# قدد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قدد

القَدُّ : القطع المستأْصِلُ والشَّقُّ طولاً . و الانْقِدادُ : الانشقاق . وقال ابن دريد : هو القطع المستطيل قَدَّهُ يَقُدُّه قَداًّ . و القَدُّ : مصدر قَدَدْتُ السَّيْرَ وغيرَه أَقُدُّهُ قَداًّ . و القَدُّ : قطع الجلد وشَقُّ الثوب ونحو ذلك وضربَه بالسيف فقَدَّه بنصفين . وفي الحديث : أَن عليّاً عليه السلام كان إِذا اعْتَلى قَدَّ وإِذا اعترَض قَطَّ وفي رواية : كان إِذا تطاول قَدَّ وإِذا تَقاصَر قَطَّ أَي قطع طولاً وقطع عَرْضاً . و اقْتَدَّه و قَدَّدَه كذلك وقد انْقَدَّ و تَقَدَّدَ . و القِدُّ : الشيء المَقْدُودُ بعينه . و القِدَّ : القِطعَةُ من الشيء . و القِدَّةُ : الفِرْقَةُ والطريقةُ من الناس مشتق من ذلك إِذا كان هوى كلِّ واحِدٍ على حِدة . وفي التنزيل : ﴿كنا طَرائِقَ قِدَداً﴾ . و تَقَدَّدَ القومُ : تَفَرَّقوا قِدداً وتقطعوا . قال الفراء يقول حكاية عن الجنّ : كنا فِرَقاً مختلفةً أَهواؤنا . وقال الزجاج في قوله عز وجل : ﴿وأَنَّا منا الصالحون ومنا دون ذلك كنا طَرائِقَ قِدَداً﴾ قال : قِدَداً متفرقين أَي كنا جماعات متفرقين مسلمين وغير مسلمين . قال : وقوله : ﴿وأَنَّا منا المسلمون ومنا القاسطون﴾ هذا تفسير قولهم : ﴿كنا طرائق قدداً﴾ وقال غيره : قدداً جمع قِدّة مثل قِطَعٍ وقِطْعَةٍ . وصار القوم قدداً : تفرَّقت حالاتهم وأَهواؤهم . و القدِيدُ : اللحم المُقَدَّدُ . و القديد : ما قُطِعَ من اللحم وشُرِّرَ وقيل : هو ما قطع منه طوالاً . وفي حديث عروة : كان يَتَزَوَّدُ قدِيدَ الظِّباءِ وهو مُحْرِم القديد : اللحم المَمْلُوحُ المُجَفَّف في الشمس فَعِيل بمعنى مفعول . و القدِيدُ : الثوب الخَلَقُ أَيضاً . و التَّقْدِيدُ : فِعْلُ القَدِيد . و القِدُّ : السير الذي يُقَدُّ من الجلد . و القِدُّ بالكسر : سَيْرٌ يُقَدُّ من جلد غير مدبوغ وقال يزيد بن الصعق : فَرَغْتُمْ لِتَمْرِينِ السِّياطِ وكُنْتُمُ يُصَبُّ عليكُمْ بالقَنا كلَّ مَرْبَعِ فأَجابه بعض بني أَسد : أَعِبْتُمْ علينا أَن نُمَرِّنَ قِدَّنا ومَنْ لم يُمَرِّنْ قِدَّهُ يَتَقَطَّعِ والجمع أَقُدٌّ . و القِدُّ : الجلد أَيضاً تُخْصَفُ به النِّعالُ . و القِدُّ : سُيور تُقَدُّ من جلد فَطِيرٍ غير مدبوغ فتشدّ بها الأَقتاب والمحامل و القِدَّةُ أَخص منه . وفي الحديث : لَقابُ قَوْسِ أَحدِكم وموضع قِدِّه في الجنة خيرٌ من الدنيا وما فيها القِدّ بالكسر : السَّوط وهو في الأَصل سير يُقَدُّ من جلد غير مدبوغ أَي قدْرُ سَوْطِ أَحَدِكم وقدرُ الموضع الذي يَسَعُ سوطَه من الجنة خير من الدنيا وما فيها . و المِقَدَّةُ : الحديدة التي يُقَدُّ بها . وقال بعضهم : يجوز أَن يكون القدُّ النعْلَ سميت قِدّاً لأَنها تُقَدُّ من الجلد قال وروى ابن الأَعرابي : كَسِبْتِ اليَماني قِدُّهُ لم يُجَرَّد بالجيم و قِدُّه بالقاف وقال : القِدُّ النعل لم تجرّد من الشعر فتكون أَلين له ومن روى قَدّه لم يُحَرَّد أَراد مِثالَه لم يُعَوَّجِ والتحريد : أَن تجعل بعض السير عريضاً وبعضه دقيقاً . و قَدَّ الكلامَ قَداًّ : قطعة وشقه . وفي حديث سَمْرَةَ : نَهَى أَن يُقَدَّ السير بين إِصْبَعَيْنِ أَي يُقْطَع ويُشَقَّ لئلا يَعْقِرَ الحديدُ يده وهو شبيه نهيه أَن يُتعاطَى السيفُ مسلولاً . و القَدُّ : القطع طولاً كالشق . وفي حديث أَبي بكر رضي الله عنه يوم السَّقيفَةِ : الأَمر بيننا وبينكم كَقَدِّ الأُبْلُمَة أَي كشق الخوصة نصفين . و اقْتَدَّ الأمورَ : اشتقَّها وميزها وتدبرها وكلاهما على المثل . و قَدَّ المُسافِرُ المفازَةَ و قَدَّ الفَلاةَ والليل قَداًّ : خَرَقهما وقطعهما . و قَدَّتْه الطرِيقُ تَقُدُّه قَداًّ : قطعَتْه . و المَقَدُّ بالفتح : القاعُ وهو المكان المستوي . و المَقَدُّ : مَشْقُ القُبُلِ . و القَدُّ : القامةُ . و القَدُّ : قَدْرُ الشيء وتقطيعه والجمع أَقُدٌّ و قُدُود وفي حديث جابر : أُتِيَ بالعباس يومَ بَدْرٍ أَسيراً ولم يكن عليه ثوب فنظر له النبي صلى الله عليه وسلم قميصاً فوجدوا قميصَ عبدِا بن أُبَيّ يُقَدَّدُ عليه فكساه إِياه أَي كان الثوبُ على قَدْرِه وطولهِ . وغلام حسنُ القَدِّ أَي الاعتدال والجسم . وشيء حسَن القَدِّ أي حسنُ التقطيع . يقال : قُدَّ فلانٌ قَدَّ السيف أَي جُعِلَ حسَنَ التقطيع وقول النابغة : ولِرَهْطِ حَرَّابٍ وقَدّ سَوْرَةٌ في المَجْدِ ليس غُرابُها بِمُطار قال أَبو عبيد : هما رجلان من أَسد . و القَدُّ : جلد السَّخْلَةِ وقيل : السخلةُ الماعِزةُ وقال ابن دريد : هو المَسْكُ الصغير فلم يعين السخلة والجمع القليل أَقُدُّ والكثير قدادٌ و أقِدَّةٌ الأَخيرة نادرة . وفي الحديث : أَن امرأَة أَرسَلَت إِلى رسولِ ا صلى الله عليه وسلم بِجَدْيَيْنِ مَرْضُوفَيْن و قَدّ أَراد سِقاءً صغيراً متخذاً من جلد السخلة فيه لَبن وهو بفتح القاف . وفي حديث عمر رضي الله عنه : كانوا يأْكلون القَدَّ يريد جلد السخلةِ في الجدْب . وفي المثل : ما يجعل قدَّك إِلى أَدِيمِك أَي ما يجعل الشيء الصغير إِلى الكبير ومعنى هذا المثل : أَي شيء يحملك على أَن تجعل أَمرَكَ الصغير عظيماً يضرب للرجل يَتَعَدَّى طَوْرَه أَي ما يجعل مَسْكَ السخلة إِلى الأَديم وهو الجلد الكامل وقال ثعلب : القَدُّ ههنا الجلد الصغير أَي ما يجعل الكبير مثل الصغير . وفي حديث أُحد : كان أَبو طلحة شديد القِدِّ إِن روي بالكسر فيريد به وتر القوس وإِن روي بالفتح فهو المَدُّ والنزع في القوس . وما له قَدٌّ ولا قِحْفٌ القَدُّ الجِلدُ والقِحْفُ الكِسْرَةُ من القَدَح وقيل : القَدُّ إِناء من جلود والقِحْفُ إِناء من خشب . و القُدادُ : الحَبْنُ ومنه قول عمر رضي الله عنه إِنا لَنَعْرِفُ الصِّلأءَ بالصِّنابِ والفَلائقَ والأَفْلادَ والشِّهادَ بالقُدادِ و القُدادُ : وجع في البطن . وقَدْ قُدَّ . وفي حديث ابن الزبير : قال لمعاوية في جواب : رُبَّ آكلِ عَبِيطٍ سَيُقَدُّ عليه وشارِبِ صَفْوٍ سَيَغَصُّ به هو من القُدادِ وهو داء في البطن ويدعو الرجل على صاحبه فيقول : حَبَناً قُداداً . والحَبَنُ : مصدر الأَحْبَنِ وهو الذي به السِّقْيُ . وفي الحديث : فجعله الله حَبَناً و قُداداً والحَبَنُ : الاستسقاء . ابن شميل : ناقة مُتَقَدِّدَةٌ إِذا كانت بين السِّمَن والهُزال وهي التي كانت سمينة فخفت أَو كانت مهزولة فابتدأَت في السمن يقال : كانت مهزولة فتَقَدَّدَتْ أَي هُزِلَتْ بعضَ الهزال . وروي عن الأوزاعي في الحديث أنه قال : لا يُقْسَمُ من الغنمية لِلعبدِ ولا للأَجير ولا للقَدِيدِيِّينَ ف هم تُبَّاعُ العسكرِ والصُّناعُ كالحدَّادِ والبَيْطارِ معروف في كلام أَهل الشام صانه الله تعالى قال ابن الأَثير : هكذا يُرْوَى بالقاف وكسر الدال وقيل : هو بضم القاف وفتح الدال كأَنه لخستهم يَكْتَسُونَ القَدِيدَ وهو مِسْحٌ صغير وقيل : هو من التَّقَدُّدِ والتفرُّق لأَنهم يَتَفَرَّقون في البلاد للحاجة وتَمزُّقِ ثيابهم وتصغيرُهُم تحقيرٌ لشأْنهم . ويُشتَمُ الرجل فيقال له : يا قَدِيديُّ ويا قُدَيْدِيُّ . و المَقَدُّ : المكانُ المستوِي . و القُدَيْدُ : مُسَيْحٌ صَغِيرٌ . و القُدَيْدُ : رجل . و المِقْدَادُ : اسم رجل من الصحابة وأَما قول جرير : إِنَّ الفَرَزْدَقَ يا مِقْدادُ زائِرُكُم يا وَيْلَ قَدَ على مَنْ تