدان. قال ابن سيده: حكاه يعقوب ولم يفسره. والشريف أبو البركات أحمد بن الحسن بن الحسين بن أبي قداد الهاشمي، ككتان، عن أبي محمد الجوهري. وكغراب قداد بن ثعلبة الأنماري جاهلي.وقديدة، كسفينة: لقب أبي الحسن موسى بن جعفر بن محمد البزاز، مات سنة 295. وبالتصغير، علي بن الحسن بن قديد المصري، روى عنه ابن يونس فأكثر وكأمير، قديد القلمطاي، أحد أمراء مصر، حج أميرا، وولده ركن الدين عمر بن قديد، قرأ على العز بن جماعة وغيره، مولده سنة 785.

##### Türkçe

**القد**: kesme mutlak olarak; ondan: **قد الطريق يقده قدا**: onu kesti; bu mecazdır. Ve denildi: **القد**: kökünden söküp atan kesmedir; yahut o, uzunlamasına kesmedir; bu, İbn Düreyd’in sözüdür; yahut o, boyuna yarmadır. Ve bazı **الغريب** kitaplarında: **القد**: boyuna kesmedir, yarma gibi.

Ebû Bekir رضي الله عنه’un **السقيفة** günü hadîsinde: “İş, bizimle sizin aranızda **كقد كقد الأبلمة** gibidir”; yani hurma yaprağı şeridini iki yarım olarak yarmak gibi; ve bu, mesel üzerinedir.

Ve **الأساس**’ta: **قد القلم** ve **قطه**; **القد**: boyuna yarma; ve **قطه**: onu enlemesine kesti. Ve dersin: “Eğer **جاد قدك وقطك** ise, hattın düzgün oldu”; **كالاقتداد والتقديد في الكل**. Ve onu kılıçla vurdu da onu iki yarım olarak kesti.

Ve hadîste: Ali رضي الله عنه, eğer yukarıdan vurursa **قد** ederdi; eğer enlemesine vurursa **قط** ederdi. Ve bir rivayette: eğer uzarsa **قد** ederdi; eğer kısalırsa **قط** ederdi; yani boyuna kesti ve enlemesine kesti. Ve **اقتده** ve **قدده**. Keza; ve **انقد** oldu, ve **تقدد**.

Ve **القد**: oğlak derisi; ve denildi: keçi oğlağı. İbn Düreyd dedi: o, küçük misk’tir; böylece oğlağı tayin etmedi.

Ve hadîste: bir kadının, رسول الله صلى الله عليه وسلم’e iki taş arasında kızartılmış iki oğlak gönderdiği; ve o, içinde süt bulunan, oğlak derisinden yapılmış küçük bir su kabı istemişti; ve o, **القاف**’ın fethiyledir.

Ve falan, **القد**’i **القد**’den bilmez; yani kayışı oğlak miskinden (derisinden). Ve ondan mesel: **ما يجعل قدك إلى أديمك**; yani küçük şeyi büyüğe ne kılar? Ve bu meselin manası: küçük olanını büyüğüne hangi şey ekler? yani küçük işini büyük kılmana seni hangi şey taşır? haddini aşan için ve değersizi tehlikeliyle kıyaslayan için darb olunur. Yani oğlak miskini (derisini) **الأديم**’e; ve o, tam deridir. Sa‘leb dedi: **القد** burada: küçük deridir.

Ve **القد**: kamçı; ondan hadîs: “Sizden birinizin yayının **قاب**’ı ve cennette **قده**’nin yeri, dünya ve içindekilerden hayırlıdır.” Ve diğerinde: “Sizden birinizin yayının **قيد**’i”; yani sizden birinizin kamçısının miktarı: kamçısının sığdığı yer, cennetten, dünya ve içindekilerden hayırlıdır.

**القد**: miktar; yani şeyin miktarı. **القد**: adamın boyu. Ve **القد**: onun parçalanması; yani adam; ve evlâ olan, onu şeye döndürmektir. **القد**: onun itidali; yani adam. Ve eğer deseydi: “şeyin miktarı ve parçalanması ve adamın boyu ve itidali”, terkîbde daha iyi olurdu.

Câbir hadîsinde: Bedir günü Abbas esir olarak getirildi ve üzerinde elbise yoktu; Peygamber صلى الله عليه وسلم onun için bir gömlek aradı; Abdullah b. Übey’in gömleğini buldular, **يقدد عليه**; ona giydirdi; yani elbise onun ölçüsü ve boyu üzere idi.

Ve “güzel **القد**’li bir oğlan”; yani itidal ve beden. Ve “güzel **القد**’li bir şey”; yani güzel **القد**; yani güzel parçalanma. Denilir: “falanı kılıcın **قد**’i gibi **قد** etti”; yani onu güzel parçalanmış kıldı.

Ve **الأساس**’ta: mecazdan: “güzel **القد**’li bir cariye”; yani boy ve parçalanma; ve o, **مقدودة**’dur. Çoğulu: **أقد** (tıpkı **أشد** gibi); ve bu, **القد**’de (oğlak derisi ve boy manasında) az çoğuldur. Çokta: **قداد** (kesre ile). Ve **أقدة** nadirdir. Ve **قدود** (damme ile), **القد**’de (boy ve miktar manasında).

**القد**: çölü yarmak; denilir: **قد المسافر المفازة** ve **قد الفلاة قدا**: ikisini yardı ve kesti; ve bu mecazdır.

**القد**: sözün kesilmesi; denilir: **قد الكلام قدا**: onu kesti ve yardı.

Semure hadîsinde: “iki parmak arasında kayışın **يقد** edilmesini” yasakladı; yani kesilmesini ve yarılmasını; demiri elini yaralamasın diye; ve bu, kılıcı çekilmiş olarak alıp vermeyi yasaklamasına benzer.

**القد** (damme ile): deniz balığı. Ve **التكملة**’de: denildiğine göre, onu yemek cinsel birleşmede artırır.

**القد** (kesre ile): deriden bir kap; derler: “Onun ne **قد**’i var ne **قحف**’ı.” **القد**: deriden bir kap; **القحف**: ağaçtan bir kap. Ömer رضي الله عنه hadîsinde: kıtlıkta **القد** yerlerdi; yani oğlak derisini kasteder.

**القد**: kamçı; ve ikisi de fetha’da bir dildir.

**القد**: tabaklanmamış, kurutulmamış deriden kesilen kayış; onunla nalınlar yamalanır, ve onunla eyer ağaçları ve mahmiller bağlanır. Ve **القدة** onun bir tanesidir; ondan daha özeldir. Yezîd b. es-Sa‘k dedi: fetha’da **القد**: tabaklanmamış, kurutulmamış deriden kesilen kayış; onunla nalınlar yamalanır, ve onunla eyer ağaçları ve mahmiller bağlanır. Ve **القدة** onun bir tanesidir; ondan daha özeldir. Yezîd b. es-Sa‘k dedi:
  فرغتم لتمرين السياط وكنتميصب عليكم بالقنا كل مربع
Buna Esed oğullarından biri cevap verdi:
  أعبتم علينا أن نمرن قدنا                      ومن لم يمرن قده يتقطع
Ve çoğulu **أقد**’dir.

Ve **القدة**: insanlardan fırka ve yol. Ve **القدة**: köpeklere ait bir su; nüshalarda böyle; ve bu yanlıştır; doğrusu: **الكلاب** suyunun adıdır; ve **الكلاب** (damme ile); **الموحدة**’da geçti; ve onun, onlara ait bir suyun adı olduğu. Ve **التكملة**’nin nassı: “**الكلاب** denilen bir su; ve sonunda hafifletilir”; es-Sağânî’den.

**القدة**: insanlardan fırka; her birinin hevası ayrı ayrı olduğunda. Ve ondan, Aziz ve Celîl olanın sözü: **كنا طرائق قددا**. el-Ferrâ dedi: cinlerden hikâye olarak der: yani hevaları farklı farklı fırkalar idik. ez-Zeccâc dedi: **قددا**: dağınık; Müslümanlar ve Müslüman olmayanlar. Dedi: “Ve onun sözü: **وأنا منا المسلمون ومنا القاسطون**; bu, onların ‘**كنا طرائق قددا**’ sözünün tefsiridir.” Ve başkası dedi: **قددا** **قدة**’nin cem‘idir.

Ve kavim **قددا** oldu: hâlleri ve hevaları ayrıldı. Ve **تقددوا**: ayrıldılar; **قددا** olarak dağıldılar ve parçalandılar.

Ve **المقد** (tıpkı **مدق** gibi): işte böyle, kesre ile, elimizdeki bütün nüshalarda ضبط edilmiştir; ve bazı haşiyeciler onu böyle ضبط etti; ve es-Sağânî’nin hattıyla **التكملة**’de de böyledir. Şeyhimiz şâz kaldı da dedi: doğrusu damme iledir; çünkü o, onda meşhur bilinen içindir; çünkü o, **المكسور**dan istisnadır; **محل** ve onunla beraber olan gibi. Böylece haşiye erbabından bazıları onu kesre ile ضبط etti; çünkü o bir âlettir; ve bu, açık bir vehimdir; bitti. Ve **اللسان**’da: **المقدة**: deri kesilen demir.

**المقد** (tıpkı **مرد** gibi), yani fetha ile: yol; çünkü o, **القد**’in yeri; yani kesmenin. Ve “yolu **قد** etti”: onu kesti. Ve “çölü **قد** etti”: onu kesti. Ve “düz bir çöl: **المقد**”; yani yol; ve bu, **الأساس**’ta olduğu gibi mecazdır.

**المقد** (fetha ile): düz yer; ve o, düz olan mekândır.

**المقد**: Ürdün’de; şarap ona nisbet edilir. Ve denildi: o, Hauran’ın ucunda, Ezra‘ât yakınındadır; **المراصد** ve **المعجم**’da olduğu gibi. Ömer b. Ma‘dîkerib dedi:
  وهم تركوا ابن كبشة مسلحبا                      وهم منعوه من شرب المقدي
el-Cevherî, **دال**’ını hafifletmede yanıldı; ve onu **مقد**’da zikretti; ve oradaki nassı: “**المقدي** (hafif **الدال** ile): Şam’da bir köye nisbet edilen bir içki; baldan yapılır.” Şair dedi:
  علل القوم قـلـيلا                      يا ابن بنت الفارسيه
  إنهم قد عاقروا اليو                      م شرابا مـقـديه
Bitti. es-Sağânî dedi: “Ve ‘Şam’da bir köy’ sözünde yanıldı. Köy, **الدال**’ın teşdîdi iledir. Ve **المقدي** içkisi, hafifletme ile, teşdîd ile olan **المقدي** değildir; baldan yapılır; ve o sarhoş edici değildir.” İbn Kays er-Rukayyât dedi:
  مقديا أحله الـلـه لـلـنـا                      س شرابا وما تحل الشمول

Ve Şemmer dedi: “Ve Recâ b. Seleme’yi şöyle derken işittim: **المقدي**: iki yarım olarak kesilmiş şeye benzer, yarıya indirilmiş bir **طلاء**’dır.” es-Sağânî’nin nassı bitti.

Ve **النهاية** ve **الغريبين**’de: **المقدي**: yarıya indirilmiş bir **طلاء**; yarısı gidinceye kadar pişirilir; iki yarım olarak kesilmiş şeye benzetme olarak. Ve **دال**’ı hafifletilebilir; ve el-Ezherî bunu Ebû Amr’dan da böyle rivayet etti.

**القداد** (tıpkı **غراب** gibi): karında ağrı; ve **قد** etti. Ve İbn el-Kattâ‘ın **الأفعال**’ında: “Ve yiyecek, onun üzerine **أقد** etti; **القداد**’dan; ve **قد** da.” Ve o, insanın iç boşluğunda isabet eden bir hastalıktır. İbn ez-Zübeyr hadîsinde: Muâviye’ye cevap olarak dedi: “Nice çiğ yiyen vardır ki onun üzerine **سيقد** eder; ve nice saf içen vardır ki onunla boğulur”; o, **القداد**’dandır. Ve adam, arkadaşına beddua eder de der: “**حبنا قدادا**.” Ve hadîste: “Allah onu **حبنا** ve **قدادا** kıldı.” Ve **الحبن**: istiskâ (karında su toplanması).

**قداد بن ثعلبة بن معاوية بن زيد بن الغوث بن أنمار**: Becîle’den bir batın; bunu İbn Habîb söyledi.

**قداد** (tıpkı **سحاب** gibi): kirpi ve jerboa. Ve **التكملة**’de: **القداد**: kirpilerin ve jerboaların adlarındandır.

**قدقد** (tıpkı **فلفل** gibi): içinde **البرام** madeni olan dağ; kesre ile; **برمة**’nin cem‘i; ve o, taştan tenceredir.

**القديد** (tıpkı **زبير** gibi): küçük bir **مسيح**; **مسح**’ın küçültmesi; kesre ile; halkın kenarları onu giyer.

**القديد**: bir adamın adıdır.

**القديد**: belirli bir vadinin adıdır. Ve **الصحاح**’ta: **قديد**: Hicaz’da bir su; ve o, küçültmedir; ve hadîste zikri vârid olmuştur. İbn el-Esîr dedi: o, Mekke ile Medine arasındadır. İbn Sîde dedi: **قديد**: bir yerdir; ve bazısı onu tenvînlemez; onu beldenin adı yapar. Ve ondan, Îsâ b. Cehme el-Leysî’nin sözü; Kays b. Zurayh’i zikretti de dedi: “Bizden bir adam idi; zarif, şair idi; ve Mekke’de ve onun çevresinde, **قديد** ve **سرف**’te ve Mekke’nin çevresinde, onun bütün vadilerinde bulunurdu.”

**قديد**: Kays b. Abdullah’ın atı. Ve **اللسان**’da: Abs b. Cud‘ân el-Gâdirî; Gâdire’ye nisbetle; o, Kays’tan bir batındır; ve denildi: el-Vâilî.

**وقدقداء** (damme ile), uzatılmış; el-Fârisî’den; fetha da edilebilir: Yemen beldelerindendir. Dedi:
  على منهل من قدقداء ومورد

Ve **القديد**: parçalanmış et; ki kesildi ve parçalandı; **المقدد**; yani tuzlanmış, güneşte kurutulmuş; yahut o, ondan boyuna kesilmiş olandır. Ve **عروة** hadîsinde: o, **قديد الظباء** azık edinirdi, hâlbuki o ihramlı idi. **فعيل** mânâca **مفعول** demektir. **القديد**: eski elbise. Ve **التقديد**: **القديد** fiilidir. **الأوزاعي**’den hadîste rivayet olundu ki o dedi: ganimetten ne köleye, ne ücretliye, ne de **القديديين**’e paylaştırılır. **القديديون**; fetha ile, zamme edilmez: onlar, asker tâbileri olan zanaatkârlardır; **الشعاب** ve demirci ve nalbant gibi; Şam ehlinin كلامında mâruf. **ابن الأثير** dedi: böylece **القاف** ile ve **الدال**’ın kesriyle rivayet olunur; ve **القاف**’ın zammı ve **الدال**’ın fethasıyla denildi; sanki onlar, aşağılıklarından dolayı **القديد** giyinirler; ve o, küçük bir **مسح**’tır. Ve denildi: o, **التقدد** ve **التفرق**’tendir; çünkü onlar, ihtiyaç için beldelerde dağılırlar ve elbiseleri yırtılır; ve onların küçültülmesi, şanlarının tahkiri içindir. Ve adama sövülür de denilir: “ya **قديدي**”, ve “ya **قديدي**”. **الصاغاني** dedi: ve o, Farsların كلامında da mübtezeldir. **أبو الأسود**; ve denildi: **أبو عمرو**; ve denildi **أبو سعيد**: **مقداد بن عمرو**; **ابن الأسود الكندي**; ve **عمرو** onun aslî hakikî babasıdır ki onu doğurmuştur. Amma **الأسود** ise, Mekke’ye geldiğinde onunla antlaşmış ve onu evlât edinmişti; böylece ona, velâ ve terbiye nisbetiyle nisbet olundu, doğum nisbetiyle değil. Ve o, **المقداد بن عمرو ابن ثعلبة بن مالك بن ربيعة بن عامر ابن مطرود البهراني**’dir; ve denildi: **الحضرمي**. **ابن الكلبي** dedi: **عمرو بن ثعلبة**; kavminde bir kan (davası) elde etti de **حضرموت**’a iltica etti; sonra **كندة** ile antlaştı; böylece ona **الكندي** denirdi. Ve orada bir kadınla evlendi; o da ona **المقداد**’ı doğurdu. **المقداد** büyüyünce, onunla **أبي شمر بن حجر الكندي** arasında bir çekişme vuku buldu; o da onun bacağını kılıçla vurdu ve Mekke’ye kaçtı; ve **الأسود بن عبد يغوث الزهري** ile antlaştı; ve babasına yazdı, o da onun yanına geldi; derken **الأسود** **المقداد**’ı evlât edindi; ve ona: “**المقداد ابن الأسود**” denir oldu; ve bu ona galip geldi ve onunla meşhur oldu. “**ادعوهم لآبائهم**” inince ona: “**المقداد ابن عمرو**” denildi. Sahâbîdir; **ضباعة بنت الزبير بن عبد المطلب** ile evlendi; o, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) amca kızıdır. İki hicreti hicret etti; Bedir’i ve ondan sonraki meşhedleri gördü. Ve **الأسود بن عبديغوث الزهري** onu büyüttü yahut evlât edindi; böylece ona nisbet olundu, az önce işaret ettiğimiz gibi. Ve hadîs okuyucuları, onun yani **الأسود**’un dedesi olduğu zannıyla onda lahn edebilirler; yani, neseb sütununda babası **عمرو**’dan sonra zikredildiğinde, musannifin zikrettiği gibi; sanki onlar **ابن الأسود**’u **عمرو** için sıfat kılarlar; hâlbuki bu yanlıştır. Nitekim dedi: ancak **ابن الأسود**, **المقداد** için sıfattır; terbiye ve hılf oğulluğu, doğum oğulluğu değil; meşhur olduğu üzere.

Ve **القيدود**: sırtı uzun deve. **قياديد**. Denilir: onun iştikakı **القود**’dandır; **الكينونة**’nin **الكون**’dan olduğu gibi; sanki o, **فيعول** veznindedir; hâlbuki o, lafızda **فعلول**’dür; ve **القيدود**’daki iki **الدال**’den biri zâiddir. Ve tasrîf ehlinden bazıları dedi: ancak o, **فيعول**’u ağırlaştırmak istedi; **حيد** ve **حيدود** menzilesinde. Ve başkaları dedi: bilakis onu **كونونة** lafzı üzere bıraktı; sonra iki **الواو**’un ve zamme’lerin girişi çirkin olunca, ilk **الواو**’u **ياء**’ya çevirdiler ki onu **فيعول**’e benzettiler; ve çünkü Arapların كلامında **فوعول** üzere bir bina yoktur; hatta onlar, **نوروز**’un i‘râbında **نيروز** dediler, **الواو**’dan kaçış olarak; **اللسان**’da böyledir.

Ve **تقدد** şey: kurudu. Ve **تقدد القوم**: **قددا** olarak dağıldılar. **تقدد الثوب**: parçalandı ve eskidi. **تقددت الناقة**: zayıflığın bir kısmı kadar zayıfladı; yahut **تقددت**: zayıf idi de semirdi. Ve **ابن شميل**’den: **ناقة متقددة**: semizlik ile zayıflık arasında olduğunda; ve o, semiz olup hafifleyen; yahut zayıf olup semirmeye başlayan olandır. Mecazdan: **اقتد الأمور**: onları türetti ve tedbir etti; ve bazı **الأمهات**’ta: onları tedbir etti ve ayırdı. Mecazdan: **استقد له**: hizmetçi tuttu. **استقد الأمر**: düz oldu. **استقدت الإبل**: tek bir yüz üzere doğruldu ve hâli üzere devam etti.

Ve **قد**; hafifletilmiş; mânâsı beklentidir; harfî ve isimdir; ve o, yani isim olanı, iki vecih üzeredir. Birincisi: **يكفي**’ye müradif isim-fiildir. Şeyhimiz dedi: o, onun yerine geçen fiil menzilesindedir; böylece ona **نون الوقاية** lâzım olur; senin sözün gibi: **قدك** bir dirhem, ve **قد زيدا** bir dirhem; yani “yeter”; böylece ondan sonraki isim, **يكفي**’de olduğu gibi, mef‘ûl olarak nasbı lâzım olur. İkincisi: **حسب**’a müradif isimdir; ve çoğunlukla mebnî kullanılır; yani Basralılara göre; sükûn üzere; lafzında harfî **قد**’a benzemesinden ve iki harf üzerine konulmuş birçok harflere benzemesinden dolayı; **عن** ve **بل** ve benzerleri gibi; meselâ **قد زيد درهم**; sükûn ile; yani aslında hikâye edilmiş olarak **الدال**’ın sükûnuyla. Mu‘rab kullanılır; yani Kûfelilere göre; meselâ **قد زيد درهم**; ref‘ ile; yani **الدال**’ın ref‘iyle.

Amma harfî **قد** ise, fiile mahsustur; mâzî olsun muzâri‘ olsun; tasarruflu olana; böylece câmid fiile girmez. Amma şairin sözü:

  لولا الحياء وأن رأسي قد عسى                      فيه المشيب لزرت أم القاسم

orada **عسى**; câmid olan değildir; bilakis o, tasarruflu bir fiildir; mânâsı “şiddetlendi ve ortaya çıktı ve yayıldı”dır; nitekim gelecektir. Haberî olan; böylece emir bununla çıktı; çünkü o, inşâdır; ona girmez. Müsbet olan; cumhur onu şart koştu. Câzim ve nâsıbdan mücerred olan; ve **حرف تنفيس**. Şeyhimiz dedi: bunların hepsi, onun muzâri‘ye girişinde şartlardır; çünkü nâsıbların ve câzimlerin çoğu, sırf istikbâli gerektirir; ve iki **حرفا التنفيس** de böyledir. **قد** hâl için konulmuştur; mutavvelât’ta beyan olunduğu gibi.

Ve onun altı mânâsı vardır: birincisi beklenti; yani fiilin beklenen, umulan olması; böylece mâzîye ve muzâri‘ye girer. Meselâ: **قد يقدم الغائب**; böylece gâibin gelişi beklenendir diye delâlet eder. Musannif eksik bıraktı da mâzî misali getirmedi; onun, mâzî ile beklenti için olmadığı zannı üzerine; çünkü beklenti, vukuun beklenmesidir; mâzî ise vuku bulmuştur. Ve bu söze nahivcilerden bir cemaat gitti. Ve onu ispat edenler dedi: mâzî ile beklentinin mânâsı, onun beklenmiş olduğuna delâlet etmesidir; sen dersin: **قد ركب الأمير**; bu haberi bekleyen ve fiilin sübûtunu uman bir kavme; **ابن هشام**’ın dediği gibi.

İkincisi: mâzîyi hâlden yaklaştırmak; ve bu, şeyh **ابن مالك**’in كلامının gereğidir: o, mâzî ile takrîb ifade eder; **ابن عصفور**’un kesinlediği gibi; ve onun girişinin şartı, fiilin beklenen olmasıdır; meselâ **قد قام زيد**. Ve **أبو حيان** **شرح التسهيل**’de dedi: mâzîye girişiyle **قد**’da beklenti gerçekleşmez; çünkü ancak beklenen beklenir; bu ise vuku bulmuştur. Ve **ابن هشام** bunu **المغنى**’da inkâr etti de dedi: bana görünen üçüncü bir sözdür; o da, onun aslâ beklenti ifade etmemesidir; ona müracaat et. Şeyhimiz dedi: Endülüs’te şeyhlerin ağızlarından aldığımız: o, mâzîye girdiğinde tahkik harfidir; istikbâle girdiğinde beklenti harfidir. Ve **همع الهوامع** sahibi onu kabul etti; ve şeyhlerin mu‘temedi bunun üzerinedir.

Üçüncüsü tahkik; ve bu, mâzîye girdiğinde; az önce zikrettiği gibi; meselâ Allah Teâlâ’nın sözü: **قد أفلح من زكاها**. Ve **ابن هشام** **المغنى**’da artırdı: ve muzâri‘ üzerine de; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **قد يعلم ما أنتم عليه**.

Dördüncüsü nefiy. **اللسان**’da **ابن سيده**’den naklen: ve **قد** **ما** menzilesinde olur; onunla nefiy yapılır. Bazı fasihlerin şöyle dediğini işitti: **قد كنت في خير فتعرفه**; **تعرف**’in nasbıyla. **المغنى**’da dedi: bu gariptir; ve **التسهيل**’de şu sözüyle ona işaret etti: “ve bazen **قد** ile fayda verir de ondan sonra cevabı nasb eder.”

Beşincisi taklîl. Cumhûr onu zikretti; ve bir cemaat onu inkâr etti. **المغنى**’da dedi: o iki kısımdır: fiilin vukuunu taklîl; meselâ **قد يصدق الكذوب وقد يجود البخيل**; ve müteallakı taklîl; meselâ **قد يعلم ما أنتم عليه**; yani “o, onun bildiklerinin en azıdır.” Şeyhimiz dedi: bazısı, bu misallerde ve benzerlerinde onun tahkik için olduğunu iddia etti; ve taklîlin, ilk iki misalde **قد**’dan istifade edilmediğini; bilakis senin sözünden: “**البخيل** cömertlik eder” ve “**الكذوب** doğru söyler”den olduğunu; çünkü bu ikisinden bunun az olduğu taşınmazsa fasit olur; zira sözün sonu başını nakzeder.

Altıncısı teksîr. **اللسان**’da: ve **قد**, gelen fiillerle **ربما** menzilesinde olur. **الهذلي** dedi:

  قد أترك القرن مصفرا أنامله                      كأن أثوابه مجت بفرصـاد

**ابن بري** dedi: beyit **عبيد بن الأبرص**’ındır; bitti. Ve **الزمخشري**, Allah Teâlâ’nın sözü **قد نرى تقلب وجهك في السماء** hakkında dedi: yani “belki görürüz”; ve mânâsı, görmenin çoğaltılmasıdır. Sonra **الهذلي**’nin beytiyle istişhâd etti. Şeyhimiz dedi: nahivcilerden bir cemaat, buna **بيت العروض** ile istişhâd etti:

  قد أشهد الغارة الشعواء تحملنيجرداء معروقة اللحيين سرحوب

Ve **التهذيب**’de: **قد** bir harftir; onunla şey gerekli kılınır; senin sözün gibi: **قد كان كذا وكذا**; ve haber şudur ki: “**كان كذا وكذا**” dersin; sonra **قد**’ı, bunun tasdikine te’kîd olarak dâhil edersin. Dedi ki: **قد** bazen **ربما**’ya benzer bir yerde olur; onun yanında **قد** şüpheye meyleder; bu da, fiilde **الياء** ve **التاء** ve **النون** ve **الألف** ile birlikte olduğu zamandır; senin sözün gibi: **قد يكون الذي تقول**. Bitti. Ve musannifin **البصائر**’inde: Onunla fiil arasını yemin ile ayırmak câizdir; senin sözün gibi: **قد والله أحسنت**; ve **قد لعمري بت ساهرا**. Ve ondan sonra fiili, anlaşıldığı zaman, atmak câizdir; **النابعة**’nin sözü gibi:

  **أفد الترحل غير أن ركابنا                      لما تزل برحالنا وكأن قد** أي “sanki **قد** zâil oldu” (yani sanki gitmiş oldu); ve bitti. Ve **اللسان**’da: **قد** bazen **قط** gibi, **حسب** menzilesinde olur; dersin: “Bende bundan başka yoktur; işte bu **قد**”; yani “yalnızca”; bunu Ya‘kūb nakletti; ve onun بدل olduğunu iddia etti. Ve Cevherî’nin sözü: “Eğer onu isim yaparsan onu şeddelersin; böylece ‘**كتبت قدا حسنة**’ dersin; ve yine **كي** ve **هو** ve **لو** böyledir; çünkü bu harflerde, onlardan eksiltilmiş olana delil yoktur; öyleyse sonlarına, kendi cinslerinden olan şey artırılmalı ve idğam edilmelidir; ancak **الألف**’te, sen onu hemzelersin. Ve eğer bir adamı **بلا** ile veya **أوما** ile isimlendirirsen, sonra onun sonuna bir **ألف** artırırsan, hemzelersin; çünkü ikincisini harekelendirirsin; ve **الألف** harekelendiği zaman hemze olur.” Bu, Cevherî’nin ibaresinin nassıdır; ve bu, Ahfeş’in ve Basra nahivcilerinden bir cemaatin mezhebidir; musannif bunu **البصائر**’de ondan nakletti ve onu ikrar etti. İbn Berrî dedi ki: “Bu, ondan bir yanlıştır; şeddelenen ancak sonu illet harfi olan şeydir.” İbn Berrî’nin ibaresi: “Şeddelenme ancak mu‘tellde olur; **هو**’da, bir adamın ismi olarak, ‘**هذا هو**’ dersin; ve **لو**’da: ‘**هذا لو**’; ve **في**’de: ‘**هذا في**’. Ancak, isim tek bir harf üzerinde kalmasın diye şeddelendi; illet harfinin tenvin ile birlikte sükûnu sebebiyle. Ama **قد**’da, onunla isimlendirirsen: ‘**هذا قد**’ dersin; ve ‘**رأيت قدا**’; ve ‘**مررت بقد**’. **من**’de: ‘**هذا من**’; **عن**’de: ‘**هذا عن**’; hepsinde tahfîf ile. Ancak **غير** ve onun benzeri **يدوم** ve ona benzeyen: ‘**هذه يد**’ dersin; ve ‘**رأيت يدا**’; ve ‘**مررت بيد**’.” Şeyhimiz burada musannife yüklenmiştir ve onu, Cevherî’nin sözünün hakikat mânâsına vukufsuzluk ve kusur ile nisbet etmiştir; hayretin gerektirdiği şeyle; Allah Teâlâ onu bağışlasın ve onun yüklenmesini aşsın.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **القد** (kesre ile): bizzat **المقدود** olan şey. Ve **القد**: kılından soyulmamış nalın; ikisini de musannif **البصائر**’de ondan zikretti. Dedim: **اللسان**’da, “Sizden birinizin yayının kabı…” hadisini zikrettikten sonra şuna kadar: “Bazıları dedi ki: **القد**’ın nalın olması câizdir; ona **قد** adı verildi; çünkü deriden **تقد** olunur.” İbnü’l-A‘râbî rivayet etti:

  **كسبت اليماني قده لم يجرد** بالجيم، yani kıldan soyulmadı; böylece ona daha yumuşak olur. Ve kim “**قده**”yi fetha ile ve “**لم يحرد**”i hâ ile rivayet ederse, muradı: “misali eğrilmedi”dir; ve **التحريد**: kayışın bir kısmını geniş, bir kısmını ince yapmandır; ve onun yerinde daha önce geçti. Ve **المقد** (fetha ile): ön tarafın yarığı. Ve **النابغة**’nin sözü.

  **ولرهط حراب وقد سورة في المجد ليس غرابها بمطار** قال **أبو عبيد**: Onlar, Benî Esed’de iki adamdır. Ve Uhud hadîsinde: Ebû Talha **شديد القد** idi; eğer kesre ile rivayet edilirse, onunla yay kirişi kastedilir; eğer fetha ile rivayet edilirse, o, yayda çekme ve germe demektir. Ve Cerîr’in sözü:

  **إن الفرزدق يا مقداد زائركميا ويل قد على من تغلق الدار**

  “**يا ويل قد**” sözüyle “**يا ويل مقداد**”ı murad etti; böylece onun harflerinin bir kısmıyla yetindi; ve onun çok benzerleri vardır. Ve atlar **بقدان** ile gitti. İbn Sîde dedi ki: Bunu Ya‘kūb nakletti ve onu tefsir etmedi. Ve şerîf Ebû’l-Berekât Ahmed b. el-Hasen b. el-Hüseyn b. Ebî **قداد** el-Hâşimî, **كتان** gibi, Ebû Muhammed el-Cevherî’den. Ve **غراب** gibi: **قداد** b. Sa‘lebe el-Enmârî, câhiliye (devri) adamı. Ve **قديدة**, **سفينة** gibi: Ebû’l-Hasen Mûsâ b. Ca‘fer b. Muhammed el-Bezzâz’ın lakabı; 295 senesinde öldü. Ve tasğîr ile: Ali b. el-Hasen b. **قديد** el-Mısrî; ondan İbn Yûnus rivayet etti de çokça (rivayet etti). Ve **أمير** gibi: **قديد** el-Kalamtâyî; Mısır emirlerinden biri; emir olarak hacca gitti. Ve onun oğlu Rüknüddîn Ömer b. **قديد**; İzz b. Cemâ‘a ve başkaları üzerine okudu; doğumu 785 senesidir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَدَّ
قَدَّ U ( n. ac. قَدّ 1 ),
a.  Cut, tore into shreds, strips; rent, slit, split; cleft.

b.  Cut short, broke off, interrupted ( speech ).

c.  Traversed ( desert ).

d.  [ pass. ], Had the gripes.

قَدَّدَ
قَدَّدَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Cut into strips & dried in the sun.

c.  [ 'Ala ], Fitted, suited.

أَقْدَدَ
أَقْدَدَ IV
a.  [ 'Ala ], Gave the gripes to ( food ).

تَقَدَّدَ
تَقَدَّدَ V ,
a.  Pass. of I ( a ).

b.  Was dried in the sun ( meat ).

c.  Separated, became divided into parties.

d.  Was, became dry; became lean.

اِنْقَدَدَ
اِنْقَدَدَ VII ,
a.  Pass. of I ( a ).

اِقْتَدَدَ
اِقْتَدَدَ VIII ,
a.  see I (a) .

b.  Arranged, ordered ( affairs ).

اِسْتَقْدَدَ
اِسْتَقْدَدَ X ,
a.  Was uniform, even; went on undeviatingly, pursued his course.

قَدّ
قَدّ 1 , ( pl. أَقْدِدَة 15t ,  أَقْدُد 16 ,  قِدَاْد 23 ,  قُدُوْد 27 ),
a.  Skin ( lamb, kid ).

b.  Measure, quantity; size, bulk; stature; figure, person.

c.  see 2 (b) .

قِدّ
قِدّ 2 ,
a.  Thong.

b.  Whip.

c.  Vessel of skin.

قِدَّة
قِدَّة 2t , ( pl. قِدَد 7 ,  أَقْدِدَة 15t ),
a.  see 2 (a) .

b.  Party, sect; body of men.

c.  Ruler, rule.

قُدّ
قُدّ 3 ,
a.  A certain marine fish.

مَقْدَد
مَقْدَد 17 ,
a.  Road, way, course.

b.  Level ground.

مَقْدَدِيّ
مَقْدَدِيّ 17yi ,
a.  Wine of El-Makadd.

مِقْدَد
مِقْدَد 20 ,
a.  Leather-seller's knife.

مِقْدَدَة
مِقْدَدَة 20t ,
a.  see 20 .

قَدَاْد
قَدَاْد 22 ,
a.  The hedgehog.

b.  The jerboa.

قُدَاْد
قُدَاْد 24 ,
a.  Belly-ache, gripes.

قَدِيْد
قَدِيْد 25 ,
a.  Sundried meat.

b.  Ragged, tattered ( garment ).

قَدڤدَ
N. P. قَدڤدَ I ,
a.  Cut into strips.

b.  [ coll. ], Thin.

قَدَّدَ
N. P. قَدَّدَ II ,
a.  see 25 (a) .

قُدَيْد
قُدَيْد
a.  A garment of hair-cloth.

قَدِيْدِيُّوْن
قَدِيْدِيُّوْن
a.  The followers of an army; handicraftsmen.

عَلَى قَدِّهِ
عَلَى قَدِّهِ
a.  According to his measure, capacity.

##### Türkçe

**قَدَّ**
**قَدَّ** U (mastar-isim: **قَدّ** 1),
a. Kesti, parçalara/şeritlere ayırarak yırttı; yırttı, yardı, böldü; çatlattı.

b. Kısa kesti, kopardı, kesti, söz(ü) kesti (konuşma).

c. (Çölü) katetti.

d. [edilgen], sancılandı (karın sancısı çekti).

**قَدَّدَ**
**قَدَّدَ** II,
a. I (a)’ya bak.

b. Şeritlere kesti ve güneşte kuruttu.

c. [**على**], uydurdu, uygun kıldı.

**أَقْدَدَ**
**أَقْدَدَ** IV
a. [**على**], (yiyecek) (birine) karın sancısı verdi.

**تَقَدَّدَ**
**تَقَدَّدَ** V,
a. I (a)’nın edilgeni.

b. (Et) güneşte kurutuldu.

c. Ayrıldı, fırkalara bölündü.

d. Oldu, kuru oldu; zayıfladı.

**اِنْقَدَدَ**
**اِنْقَدَدَ** VII,
a. I (a)’nın edilgeni.

**اِقْتَدَدَ**
**اِقْتَدَدَ** VIII,
a. I (a)’ya bak.

b. Düzenledi, tertip etti (işleri).

**اِسْتَقْدَدَ**
**اِسْتَقْدَدَ** X,
a. Birörnek, düzgün oldu; sapmadan devam etti, yolunu sürdürdü.

**قَدّ**
**قَدّ** 1, (çoğulu: **أَقْدِدَة** 15t, **أَقْدُد** 16, **قِدَاْد** 23, **قُدُوْد** 27),
a. Deri (kuzu, oğlak).

b. Ölçü, miktar; boyut, hacim; boy; şekil, kişi.

c. 2 (b)’ye bak.

**قِدّ**
**قِدّ** 2,
a. Kayış.

b. Kırbaç.

c. Deriden kap.

**قِدَّة**
**قِدَّة** 2t, (çoğulu: **قِدَد** 7, **أَقْدِدَة** 15t),
a. 2 (a)’ya bak.

b. Fırka, mezhep; adam topluluğu.

c. Cetvel, ölçü.

**قُدّ**
**قُدّ** 3,
a. Belli bir deniz balığı.

**مَقْدَد**
**مَقْدَد** 17,
a. Yol, güzergâh, seyir.

b. Düz yer.

**مَقْدَدِيّ**
**مَقْدَدِيّ** 17yi,
a. El-Makadd şarabı.

**مِقْدَد**
**مِقْدَد** 20,
a. Derici bıçağı.

**مِقْدَدَة**
**مِقْدَدَة** 20t,
a. 20’ye bak.

**قَدَاْد**
**قَدَاْد** 22,
a. Kirpi.

b. Yer faresi (jerboa).

**قُدَاْد**
**قُدَاْد** 24,
a. Karın ağrısı, sancı.

**قَدِيْد**
**قَدِيْد** 25,
a. Güneşte kurutulmuş et.

b. Paçavra gibi, yırtık pırtık (elbise).

**قَدڤدَ**
Özel isim. **قَدڤدَ** I,
a. Şeritlere kesti.

b. [topluluk adı], ince.

**قَدَّدَ**
Özel isim. **قَدَّدَ** II,
a. 25 (a)’ya bak.

**قُدَيْد**
**قُدَيْد**
a. Kıl dokumadan bir elbise.

**قَدِيْدِيُّوْن**
**قَدِيْدِيُّوْن**
a. Bir ordunun tâkipçileri; zanaatkârlar.

**عَلَى قَدِّهِ**
**عَلَى قَدِّهِ**
a. Onun ölçüsüne, kapasitesine göre.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قدد
قَدَّ - يَقُدُّ، قُدَّ- يُقَدُّ - قِدَّة - قِدَد
قَدَّ - يَقُدُّ + كائن + شيئاً: يفصل ويقطع بالشد والجذب: يأتي إلى شيء فيؤثر عليه بقوة شد وجذب فيفصل جزءاً منه عن الأصل
قُدَّ- يُقَدُّ: مبني للمجهول من " قَدَّ - يَقُدُّ "
قِدَّة: على وزن " فـِعـْلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " قَدَّ - يَقِدُّ ": وهو كذلك مايتم اقتطاعه في كل مرة بفعل "قَدَّ - يَقِدُّ "
قِدَد: جمع "قِدَّة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " فصل جزء عن كائن أو شيء بالمزق والفتق والسلخ"، وهي:
فَتَقَ - يَفْتُقُ، قَدَّ - يَقُدُّ، مَزَقَ - يَمْزِقُ، سَلَخَ - يَسْلََخُ، قَبَسَ - يَقْبِسُ، هَرَتَ - يَهْرُتُ (هَرَتَ - يَهْرِتُ)
يفرق لفظاً:
لفظ الاختصار " قد "
قَدَّ - يَقُدُّ + كائن + شيئاً: يفصل ويقطع بالشد والجذب: يأتي إلى شيء فيؤثر عليه بقوة شد وجذب فيفصل جزءاً منه عن الأصل

قد
 	﴿واستبقا الباب وقدت قميصه من دبر وألفيا سيدها لدى الباب قالت ما جزاء من أراد بأهلك سوءا إلا أن يسجن أو عذاب أليم(25)﴾ يوسف ﴿وإن كان قميصه قد من دبر فكذبت وهو من الصادقين(27)﴾ يوسف ﴿فلما رأى قميصه قد من دبر قال إنه من كيدكن إن كيدكن عظيم(28)﴾ يوسف
 	﴿قال هي راودتني عن نفسي وشهد شاهد من أهلها إن كان قميصه قد من قبل فصدقت وهو من الكاذبين(26)﴾ يوسف
قدد
 ﴿وأنا منا الصالحون ومنا دون ذلك كنا طرائق قددا(11)﴾ الجن
مختار الصحاح
● [قدد] ق د د: القَدُّ الشق طولا وبابه رد والقَدُّ أيضا القامة والتقطيع و القِدُّ بالكسر سير يُقَدُّ من جلد غير مدبوغ و القِدّةُ بالكسر أيضا الطريقة والفِرقة من الناس إذا كان هوى كل واحد على حدة يقال كنا طرائق قِدَداً و القَدِيدُ اللحم المُقَدَّدُ
الراغب
قدد
- القد: قطع الشيء طولا. قال تعالى: }إن كان قميصه قد من قبل﴿[يوسف/ 26]،﴾وإن كان قميصه قد من دبر﴿[يوسف/27]. والقد: المقدود، ومنه قيل لقامة الإنسان: قد، كقولك: تقطيعه (قال ابن منظور: وإنه لحسن التقطيع: أي: القد، ويقال: فلان قطيع فلان، أي: شبيهه في قده وخلقه، وجمعه أقطعاء. انظر: اللسان (قطع) 8/282)، وقددت اللحم فهو قديد، والقدد: الطرائق. قال:﴾طرائق قددا{ [الجن/11]، الواحدة: قدة، والقدة: الفرقة من الناس، والقدة كالقطعة، واقتد الأمر: دبره، كقولك: فصله وصرمه.
و (قد) : حرف يختص بالفعل، والنحويون يقولون: هو للتوقع. وحقيقته أنه إذا دخل على فعل ماض فإنما يدخل على كل فعل متجدد، نحو قوله: }قد من الله علينا﴿[يوسف/90]،﴾قد كان لكم آية في فئتين﴿[آل عمران/13]،﴾قد سمع الله﴿[المجادلة/1]،﴾لقد رضي الله عن المؤمنين﴿[الفتح/18]،﴾لقد تاب الله على النبي﴿[التوبة/117]، وغير ذلك، ولما قلت لا يصح أن يستعمل في أوصاف الله تعالى الذاتية، فيقال: قد كان الله عليما حكيما، وأما قوله:﴾علم أن سيكون منكم مرضى﴿[المزمل/20]، فإن ذلك متناول للمرض في المعنى، كما أن النفي في قولك: ما علم الله زيدا يخرج، هو للخروج، وتقدير ذلك: قد يمرضون فيما علم الله، وما يخرج زيد فيما علم الله، وإذا دخل (قد) على المستقبل من الفعل فذلك الفعل يكون في حالة دون حالة. نحو:﴾قد يعلم الله الذين يتسللون منكم لواذا{ [النور/63]، أي: قد يتسللون أحيانا فيما علم الله.
و (قد) و (قط) (انظر: الجنى الداني ص 269؛ ومغني اللبيب ص 226, 233؛ والبصائر 4/241) يكونان اسما للفعل بمعنى حسب، يقال: قدني كذا، وقطني كذا، وحكي: قدي. وحكى الفراء: قد زيدا، وجعل ذلك مقيسا على ما سمع من قولهم: قدني وقدك، والصحيح أن ذلك لا يستعمل مع الظاهر، وإنما جاء عنهم في المضمر.
ملخص اللسان:
1. القَدُّ : القطع المستأْصِلُ والشَّقُّ طولاً . هو القطع المستطيل قَدَّهُ يَقُدُّه قَداًّ . و القَدُّ : قطع الجلد وشَقُّ الثوب ونحو ذلك
2.    وضربَه بالسيف فقَدَّه بنصفين .
3.     و القِدُّ : الشيء المَقْدُودُ بعينه .
4.     و القِدَّ : القِطعَةُ من الشيء .
5. و القِدَّةُ : الفِرْقَةُ والطريقةُ من الناس مشتق من ذلك إِذا كان هوى كلِّ واحِدٍ على حِدة .
6.     و تَقَدَّدَ القومُ : تَفَرَّقوا قِدداً وتقطعوا . وصار القوم قدداً : تفرَّقت حالاتهم وأَهواؤهم .
7.    و القدِيدُ : اللحم المُقَدَّدُ . و القديد : ما قُطِعَ من اللحم وشُرِّرَ ،
8.    و القدِيدُ : الثوب الخَلَقُ أَيضاً .
9.    و قَدَّ الكلامَ قَداًّ : قطعة وشقه
10.                       و القَدُّ : القامةُ .
11.                       و القَدُّ : قَدْرُ الشيء وتقطيعه
12.                       و المَقَدُّ : المكانُ المستوِي
13.         قد حرف لا يدخل إِلاَّ على الأَفعال وقد حرف يوجَبُ به الشيءُ كقولك قد كان كذا وكذا والخبر أَن تقول كان كذا وكذا فَأُدْخِلَ قد توكيداً لتصديق ذلك
14.         وتكون قد في موضع تشبه ربما وعندها تميل قد إِلى الشك وذلك إِذا كانت مع الياء والتاء والنون والأَلف في الفعل كقولك : قد يكون الذي تقول .
لسان العرب [ جزء 3 -  صفحة 343 ]
( قدد ) : القَدُّ : القطع المستأْصِلُ والشَّقُّ طولاً . و الانْقِدادُ : الانشقاق . وقال ابن دريد : هو القطع المستطيل قَدَّهُ يَقُدُّه قَداًّ . و القَدُّ : مصدر قَدَدْتُ السَّيْرَ وغيرَه أَقُدُّهُ قَداًّ . و القَدُّ : قطع الجلد وشَقُّ الثوب ونحو ذلك وضربَه بالسيف فقَدَّه بنصفين . وفي الحديث : أَن عليّاً عليه السلام كان إِذا اعْتَلى قَدَّ وإِذا اعترَض قَطَّ وفي رواية : كان إِذا تطاول قَدَّ وإِذا تَقاصَر قَطَّ أَي قطع طولاً وقطع عَرْضاً . و اقْتَدَّه و قَدَّدَه كذلك وقد انْقَدَّ و تَقَدَّدَ . و القِدُّ : الشيء المَقْدُودُ بعينه . و القِدَّ : القِطعَةُ من الشيء . و القِدَّةُ : الفِرْقَةُ والطريقةُ من الناس مشتق من ذلك إِذا كان هوى كلِّ واحِدٍ على حِدة . وفي التنزيل : ﴿كنا طَرائِقَ قِدَداً﴾ . و تَقَدَّدَ القومُ : تَفَرَّقوا قِدداً وتقطعوا . قال الفراء يقول حكاية عن الجنّ : كنا فِرَقاً مختلفةً أَهواؤنا . وقال الزجاج في قوله عز وجل : ﴿وأَنَّا منا الصالحون ومنا دون ذلك كنا طَرائِقَ قِدَداً﴾ قال : قِدَداً متفرقين أَي كنا جماعات متفرقين مسلمين وغير مسلمين . قال : وقوله : ﴿وأَنَّا منا المسلمون ومنا القاسطون﴾ هذا تفسير قولهم : ﴿كنا طرائق قدداً﴾ وقال غيره : قدداً جمع قِدّة مثل قِطَعٍ وقِطْعَةٍ . وصار القوم قدداً : تفرَّقت حالاتهم وأَهواؤهم . و القدِيدُ : اللحم المُقَدَّدُ . و القديد : ما قُطِعَ من اللحم وشُرِّرَ وقيل : هو ما قطع منه طوالاً . وفي حديث عروة : كان يَتَزَوَّدُ قدِيدَ الظِّباءِ وهو مُحْرِم القديد : اللحم المَمْلُوحُ المُجَفَّف في الشمس فَعِيل بمعنى مفعول . و القدِيدُ : الثوب الخَلَقُ أَيضاً . و التَّقْدِيدُ : فِعْلُ القَدِيد . و القِدُّ : السير الذي يُقَدُّ من الجلد . و القِدُّ بالكسر : سَيْرٌ يُقَدُّ من جلد غير مدبوغ وقال يزيد بن الصعق : فَرَغْتُمْ لِتَمْرِينِ السِّياطِ وكُنْتُمُ يُصَبُّ عليكُمْ بالقَنا كلَّ مَرْبَعِ فأَجابه بعض بني أَسد : أَعِبْتُمْ علينا أَن نُمَرِّنَ قِدَّنا ومَنْ لم يُمَرِّنْ قِدَّهُ يَتَقَطَّعِ والجمع أَقُدٌّ . و القِدُّ : الجلد أَيضاً تُخْصَفُ به النِّعالُ . و القِدُّ : سُيور تُقَدُّ من جلد فَطِيرٍ غير مدبوغ فتشدّ بها الأَقتاب والمحامل و القِدَّةُ أَخص منه . وفي الحديث : لَقابُ قَوْسِ أَحدِكم وموضع قِدِّه في الجنة خيرٌ من الدنيا وما فيها القِدّ بالكسر : السَّوط وهو في الأَصل سير يُقَدُّ من جلد غير مدبوغ أَي قدْرُ سَوْطِ أَحَدِكم وقدرُ الموضع الذي يَسَعُ سوطَه من الجنة خير من الدنيا وما فيها . و المِقَدَّةُ : الحديدة التي يُقَدُّ بها . وقال بعضهم : يجوز أَن يكون القدُّ النعْلَ سميت قِدّاً لأَنها تُقَدُّ من الجلد قال وروى ابن الأَعرابي : كَسِبْتِ اليَماني قِدُّهُ لم يُجَرَّد بالجيم و قِدُّه بالقاف وقال : القِدُّ النعل لم تجرّد من الشعر فتكون أَلين له ومن روى قَدّه لم يُحَرَّد أَراد مِثالَه لم يُعَوَّجِ والتحريد : أَن تجعل بعض السير عريضاً وبعضه دقيقاً . و قَدَّ الكلامَ قَداًّ : قطعة وشقه . وفي حديث سَمْرَةَ : نَهَى أَن يُقَدَّ السير بين إِصْبَعَيْنِ أَي يُقْطَع ويُشَقَّ لئلا يَعْقِرَ الحديدُ يده وهو شبيه نهيه أَن يُتعاطَى السيفُ مسلولاً . و القَدُّ : القطع طولاً كالشق . وفي حديث أَبي بكر رضي الله عنه يوم السَّقيفَةِ : الأَمر بيننا وبينكم كَقَدِّ الأُبْلُمَة أَي كشق الخوصة نصفين . و اقْتَدَّ الأمورَ : اشتقَّها وميزها وتدبرها وكلاهما على المثل . و قَدَّ المُسافِرُ المفازَةَ و قَدَّ الفَلاةَ والليل قَداًّ : خَرَقهما وقطعهما . و قَدَّتْه الطرِيقُ تَقُدُّه قَداًّ : قطعَتْه . و المَقَدُّ بالفتح : القاعُ وهو المكان المستوي . و المَقَدُّ : مَشْقُ القُبُلِ . و القَدُّ : القامةُ . و القَدُّ : قَدْرُ الشيء وتقطيعه والجمع أَقُدٌّ و قُدُود وفي حديث جابر : أُتِيَ بالعباس يومَ بَدْرٍ أَسيراً ولم يكن عليه ثوب فنظر له النبي صلى الله عليه وسلم قميصاً فوجدوا قميصَ عبدِا بن أُبَيّ يُقَدَّدُ عليه فكساه إِياه أَي كان الثوبُ على قَدْرِه وطولهِ . وغلام حسنُ القَدِّ أَي الاعتدال والجسم . وشيء حسَن القَدِّ أي حسنُ التقطيع . يقال : قُدَّ فلانٌ قَدَّ السيف أَي جُعِلَ حسَنَ التقطيع وقول النابغة : ولِرَهْطِ حَرَّابٍ وقَدّ سَوْرَةٌ في المَجْدِ ليس غُرابُها بِمُطار قال أَبو عبيد : هما رجلان من أَسد . و القَدُّ : جلد السَّخْلَةِ وقيل : السخلةُ الماعِزةُ وقال ابن دريد : هو المَسْكُ الصغير فلم يعين السخلة والجمع القليل أَقُدُّ والكثير قدادٌ و أقِدَّةٌ الأَخيرة نادرة . وفي الحديث : أَن امرأَة أَرسَلَت إِلى رسولِ ا صلى الله عليه وسلم بِجَدْيَيْنِ مَرْضُوفَيْن و قَدّ أَراد سِقاءً صغيراً متخذاً من جلد السخلة فيه لَبن وهو بفتح القاف . وفي حديث عمر رضي الله عنه : كانوا يأْكلون القَدَّ يريد جلد السخلةِ في الجدْب . وفي المثل : ما يجعل قدَّك إِلى أَدِيمِك أَي ما يجعل الشيء الصغير إِلى الكبير ومعنى هذا المثل : أَي شيء يحملك على أَن تجعل أَمرَكَ الصغير عظيماً يضرب للرجل يَتَعَدَّى طَوْرَه أَي ما يجعل مَسْكَ السخلة إِلى الأَديم وهو الجلد الكامل وقال ثعلب : القَدُّ ههنا الجلد الصغير أَي ما يجعل الكبير مثل الصغير . وفي حديث أُحد : كان أَبو طلحة شديد القِدِّ إِن روي بالكسر فيريد به وتر القوس وإِن روي بالفتح فهو المَدُّ والنزع في القوس . وما له قَدٌّ ولا قِحْفٌ القَدُّ الجِلدُ والقِحْفُ الكِسْرَةُ من القَدَح وقيل : القَدُّ إِناء من جلود والقِحْفُ إِناء من خشب . و القُدادُ : الحَبْنُ ومنه قول عمر رضي الله عنه إِنا لَنَعْرِفُ الصِّلأءَ بالصِّنابِ والفَلائقَ والأَفْلادَ والشِّهادَ بالقُدادِ و القُدادُ : وجع في البطن . وقَدْ قُدَّ . وفي حديث ابن الزبير : قال لمعاوية في جواب : رُبَّ آكلِ عَبِيطٍ سَيُقَدُّ عليه وشارِبِ صَفْوٍ سَيَغَصُّ به هو من القُدادِ وهو داء في البطن ويدعو الرجل على صاحبه فيقول : حَبَناً قُداداً . والحَبَنُ : مصدر الأَحْبَنِ وهو الذي به السِّقْيُ . وفي الحديث : فجعله الله حَبَناً و قُداداً والحَبَنُ : الاستسقاء . ابن شميل : ناقة مُتَقَدِّدَةٌ إِذا كانت بين السِّمَن والهُزال وهي التي كانت سمينة فخفت أَو كانت مهزولة فابتدأَت في السمن يقال : كانت مهزولة فتَقَدَّدَتْ أَي هُزِلَتْ بعضَ الهزال . وروي عن الأوزاعي في الحديث أنه قال : لا يُقْسَمُ من الغنمية لِلعبدِ ولا للأَجير ولا للقَدِيدِيِّينَ ف هم تُبَّاعُ العسكرِ والصُّناعُ كالحدَّادِ والبَيْطارِ معروف في كلام أَهل الشام صانه الله تعالى قال ابن الأَثير : هكذا يُرْوَى بالقاف وكسر الدال وقيل : هو بضم القاف وفتح الدال كأَنه لخستهم يَكْتَسُونَ القَدِيدَ وهو مِسْحٌ صغير وقيل : هو من التَّقَدُّدِ والتفرُّق لأَنهم يَتَفَرَّقون في البلاد للحاجة وتَمزُّقِ ثيابهم وتصغيرُهُم تحقيرٌ لشأْنهم . ويُشتَمُ الرجل فيقال له : يا قَدِيديُّ ويا قُدَيْدِيُّ . و المَقَدُّ : المكانُ المستوِي . و القُدَيْدُ : مُسَيْحٌ صَغِيرٌ . و القُدَيْدُ : رجل . و المِقْدَادُ : اسم رجل من الصحابة وأَما قول جرير : إِنَّ الفَرَزْدَقَ يا مِقْدادُ زائِرُكُم يا وَيْلَ قَدَ على مَنْ تُغْلَقُ الدارُ أَراد بقوله يا وَيْلَ قَدَ : يا وَيل مِقْدادٍ فاقتصر على بعض حروفه كما قال الحُطَيْئَةُ صُنْع سلاَّمِ وإِنما أَراد سليمان وقال أَبو سعيد في قول الاَعشى : إِلا كخارِجَةَ المُكَلِّفِ نفسَه أَراد : كخيرجان ملك فارس فسماه خارجة . و القُدَيْدُ : اسم ماء بعينه . وفي الصحاح : و قُدَيْدٌ ماءٌ بالحجاز وهو مصغر وورد ذكره في الحديث . قال ابن الأَثير : هو موضع بين مكة والمدينة . ابن سيده : و قُدَيدٌ موضع وبعضهم لا يصرفه يجعله اسماً للبقعة ومنه قول عيسى بن جهمة الليثي وذُكِرَ قَيسُ بن ذُرَيْح فقال : كان رجلاً منا وكان ظريفاً شاعراً وكان يكون بمكة ودونها من قُدَيْد وسَرف وحول مكة في بواديها كلها . و قُدَيْدٌ فرس عَبْس بنِ جدّان . و قُدْقُداء : موضع عن الفارسي قال : على مَنْهَلٍ من قُدْقُداءَ ومَوْرِدٍ وقد تُفتح . وذهبت الخيل بِقِدَّان قال ابن سيده : حكاه يعقوب ولم يفسره . و القَيْدُودُ : الناقة الطويلةُ الظهر يقال : اشتقاقه من القَوْد مثل الكَيْنُونَةِ من الكَوْنِ كأَنها في ميزان فَيْعُولٍ وهي في اللفظ فَعْلُولٌ وإِحدى الدالين من القيدود زائدة قال وقال بعض أَصحاب التصريف : إِنما أَراد تثقيل فيعول بمنزلة حَيدٍ وحَيْدُودٍ وقال آخرون : بل ترك على لفظ كُوْنُونة فلما قبح دخول الواوين والضماتِ حوّلوا الواو الأُولى ياء ليشبهوها بفَيْعُولٍ ولأَنه ليس في كلام العرب بناء على فُوعُولِ حتى إنهم قالوا في إِعراب نوْرُوز نَيْرُوزاً فراراً من الواو وذكر الأَزهري في هذه الترجمة عن أَبي عمرو : المَقْدِيُّ بتخفيف الدال ضَرْب من الشراب وسنذكره في موضعه كما ذكره هو وغيره . قال شمر : وسمعت رَجاء بن سلمة يقول : المَقَدِّيُّ طِلاءٌ مُنَصَّفٌ يُشَبَّه بما قُدّ بنصفين . وورد في الحديث في ذكر الأَشربة : المَقَدِّيُّ هو طلاء منصف طَبِخَ حتى ذهبَ نصفُه تشبيهاً بشيء قُدَّ بنصفين وقد تخفف داله . و قَدْ مخفف : كلمة معناها التوقع . قال الجوهري : قد حرف لا يدخل إِلاَّ على الأَفعال قال الخليل : هي جواب لقوم ينتظرون الخبر أَو لقوم ينتظرون شيئاً تقول : قد مات فلان ولو أَخبره وهو لا ينتظره لم يقل قد مات ولكن يقول مات فلان وقيل : هي جواب قولك لَمَّا يَفْعَلْ فيقول قد فعَل قال النابغة : أَفِدَ التَّرَحُّلُ غير أَنَّ رِكابَنا لَمَّا تَزُلْ بِرِحالِنا وكأَنْ قَدِ أَي وكأَن قد زالت فحذف الجملة . التهذيب : وقد حرف يوجَبُ به الشيءُ كقولك قد كان كذا وكذا والخبر أَن تقول كان كذا وكذا فَأُدْخِلَ قد توكيداً لتصديق ذلك قال : وتكون قد في موضع تشبه ربما وعندها تميل قد إِلى الشك وذلك إِذا كانت مع الياء والتاء والنون والأَلف في الفعل كقولك : قد يكون الذي تقول . وقال النحويون : الفعل الماضي لا يكون حالاً إِلا ب مظهراً أَو مضمراً وذلك مثل قوله تعالى : ﴿أَو جاؤُوكم حَصِرَتْ صُدُورُهم﴾ لا تكون حصرت حالاً إِلا بإِضمار قد وقال الفراء في قوله تعالى : ﴿كيف تكفرون با وكنتم أَمواتاً﴾ المعنى و قد كنتم أَمواتاً ولولا إِضمار قد لم يجز مثله في الكلام أَلا ترى أَن قوله عز وجل في سورة يوسف : ﴿إِن كان قميصه قُدّ من دبر فكذبت﴾ المعنى فقد كذبت . قال الأَزهري : وأَما الحال في المضارع فهو سائغ دون قد ظاهراً أَو مضمراً قال ابن سيده : فأَما قوله : إِذا قِيلَ : مَهْلاً قال حاجِزُهُ : قَدِ فيكون جواباً كما قدمناه في بيت النابغة وكأَنْ قَدِ والمعنى أي قد قطع ويجوز أَن يكون معناه قَدْك أَي حَسْبُك لأَنه قد فَرَغَ مما أُريد منه فلا معنى لرَدْعِكَ وزَجْرِك وتكون قد مع الأَفعال الآتية بمنزلة ربما قال الهذلي : قد أَتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَراًّ أَنامِلُه كأَنّ أَثوابَهُ مُجَّتْ بِفِرْصادِ قال ابن بري : البيت لعبيد بن الأَبرص . وتكون قَدْ مثل قَطْ بمنزلة حسب يقولون : ما لك عندي إِلا هذا فَقَدْ أَي فَقَطْ حكاه يعقوب وزعم أَنه بدل فتقول قدي وقدني وأَنشد : إِلى حَمامَتِنا ونِصْفُه فَقَدِ والقول في قَدْني كالقول في قَطْني قال حميد الأَرقط : قَدْنيَ من نَصْرِ الخُبَيْبَينِ قَدِي قال الجوهري : وأَما قولهم قَدْكَ بمعنى حَسْبُكَ فهو اسم تقول قَدِي و قَدْني أَيضاً بالنون على غير قياس لأَن هذه النون إِنما تُزادُ في الأَفعال وِقايةً لها مثل ضَرَبني وشَتَمَني قال ابن بري : وهَمَ الجوهري في قوله إِن النون في قوله قَدْني زيدت على غير قياس وجعَل نون الوقايَةِ مخصوصة بالفعل لا غير وليس كذلك وإِنما تزاد وِقايَةٍ لحركة أَو سكون في فعل أَو حرف كقولك في مِنْ وعَنْ إِذا أضفتهما إِلى نفسك مِنِّي وعَنِّي فزدت نون الوقاية لتبقى نون من وعن على سكونها وكذلك في قد وقط تقول قدني وقطني فتزيد نون الوقاية لتبقى الدال والطاء على سكونهما قال : وكذلك زادوها في ليت فقالوا ليتني لتبقى حركة التاء على حالها وكذلك قالوا في ضرب ضربني لتبقى حركة الباء على فتحتها وكذلك قالوا في اضرب اضربني أَيضاً أَدخلوا نون الوقاية عليه لتبقى الباء على سكونها وأَراد حميد بالخُبَيْبَينِ عبدَا بن الزبير وأَخاه مصعباً قال ابن بري : والشاهد في البيت أَنه يقال قَدْني و قَدِي بمعنى وأَما الأَصل قدي بغير نون و قدني بالنون شاذٌّ أُلحقت النون فيه لضرورة الوزن قال : فالأمر فيه بعكس ما قال وأَن قدني هو الأَصل وقدي حذفت النون منه للضرورة . وفي صفة جهنم نعوذ با منها فيقال : هل امْتَلأْتِ فتقول : هل من مزيد حتى إِذا أُوعِبُوا فيها قالت قَدْ قَدْ أَي حَسْبي حسْبي ويروى بالطاء بدل الدال وهو بمعناه . ومنه حديث التلبية : فيقول قَدْ قَدْ بمعنى حَسْبُ وتكرارها لتأْكيد الأَمر ويقول المتكلم : قدي أَي حسبي والمخاطِب : قَدْكَ أَي حسبك . وفي حديث عمر رضي الله عنه أَنه قال لأَبي بكر رضي الله عنه : قَدْكَ يا أَبا بكر . قال : وتكون قد بمنزلة ما فيُنفى بها سُمِعَ بعض الفصحاء يقول : قد كنتَ في خَيْرٍ فَتَعْرِفه وإِن جعلت قَدْ اسماً شددته فتقول : كتبت قَداًّ حَسَنَةً وكذلك كي وهو ولو لأن هذه الحروف لا دليل على ما نقص منها فيجب أَن يزاد في أَواخرها ما هو من جنسها ويُدْغَمَ إِلا في الأَلف فإِنك تهمزها ولو سميت رجلاً بلا أَو ما ثم زدت في آخره أَلفاً همزت لأَنك تحرك الثانية والأَلف إِذا تحركت صارت همزة . قال ابن بري : قال الجوهري : لو سميت بقد رجلاً لقلت : هذا قَدٌّ بالتشديد قال : هذا غلط منه إِنما يكون التضعيف في المعتل كقولك في هو اسم رجل : هذا هوٌّ وفي لو : هذا لوّ وفي في : هذا فيّ وأَما الصحيح فلا يُضَعَّفُ فتقول في قد : هذا قَدٌ ورأَيت قَداً ومررت بِقَدٍ كما تقول : هذه يَدٌ ورأَيت يَداً ومررت بِيَدٍ
مقاييس اللغة:
(قد) القاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعِ الشيء طولاً، ثم يستعار. يقولون: قَدَدْتُ الشَّيء قدَّاً، إذا قطعتَه طولاً أقُدُّه، ويقولون: هو حسَنُ القَدّ، أي التقطيع، في امتدادِ قامته. والقِدُّ: سيرٌ يقَدُّ من جلدٍ غيرِ مدبوغ. واشتقاق القَدِيد منه. والقِدَّة: الطريقةُ والفِرقة من الناس، إذا كان هوَى كلِّ واحدٍ غيرَ هوى صاحِبِه. ثمَّ يستعيرون هذا فيقولون: اقتدَّ فلانٌ الأمورَ، إذا دَبَّرَها ومَيَّزها. وقَدَّ المسافرُ المَفازةَ. والقَيْدُود: النَّاقة الطَّويلة الظَّهر على الأرض. والقَدُّ: جِلد السَّخلة، الماعزة. ويقولون في المثَل: "ما يَجعَلُ قَدَّك إلى أديمك". ويقولون القُدَاد: وجَعٌ في البطن.
القاموس المحيط:
القَدُّ القَطْعُ المُسْتَأْصِلُ أو المُسْتَطيلُ، أو الشَّقُّ طُولاً، كالاقْتِدادِ والتَّقْديدِ في الكُلِّ. وقد انْقَدَّ وتَقَدَّدَ. و جِلْدُ السَّخْلَةِ، ومنه " ما يَجْعَلُ قَدَّكَ إلى أديمِكَ " ، أي أيُّ شيءٍ يُضيفُ صَغيرَكَ إلى كبيركَ، يُضْرَبُ لِلمُتَعَدِّي طَوْرَهُ، ولِمَنْ يَقيسُ الحَقيرَ بالخَطيرِ، والسَّوْطُ، ومنه الحديثُ " لَقابُ قَوْسِ أحدِكُمْ، ومَوْضِعُ قَدِّه في الجَنَّةِ، خَيْرٌ من الدُّنْيا وما فيها " ، والقَدْر، وقامةُ الرَّجُلِ، وتَقْطيعُه، واعْتِدالُهُ، ج أقُدٌّ وقِدادٌ وأقِدَّةٌ وقُدودٌ، و خَرْقُ الفلاةِ، وقَطْعُ الكَلامِ، وبالضم سَمَكٌ بَحْرِيٌّ، وبالكسر إِناءٌ من جلْدٍ، والسَّوْطُ، والسَّيْرُ يُقَدُّ من جلْدٍ غير مَدْبوغٍ. والقِدَّةُ واحِدُه، والطَّريقَةُ، وماءٌ لكِلابٍ، ويُخَفَّفُ، والفِرْقَةُ من الناسِ هَوَى كُلِّ واحِدٍ على حِدَة، ومنه " كُنَّا طرائِقَ قِدَداً " ، أي فِرَقاً مُخْتَلِفَةً أهْواؤُها. وقد تَقَدَّدُوا، والمِقَدُّ، كمِدَقٍّ حَديدةٌ يُقَدُّ بها. وكمَرَدٍّ الطريقُ، والمكانُ المُسْتَوِي، وة بالْأُرْدُنِّ يُنْسَبُ إليها الخَمْرُ، وغَلِطَ الجوهريُّ في تخفيفِ دالِها وذِكْرِها في مَقَدَ. والشَّرابُ المَقَدِيُّ، بالتخفيف، غيرُ المَقَدِّيِّ. وكغُرابٍ وجَعٌ في البَطْنِ،
وقَدْ قُدَّ، بالضم، وابنُ ثَعْلَبَةَ بنِ مُعاوِيَةَ من بَجيلَةَ. وكسحابٍ: القُنْفُذُ، واليَرْبوعُ. وكفُلْفُلٍ: جبلٌ به مَعْدِنُ البرامِ. وكزُبَيْرٍ: مُسَيْحٌ صغيرٌ، ورجلٌ، ووادٍ، وع، وفَرَسُ قَيْسٍ الغاضِرِيِّ. وقُدْقُداءُ، بالضم، ويفتحُ: ع. والقَديدُ: اللَّحْمُ المُشَرَّرُ المُقَدَّدُ، أو ما قُطِعَ منه طِوالاً، والثَّوْبُ الخَلَقُ. والقَديدِيُّونَ، ولا يُضَمُّ: تُبَّاعُ العَسْكَرِ من الصُّنَّاعِ، كالشَّعَّابِ والبَيْطارِ. ومِقْدادُ بنُ عَمْرٍو ابنُ الْأَسْوَدِ: صحابِيٌّ، والْأَسْوَدُ رَبَّاهُ أو تَبَنَّاهُ، فَنُسِبَ إليه، ويَلْحَنُ فيه قُرَّاءُ الحديثِ ظَنًّا أنه جَدُّه.
والقَيْدودُ: الناقَةُ الطويلةُ الظَّهْرِ، ج: قَياديد. وتَقَدَّدَ: يَبِسَ، والقومُ: تَفَرَّقوا، والثَّوْبُ: تَقَطَّعَ، والناقَةُ: هُزِلَتْ بعضَ الهُزالِ، أو كانتْ مَهْزولةً فابْتَدَأَتْ في السِّمَنِ. واقْتَدَّ الْأُمور: دَبَّرَها ومَيَّزَها. واسْتَقَدَّ: اسْتَمَرَّ، واسْتَوَى، والْإِبِلُ: اسْتَقامَتْ على وجْهٍ واحدٍ. وقد، مُخَفَّفَةً: حَرْفِيَّةٌ واسْمِيَّةٌ، وهي على وجهين: اسمُ فِعْلٍ مُرادِفةٌ ليَكْفي. قَدْكَ دِرْهَمٌ، وقد زيْداً دِرْهَمٌ، أي: يكفي، واسمٌ مُرادِفٌ لحَسْبُ، وتُسْتَعْمَلُ مَبْنِيَّةً غالباً، قدْ زَيْدٍ دِرْهَمٌ، بالسكونِ، ومُعْرَبَةً، قدُ زَيْدٍ، بالرفعِ، والحَرْفِيَّةُ مُخْتَصَّةٌ بالفعلِ المُتَصَرِّفِ الخَبَرِيِّ المُثْبَتِ، المُجَرَّدِ من جازِمٍ وناصِبٍ وحرفِ تَنْفيسٍ، ولها سِتةُ مَعانٍ: التَّوَقُّعُ: قد يَقْدَمُ الغائِبُ، وتَقْريبُ الماضي من الحالِ: قد قامَ زيدٌ، والتحقيقُ: " قد أفلح مَنْ زَكّاها " ، والنفي: قد كنتَ في خيرٍ فتَعْرِفَه، بنَصْبِ تَعْرِفَ، والتَّقْليلُ: قد يَصْدُقُ الكَذوبُ، والتَّكْثيرُ: قد أتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَرّاً أنامِلُهُ. وقولُ الجوهريِّ: وإن جَعَلْتَه اسْماً شَدَّدْتَه، غَلَطٌ، وإنما يُشَدَّدُ ما كان آخِرُهُ حَرْفَ عِلَّةٍ، تَقولُ في هُوَ: هُوَّ، وإنما شُدِّدَ لِئلاَّ يَبْقَى الاسمُ على حرْفٍ واحدٍ، لسكونِ حرفِ العِلَّةِ مع التَّنْوينِ. وأما قد، إذا سَمَّيْتَ بها تقولُ: قدٌ، ومَنْ مَنٌ، وعَنْ عَنٌ، بالتخفيف لا غيرُ، ونظيرُهُ يَدٌ ودَمٌ وشِبْهُهُ.
تاج العروس:
ق د د
القَدُّ : القَطْعُ مطلقاً ومنه قَدَّ الطريقَ يَقُدُّه قَدًّا : قَطَعَه وهو مجازٌ وقيل : القَدُّ : هو القَطْع المُسْتَأْصِل أَو هو القَطْع المُسْتَطِيل وهو قولُ ابنِ دُريد أَو هو الشَّقُّ طُولاً وفي بعض كُتب الغَريب : القَدُّ : القَطْعُ طُولاً كالشَّقِّ . وفي حديث أَبي بكرٍ رضي اللهُ عنه يوم السَّقِيفة : الأَمْرُ بَينَنا وبينكم كقَدِّ كقَدِّ الأُبْلُمَةِ أَي كشَقِّ الخُوصةِ نِصْفَيْنِ وهو على المَثَلِ . وفي الأَساس : قَدَّ القَلَمَ وقَطَّه القَدُّ : الشَّقُّ طُولاً : وقَطَّه : قَطَعَهُ عَرْضاً . وتقول إِذا جَادَ قَدُّك وقَطُّكَ فقد استوَى خَطُّكَ كالاقْتِدَادِ والتَّقْدِيدِ في الكُلّ وضَرَبه بالسَّيْفِ فقَدَّه بنصفينِ . وفي الحديث أَنّ عَليًّ رضي اللهُ عنه كان إِذا اعتَلَى قَدَّ وإِذا اعْتَرَضَ قَطَّ . وفي رواية : كان إِذا تَطَاوَلَ قَدَّ وإِذا تَقَاصَرَ قَطَّ أَي قَطَعَ طُولاً وقَطَعَ عَرْضاً . واقْتَدَّه وقَدَّدَه . كذلك وقد انْقَدَّ وتَقَدَّدَ . والقَدُّ : جِلْدُ السَّخْلة وقيل : السَّخْلَةُ الماعِزَةُ . وقال ابنُ دُرَيْد : هو المَسْكُ الصغيرُ فلم يُعَيِّن السَّخْلَة . وفي الحديث أَنّ امرأَةً أَرسَلَتْ إِلى رَسُولِ الله صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ بِجَدْيَيْنِ مَرْضُوفَيْنِ وقَدٍّ أَرادَ سِقاءً صَغِيراً مُتَّخَذاً من جِلْد السَّخْلةِ فيه لَبَنٌ وهو بفتْحِ القاف . وفُلانٌ ما يَعْرِفُ القِدَّ مِنَ القَدِّ أَي السَّيْرَ مِن مَسْكِ السَّخْلَة ومنه المثل ما يَجْعَلُ قَدَّكَ إلى أَدِيمكِ أَي ما يَجْعَلُ الشيءَ الصغيرَ إِلى الكبيرِ ومعنى هذا المثل أَيْ أَيُّ شَيْءٍ يُضِيف صَغيرَك إِلى كَبِيرِك أَيْ أَيّ شيء يَحْمِلك أَن تَجعل أَمْرَك الصغيرَ عَظيماً يُضْرَب للمُتَعَدِّي طَوْرَهُ ولمَن يَقيس الحَقِيرَ بالخَطيرِ . أَي ما يَجْعَلُ مَسْكَ السَّخْلَة إِلى الأَدِيم وهو الجِلْدُ الكامِلُ وقال ثعلب : القَدُّ هُنا : الجِلْدُ الصغير . والقَدُّ : السَّوْطُ ومنه الحديثُ لَقَابُ قَوْسِ أَحدِكم ومَوْضِع قَدِّه في الجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وما فيها وفي أُخرَى لَقِيدُ قَوْسِ أَحَدِكم أي قدر سوط أحدكم المَوضِع الذي يَسَعُ سَوْطَه من الجَنّة خيرٌ من الدُّنيا وما فيها . القَدُّ : القَدْرُ أَي قَدْرُ الشيءِ القَدُّ : قَامَةُ الرَّجُلِ . والقَدُّ : تَقْطِيعُه أَي الرَّجُل والأَوْلَى إِرجاعه إِلى الشيءِ القَدُّ : اعْتِدالُه أَي الرَّجُل ولو قال : وقَدْرُ الشيءِ وتَقْطِيعُه وقَامَةُ الرَّجُلِ واعتدالُه كان أَحْسَنَ في السَّبْكِ وفي حديث جابرٍ أُتِي بالعَبَّاسِ يومَ بَدْرٍ أَسيراً ولم يَكُنْ عليه ثَوْبٌ فنظَر له النبيُّ صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ قميصاً فوَجَدُوا قَميصَ عبد الله بن أُبَيٍّ يقَدَّد عليه فكساه إِيّاه أَي كان الثوبُ عَلى قَدْرِه وطُولِه . وغُلامٌ حَسَنُ القَدِّ أَي الاعتدالِ والجِسْمِ . وشيءٌ حَسَنُ القَدِّ أَي حَسَنُ القَدِّ أَي حَسَنُ التقطِيع يقال : قُدَّ فُلانٌ قَدَّ السَّيْفِ أَي جُعِل حَسنَ التقْطِيع وفي الأَساس : ومن المَجَازِ : جارِيَةٌ حَسَنَةٌ القَدِّ أَي القامَةِ والتقطِيعِ وهي مَقْدُودةٌ ج أَقُدٌّ كأَشُدٍّ وهو الجَمْعُ القَليلُ في القَدِّ بمعنى جِلْدِ السَّخْلَة والقامةِ في الكثير قِدَادٌ بالكسر وأَقِدَّةٌ نادر وقُدُودٌ بالضم في القَدِّ بمعنى القامَةِ والقَدْرِ . القَدُّ : خَرْقُ الفَلاَةِ يقال : قَدَّ المسافِرُ المفازَة وقَدَّ الفَلاَةَ قَدًّا : خَرَقَهُما وقَطَعَهما وهو مَجاز . القَدُّ : قَطْعُ الكَلامِ يقال : قَدَّ الكلامَ قَدًّا : قَطَعَه وشَقَّه . وفي حديثِ سَمُرَةَ : نَهَى أَن يُقَدَّ السَّيْرُ بين أَصْبعينِ أَي يُقطَع ويُشَقّ لئلاَّ يَعْقِرَ الحَدِيدُ يَدَهُ وهو شَبِيهُ بِنَهْيِه أَن يُتَعَاطَى السَّيْفُ مَسْلُولاً . القُدُّ بالضم : سَمَكٌ بَحْرِيٌّ وفي التكملة : أَن أَكْلَه يَزِيد في الجِمَاعِ فيما يقال . القِدُّ بالكسر : إِناءٌ من جِلْدٍ يقولون : مالَه قِدٌّ ولا قِحْفٌ القِدُّ : إِناءٌ من جِلد القحف إناء من خشب وفي حديث عُمَر رضي اللهُ عنه كانوا يَأْكلون القِدَّ يريد جِلْدَ السَّخْلَة في الجَدْب . القِدُّ : السَّوْطُ وكلاهما
لُغَة في الفتح القِدُّ : السَّيْرُ الذي يُقَدُّ من جِلْدٍ غيرِ مَدْبُوغٍ غير فَطِيرٍ فيُخْصَف به النِّعالُ وتُشَدُّ به الأَقتابُ والمَحَامِلُ . والقِدَّةُ واحِدُه أَخصُّ منه وقال يَزيد بن الصَّعِقِ : في الفتح القِدُّ : السَّيْرُ الذي يُقَدُّ من جِلْدٍ غيرِ مَدْبُوغٍ غير فَطِيرٍ فيُخْصَف به النِّعالُ وتُشَدُّ به الأَقتابُ والمَحَامِلُ . والقِدَّةُ واحِدُه أَخصُّ منه وقال يَزيد بن الصَّعِقِ :
" فَرَغْتُمْ لِتَمْرِينِ السِّيَاطِ وكُنْتُمُيُصَبُّ عَلَيْكُمْ بِالقَنَا كُلَّ مَرْبَعِ فأَجابه بعْضُ بني أَسَدٍ :
أَعِبْتُم عَلَيْنَا أَنْ نُمَرِّنَ قِدَّنَا ... ومَنْ لَمْ يُمَرِّنْ قِدَّهُ يَتَقَطَّعِ والجمع أَقُدٌّ . والقِدَّةُ : الفِرْقَة والطَّرِيقَة من الناس . والقِدَّة : ماءٌ لِكِلابٍ هكذا في النُّسخ وهو غلطٌ والصواب اسمُ ماءِ الكُلاَبِ والكُلاَب بالضمّ تَقدَّم في الموحَّدة وأَنه اسمُ ماءٍ لهم ونصُّ التكملة : ماءٌ يُسمَّى الكُلاَب ويُخَفَّفُ في الأخير عن الصاغانّي . القِدَّةُ : الفِرْقَةُ مِن الناسِ إِذا كان هَوَى كُلِّ واحدٍ عَلَى حِدَةٍ ومنه قوله عزّ وجلّ كُنَّا طَراَئِقَ قِدَداً قال الفرَّاءُ : يقول حكاية عن الجِنّ أَي كنا فِرَقاً مُخْتَلِفَةً أَهْوَاؤُهَا وقال الزّجّاج : قِدَداً : مُتفرِّقينَ مُسلِمينَ وغيرَ مُسلمينَ قال : وقولُه وأَنَّا منَّا المُسْلِمُونَ ومِنَّا القَاسِطُونَ هذا تفسير قولهم كُنَّا طَرَائِقَ قِدَداً وقال غيرُه : قِدَداً جمع قِدَّة . وصار القَوْمُ قِدَداً : تَفرَّقَتْ حالاَتُهم وأَهواؤُهم وقد تَقَدَّدُوا تَفَرَّقُوا قِدَداً وتَقَطَّعُوا . والمِقَدُّ كمِدَقٍّ هكذا بالكسر مضبوطٌ في سائر النُّسخ التي بأَيدينا وضَبَطه هكذا بعضُ المُحَشِّين ومثلُه في التكملة بخطّ الصاغانيّ وشَذَّ شيخُنا فقال : الصّوابُ أَنه بالضمّ لأَن ذلك هو لمشهور المعروف فيه لأَنه مُسْتَثْنًى من المكسور كمحل وما معه فضَبْطُ بعض أَربابِ الحَواشِي له بالكَسْرِ لأَنَّه آلَةٌ وَهَمٌ ظاهِرٌ انتهى والذي في اللسان والمِقَدَّةُ حَدِيدَةٌ يُقَدُّ بها الجِلد . المَقَدُّ كمَرَدٍّ أَي بالفتح : الطَّرِيقُ لكَوْنِه مَوضِعَ القَدِّ أَي القَطْع وقَدَّتْه الطَرِيقُ : قَطَعَتْه وقَدَّ المفازَةَ : قَطَعَها ومَفازَةٌ مُستقِيمَةٌ المَقَدِّ أَي الطريق وهو مَجازٌ كما في الأَساس
المَقَدُّ بالفتح : القاعُ وهو المَكَانُ المُسْتَوِي المَقَدُّ : بالأُردُنِّ يُنْسَب إِليها الخَمْرُ وقيل : هي في طَرَف حَوْرَانَ قُرْبَ أَذْرِعَاتٍ كما في المَراصِد والمُعْجَم قال عَمْرُ بن مُعْدِ يكَرِبَ :
وَهُمْ تَركُوا ابْنَ كَبْشَةَ مُسْلَحِبًّا ... وهُمْ مَنَعُوهُ مِنْ شُرْبِ المَقَدِّي وغَلِطَ الجَوْهَرِيُّ في تَخْفِيفِ دَالِهَا وذَكَرها في مَقَد ونصّه هناك : المَقَدِيّ مُخفّفة الدال : شرابٌ مَنسوبٌ إِلى قَرْيَةٍ بالشامِ يُتَّخَذُ مِن العَسَلِ قال الشاعِرُ :
عَلِّل القَومَ قَلِيلاً ... يَا ابْنَ بِنْتِ الفَارِسِيَّهْ
إِنَّهُمْ قَدْ عَاقَرُوا الْيَوْ ... مَ شَرَاباً مَقَدِيَّهْ انتهى قال الصاغانيّ : وقد غلِط في قوله : قَرْيَةٌ بالشام . والقريَةُ بتشديد الدالِ . والشَّرَابُ المَقَدِيُّ بالتخفيف غير المَقَدِّيِّ بالتشديد يُتّخَذُ من العَسلِ وهو غير مُسْكِرٍ قال ابن قُيْسِ الرُّقَيَّات :
مَقَدِيَّا أَحلَّه اللهُ لِلنَّا ... سِ شَرَاباً وما تَحِلُّ الشَّمُولُ
وقال شَمِرٌ : وسمعْتُ رَجاءَ بن سَلمة يقول : المَقَدِّي طِلاَءٌ مُنَصَّفٌ يُشَبَّه بما قُدَّ بِنِصْفَيْنِ . انتهى نصُّ الصاغانيِّ وفي النهاية والغَرِيبَين : المَقَدِّي طِلاَءٌ مُنَصَّفٌ طُبِخَ حتى ذَهَب نِصْفُه تشبيهاً بشيءٍ قُدَّ بِنِصْفَيْنِ وقد تُخَفَّفُ دالهُ وهكذا رواه الأَزْهريُّ عن أَبي عمرٍو أَيضاً . القُدَادُ كغُرَابٍ : وَجَعٌ في البَطْنِ وقدْ قُدَّ وفي الأَفعال لابن القطَّاع : وأَقدَّ علَيْه الطَّعَامُ من القُدَادِ وقَدَّ أَيضاً وهو داءٌ يصيب الإِنسانَ في جَوْفِه وفي حديث ابنِ الزُّبير قال لمعاويةَ في جوابٍ رُبَّ آكِلِ عَبِيطٍ سَيُقَدُّ عَلَيْه وشارِبِ صَفْوٍ سَيَغَصُّ به هو من القُدَاد . ويدعُو الرجُلُ على صاحِبه فيقول : حَبَناً قُدَاداً . وفي الحديث : فَجَعَلَه اللهُ حَبَناً وقُدَاداً . والحَبَنُ : الاستسقاءُ . قُدَادُ بنُ ثَعْلَبَةَ بنِ مُعَاويةَ بنِ زَيد بن الغَوْث بن أَنْمَار : بَطْنٌ مِن بَجِيلَةَ قالَه ابنُ حبيب . قَدَادٌ كسَحَابٍ : القُنْفُذُ واليَرْبَوعُ . وفي التكملة : القَدَادُ : من أَسماءٍ القَنَافِذِ واليَرابيعِ . قُدْقُدٌ كَفُلْفُلٍ : جَبَلٌ به مَعْدِنُ البِرَامِ بالكسر جمع بُرْمَةٍ وهي القِدْرُ من الحِجَارة . القُدَيْد كزُبَيْر مُسَيْحٌ صغيرٌ تصغيرُ مِسْحٍ بالكسر يَلْبَسه أَطرافُ الناسِ القُدَيْد : اسمُ رَجُل . القُدَيْد اسم وَادٍ بعَيْنِه وفي الصّحاح : وقُدَيْدٌ : ماءٌ بالحجازِ وهو مصغَّر وقد ورَدَ ذِكرُه في الحديث . قال ابن الأثير : هو بين مكَةَ والمدينةِ وقال ابنُ سِيدَه : وقُدَيْدٌ : مَوْضِعٌ وبعضهم لا يَصرِفه يجعله اسماً للبُقْعَة ومنه قولُ عيسى بن جَهْمَةَ الليثيِّ وذَكرَ قَيْسَ بن ذَرِيح فقال : كان رجُلاً مِنَّا وكان ظريفاً شاعراً وكان يكون بمكَّةَ وذَوِيها من قُدَيْدَ وسَرِفَ وحَوْلَ مَكَّةَ في بوادِيها كُلِّهَا . قُدَيْد : فَرسُ قَيْس بن عبد الله وفي اللسان عَبْس بن جِدَّان الغَاضِرِيّ إِلى غاضِرةَ بَطنٍ من قَيْسٍ وقيل : الوائليّ
وقُدْقُدَاءُ بالضمّ ممدودٌ عن الفارسيْ قد يُفْتَح : من البلاد اليَمَانِية قال :
" عَلَى مَنْهَلٍ مِنْ قُدْقُدَاءَ ومَوْرِدِ
والقَدِيدُ : اللَّحْمُ المُشَرَّرُ الذي قُطِعَ وشُرِّرَ المُقَدَّد أَي المَمْلُوحِ المُجَفَّفُ في الشمس أَو هو ما قُطِع منه طِوَالاً . وفي حديث عُرْوَةَ كان يَتَزّوَّدُ قَدِيدَ الظِّبَاءِ وهو مُحْرِمٌ . فَعِيل بمعنى مفعول . القَدِيد : الثَّوْبُ الخَلَقُ . والتَّقدِيد : فِعْلُ القديد . رُويَ عن الأَوْزَاعِيِّ في الحديث أَنه قال لا يُقْسَم مِنَ الغَنِيمَةِ للعَبْدِ ولا للأَجِيرِ ولا للقَدِيدِيِّينَ القَدِيدِيُّونَ بالفتح ولا يُضَمُّ : هم تُبَّاعُ العَسْكَرِ مِن الصُّنَّاعِ كالشَّعَّابِ والحَدَّاد والبَيْطَارِ معروفٌ في كلام أَهلِ الشام قال ابنُ الأَثير : هكذا يُرْوَى بالقاف وكسر الدال وقيل بضمّ القافِ وفَتْح الدَّالِ كأَنَّهم لخِسَّتِهم يَكتَسُون القَدِيدَ وهو مِسْحٌ صَغيرٌ وقيل : هو من التقَدُّدِ والتفَرُّقِ لأَنهم يَتفرَّقُون في البلادِ للحاجَةِ وتَمَزُّقِ ثِيَابِهِم وتَصْغِيرُهم تَحْقيرٌ لشأْنِهم ويُشْتَم الرجلُ فيقال يا قَدِيدِيُّ ويا قُديْدِيّ قال الصاغاني : وهو مُبْتَذَلٌ في كلام الفُرْس أَيضاً . أَبو الأَسود وقيل : أَبو عَمْرو وقيل أَبو سَعِيدٍ مِقْدَادُ بنُ عُمْرٍو ابنُ الأَسْوَدِ الكِنْدِيّ وعَمْرٌو هو أَبوه الأَصليُّ الحقيقيُّ الذي وَلَدَه وأَما الأُسودُ فكان حالَفَه وَتَبَنَّاه لمَّا وَفَدَ مَكَّةَ فنُسِب إِليه نِسْبَة وَلاءِ وَتَربيَةٍ لا نِسْبَةَ وِلادَةٍ وهو المِقْدادُ بن عَمْرِو ابن ثَعْلَبَةَ بن مالِكِ بن ربيعةَ بنِ عامرِ ابن مَطْرُودٍ البَهْرَانِيّ وقيل : الحَضْرَمِيّ قال ابن الكَلْبيّ ؛ كان عَمرو بن ثَعْلَبةَ : أَصابَ دماً في قَوْمِه فلَحِق بحَضرَموتَ فحالَفَ كِنْدَةَ فكان يقال له الكِنْدِيّ وتزوَّجَ هناكَ امرأَةً فَوَلَدَتْ له المِقْدَادَ فلما كَبِرَ المقدادُ وَقَعَ بينه وبين أَبي شِمْرِ بن حُجْرٍ الكِنْديّ مُنَافَرَةٌ فضَرَب رِجْلَه بالسّيف وهَرَب إِلى مَكّةَ فحالَفَ الأَسودَ بن عبدِ يَغوثَ الزُّهْرِيَّ وكتبَ إِلى أَبيه فقدِمَ عليه فتَبَنَّى الأَسْوَدُ المِقْدَادَ وصَارَ يقالُ له : المِقْدادُ ابنُ الأَسودِ وغلَبَ عليه واشتهرَ به فلما نَزَلَتْ ادْعُوهُمْ لآبَائِهِمْ قيل له : المقداد ابن عمرٍو صَحَابِيُّ تَزَوَّجَ ضُبَاعَةَ بنتَ الزُّبَيْرِ بن عَبْدِ المطَّلِب ابنةَ عمِّ النّبيِّ صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ وهَاجَرَ الهِجْرتينِ وشَهِدَ بَدْراً والمَشَاهِدَ بعدَهَا . والأَسْوَدُ بن عَبْدِيَغُوثَ الزُّهْريُّ رَبَّاهُ أَو تَبَنَّاه فنُسِبَ إِليه كما أَشرنا إِليه آنفاً وقد يَلْحَن فيه قُرَّاءُ الحَدِيث ظَنًّا منهم أَنَّه أي الأَسودَ جَدُّه أَي إِذا ذُكِرَ في عَمود نَسبهِ بعدَ أَبيه عَمرٍو كما ذَكَرَه المصنِّفُ كأَنَّهُم يَجْعَلُونَ ابنَ الأَسود نعْتاً لعمرٍو وهو غَلَطٌ كما قال : إِنما ابنُ الأَسوَدِ نعتٌ للمقدادِ بُنُوَّةُ تَرْبِيَة وحِلْفٍ لا بُنَوَّةُ وِلادةٍ كما هو مشهور . والقَيْدُودُ : الناقَةُ الطَّوِيلةُ الظَّهْرِ . قَيَادِيدُ يقال : اشتقاقُه من القَوْدِ مثل الكَيْنُونة من الكَوْنِ كأَنَّهَا في مِيزَانِ فَيْعُولٍ وهي في اللَّفظ فَعْلُولٌ وإِحدَى الدالَيْنِ من القَيْدُودِ زائدةٌ وقال بعضُ أَهلِ التصريف : إِنما أَرادَ تَثْقيِل فَيْعُولٍ بمنزلَةِ حَيْدٍ وحَيْدُودٍ وقال آخرون : بل تُرِك على لَفْظِ كُونُونَة فلما قَبُحَ دخُولُ الواوينِ والضَّمَّات حَوَّلوا الواوَ الأُولَى ياءً لِيُشَبِّهُوها بِفَيْعُولٍ ولأَنه ليس في كلام العربِ بناءٌ على فُوعُولٍ حَتّى أَنهم قالوا في إِعراب نَوْرُوز نَيْرُوز فِراراً من الواوِ كذا في اللسان
وتَقَدَّدَ الشيْءُ : يَبِسَ . وتَقَدَّدَ القَوْمُ : تَفَرَّقُوا قِدَداً . تَقَدَّدَ الثَّوْبُ : تَقَطَّعَ وبَلِي تَقَدَّدَت النَّاقَةُ : هُزِلَتْ بعْضَ الهُزَالِ أَو تَقدَّدَتْ : كانَتْ مَهزُولةً فسَمِنَتْ وعن ابن شُمَيل : ناقَةٌ مُتَقَدِّدَة : إِذا كانتْ بين السِّمَنِ والهُزَالِ وهي التي كانت سَمِينَةً فَخفَّتْ أَو كانت مَهزولةً فابتَدَأَتٍْ في السِّمَنِ . من المَجاز : اقْتَدَّ الأُمورَ : اشتقَّها ودَبَّرَها وفي بعض الأمَّهاتِ : تَدَبَّرَهَا ومَيَّزَها . من المَجاز : اسْتَقَدَّ له : استْتَمَرَّ . اسْتَقَدَّ الأَمْرُ : اسْتَوَى . اسْتَقَدَّتِ الإِبلُ : استقَامَتْ على وَجْهٍ واحِدٍ واستَمَرَّتْ على حالِها . وقَدْ مُخَفَّفة كلمةٌ معناها التَّوقُّع حَرْفِيَّة واسْمِيَّة وهي أَي الاسميّة على وَجْهَيْنِ . الأَوّلْ اسمُ فِعْلٍ مُرَادِفَةٌ لِيَكْفِي قال شيخنا : فهي بمنزِلة الفِعْل الذي تَنوب عنه فتلْزَمُها نُون الوِقَايَة نحو قولك : قَدْكَ دِرْهَمٌ وقَدْ زَيْداً دِرْهَمٌ أَي يَكْفِي فالاسمُ بعدَها يَلْزَم نَصْبُه مفعولاً كما في يَكفِي . الثاني اسْمٌ مُرَادِفٌ لِحَسْبُ وتُسْتَعْمَل مْبنِيَّةً غَالِباً أَي عند البصريّين على السُّكون لشَبهها بقَد الحَرفيّة في لفظها وبكثير من الحروف الموضوعة على حَرفينِ كعَنْ وبَلْ ونحوهما مثل قَدْ زَيْدٍ دِرْهَمٌ بالسكون أَي بسكون الدّالِ على أَصلِه مَحْكيًّا تُستعمل مُعْرَبَةً أَي عند الكوفيّين نحو قَدُ زَيْدٍ دِرْهَمٌ بالرفع أَي برفع الدال
أَمّا قَدْ الحَرْفِيَّةُ فإِنها مُخْتَصَّة بالفِعْل أَعمّ من أَن يكون ماضياً أَوْ مضارعاً المُتَصَرِّفِ فلا تَدخل على فِعْلٍ جامدٍ وأَما قولُ الشاعر :
لَوْلاَ الحَيَاءُ وأَنَّ رَأْسِيَ قَدْ عَسَى ... فِيهِ المَشِيبُ لَزُرْتُ أُمَّ القَاسِمِ
فعَسَى فيه ليست الجامِدَة بل هي فِعْلٌ متصرِّفٌ معناه اشتَدَّ وظهرَ وانتَشَر كما سيأْتي الخَبَرِيِّ خرجَ بذلك الأَمرُ فإِنه إِنشاءٌ فلا تَدخل عليه المُثَبَتِ اشترطه الجماهيرُ المُجَرَّدِ مِن جَازِمٍ وناصِبٍ وحَرْفِ تَنْفِيسٍ قال شيخُنا : هذه كلُّها شُرُوطٌ في دُخولها على المضارِع لأَن غالِبَ النواصبِ والجوازم تَقتضي الاستقبالَ المَحْضَ وكذلك حَرْفَا التنفيسِ قد موضوعة للحال كما بُيّن في المُطَوَّلات . ولها سِتَّةُ مَعَانٍ : الأَوّل التَّوَقُّعُ أَي كون الفِعْل مُنْتَظَراً مُتَوَقَّعاً فتَدخل على الماضي والمضارع . نحو قد يَقْدَمُ الغائبُ فتدُلّ على أَن قُدومَ الغائب منتظَرٌ وقد أَحْجَف المُصنِّف فلم يأْتِ بمثالِ الماضي بناءً على زَعْمِه أَنَّهَا لا تكون للتوقُّعِ مع الماضي لأَن التوقُّعَ هو انتظارُ الوُقُوعِ والماضي قد وَقَعَ وقد ذَهَبَ إِلى هذا القولِ جماعَةٌ من النُّحاةِ وقال الذين أَثبتوه : معنَى التوقُّعِ مع الماضي أَنها تَدُلُّ على أَنه كان مُنْتَظَراً تقول : قد رَكِبَ الأَميرُ . لِقومٍ كانوا يَنتظرون هذا الخبر ويَتوقَّعُون ثُبوتَ الفِعْل كما قاله ابنُ هِشام . الثاني تَقْرِيبُ الماضِي مِن الحَالِ وهو مُقْتَضَى كلامِ الشيخِ ابنِ مالك أَنها مع الماضي تُفِيد التقريبَ كما جزمَ به ابنُ عُصفورٍ وأَنء من شَرْطِ دُخولِها كَوْنَ الفِعْل مُتَوقَّعاً نحو قد قام زَيْدٌ وقال أَبو حيّان في شرْح التَّسهيل : لا يَتحقَّق التَّوقُّع في قَدْ مع دخوله على الماضي لأَنه لا يُتَوَقَّع إِلا المُنتَظَرُ وهذا قد وَقعَ وأَنكرَه ابنُ هِشامٍ في المُغنِى فقال : والذي يَظهر لي قولٌ ثالِثٌ وهو أَنها لا تُفيد التَّوقُّعَ أَصْلاً فراجِعْه قال شيخنا : والذي تَلقَّيْنَاه من أَفواهِ الشيوخِ بالأَندَلس أَنها حَرْفُ تَحقيقٍ إِذا دخلَتْ على الماضِي وحرْفُ تَوقُّعٍ إِذا دخلَتْ على المستقبَل وأَقَّره صاحب هَمْع الهوامِع وعليه مُعْتَمَدُ الشيوخ الثالث التَّحْقِيقُ وذلك إِذا دخلَتْ على الماضي كما ذُكر قريباً نحو قوله تعالى قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا وزاد ابنُ هِشَام في المغنى : وعلى المضارع كقوله تعالى قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ الرابع النَّفْيُ فِي اللسان نقلاً عن ابنِ سيدَه : وتكون قَدْ بمنزلةِ ما فيُنْفَى بها سُمِعَ بعض الفصحاءِ يقول قد كُنْتَ فِي خَيْرٍ فَتَعْرِفَه بنصب تَعْرِف قال في المغنى : وهذا غرِيبٌ وإِليه أَشار في التسهيل بقوله : ورُبَّمَا نُفِعَ بقد فنُصِب الجوابُ بعدها . الخامس التَّقْلِيل ذكره الجماهيرُ وأَنْكره جماعةٌ قال في المغنى : هو ضَرْبَانِ : تَقلِيلُ وُقُوعِ الفعلِ نحو قَدْ يَصْدُق الكَذُوبُ وقد يَجُودُ البَخيلُ وتَقْلِيلُ مُتَعَلَّقِةِ نحو قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْه أَي ما هو عليه هو أَقلُّ معلوماتِه قال شيخنا : وزعمَ بعضُهم أَنها في هذه الأَمثلة ونحوِها للتحقيق وأَن التقليلَ في المِثَالينِ الأَوّلينِ لم يُسْتَفَدْ مِن قَدْ بل من قولِكَ : البخيل يجود والكذوب يصدق فإِنه إِن لم يُحْمَل على أَنّ صُدُورَ ذلك منهما قليلٌ كان فاسداً إِذ آخِرُ الكلامِ يُناقِض أَوَّلَه . السادس التَّكْثِيرُ في اللسان : وتكون قَدْ مع الأَفعال الآتِيَةِ بمنْزِلَة رُبَّما قال الهذليُّ :
قَدْ أَتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَرًّا أَنامِلهٌ ... كَأَنَّ أَثْوَابَهُ مُجَّتْ بِفِرْصَادِ قال ابن بَرِّيّ : البيتُ لعَبيد بن الأَبرص انتهى وقاله الزَّمخشريُّ في قوله تعالى قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ قال : أَي رُبَّمَا نَرى ومعناه تَكثيرُ الرُّؤْية ثم استشهد ببيت الهُذليّ . قال شيخنا : واستشهد جَمَاعَةٌ من النّحويين على ذلك بيت الَعروضِ :
" قَدْ أَشْهَدُ الغَارَةَ الشَّعْوَاءَ تَحْمِلُنيجَرْدَاءُ مَعْرُوقَةُ اللَّحْيَيْنِ سُرْحُوبُ
وفي التهذيب : وقد حَرْفٌ يُوجَبُ به الشيءُ كقولك قد كان كذا وكذا والخبر أَن تقول : كان كذا وكذا فاُدْخِلَ قَدْ توكيداً لتصديق ذلك قال : وتكون قدْ في موضعٍ تُشبِه رُبَّما وعندها تَمِيلُ قَدْ إِلى الشَّكّ وذلك إِذا كانت مع الياءِ والتاءِ والنون والأَلف في الفِعْل كقولك : قد يكون الذي تقول . انتهى . وفي البصائر للمصنِّف : ويجوزُ الفَصْل بينه وبين الفِعْل بالقَسَمِ كقولك : قد والله أَحْسَنْت وقد لَعَمْرِي بتّ ساهراً . ويجوز طَرْحُ الفِعْل بَعَدَهَا إِذَا فُهِم كقولِ النابعة :
أَفِدَ التَّرَحُّلُ غَيْرَ أَنَّ رِكَابَنَا ... لَمَّا تَزُلْ بِرِحَالنَا وكَأَنْ قَدِ أَي كأَن قَدْ زَالَت وانتهى . وفي اللسان : وتكون قَدْ مثل قَطْ بِمنزلة حَسْب تقول : مالَك عندي إِلاَّ هذا فَقَدْ أَي فَقَطْ حكاه يَعقوبُ وزعم أَنه بَدَلٌ . وقَوْلُ الجَوْهَرِيِّ : وإِنْ جَعَلْتَهُ اسْماً شَدَّدْتَه فتقول كتَبْتُ قَدًّا حَسَنَةً وكذلك كَيْ وهُو ولَوْ لأَن هذه الحروف لا دَلِيلَ على ما نَقَص منها فيَجِبُ أَن يُزَادَ في أَواخِرِهَا ما هو جِنْسها وتُدْغَم إِلاَّ في الأَلف فإنك تَهْمِزُها ولو سمَّيْتَ رَجُلاً بلا أَوما ثم زِدْت في آخِره أَلفاً هَمَزْتَ لأَنك تُحَرِّك الثانِيةَ والأَلف إِذا تَحَرَّكَتْ صارَتْ هَمزةً هذا نصُّ عبارةِ الجوهريِّ وهو مَذْهَب الأَخفشِ وجَمَاعَةٍ من نُحَاةِ البَصْرَةِ ونَقلَه المُصِّنف في البصائر له وأَقرَّه وقال ابنُ بَرِّيٍّ : وهذا غَلَطٌ منه وإِنَّما يُشَدَّدُ ما كانَ آخِرُه حَرْفَ عِلَّةٍ . وعبارةُ ابنِ بَرِّيٍّ : إِنما يكون التَّضْعِيفُ في المُعْتَلِّ تَقُولُ في هُو اسم رجل : هذا هُوّ وفي لَوْ : هذا لَوْ وفي في هذا فِيّ وإِنَّمَا شُدِّدَ لئلاَّ يَبْقَى الاسمُ على حَرْف واحد لسكون حَرْفِ العِلَّةِ مع التَّنْوِينِ وأَمِّا قَدْ إِذا سَمَّيْتَ بها تَقولُ هذا قَدٌ ورأَيتُ قَداً ومررتُ بِقَدٍ في مَنْ : هذا مَنٌ في عَنْ هذا عَنٌ بالتخفيفِ في الكُلِّ . إلا غير ونظيره يدوم وشبهه تقول : هذه يَدٌ ورأَيتُ يَداً ومررْت بِيَدٍ وقد تَحَامَلَ شيخُنَا هنا على المُصَنِّف ونَسبه إِلى القُصور وعَدمِ الاطِّلاعِ على حَقِيقةِ مَعْنَى كلام الجوهريّ ما يقضي به العَجَب سامَحه اللهُ تعالى وتجاوز عن تَحامُله
ومما يستدرك عليه : القِدُّ بالكسر : الشيْءُ المَقْدُودُ بَعَيْنِه . والقِدُّ : النَّعْلُ لم يُجَرَّد من الشَّعَر ذكرهما المُصنّف في البصائر له . قلت : وفي اللسان بعد إِيراد الحَدِيث لَقَابُ قَوْسِ أَحَدِكم إِلى آخره : وقال بعضُهم : يجوز أَن يكون القِدُّ النَّعْلَ سُمِّيت قِدًّا لأَنها تُقَدُّ مِن الجِلْدِ وروى ابنُ الأَعرابيّ :
" كسِبْتِ اليَمَانِي قِدُّهُ لَمْ يُجَرَّدِ بالجيمِ أَي لم يُجَرَّد من الشَّعْرِ فيكون أَلْيَنَ له ومن روَى : قَدُّه بالفتح ولم يُحَرَّد بالحاءِ أَراد : مِثَالُه لم يُعَوَّج والتحّرِيد : أَن تَجْعَلَ بعضَ السَّيْرِ عَريضاً وبعضَه دَقيقاً وقد تَقَدَّم في موضعه . والمَقَدُّ بالفتح : مَشَقُّ القُبُل . وقولُ النابِغَة
" ولِرَهْطِ حَرَّابٍ وقَدٍّ سَوْرَةٌ فِي المَجْدِ لَيْسَ غُرَابُهَا بِمُطَارِ قال أَبو عُبيد : هما رَجلانِ في بني أَسَدٍ . وفي حديث أُحُدٍ : كان أَبو طَلْحَةَ شَدِيدَ القَدِّ إِنْ رُوِيَ بالكَسر فيريد به وَتَرَ القَوْسِ وإِن رُوِيَ بالفتح فهو المَدُّ والنَّزْعُ في القَوْسِ وقول جَريرٍ :
" إِنَّ الفَرَزْدَقَ يَا مِقْدَادُ زَائِرُكُمْيا وَيْلَ قَدٍّ عَلى مَنْ تُغْلَقُ الدَّارُ
أَراد بقوله يا وَيْلَ قَدٍّ يا ويل مِقْدَادٍ فاقتصر على بَعْضِ حُروفِه وله نظائرُ كَثيرةٌ . وذَهبتِ الخَيْلُ بِقِدَّان . قال ابنُ سيدَه : حكاه يعقوبُ ولم يُفَسِّرْه . والشريف أَبو البركات أَحمد بن الحسن بن الحسين بن أَبي قَدَّادٍ الهاشميّ ككَتَّان عن أَبي محمّد الجوهريّ . وكغُرَاب قُدَادُ بنُ ثَعلبَةَ الأنمارِيُ جاهِليٌّ . وقَدِيدَةُ كسَفينة : لقبُ أَبي الحسن موسى بن جعفر بن محمد البَزَّاز مات سنة 295 . وبالتصغير عَلِيُّ بن الحَسَن بن قُدَيْدِ المِصرِيّ روى عنه ابنُ يُونس فأَكْثَرَ وكَأَمِيرٍ قَدِيدُ القلمطاي أَحد أُمراءِ مِصرَ حَجَّ أَمِيراً وولدُه رُكنُ الدينِ عُمرُ بن قَدِيد قَرَأَ على العِزِّ بن جَمَاعَةَ وغيرِه مولده سنة 785

##### Türkçe

**قدد**
**قَدَّ - يَقُدُّ**، **قُدَّ- يُقَدُّ** - **قِدَّة** - **قِدَد**
**قَدَّ - يَقُدُّ** + bir varlık + bir şeyi: ayırır ve çekme ve cezbetme ile keser: bir şeye gelir de ona çekme ve cezbetme kuvvetiyle tesir eder; böylece onun bir parçasını asıldan ayırır.
**قُدَّ- يُقَدُّ**: “**قَدَّ - يَقُدُّ**”dan meçhul bina.
**قِدَّة**: “**فـِعـْلة**” vezni üzere; “**قَدَّ - يَقِدُّ**”dan bir defaya mahsus mef‘ûl mânasında fiil ismi: o da, “**قَدَّ - يَقِدُّ**” fiiliyle her defada kesilip alınan şeydir.
**قِدَد**: “**قِدَّة**”nin çoğulu.

Ve lafız, “yırtma, yarma ve soyma ile bir varlıktan veya bir şeyden bir parçayı ayırma” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**فَتَقَ - يَفْتُقُ**، **قَدَّ - يَقُدُّ**، **مَزَقَ - يَمْزِقُ**، **سَلَخَ - يَسْلََخُ**، **قَبَسَ - يَقْبِسُ**، **هَرَتَ - يَهْرُتُ** (**هَرَتَ - يَهْرِتُ**)

Lafız bakımından ayrılır:
ihtisar lafzı **قد**

**قَدَّ - يَقُدُّ** + bir varlık + bir şeyi: ayırır ve çekme ve cezbetme ile keser: bir şeye gelir de ona çekme ve cezbetme kuvvetiyle tesir eder; böylece onun bir parçasını asıldan ayırır.

**قد**
﴿واستبقا الباب وقدت قميصه من دبر وألفيا سيدها لدى الباب قالت ما جزاء من أراد بأهلك سوءا إلا أن يسجن أو عذاب أليم(25)﴾ يوسف ﴿وإن كان قميصه قد من دبر فكذبت وهو من الصادقين(27)﴾ يوسف ﴿فلما رأى قميصه قد من دبر قال إنه من كيدكن إن كيدكن عظيم(28)﴾ يوسف
﴿قال هي راودتني عن نفسي وشهد شاهد من أهلها إن كان قميصه قد من قبل فصدقت وهو من الكاذبين(26)﴾ يوسف

**قدد**
﴿وأنا منا الصالحون ومنا دون ذلك كنا طرائق قددا(11)﴾ الجن

مختار الصحاح
● [**قدد**] ق د د: **القَدُّ**: boylamasına yarma; kapısı **رد**’dir. **القَدُّ** ayrıca boy-pos ve parçalama(dır). **القِدُّ** (kesre ile): tabaklanmamış deriden **يُقَدُّ** edilen kayış. **القِدّةُ** (kesre ile) ayrıca yol ve insanlar topluluğundan fırka; her birinin hevası ayrı ayrı olduğunda; “**كنا طرائق قِدَداً**” denir. **القَدِيدُ**: **المُقَدَّدُ** et.

الراغب
**قدد**
- **القد**: bir şeyi boylamasına kesmek. Yüce Allah dedi ki: ﴿**إن كان قميصه قد من قبل**﴾ [Yusuf/ 26]، ﴿**وإن كان قميصه قد من دبر**﴾ [Yusuf/27]. Ve **القد**: **المقدود** (kesilmiş olan); bundan dolayı insanın boy-posuna **قد** denildi; senin “**تقطيعه**” demen gibi. (İbn Manzur dedi ki: **وإنه لحسن التقطيع**: yani **القد**; ve “**فلان قطيع فلان**” denir; yani boyunda ve yaratılışında onun benzeri; çoğulu **أقطعاء**. Bak: **اللسان (قطع) 8/282**). Ve “**قددت اللحم فهو قديد**”: eti **قَدَّ** ettim, o da **قديد** olur. Ve **القدد**: yollar. Dedi ki: ﴿**طرائق قددا**﴾ [Cin/11]; teki: **قِدة**. Ve **القدة**: insanlardan fırka. Ve **القدة** parça gibidir. Ve “**اقتد الأمر**”: onu tedbir etti; senin “ayırdı ve kopardı” demen gibi.

Ve (**قد**): fiile mahsus bir harftir; nahivciler derler ki: o, beklenti içindir. Ve hakikati şudur: geçmiş fiile girdiğinde, ancak her yenilenen fiile girer; şu sözü gibi: ﴿**قد من الله علينا**﴾ [Yusuf/90]، ﴿**قد كان لكم آية في فئتين**﴾ [Âl-i İmrân/13]، ﴿**قد سمع الله**﴾ [Mücâdele/1]، ﴿**لقد رضي الله عن المؤمنين**﴾ [Fetih/18]، ﴿**لقد تاب الله على النبي**﴾ [Tevbe/117] ve bunun dışındakiler. Ve ben “Allah Teâlâ’nın zâtî sıfatlarında kullanılmasının sahih olmadığını” söylediğimden dolayı, “**قد كان الله عليما حكيما**” denilmez. Amma şu sözü: ﴿**علم أن سيكون منكم مرضى**﴾ [Müzzemmil/20]; çünkü bu, mânada hastalığı kapsayıcıdır; nitekim senin “**ما علم الله زيدا يخرج**” sözündeki nefy de çıkış içindir. Bunun takdiri: “Allah’ın bildiği şey içinde, **قد يمرضون** (hastalanırlar)” ve “Allah’ın bildiği şey içinde, Zeyd **ما يخرج** (çıkmaz)”. Ve (**قد**) fiilin geleceğine girdiğinde, o fiil bir hâl içinde, bir hâl dışında olur; şu söz gibi: ﴿**قد يعلم الله الذين يتسللون منكم لواذا**﴾ [Nur/63]; yani: Allah’ın bildiği şey içinde, bazen **قد يتسللون** (sıvışırlar).

Ve (**قد**) ve (**قط**) (bak: **الجنى الداني ص 269**؛ **ومغني اللبيب ص 226, 233**؛ **والبصائر 4/241**) “yeter” mânasında fiil ismi olarak isim olurlar; “**قدني كذا**” ve “**قطني كذا**” denir. Ve “**قدي**” rivayet edildi. Ve Ferrâ rivayet etti: “**قد زيدا**”; ve bunu, onların “**قدني وقدك**” sözünden işitilene kıyasla ölçülü saydı. Ve sahih olan: bunun zahir isimle kullanılmamasıdır; ancak onlardan zamirde gelmiştir.

ملخص اللسان:
1. **القَدُّ**: kökünden kesip çıkaran kesme ve boylamasına yarma. O, uzunca kesmedir: “**قَدَّهُ يَقُدُّه قَداًّ**”. Ve **القَدُّ**: deriyi kesmek ve elbiseyi yarmak ve bunun benzerleri.
2. Ve onu kılıçla vurdu da onu iki yarıya **قَدَّهُ** etti.
3. Ve **القِدُّ**: bizzat **المَقْدُودُ** olan şey.
4. Ve **القِدَّ**: şeyden parça.
5. Ve **القِدَّةُ**: insanlardan fırka ve yol; bu, her birinin hevası ayrı ayrı olduğunda ondan türemiştir.
6. Ve “**تَقَدَّدَ القومُ**”: **قِدداً** olarak ayrıldılar ve parçalandılar. Ve kavim **قدداً** oldu: hâlleri ve hevaları ayrıştı.
7. Ve **القدِيدُ**: **المُقَدَّدُ** et. Ve **القديد**: etten kesilip şeritlenen şey.
8. Ve **القدِيدُ**: eski elbise de.
9. Ve “**قَدَّ الكلامَ قَداًّ**”: onu parçaladı ve yardı.
10. Ve **القَدُّ**: boy-pos.
11. Ve **القَدُّ**: şeyin miktarı ve parçalanışı.
12. Ve **المَقَدُّ**: düz yer.
13. **قد**: fiillerden başka bir şeye girmez bir harftir. Ve **قد**: onunla şey vacip kılınan bir harftir; senin “**قد كان كذا وكذا**” demen gibi; haber ise “**كان كذا وكذا**” demendir; sonra bunun tasdikini pekiştirmek için **قد** sokulmuştur.
14. Ve **قد** bazen **ربما**’ya benzer bir yerde olur; o vakit **قد** şüpheye meyleder; bu, fiilde **الياء** ve **التاء** ve **النون** ve **الأَلف** ile beraber olduğunda; senin “**قد يكون الذي تقول**” sözün gibi.

لسان العرب [ جزء 3 -  صفحة 343 ]

( **قدد** ) : **القَدُّ** : kökünden kesip çıkaran kesme ve boyuna yarma. Ve **الانْقِدادُ** : yarılma. İbn Düreyd dedi: o, uzatılmış kesmedir; **قَدَّهُ يَقُدُّه قَداًّ**. Ve **القَدُّ** : **قَدَدْتُ السَّيْرَ** ve başkasının masdarıdır; **أَقُدُّهُ قَداًّ**. Ve **القَدُّ** : deriyi kesmek ve elbiseyi yarmak ve bunun benzeri; ve onu kılıçla vurdu da onu iki yarı yaptı. Ve hadiste: Ali عليه السلام, yükseldiği zaman **قَدَّ** ederdi, enlemesine geldiği zaman **قَطَّ** ederdi. Bir rivayette: uzadığı zaman **قَدَّ** ederdi, kısaldığı zaman **قَطَّ** ederdi; yani boyuna kesti ve enine kesti. Ve **اقْتَدَّه** ve **قَدَّدَه** de böyledir; ve **انْقَدَّ** ve **تَقَدَّدَ**. Ve **القِدُّ** : bizzat kesilmiş şey. Ve **القِدَّ** : şeyden parça. Ve **القِدَّةُ** : fırka ve insanlardan yol; bundan türemiştir, her birinin hevası ayrı ayrı olduğunda. Tenzilde: ﴿**كنا طَرائِقَ قِدَداً**﴾. Ve **تَقَدَّدَ القومُ** : **قِدَداً** ayrıldılar ve parçalandılar. Ferrâ dedi; cinlerden hikâye olarak der ki: biz, hevalarımız farklı, çeşitli fırkalardık. Zecâc, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında: ﴿**وأَنَّا منا الصالحون ومنا دون ذلك كنا طَرائِقَ قِدَداً**﴾ dedi: **قِدَداً** ayrılmışlar; yani biz, Müslümanlar ve Müslüman olmayanlar olarak ayrılmış cemaatler idik. Dedi: ve onun sözü: ﴿**وأَنَّا منا المسلمون ومنا القاسطون**﴾ onların sözü olan ﴿**كنا طرائق قدداً**﴾nın tefsiridir. Başkası dedi: **قدداً** , **قِدّة**’nin cemidir; **قِطَعٍ** ve **قِطْعَةٍ** gibi. Ve kavim **قدداً** oldu: hâlleri ve hevaları ayrıldı. Ve **القدِيدُ** : **المُقَدَّدُ** et. Ve **القديد** : etten kesilen ve şeritlenen; ve denildi: ondan boyuna kesilendir. Urve hadîsinde: ihramlı iken ceylanların **قدِيدَ**’ini azık edinirdi; **القديد** : güneşte kurutulmuş tuzlanmış ettir; **فَعِيل** vezninde, **مفعول** manasındadır. Ve **القدِيدُ** : eski elbise de. Ve **التَّقْدِيدُ** : **القَدِيد**’in fiilidir. Ve **القِدُّ** : deriden **يُقَدُّ** edilen kayış. Ve **القِدُّ** (kesre ile): tabaklanmamış deriden **يُقَدُّ** edilen kayış. Yezîd b. es-Sa‘k dedi:
فَرَغْتُمْ لِتَمْرِينِ السِّياطِ وكُنْتُمُ
يُصَبُّ عليكُمْ بالقَنا كلَّ مَرْبَعِ
Buna Esed oğullarından biri cevap verdi:
أَعِبْتُمْ علينا أَن نُمَرِّنَ قِدَّنا
ومَنْ لم يُمَرِّنْ قِدَّهُ يَتَقَطَّعِ
Cemi: **أَقُدٌّ**. Ve **القِدُّ** : nalınların dikildiği deri de. Ve **القِدُّ** : tabaklanmamış taze deriden **تُقَدُّ** edilen kayışlardır; semerler ve mahmiller onunla bağlanır; **القِدَّةُ** ondan daha özeldir. Hadiste: “Sizden birinizin yayının **لَقابُ**’ı ve cennette **قِدِّه**’inin yeri, dünya ve içindekilerden hayırlıdır.” **القِدّ** (kesre ile): kamçı; aslında tabaklanmamış deriden **يُقَدُّ** edilen kayıştır; yani sizden birinizin kamçısının miktarı ve cennetten kamçısının sığacağı yerin miktarı, dünya ve içindekilerden hayırlıdır. Ve **المِقَدَّةُ** : onunla **يُقَدُّ** edilen demir parçası. Bazıları dedi: **القدُّ**’un nalın olması caizdir; deriden **تُقَدُّ** edildiği için **قِدّاً** diye adlandırılmıştır. Dedi: İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **كَسِبْتِ اليَماني قِدُّهُ لم يُجَرَّد**; **بالجيم** ile **قِدُّه** ve **بالقاف** ile **قِدُّه**. Dedi: **القِدُّ** nalındır; kıllarından soyulmamıştır, böylece ona daha yumuşak olur. **قَدّه لم يُحَرَّد** rivayet eden, onun misalinin eğriltilmediğini kastetmiştir. Ve **التحريد**: kayışın bir kısmını geniş, bir kısmını ince yapmandır. Ve **قَدَّ الكلامَ قَداًّ** : onu parçaladı ve yardı. Semüre hadîsinde: kayışın iki parmak arasında **يُقَدَّ** edilmesini yasakladı; yani kesilip yarılmasını; demir elini yaralamasın diye; bu, onun kılıcın çekilmiş halde alınıp verilmesinin yasaklanmasına benzer. Ve **القَدُّ** : yarma gibi boyuna kesme. Ebû Bekir رضي الله عنه’un Sakîfe günü hadîsinde: “İş, bizimle sizin aranızda **كَقَدِّ الأُبْلُمَة** gibidir”; yani hurma yaprağı şeridini iki yarı yarmak gibi. Ve **اقْتَدَّ الأمورَ** : onları çıkardı, ayırdı ve tedbir etti; ikisi de misal üzerinedir. Ve yolcu, çölü **قَدَّ** etti; ve ıssızlığı ve geceyi **قَداًّ** **قَدَّ** etti: ikisini delip geçti ve kesti. Ve yol onu **قَدَّتْه**; **تَقُدُّه قَداًّ**: onu kesti. Ve **المَقَدُّ** (fetha ile): düz taban; düz yer. Ve **المَقَدُّ** : ön uzvun yarılması. Ve **القَدُّ** : boy-pos. Ve **القَدُّ** : şeyin ölçüsü ve kesilip biçilmesi; cemi **أَقُدٌّ** ve **قُدُود**. Câbir hadîsinde: Bedir günü Abbas esir olarak getirildi; üzerinde elbise yoktu; Peygamber صلى الله عليه وسلم ona bir gömlek aradı; Abdullâh b. Übeyy’in gömleğini buldular; ona göre **يُقَدَّدُ** idi; onu ona giydirdi; yani elbise onun ölçüsüne ve boyuna göre idi. Ve “güzel **القَدِّ**’li oğlan”: yani itidal ve beden. Ve “güzel **القَدِّ** şey”: yani güzel kesilip biçilmiş. Denir: “Falan, kılıcın **قَدَّ**’i gibi **قُدَّ** edildi”; yani güzel kesilip biçilmiş kılındı. Nâbiga’nın sözü:
ولِرَهْطِ حَرَّابٍ وقَدّ سَوْرَةٌ
في المَجْدِ ليس غُرابُها بِمُطار
Ebû Ubeyd dedi: ikisi Esed’den iki adamdır. Ve **القَدُّ** : oğlağın derisi; ve denildi: keçi oğlağı. İbn Düreyd dedi: o, küçük misk derisidir; oğlağı belirlemedi. Az cemi **أَقُدُّ**, çok cemi **قدادٌ** ve **أقِدَّةٌ**; sonuncusu nadirdir. Hadiste: bir kadın, رسولِ ا صلى الله عليه وسلم’e iki taşla kızartılmış oğlak gönderdi; ve **قَدّ** küçük bir su kabı istedi; oğlak derisinden yapılmış, içinde süt bulunan; bu, **القاف**’ın fethası iledir. Ömer رضي الله عنه hadîsinde: kıtlıkta **القَدَّ** yerlerdi; oğlak derisini kasteder. Meselde: “**ما يجعل قدَّك إِلى أَدِيمِك**”; yani küçük şeyi büyüğe ne kılar? Bu meselin manası: yani seni, küçük işini büyük kılmaya ne taşır? Kendi sınırını aşan adama darb-ı meseldir; yani oğlağın misk derisini **الأَدِيم**’e, yani tam deriye, ne kılar? Sa‘leb dedi: buradaki **القَدُّ** küçük deridir; yani büyüğü küçük gibi kılan nedir? Uhud hadîsinde: Ebû Talha, **القِدِّ**’i şiddetli idi; eğer kesre ile rivayet edilirse yay kirişi kast edilir; eğer fetha ile rivayet edilirse yayda uzatma ve çekmedir. “Onun ne **قَدٌّ**’u var ne **قِحْفٌ**’u”: **القَدُّ** deridir; **القِحْفُ** ise kadehten kırık parçadır. Ve denildi: **القَدُّ** derilerden bir kaptır; **القِحْفُ** ise ağaçtan bir kaptır. Ve **القُدادُ** : **الحَبْنُ**; Ömer رضي الله عنه’un sözü bundandır: “Biz, **الصِّلأءَ**’yı **الصِّنابِ** ile; **الفَلائقَ**’ı ve **الأَفْلادَ**’ı ve **الشِّهادَ**’ı **القُدادِ** ile biliriz.” Ve **القُدادُ** : karında ağrı. Ve “**قَدْ قُدَّ**”. İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: Muâviye’ye cevap olarak dedi: “Nice çiğ et yiyen vardır ki ona **سَيُقَدُّ** edilir; ve nice saf içen vardır ki onunla boğulur”; bu, **القُدادِ**’dandır; o, karında bir hastalıktır. Ve adam, arkadaşına beddua eder de der ki: “**حَبَناً قُداداً**.” Ve **الحَبَنُ** : **الأَحْبَنِ**’in masdarıdır; o, kendisinde **السِّقْيُ** olan kimsedir. Hadiste: “Allah onu **حَبَناً** ve **قُداداً** kıldı.” Ve **الحَبَنُ** : istiskā (karında su toplanması). İbn Şümeyl: **ناقة مُتَقَدِّدَةٌ**; semizlik ile zayıflık arasında olduğunda; o, semiz iken hafifleyen yahut zayıf iken semizliğe başlamış olandır. Denir: zayıftı da **تَقَدَّدَتْ**; yani zayıflığın bir kısmı kadar zayıfladı.

**الأوزاعي**’den hadiste rivayet olundu ki şöyle dedi: **لا يُقْسَمُ** ganîmeden köleye, ne ücretliye, ne de **القَدِيدِيِّينَ**’e paylaştırılmaz; zira onlar ordunun tâbileri ve demircı ve baytar gibi sanatkârlardır; Şam ehlinin كلامında mâruftur; Allah Teâlâ onu korusun. İbnü’l-Esîr dedi: İşte böyle, **القاف** ile ve **الدال**’ın kesresiyle rivayet olunur; ve denildi ki: o, **القاف**’ın zammı ve **الدال**’ın fethasıyladır; sanki onların aşağılıkları sebebiyle **القَدِيدَ**’i giyinirler; o ise küçük bir **مِسْحٌ**’tır. Ve denildi ki: o, **التَّقَدُّدِ** ve dağılmaktandır; çünkü ihtiyaç için beldelerde dağılırlar; elbiselerinin yırtılması ve onların küçültülmesi, şanlarının tahkiri içindir. Ve erkeğe sövülür de ona: “ey **قَدِيديُّ**” ve “ey **قُدَيْدِيُّ**” denir.

Ve **المَقَدُّ**: düz yer, mekândır.

Ve **القُدَيْدُ**: küçük bir **مُسَيْحٌ**’tır.

Ve **القُدَيْدُ**: bir adamdır.

Ve **المِقْدَادُ**: sahâbeden bir adamın adıdır. Cerîr’in sözüne gelince:

إِنَّ الفَرَزْدَقَ يا مِقْدادُ زائِرُكُم
يا وَيْلَ قَدَ على مَنْ تُغْلَقُ الدارُ

“**يا وَيْلَ قَدَ**” sözüyle muradı: “ey **مِقْدادٍ**’ın vay hâli”dir; onun bazı harfleriyle yetindi; tıpkı **الحُطَيْئَةُ**’nin “**صُنْع سلاَّمِ**” demesi gibi; hâlbuki muradı **سليمان** idi. Ebû Saîd, **الاَعشى**’nın şu sözü hakkında dedi: **إِلا كخارِجَةَ المُكَلِّفِ نفسَه**; muradı: Fars meliki **كخيرجان** gibidir; onu **خارجة** diye adlandırdı.

Ve **القُدَيْدُ**: aynındaki bir suyun adıdır. Ve **الصحاح**’ta: **قُدَيْدٌ** Hicaz’da bir sudur; o küçültmedir; ve hadiste zikri vârid olmuştur. İbnü’l-Esîr dedi: O, Mekke ile Medine arasında bir yerdir. İbn Sîde: **قُدَيدٌ** bir yerdir; ve bazısı onu tenvinle çekmez; onu bir bölgenin adı kılar. Ondan, Îsâ b. Cehme el-Leysî’nin sözü: **قَيسُ بن ذُرَيْح** zikredildi de dedi: Bizden bir adam idi; zarif, şair idi; Mekke’de ve onun aşağısında **قُدَيْد**’den, **سَرف**’ten ve Mekke çevresinde, onun bütün vadilerinde bulunurdu.

Ve **قُدَيْدٌ**: **عَبْس بنِ جدّان**’ın atıdır.

Ve **قُدْقُداء**: Fârisî’den naklen bir yerdir; dedi ki: **قُدْقُداءَ**’dan bir menhel ve bir mevrid üzerinedir; ve bazen fetha edilir.

Ve atlar **بِقِدَّان** ile gitti. İbn Sîde dedi: Yakub onu hikâye etti ve onu açıklamadı.

Ve **القَيْدُودُ**: sırtı uzun dişi devedir. Denilir: onun اشتقاقı **القَوْد**’dandır; tıpkı **الكَيْنُونَةِ**’nin **الكَوْنِ**’dan olması gibi; sanki **فَيْعُولٍ** veznindedir; hâlbuki lafızda **فَعْلُولٌ**’dur; ve **القيدود**’daki iki **الدال**’dan biri zâiddir. Dedi ki: ve bazı tasrîf ehli dedi: ancak **فَيْعُول**’u ağırlaştırmayı murad etti; **حَيدٍ** ve **حَيْدُودٍ** menzilesinde. Ve başkaları dedi: bilakis **كُوْنُونة** lafzı üzere bırakıldı; iki **الواو**’nun ve zammelerin girişi çirkin olunca, **الواو**’nun birincisini **ياء**’ya çevirdiler ki onu **فَيْعُولٍ**’a benzettiler; ve çünkü Arapların كلامında **فُوعُولِ** üzere bir bina yoktur; hatta **نوْرُوز**’un i‘râbında **نَيْرُوزاً** dediler; **الواو**’dan kaçış olarak.

El-Ezherî bu tercemede Ebû Amr’dan zikretti: **المَقْدِيُّ** ( **الدال**’ın tahfîfiyle) içkiden bir türdür; onu, onun ve başkalarının zikrettiği gibi, yerinde zikredeceğiz. Şemmer dedi: Recâ b. Seleme’nin şöyle dediğini işittim: **المَقَدِّيُّ** ikiye bölünmüş bir **طِلاءٌ**’dır; iki yarıya **قُدّ** edilmiş şeye benzetilir. Ve içkilerin zikrinde hadiste vârid oldu: **المَقَدِّيُّ** ikiye bölünmüş bir **طلاء**’dır; yarısı gidinceye kadar pişirilmiştir; iki yarıya **قُدَّ** edilmiş şeye benzetme olarak; ve **دال**’ı hafifletilebilir.

Ve **قَدْ** (hafifletilmiş): manası beklenti olan bir kelimedir. Cevherî dedi: **قد** bir harftir; ancak fiillerin üzerine girer. Halîl dedi: o, haberi bekleyen bir kavme cevap, yahut bir şeyi bekleyen bir kavme cevaptır. Dersin: **قد مات فلان**; eğer ona haber verip o beklemiyor ise “**قد مات**” demez; fakat “**مات فلان**” der. Ve denildi ki: o, “**لَمَّا يَفْعَلْ**” sözünün cevabıdır; o da “**قد فعَل**” der. Nâbiga dedi:

أَفِدَ التَّرَحُّلُ غير أَنَّ رِكابَنا
لَمَّا تَزُلْ بِرِحالِنا وكأَنْ قَدِ

Yani: sanki **قد** zâil oldu; cümleyi hazfetti.

**التهذيب**: **قد** bir harftir; onunla şey vâcip kılınır; senin “**قد كان كذا وكذا**” demen gibi. Haber ise “**كان كذا وكذا**” demendir; sonra **قد** onu tasdik etmeyi te’kîd olarak sokuldu. Dedi: ve **قد** bazen **ربما**’ya benzer bir yerde olur; ve onun yanında **قد** şüpheye meyleder; bu, fiilde **الياء** ve **التاء** ve **النون** ve **الأَلف** ile beraber olduğu zamandır; senin “**قد يكون الذي تقول**” demen gibi.

Ve nahivciler dedi: mâzî fiil, ancak **قد**’ın izhârı yahut izmarı ile hâl olur; bu, Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **﴿أَو جاؤُوكم حَصِرَتْ صُدُورُهم﴾**; **حصرت** ancak **قد**’ın izmarı ile hâl olur. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: **﴿كيف تكفرون با وكنتم أَمواتاً﴾**; mana: “ve **قد** ölüler idiniz”dir; **قد**’ın izmarı olmasaydı, bunun benzeri كلامda câiz olmazdı. Görmez misin ki, Yusuf sûresinde O’nun عز وجل sözü: **﴿إِن كان قميصه قُدّ من دبر فكذبت﴾**; mana: “artık **فقد كذبت**”tir.

El-Ezherî dedi: muzâri‘de hâl ise, **قد**’sız—zâhir yahut muzmar—câizdir. İbn Sîde dedi: **إِذا قِيلَ : مَهْلاً قال حاجِزُهُ : قَدِ** sözüne gelince; o, cevap olur; Nâbiga beytinde ve **وكأَنْ قَدِ**’de takdim ettiğimiz gibi; mana: yani “**قد** kesti”dir. Ve câizdir ki manası **قَدْك** olsun; yani “**حَسْبُك**”; çünkü ondan murad olunan şeyden boşalmıştır; artık senin men etmenin ve azarlamanın manası yoktur.

Ve **قد** gelecek fiillerle beraber **ربما** menzilesindedir. Hüzeli dedi:

قد أَتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَراًّ أَنامِلُه
كأَنّ أَثوابَهُ مُجَّتْ بِفِرْصادِ

İbn Berrî dedi: beyit **عبيد بن الأَبرص**’ındır.

Ve **قَدْ**, **قَطْ** gibi olur; “yeter” menzilesinde. Derler: “bende ancak bu var; o hâlde **فَقَدْ**”; yani “**فَقَطْ**”. Yakub onu hikâye etti ve onun بدل olduğunu iddia etti. Böylece dersin: **قدي** ve **وقدني**. Ve şu beyit okundu:

إِلى حَمامَتِنا ونِصْفُه فَقَدِ

Ve **قَدْني** hakkında söz, **قَطْني** hakkındaki söz gibidir. Humeyd el-Arkat dedi:

قَدْنيَ من نَصْرِ الخُبَيْبَينِ قَدِي

Cevherî dedi: onların “**قَدْكَ**” demeleri, “**حَسْبُكَ**” manasındadır; o bir isimdir; dersin: **قَدِي** ve **قَدْني** de; **النون** ile de, kıyasa aykırı olarak; çünkü bu **النون** ancak fiillere, onları korumak için ziyade edilir; “**ضَرَبني**” ve “**شَتَمَني**” gibi. İbn Berrî dedi: Cevherî, “**قَدْني**”deki **النون**’un kıyasa aykırı olarak ziyade edildiği sözünde vehmetti; ve **نون الوقايَةِ**’yi yalnız fiile mahsus kıldı; öyle değildir. Ancak o, fiilde yahut harfte bir harekete yahut sükûna koruma olarak ziyade edilir; senin “**مِنْ**” ve “**عَنْ**”da, onları nefsine izafe ettiğinde “**مِنِّي**” ve “**عَنِّي**” demen gibi; **نون الوقاية**’yi ziyade ettin ki **مِنْ** ve **عَنْ**’ın **النون**’u sükûn üzere kalsın. Aynı şekilde **قد** ve **قط**’ta dersin: **قدني** ve **قطني**; **نون الوقاية**’yi ziyade edersin ki **الدال** ve **الطاء** sükûn üzere kalsın. Dedi: ve aynı şekilde onu **ليت**’te ziyade ettiler; “**ليتني**” dediler ki **التاء**’nın harekesi hâli üzere kalsın. Ve aynı şekilde “**ضرب**”da “**ضربني**” dediler ki **الباء**’nın harekesi fethası üzere kalsın. Ve aynı şekilde “**اضرب**”da “**اضربني**” de dediler; **نون الوقاية**’yi onun üzerine soktular ki **الباء** sükûn üzere kalsın. Humeyd, **الخُبَيْبَينِ** ile **عبدَا بن الزبير**’i ve kardeşi **مصعباً**’ı murad etti. İbn Berrî dedi: beyitte şâhid şudur: **قَدْني** ve **قَدِي** “yeter” manasındadır; ve aslolan **قدي**’dir, **نون**suz; **قدني** ise **النون** ile şâzdır; **النون** onda vezin zarureti için ilhak edilmiştir. Dedi: iş onda, onun dediğinin aksinedir; ve **قدني** asl, **قدي** ise zaruret için ondan **النون** hazfedilmiştir.

Ve Cehennem sıfatında—Allah’tan ona sığınırız—denilir: “doldun mu?”; o da der: “daha var mı?”; nihayet onlar onun içine tamamen doldurulunca “**قَدْ قَدْ**” der; yani “yeterim, yeterim”. Ve **الطاء** ile, **الدال** yerine rivayet olunur; o da onun manasındadır.

Ve ondan, telbiye hadisi: “**قَدْ قَدْ**” der; “**حَسْبُ**” manasındadır; ve onu tekrar etmesi, emri te’kîd içindir. Konuşan der: **قدي**; yani “yeterim”; muhatap: **قَدْكَ**; yani “yeter sana”.

Ve Ömer رضي الله عنه hadisi: Ebû Bekir رضي الله عنه’a dedi ki: **قَدْكَ** ey Ebû Bekir.

Dedi: Ve **قد** bazen **ما** menzilesinde olur; onunla nefyedilir. Bazı fasihlerden işitildi ki şöyle der: **قد كنتَ في خَيْرٍ فَتَعْرِفه**. Ve eğer **قَدْ**’i isim kılarsan onu şeddelersin; şöyle dersin: **كتبت قَداًّ حَسَنَةً**. Keza **كي** ve **هو** ve **لو**; çünkü bu harflerde onlardan eksiltilmiş olana dair bir delil yoktur; bu yüzden sonlarına kendi cinslerinden olan şey artırılmalı ve idğam edilmelidir; ancak **الأَلف**’te değil; çünkü sen onu hemzelersin. Ve eğer bir adamı **بلا** yahut **ما** ile isimlendirirsen, sonra sonuna bir **أَلف** artırırsan hemzelersin; çünkü sen ikincisini harekelendirirsin; **الأَلف** harekelendiği zaman hemze olur.

İbn Berrî dedi: Cevherî dedi: Eğer bir adamı **قد** ile isimlendirirsen şöyle dersin: **هذا قَدٌّ** (teşdîd ile). Dedi: Bu, ondan bir yanlıştır; şüphesiz taz‘îf ancak mu‘tellde olur; senin “**هو** bir adamın ismidir” sözünde olduğu gibi: **هذا هوٌّ**; ve **لو**’da: **هذا لوّ**; ve **في**’de: **هذا فيّ**. Ama sahih olan taz‘îf edilmez; **قد** hakkında şöyle dersin: **هذا قَدٌ** ve **رأَيت قَداً** ve **مررت بِقَدٍ**; senin “**هذه يَدٌ** ve **رأَيت يَداً** ve **مررت بِيَدٍ**” dediğin gibi.

مقاييس اللغة:
(**قد**) **القاف** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeyin boylamasına kesilmesine delâlet eder; sonra ödünçlenir. Derler ki: **قَدَدْتُ الشَّيء قدَّاً**; onu boylamasına kestiğin zaman; **أقُدُّه**. Ve derler ki: o, **حسَنُ القَدّ**’dır; yani kesip biçme; boyunun uzanışında. Ve **القِدُّ**: tabaklanmamış deriden boylamasına kesilen bir kayıştır. **القَدِيد**’in iştikakı ondandır. Ve **القِدَّة**: yol ve insanlardan bir fırka; her birinin hevesi, arkadaşının hevesinden başka olduğu zaman. Sonra bunu ödünçlerler de derler ki: **اقتدَّ فلانٌ الأمورَ**; onları tedbir etti ve ayırdı (temyiz etti)ği zaman. Ve **قَدَّ المسافرُ المَفازةَ**. Ve **القَيْدُود**: yerde sırtı uzun olan dişi deve. Ve **القَدُّ**: oğlağın, keçinin derisi. Ve meselde derler ki: "ما يَجعَلُ قَدَّك إلى أديمك". Ve **القُدَاد** derler: karında ağrı.

القاموس المحيط:
**القَدُّ**: kökünden kesip çıkaran kesme; yahut uzunca (boylamasına) kesme; yahut boylamasına yarma; her şeyde **الاقْتِدادِ** ve **التَّقْديدِ** gibi. Ve **انْقَدَّ** ve **تَقَدَّدَ**. Ve oğlağın derisi; ve ondan " ما يَجْعَلُ قَدَّكَ إلى أديمِكَ " (gelir); yani: küçüğünü büyüğüne hangi şey ekler; haddini aşana ve değersizi tehlikeli/önemli olana kıyas edene darb-ı mesel yapılır. Ve kırbaç; ve ondan hadis: " لَقابُ قَوْسِ أحدِكُمْ، ومَوْضِعُ قَدِّه في الجَنَّةِ، خَيْرٌ من الدُّنْيا وما فيها " . Ve **القَدْر**; ve erkeğin boyu; ve onun parçalanması (kesilip biçilmesi); ve onun düzgünlüğü. Çoğulu: **أقُدٌّ** ve **قِدادٌ** ve **أقِدَّةٌ** ve **قُدودٌ**. Ve çölü yarmak (geçmek); ve sözü kesmek. Ve (kafın) dammasıyla: deniz balığı. Ve (kafın) kesresiyle: deriden bir kap; ve kırbaç; ve tabaklanmamış deriden boylamasına kesilen kayış. Ve **القِدَّةُ** onun tekilidir. Ve yol. Ve köpekler için bir su. Ve hafifletilir. Ve insanlardan bir fırka: her birinin hevesi ayrı ayrı; ve ondan " كُنَّا طرائِقَ قِدَداً " ; yani hevesleri farklı fırkalar. Ve **تَقَدَّدُوا**. Ve **المِقَدُّ**: **مِدَقٍّ** gibi; kendisiyle kesilen bir demir. Ve **كمَرَدٍّ**: yol ve düz yer. Ve (sonunda) **ة** ile: Ürdün’de bir yer; şarap ona nisbet edilir. Cevherî, **دال**’ının hafifletilmesinde ve onu **مَقَدَ** içinde zikretmesinde yanıldı. Ve **الشَّرابُ المَقَدِيُّ**; hafifletmeyle; **المَقَدِّيِّ** değildir. Ve **كغُرابٍ**: karında ağrı.

Ve **قَدْ قُدَّ**; (kafın) dammasıyla; ve Becîle’den Muâviye b. Sa‘lebe’nin oğlu. Ve **كسحابٍ**: kirpi ve yerboğan. Ve **كفُلْفُلٍ**: üzerinde **البرام** madeni bulunan bir dağ. Ve **كزُبَيْرٍ**: küçük bir **مُسَيْح**; ve bir adam; ve bir vadi; ve **ع**; ve Kays el-Gâdırî’nin atı. Ve **قُدْقُداءُ**; (kafın) dammasıyla, ve fetha da edilir: **ع**. Ve **القَديدُ**: şerit şerit doğranmış, **مُقَدَّد** et; yahut ondan boylamasına kesilmiş olan; ve eski elbise. Ve **القَديدِيُّونَ**; ve damme edilmez: **الصُّنَّاعِ**’dan asker tâbileri; **الشَّعَّابِ** ve **البَيْطارِ** gibi. Ve **مِقْدادُ** b. Amr b. el-Esved: sahâbîdir; **الْأَسْوَدُ** onu büyüttü yahut evlât edindi; böylece ona nisbet edildi; ve hadis kurrâsı onda lahn eder; onun dedesi olduğu zannıyla.

Ve **القَيْدودُ**: sırtı uzun dişi deve; çoğulu: **قَياديد**. Ve **تَقَدَّدَ**: kurudu. Ve kavim: dağıldılar. Ve elbise: parçalandı. Ve dişi deve: zayıflığın bir kısmıyla zayıfladı; yahut zayıf idi de semirmeye başladı. Ve **اقْتَدَّ الْأُمور**: onları tedbir etti ve ayırdı (temyiz etti). Ve **اسْتَقَدَّ**: devam etti ve düz oldu; ve develer: tek bir hâl üzere doğruldular. Ve **قد**; hafifletilmiş olarak: harfî ve isimîdir; ve iki vech üzeredir: **يَكْفي**’ye müradif bir fiil ismidir: **قَدْكَ دِرْهَمٌ** ve **وقد زيْداً دِرْهَمٌ**; yani: yeter. Ve **حَسْبُ**’a müradif bir isimdir; ve çoğunlukla mebnî olarak kullanılır: **قدْ زَيْدٍ دِرْهَمٌ**; sükûn ile. Ve mu‘rab olarak: **قدُ زَيْدٍ**; ref‘ ile. Ve harfî olanı, cezmedici ve nasbedici ve **حرفِ تَنْفيسٍ**’ten soyutlanmış, haberî, müsbet, tasarruflu fiile mahsustur. Ve onun altı mânası vardır: beklenti: **قد يَقْدَمُ الغائِبُ**. Ve geçmişi hâle yaklaştırma: **قد قامَ زيدٌ**. Ve tahkik: " قد أفلح مَنْ زَكّاها " . Ve nefiy: **قد كنتَ في خيرٍ فتَعْرِفَه**; **تَعْرِفَ**’in nasbıyla. Ve azaltma: **قد يَصْدُقُ الكَذوبُ**. Ve çoğaltma: **قد أتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَرّاً أنامِلُهُ**. Ve Cevherî’nin sözü: “onu isim yaparsan onu şeddelersin”; yanlıştır. Şedde ancak sonu illet harfi olan şeye yapılır; **هُوَ** hakkında dersin ki: **هُوَّ**; ancak isim tek bir harf üzerinde kalmasın diye şeddelendi; illet harfinin sükûnu ile tenvin birlikte olduğundan. Amma **قد**; onunla isimlendirdiğin zaman dersin ki: **قدٌ**; ve **مَنْ**: **مَنٌ**; ve **عَنْ**: **عَنٌ**; yalnız hafifletmeyle. Ve onun benzeri: **يَدٌ** ve **دَمٌ** ve benzeri.

تاج العروس:
ق د د

**القَدُّ**: mutlak olarak kesme; bundan: **قَدَّ الطريقَ يَقُدُّه قَدًّا**: onu kesti; bu mecazdır. Ve denildi: **القَدُّ**: kökünden söküp atan kesmedir; yahut uzunlamasına kesmedir; bu, İbn Düreyd’in sözüdür. Yahut uzunlamasına yarmadır. Ve bazı **الغَريب** kitaplarında: **القَدُّ**: yarma gibi uzunlamasına kesmedir.

Ebû Bekir رضي الله عنه’un **السَّقِيفة** günündeki hadisinde: **الأَمْرُ بَينَنا وبينكم كقَدِّ كقَدِّ الأُبْلُمَةِ**; yani hurma yaprağı şeridini iki yarım olarak yarmak gibi; bu, mesel üzerinedir.

Ve **الأَساس**’ta: **قَدَّ القَلَمَ** ve **قَطَّه**; **القَدُّ**: uzunlamasına yarma; ve **قَطَّه**: onu enlemesine kesti. Ve dersin ki: **إِذا جَادَ قَدُّك وقَطُّكَ فقد استوَى خَطُّكَ**; **كالاقْتِدَادِ والتَّقْدِيدِ** hepsinde. Ve onu kılıçla vurdu da onu iki yarım olarak **قَدَّه**.

Ve hadiste: Ali رضي الله عنه, yükseldiği zaman **قَدَّ**, enlemesine geldiği zaman **قَطَّ** idi. Ve bir rivayette: uzadığı zaman **قَدَّ**, kısaldığı zaman **قَطَّ** idi; yani uzunlamasına kesti ve enlemesine kesti. Ve **اقْتَدَّه** ve **قَدَّدَه**. Böylece; ve **انْقَدَّ** ve **تَقَدَّدَ**.

**القَدُّ**: oğlağın derisi; ve denildi: **السَّخْلَةُ** dişi keçi oğlağıdır. İbn Düreyd dedi: o küçük misk’tir; böylece **السَّخْلَة**yı tayin etmedi.

Ve hadiste: bir kadın, رسول الله صلى الله عليه وسلم’e iki taşla bastırılmış oğlak ve **قَدٍّ** gönderdi; küçük bir tulum istemişti; oğlağın derisinden yapılmış, içinde süt bulunan; ve bu, **القاف**’ın fethi iledir.

Ve falan kimse **القِدَّ** ile **القَدِّ**’ü bilmez; yani kayışı oğlak derisinden olan tulumdan (ayırt etmez). Ve ondan mesel: **ما يَجْعَلُ قَدَّكَ إلى أَدِيمكِ**; yani küçük şeyi büyüğe katmaz. Ve bu meselin manası: yani küçük olanını büyüğüne hangi şey ekler? yani küçük işini büyük kılmanı sana hangi şey yükler? haddini aşan için ve hakiri hatir ile kıyaslayan için darb olunur. Yani oğlak derisini **الأَدِيم**’e; o da tam deridir. Sa‘leb dedi: buradaki **القَدُّ**: küçük deridir.

**القَدُّ**: kamçı; ve ondan hadis: **لَقَابُ قَوْسِ أَحدِكم ومَوْضِع قَدِّه في الجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وما فيها**. Ve diğerinde: **لَقِيدُ قَوْسِ أَحَدِكم**; yani sizden birinin kamçısının miktarı; kamçısının sığdığı yer, cennetten, dünya ve içindekilerden hayırlıdır.

**القَدُّ**: miktar; yani şeyin miktarı. **القَدُّ**: erkeğin boyu. Ve **القَدُّ**: onun parçalanışı; yani erkeğin; ve daha evlâ olan, onu şeye döndürmektir. **القَدُّ**: onun itidali; yani erkeğin. Ve eğer “ve şeyin miktarı ve onun parçalanışı ve erkeğin boyu ve onun itidali” deseydi, terkîbde daha iyi olurdu.

Câbir’in hadisinde: Bedir günü **العَبَّاس** esir olarak getirildi ve üzerinde elbise yoktu; Peygamber صلى الله عليه وسلم onun için bir gömlek aradı; Abdullah b. Übeyy’in gömleğini buldular; onun üzerine **يُقَدَّد** ediliyordu; ona onu giydirdi; yani elbise onun ölçüsü ve boyu üzere idi.

Ve **غُلامٌ حَسَنُ القَدِّ**: yani itidal ve beden. Ve **شيءٌ حَسَنُ القَدِّ**: yani güzel **القَدّ**; yani güzel parçalanış. Denilir: **قُدَّ فُلانٌ قَدَّ السَّيْفِ**: yani güzel parçalanışlı kılındı.

Ve **الأَساس**’ta: mecazdan: **جارِيَةٌ حَسَنَةٌ القَدِّ**: yani boy ve parçalanış; ve o **مَقْدُودةٌ**dur; çoğulu **أَقُدٌّ**; **أَشُدٍّ** gibi; ve bu, **القَدِّ**’de, oğlak derisi manasında az çoğuldur. Boy manasında çokta **قِدَادٌ** (kesre ile); ve **أَقِدَّةٌ** nadirdir; ve **قُدُودٌ** (damme ile) **القَدِّ**’de, boy ve miktar manasındadır.

**القَدُّ**: çölü delip geçme; denilir: **قَدَّ المسافِرُ المفازَة** ve **قَدَّ الفَلاَةَ قَدًّا**: ikisini delip geçti ve kesti; bu mecazdır.

**القَدُّ**: sözün kesilmesi; denilir: **قَدَّ الكلامَ قَدًّا**: onu kesti ve yardı. Semure’nin hadisinde: iki parmak arasında kayışın **يُقَدَّ** edilmesini nehyetti; yani kesilmesini ve yarılmasını; demirin elini yaralamaması için; bu, kılıcın çekilmiş olarak alınıp verilmesini nehyetmesine benzer.

**القُدُّ** (damme ile): deniz balığı; ve **التكملة**’de: denildiğine göre, onu yemek cinsel birleşmede artırır.

**القِدُّ** (kesre ile): deriden bir kap; derler ki: onun ne **قِدٌّ**’ü var ne **قِحْفٌ**’u. **القِدُّ**: deriden bir kap; **القحف**: ağaçtan bir kap. Ömer رضي الله عنه’un hadisinde: kıtlıkta **القِدَّ** yerlerdi; oğlağın derisini kasteder.

**القِدُّ**: kamçı; ikisi de fethte bir lugattır.

**القِدُّ**: tabaklanmamış, taze olmayan deriden **يُقَدُّ** edilen kayış; onunla ayakkabılar dikilir ve semerler ve mahmiller bağlanır. **القِدَّةُ** onun tekilidir; ondan daha özeldir. Yezîd b. es-Sa‘ik dedi: fethte **القِدُّ**: tabaklanmamış, taze olmayan deriden **يُقَدُّ** edilen kayış; onunla ayakkabılar dikilir ve semerler ve mahmiller bağlanır. **القِدَّةُ** onun tekilidir; ondan daha özeldir. Yezîd b. es-Sa‘ik dedi:

" فَرَغْتُمْ لِتَمْرِينِ السِّيَاطِ وكُنْتُمُيُصَبُّ عَلَيْكُمْ بِالقَنَا كُلَّ مَرْبَعِ

فأَجابه بعْضُ بني أَسَدٍ :

أَعِبْتُم عَلَيْنَا أَنْ نُمَرِّنَ قِدَّنَا ... ومَنْ لَمْ يُمَرِّنْ قِدَّهُ يَتَقَطَّعِ "

Ve çoğulu **أَقُدٌّ**’dur.

**القِدَّةُ**: insanlardan fırka ve yol.

**القِدَّة**: köpekler için bir su; nüshalarda böyle; o yanlıştır; doğrusu **الكُلاَب** suyunun adıdır; ve **الكُلاَب** (damme ile) **الموحَّدة**’de geçti; ve onun, onlar için bir su adıdır. **التكملة**’nin nassı: **الكُلاَب** denilen bir su; ve sonunda hafifletilir; es-Sâgânî’den.

**القِدَّةُ**: insanlardan fırka; her birinin hevası ayrı ayrı olduğunda. Ve ondan, عزّ وجلّ’ün sözü: **كُنَّا طَراَئِقَ قِدَداً**. el-Ferrâ’ dedi: cinlerden hikâye olarak söylüyor; yani hevaları farklı fırkalar idik. ez-Zeccâc dedi: **قِدَداً**: dağınık; Müslümanlar ve Müslüman olmayanlar. Dedi: ve onun sözü: **وأَنَّا منَّا المُسْلِمُونَ ومِنَّا القَاسِطُونَ**; bu, onların **كُنَّا طَرَائِقَ قِدَداً** sözünün tefsiridir. Başkası dedi: **قِدَداً** **قِدَّة**’nin cem‘idir.

Ve kavim **قِدَداً** oldu: halleri ve hevaları ayrıştı. Ve **تَقَدَّدُوا**: **قِدَداً** olarak ayrıldılar ve parçalandılar.

Ve **المِقَدُّ**; **مِدَقٍّ** gibi; böylece kesre ile, elimizdeki diğer nüshalarda ضبط edilmiştir; ve bazı haşiye sahipleri onu böyle ضبط etti; ve **التكملة**’de de es-Sâgânî’nin hattıyla böyledir. Şeyhimiz şâzz oldu da dedi: doğrusu damme iledir; çünkü o, onda meşhur bilinen içindir; çünkü o, **كمحل** ve onunla beraber olan gibi meksûrdan müstesnadır; böylece haşiye erbabından bazısının onu kesre ile ضبط etmesi, çünkü o bir âlettir, açık bir vehimdir; bitti. Ve **اللسان**’da: ve **المِقَدَّةُ**: onunla derinin **يُقَدُّ** edildiği bir demirdir.

**المَقَدُّ**; **مَرَدٍّ** gibi; yani fetha ile: yol; onun, **القَدِّ**’in yani kesmenin yeri olması sebebiyle. Ve **قَدَّتْه الطَرِيقُ**: onu kesti. Ve **قَدَّ المفازَةَ**: onu kesti. Ve **مَفازَةٌ مُستقِيمَةٌ المَقَدِّ**: yani yol; ve bu, **الأَساس**’ta olduğu üzere mecazdır.

**المَقَدُّ** (fetih ile): çukur yer; ve o, düz yer olan mekândır.

**المَقَدُّ**: Ürdün’dedir; şarap ona nisbet edilir. Ve denildi ki: o, Hauran’ın ucundadır, **أَذْرِعَاتٍ** yakınında; **المَراصِد** ve **المُعْجَم**’da olduğu gibi. **عَمْرُ بن مُعْدِ يكَرِبَ** dedi ki:
وَهُمْ تَركُوا ابْنَ كَبْشَةَ مُسْلَحِبًّا ... وهُمْ مَنَعُوهُ مِنْ شُرْبِ المَقَدِّي

**الجَوْهَرِيُّ**, onun **دال**’ını hafifletmede yanıldı; ve onu **مَقَد**’da zikretti; ve oradaki lafzı: **المَقَدِيّ** (dâl’ı hafifletilmiş): Şam’da bir köye nisbet edilen bir içkidir; baldan yapılır. Şair dedi ki:
عَلِّل القَومَ قَلِيلاً ... يَا ابْنَ بِنْتِ الفَارِسِيَّهْ
إِنَّهُمْ قَدْ عَاقَرُوا الْيَوْ ... مَ شَرَاباً مَقَدِيَّهْ
Bitti. **الصاغانيّ** dedi ki: “Şam’da bir köy” sözünde yanıldı. Köy, **دال**’ın şeddeli oluşuyla (**القريَةُ**)dır. Ve **المَقَدِيُّ** içki (tahfîf ile) şeddeli **المَقَدِّيِّ**’den başkadır; baldan yapılır ve sarhoş edici değildir. **ابن قُيْسِ الرُّقَيَّات** dedi ki:
مَقَدِيَّا أَحلَّه اللهُ لِلنَّا ... سِ شَرَاباً وما تَحِلُّ الشَّمُولُ

**شَمِرٌ** dedi ki: Ve **رَجاءَ بن سَلمة**’yi şöyle derken işittim: **المَقَدِّي** ikiye bölünmüş bir **طِلاَءٌ مُنَصَّفٌ**’tır; iki yarıya bölünmüş şeye benzetilir. Bitti: **الصاغانيِّ**’nin metni. Ve **النهاية** ve **الغَرِيبَين**’de: **المَقَدِّي** ikiye bölünmüş bir **طِلاَءٌ مُنَصَّفٌ**’tır; yarısı gidinceye kadar pişirilmiştir; iki yarıya bölünmüş bir şeye benzetme olarak. Ve onun **دال**’ı hafifletilebilir; **الأَزْهريُّ** bunu **أَبي عمرٍو**’dan da böyle rivayet etti.

**القُدَادُ** ( **غُرَابٍ** gibi): karında bir ağrıdır; ve **قُدَّ** olmuştur. Ve **ابن القطَّاع**’ın **الأَفعال**’ında: Yiyecek ona **القُدَادِ**’dan dolayı ağır geldi: **أَقدَّ**; ve **قَدَّ** da (vardır); ve o, insanın iç boşluğunda ona isabet eden bir hastalıktır. Ve **ابنِ الزُّبير** hadîsinde: Muâviye’ye cevapta dedi ki: Nice **عَبِيطٍ** yiyen vardır ki ona **سَيُقَدُّ عَلَيْه**; ve nice saf içen vardır ki onunla **سَيَغَصُّ به**; o, **القُدَاد**’dandır. Ve adam, arkadaşına beddua eder de şöyle der: **حَبَناً قُدَاداً**. Ve hadîste: “Allah onu **حَبَناً** ve **قُدَاداً** kıldı.” Ve **الحَبَنُ**: istiskādır.

**قُدَادُ بنُ ثَعْلَبَةَ بنِ مُعَاويةَ بنِ زَيد بن الغَوْث بن أَنْمَار**: **بَجِيلَةَ**’den bir koldur; bunu **ابنُ حبيب** söyledi.

**قَدَادٌ** ( **سَحَابٍ** gibi): kirpi ve yer faresi. Ve **التكملة**’de: **القَدَادُ**: kirpilerin ve yer farelerinin adlarındandır.

**قُدْقُدٌ** ( **فُلْفُلٍ** gibi): bir dağdır; onda **البِرَامِ** madeni vardır; kesre ile; **بُرْمَةٍ**’nin cem‘idir; o da taşlardan olan tenceredir.

**القُدَيْد** ( **زُبَيْر** gibi): küçük bir **مُسَيْحٌ**; kesre ile **مِسْحٍ**’ın tasğîridir; halkın uç kesimleri onu giyer.

**القُدَيْد**: bir adamın adıdır.

**القُدَيْد**: aynen bir vâdinin adıdır. Ve **الصّحاح**’ta: **قُدَيْدٌ**: Hicaz’da bir sudur; ve o tasğîr edilmiştir; ve hadîste onun zikri vârid olmuştur. **ابن الأثير** dedi ki: O, Mekke ile Medine arasındadır. **ابنُ سِيدَه** dedi ki: Ve **قُدَيْدٌ**: bir mevzidir; ve bazısı onu gayr-i munsarif yapar; onu buc‘anın adı kılar. Ondandır: **عيسى بن جَهْمَةَ الليثيِّ**’nin sözü; **قَيْسَ بن ذَرِيح**’i zikretti ve dedi ki: “Bizden bir adam idi; zarif, şair idi; Mekke’de ve onun çevresinde **قُدَيْدَ**’den, **سَرِفَ**’ten ve Mekke’nin çevresinde onun bütün vadilerinde bulunurdu.”

**قُدَيْد**: **قَيْس بن عبد الله**’ın atıdır.

Ve **اللسان**’da: **عَبْس بن جِدَّان الغَاضِرِيّ**; **غاضِرةَ**’ye; o, **قَيْسٍ**’ten bir koldur. Ve denildi ki: **الوائليّ**.

**قُدْقُدَاءُ** (damme ile), medli; **الفارسيْ**’den: bazen fethedilir: Yemenî beldelerden. Dedi ki:
" عَلَى مَنْهَلٍ مِنْ قُدْقُدَاءَ ومَوْرِدِ

**القَدِيدُ**: parçalanmış et; kesilmiş ve parçalanmış olan. **المُقَدَّد**: yani tuzlanmış, güneşte kurutulmuş; yahut ondan uzunlamasına kesilmiş olan şeydir. Ve **عُرْوَةَ** hadîsinde: ihramlı iken ceylanların **قَدِيدَ**’ini azık edinirdi. **فَعِيل** vezni, **مفعول** mânâsınadır.

**القَدِيد**: eski elbise.

**التَّقدِيد**: **القديد** fiilidir.

Hadîste **الأَوْزَاعِيِّ**’den rivayet olundu: dedi ki: ganimetten köleye, ücretliye ve **القَدِيدِيِّينَ**’e paylaştırılmaz. **القَدِيدِيُّونَ** (fetih ile; damme yapılmaz): ordunun tâbileri olan zanaatkârlardır; **الشَّعَّابِ**, **الحَدَّاد** ve **البَيْطَارِ** gibi; Şam ehlinin sözünde bilinir. **ابنُ الأَثير** dedi ki: böyle rivayet olunur: **قاف** ile ve **دال**’ın kesresiyle. Ve denildi ki: **قاف**’ın dammesi ve **الدَّال**’ın fethi ile; sanki onlar, aşağılıklarından dolayı **القَدِيدَ** giyinirler; o, küçük bir **مِسْحٌ**’tır. Ve denildi ki: o, **التقَدُّدِ** ve **التفَرُّقِ**’tandır; çünkü onlar ihtiyaç için beldelerde dağılırlar; elbiselerinin yırtılması ve onların küçültülmesi, onların şanını tahkir etmektir. Ve adama sövülür de şöyle denir: **يا قَدِيدِيُّ** ve **يا قُديْدِيّ**. **الصاغاني** dedi ki: O, Farsların كلامında da mübtezeldir.

**أَبو الأَسود**; ve denildi ki: **أَبو عَمْرو**; ve denildi ki: **أَبو سَعِيدٍ**: **مِقْدَادُ بنُ عُمْرٍو ابنُ الأَسْوَدِ الكِنْدِيّ**. Ve **عَمْرٌو**, onu doğuran asıl hakiki babasıdır. **الأُسودُ** ise, Mekke’ye geldiğinde onunla antlaşma yapmış ve onu evlât edinmişti; bu yüzden ona, doğum nisbeti değil, velâ ve terbiye nisbetiyle nisbet edildi. Ve o, **المِقْدادُ بن عَمْرِو ابن ثَعْلَبَةَ بن مالِكِ بن ربيعةَ بنِ عامرِ ابن مَطْرُودٍ البَهْرَانِيّ**’dir; ve denildi ki: **الحَضْرَمِيّ**. **ابن الكَلْبيّ** dedi ki: **عَمرو بن ثَعْلَبةَ**, kavminde bir kan (davası) elde etti; Hadramevt’e iltica etti; **كِنْدَةَ** ile antlaşma yaptı; ona **الكِنْدِيّ** denirdi. Orada bir kadınla evlendi; ona **المِقْدَادَ**’ı doğurdu. **المقدادُ** büyüyünce, onunla **أَبي شِمْرِ بن حُجْرٍ الكِنْديّ** arasında bir münâfere oldu; onun bacağını kılıçla vurdu ve Mekke’ye kaçtı; **الأَسودَ بن عبدِ يَغوثَ الزُّهْرِيَّ** ile antlaşma yaptı; babasına yazdı; o da onun yanına geldi; **الأَسْوَدُ**, **المِقْدَادَ**’ı evlât edindi; ona “**المِقْدادُ ابنُ الأَسودِ**” denir oldu; bu ona galip geldi ve onunla meşhur oldu. “**ادْعُوهُمْ لآبَائِهِمْ**” inince ona: “**المقداد ابن عمرٍو**” denildi. Sahâbîdir; Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) amca kızı olan **ضُبَاعَةَ بنتَ الزُّبَيْرِ بن عَبْدِ المطَّلِب** ile evlendi; iki hicreti hicret etti; Bedir’e ve ondan sonraki meşhedlere şahit oldu. Ve **الأَسْوَدُ بن عَبْدِيَغُوثَ الزُّهْريُّ** onu büyüttü yahut evlât edindi; bu yüzden ona nisbet edildi; daha önce işaret ettiğimiz gibi. Ve hadîs kurrâsı onda lahn edebilir; onların zannınca o, yani **الأَسودَ**, dedesidir; yani, neseb sütununda babası **عَمرٍو**’dan sonra zikredilirse; musannifin zikrettiği gibi; sanki onlar **ابنَ الأَسود**’u **عمرٍو**’nun sıfatı yaparlar; bu yanlıştır, dediği gibi: ancak **ابنُ الأَسوَدِ**, **المقدادِ**’ın sıfatıdır; doğum oğulluğu değil, terbiye ve hılf oğulluğudur; meşhur olduğu üzere.

**القَيْدُودُ**: sırtı uzun dişi devedir.

**قَيَادِيدُ**: denir ki: onun اشتقاقı **القَوْدِ**’dandır; **الكَيْنُونة**’nin **الكَوْنِ**’dan olması gibi; sanki o, **فَيْعُولٍ** mîzanındadır; ve o, lafızda **فَعْلُولٌ**’dur; ve **القَيْدُودِ**’daki iki **دال**’dan biri zâiddir. Ve tasrîf ehlinin bazısı dedi ki: ancak **فَيْعُولٍ**’u, **حَيْدٍ** ve **حَيْدُودٍ** menzilesinde, ağırlaştırmayı murad etti. Ve başkaları dedi ki: bilakis, **كُونُونَة** lafzı üzere bırakıldı; iki **واو**’un ve dammelerin girişi çirkin olunca, ilk **واو**’u **ياء**’a çevirdiler; onu **فَيْعُولٍ**’a benzetmek için; ve çünkü Arapların كلامında **فُوعُولٍ** üzere bir bina yoktur; hatta onlar, **نَوْرُوز**’un i‘râbında **نَيْرُوز** dediler; **واو**’dan kaçış olarak; **اللسان**’da böyledir.

**وتَقَدَّدَ الشيْءُ**: kurudu. **وتَقَدَّدَ القَوْمُ**: **قِدَداً** olarak dağıldılar. **تَقَدَّدَ الثَّوْبُ**: parçalandı ve eskidi. **تَقَدَّدَت النَّاقَةُ**: zayıflığın bir kısmıyla zayıfladı; yahut **تَقدَّدَتْ**: zayıf idi de semirdi. İbn Şümeyl’den: **ناقَةٌ مُتَقَدِّدَة**: semizlik ile zayıflık arasında olduğu zaman; o, semiz olup hafiflemiş olan yahut zayıf olup semirmeye başlamış olandır.

Mecazdan: **اقْتَدَّ الأُمورَ**: onları çıkardı (türetip çıkardı) ve tedbir etti; bazı **الأمَّهاتِ**’te: **تَدَبَّرَهَا** ve onu ayırt etti.

Mecazdan: **اسْتَقَدَّ له**: devam etti. **اسْتَقَدَّ الأَمْرُ**: düz oldu. **اسْتَقَدَّتِ الإِبلُ**: tek bir vech üzere doğruldu ve hâli üzere devam etti.

**وقَدْ** (hafifletilmiş) bir kelimedir; manası beklentidir; harfî ve isimîdir; ve o—yani isimî olanı—iki vecih üzeredir. Birincisi, **يَكْفِي**’ye müradif bir fiil ismidir. Şeyhimiz dedi: O, yerine geçtiği fiil menzilesindedir; bu yüzden ona **نُون الوِقَايَة** lâzım gelir; senin “**قَدْكَ دِرْهَمٌ**” ve “**قَدْ زَيْداً دِرْهَمٌ**” sözün gibi; yani **يَكْفِي**. Böylece ondan sonraki isim, **يَكفِي**’de olduğu gibi mef’ûl olarak nasbı lâzım gelir.

İkincisi, **حَسْبُ**’a müradif bir isimdir; ve çoğunlukla mebnî olarak kullanılır; yani Basralılara göre sükûn üzere; lafzında harfî **قَد**’e benzemesi ve **عَنْ** ve **بَلْ** ve benzerleri gibi iki harf üzerine konulmuş harflerin çoğuna benzemesi sebebiyle. “**قَدْ زَيْدٍ دِرْهَمٌ**” misli; sükûn ile; yani aslındaki üzere, hikâye edilmiş olarak, **الدّالِ**’ın sükûnu ile. Mu‘rab olarak da kullanılır; yani Kûfelilere göre; “**قَدُ زَيْدٍ دِرْهَمٌ**” misli; ref‘ ile; yani **الدال**’ın ref‘i ile.

أما **قَدْ الحَرْفِيَّةُ** ise, fiile mahsustur; mâzî olsun yahut muzâri‘ mutasarrıf olsun daha umumdur; donuk (câmid) bir fiile girmez. Şairin sözü ise:

لَوْلاَ الحَيَاءُ وأَنَّ رَأْسِيَ قَدْ عَسَى ... فِيهِ المَشِيبُ لَزُرْتُ أُمَّ القَاسِمِ

Buradaki **عَسَى** câmid olan değildir; bilakis o, manası “şiddetlendi, ortaya çıktı ve yayıldı” olan mutasarrıf bir fiildir; haberî olarak—ileride haber geleceği üzere. Bununla emir çıktı; çünkü o inşâdır; dolayısıyla ona girmez. Müsbet olma şartını cumhur şart koştu. Câzimden, nâsıbdan ve **حَرْفِ تَنْفِيسٍ**’ten mücerred olma (şartı). Şeyhimiz dedi: Bunların hepsi, muzâri‘ye girişi hususunda şartlardır; çünkü nâsıbların ve câzimlerin çoğu sırf istikbali gerektirir; ve iki **حَرْفَا التنفيسِ** de böyledir. **قَد** hâl için konulmuştur; mutavvelât’ta beyan edildiği üzere.

Onun altı manası vardır:

Birincisi: beklenti; yani fiilin beklenen, umulan olması; böylece mâzîye ve muzâri‘ye girer. “**قد يَقْدَمُ الغائبُ**” gibi; böylece gâibin gelişi beklenendir diye delâlet eder. Müellif eksik bırakmıştır; mâzîye misal getirmemiştir; onun zannına binaen ki o, mâzî ile beklenti için olmaz; çünkü beklenti, vukuun beklenmesidir; mâzî ise vuku bulmuş ve gitmiştir. Nahivcilerden bir cemaat bu söze gitmiştir. Onu ispat edenler dedi ki: Mâzî ile beklentinin manası, onun beklenmiş olduğuna delâlet etmesidir; “**قد رَكِبَ الأَميرُ**” dersin; bu haberi bekleyen ve fiilin sabit olmasını uman bir kavme; İbn Hişâm’ın dediği gibi.

İkincisi: mâzîyi hâle yaklaştırma; ve bu, Şeyh İbn Mâlik’in sözünün muktezasıdır: onun mâzî ile takrîb ifade ettiği; İbn Usfûr’un kesinlediği gibi; ve onun girişinin şartından, fiilin beklenen olması değildir; “**قد قام زَيْدٌ**” gibi. Ebû Hayyân, **شرح التَّسهيل**’de dedi: **قَدْ**’ın mâzîye girişiyle beklenti tahakkuk etmez; çünkü ancak beklenen şey beklenir; bu ise vuku bulmuştur. İbn Hişâm bunu **المُغنِى**’de inkâr etti ve dedi: Bana görünen üçüncü bir sözdür: o, aslâ beklenti ifade etmez; ona müracaat et. Şeyhimiz dedi: Endülüs’te şeyhlerin ağızlarından aldığımız: o, mâzîye girdiğinde tahkik harfidir; istikbale girdiğinde beklenti harfidir. **هَمْع الهوامِع** sahibi bunu onayladı; ve şeyhlerin dayanağı bunun üzerinedir.

Üçüncüsü: tahkik; bu, az önce zikredildiği üzere mâzîye girdiğinde olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا**. İbn Hişâm **المغنى**’de artırdı: ve muzâri‘ye de; Yüce Allah’ın sözü gibi: **قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ**.

Dördüncüsü: nefy; **اللسان**’da İbn Sîde’den naklen: **قَدْ** “**ما**” menzilesinde olur; onunla nefy edilir. Bazı fasihlerin “**قد كُنْتَ فِي خَيْرٍ فَتَعْرِفَه**” dediği işitildi; **تَعْرِف**’in nasbıyla. **المغنى**’de dedi: Bu gariptir; ve **التسهيل**’de “ve bazen **قَد** ile nefy edilir; sonra cevap nasb olunur” sözüyle buna işaret etti.

Beşincisi: azaltma; cumhur zikretti; bir cemaat inkâr etti. **المغنى**’de dedi: O iki kısımdır: fiilin vukuunu azaltma; “**قَدْ يَصْدُق الكَذُوبُ**” ve “**قد يَجُودُ البَخيلُ**” gibi; ve müteallakını azaltma; “**قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْه**” gibi; yani “onun üzerinde olduğu şey, onun bilgilerinin en azıdır.” Şeyhimiz dedi: Bazıları zannetti ki o, bu örneklerde ve benzerlerinde tahkik içindir; ve ilk iki misalde azaltma, **قَدْ**’dan değil, senin “cimri cömertlik eder” ve “yalancı doğru söyler” sözünden anlaşılmıştır; çünkü eğer onlardan bunun çıkışı azdır diye taşınmazsa, fasit olur; zira sözün sonu başını nakzeder.

Altıncısı: çoğaltma. **اللسان**’da: **قَدْ**, gelen fiillerle birlikte **رُبَّما** menzilesinde olur. Hüzeli dedi ki:

قَدْ أَتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَرًّا أَنامِلهٌ ... كَأَنَّ أَثْوَابَهُ مُجَّتْ بِفِرْصَادِ

İbn Berrî dedi: Beyit, Ubeyd b. el-Ebras’ındır; bitti. Zemahşerî de Yüce Allah’ın sözü **قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ** hakkında bunu söyledi; dedi: yani “**رُبَّمَا نَرى**”; manası, görmenin çoğaltılmasıdır; sonra Hüzeli’nin beytiyle istişhad etti. Şeyhimiz dedi: Nahivcilerden bir cemaat buna, **الَعروضِ** beytiyle istişhad etti:

" قَدْ أَشْهَدُ الغَارَةَ الشَّعْوَاءَ تَحْمِلُنيجَرْدَاءُ مَعْرُوقَةُ اللَّحْيَيْنِ سُرْحُوبُ

**التهذيب**’de: **قَدْ** bir harftir; onunla şey vacip kılınır; senin “**قد كان كذا وكذا**” sözün gibi; ve haber, senin “**كان كذا وكذا**” demendir; böylece onu tasdik etmek için **قَدْ** te’kîd olarak sokulmuştur. Dedi: **قَدْ**, bir yerde **رُبَّما**’ya benzer; ve onun yanında **قَدْ** şüpheye meyleder; bu, fiilde **الياءِ** ve **التاءِ** ve **النون** ve **الأَلف** ile birlikte olduğu zamandır; senin “**قد يكون الذي تقول**” sözün gibi. Bitti.

Müellifin **البصائر**’inde: onunla fiil arasına yemin ile fasıl caizdir; senin “**قد والله أَحْسَنْت**” ve “**قد لَعَمْرِي بتّ ساهراً**” sözün gibi. Ve ondan sonra fiili atmak caizdir; anlaşıldığı zaman; Nâbiğa’nın sözü gibi:

أَفِدَ التَّرَحُّلُ غَيْرَ أَنَّ رِكَابَنَا ... لَمَّا تَزُلْ بِرِحَالنَا وكَأَنْ قَدِ

Yani: “sanki **قَدْ زَالَت**”; bitti.

**اللسان**’da: **قَدْ**, **قَطْ** gibi, **حَسْب** menzilesinde olur; “bende bundan başka yok; **فَقَدْ**” dersin; yani “**فَقَطْ**”. Yakub bunu hikâye etti ve onun bedel olduğunu zannetti.

Cevherî’nin sözü: Eğer onu isim yaparsan, onu şeddelersin; böylece “**كتَبْتُ قَدًّا حَسَنَةً**” dersin; ve aynı şekilde **كَيْ** ve **هُو** ve **لَوْ**; çünkü bu harflerde, onlardan eksilen şeye delil yoktur; bu yüzden sonlarına kendi cinsinden olan şey artırılmalıdır ve idğam edilir; ancak **الأَلف**’te; çünkü sen onu hemzelersin. Eğer bir adamı **بلا** yahut **أَوما** ile isimlendirseydin, sonra sonuna bir **أَلف** ekleseydin, hemzelerdin; çünkü sen ikincisini harekelendirirsin; ve **الأَلف** harekelendiği zaman hemze olur. Bu, Cevherî’nin ibaresinin nassıdır; ve bu, Ahfeş’in ve Basra nahivcilerinden bir cemaatin mezhebidir. Müellif bunu **البصائر**’de ondan nakletti ve onu onayladı.

İbn Berrî dedi: Bu, ondan bir hatadır; şeddelenen ancak sonu illet harfi olan şeydir. İbn Berrî’nin ibaresi: Şeddelenme ancak mu‘tellde olur; bir adam ismi olarak **هُو** hakkında “**هذا هُوّ**” dersin; ve **لَوْ**’da: “**هذا لَوْ**”; ve **فِي**’de: “**هذا فِيّ**”. Ancak isim, illet harfinin sükûnu ile tenvin birlikte olunca tek harf üzere kalmasın diye şeddelenmiştir. Ama **قَدْ** ile isimlendirdiğinde: “**هذا قَدٌ**” dersin; “**ورأَيتُ قَداً**” ve “**مررتُ بِقَدٍ**”. **مَنْ**’de: “**هذا مَنٌ**”; **عَنْ**’da: “**هذا عَنٌ**”; hepsinde tahfif ile.

Ancak **غير** ve onun naziri **يدوم** ve benzeri; dersin: “**هذه يَدٌ**” ve “**رأَيتُ يَداً**” ve “**مررْت بِيَدٍ**”. Şeyhimiz burada müellife yüklenmiş ve onu kusura ve Cevherî’nin sözünün manasının hakikatine vukufsuzluğa nispet etmiştir; hayreti gerektiren bir nispetle. Allah Teâlâ onu bağışlasın ve yüklenmesini affetsin.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **القِدُّ** (kesre ile): bizzat **المَقْدُودُ** olan şey. Ve **القِدُّ**: kıllardan soyulmamış **النَّعْلُ**; ikisini de musannif, kendisine ait **البصائر**’de zikretti. Dedim ki: **اللسان**’da hadisi zikrettikten sonra “**لَقَابُ قَوْسِ أَحَدِكم** …” sonuna kadar: Ve bazısı dedi ki: **القِدُّ**’ün **النَّعْلَ** olması câizdir; ona **قِدًّا** adı verildi, çünkü o deriden **تُقَدُّ** edilir. İbnü’l-A‘râbî rivayet etti:

“**كسِبْتِ اليَمَانِي قِدُّهُ لَمْ يُجَرَّدِ**” ( **الجيم** ile), yani kıllardan soyulmamış; böylece o, onun için daha yumuşak olur. Ve kim “**قَدُّه**” (fetha ile) ve “**ولم يُحَرَّد**” ( **الحاءِ** ile) rivayet ettiyse, muradı: misali eğriltilmemiştir; ve **التحّرِيد**: yürüyüşün bir kısmını geniş, bir kısmını ince yapmandır; ve bu, yerinde daha önce geçti. Ve **المَقَدُّ** (fetha ile): **القُبُل**’ün yarığı. Ve Nâbiğa’nın sözü:

“**ولِرَهْطِ حَرَّابٍ وقَدٍّ سَوْرَةٌ
فِي المَجْدِ لَيْسَ غُرَابُهَا بِمُطَارِ**”

Ebû Ubeyd dedi ki: İkisi, Benî Esed içinde iki adamdır. Ve Uhud hadîsinde: Ebû Talha **شَدِيدَ القَدِّ** idi; eğer kesre ile rivayet edilmişse, bununla **وَتَرَ القَوْسِ** kastedilir; eğer fetha ile rivayet edilmişse, o, yayda **المَدُّ** ve **النَّزْعُ**dır. Ve Cerîr’in sözü:

“**إِنَّ الفَرَزْدَقَ يَا مِقْدَادُ زَائِرُكُمْ
يا وَيْلَ قَدٍّ عَلى مَنْ تُغْلَقُ الدَّارُ**”

“**يا وَيْلَ قَدٍّ**” sözüyle “**يا ويل مِقْدَادٍ**”ı murad etti; onun harflerinin bir kısmıyla yetindi; ve bunun çok benzerleri vardır. Ve atlar **بِقِدَّان** ile gitti. İbn Sîde dedi ki: Yakub onu nakletti ve onu açıklamadı. Ve şerif Ebû’l-Berekât Ahmed b. el-Hasen b. el-Hüseyn b. Ebî **قَدَّادٍ** el-Hâşimî, **كَكَتَّان** (vezninde), Ebû Muhammed el-Cevherî’den. Ve **كغُرَاب** (vezninde) **قُدَادُ** b. Sa‘lebe el-Enmârî, câhiliyyedir. Ve **قَدِيدَةُ** ( **كسَفينة** vezninde): Ebû’l-Hasen Mûsâ b. Ca‘fer b. Muhammed el-Bezzâz’ın lakabıdır; 295 yılında öldü. Ve tasğîr ile: Ali b. el-Hasen b. **قُدَيْدِ** el-Mısrî; ondan İbn Yûnus rivayet etti de çokça rivayet etti. Ve **كَأَمِيرٍ** (vezninde) **قَدِيدُ** el-Kalamtây, Mısır’ın emirlerinden biridir; emir olarak hacca gitti. Ve onun oğlu Rüknüddîn Ömer b. Kadîd, İzz b. Cemâa ve başkasının yanında okudu; doğumu 785 yılıdır.
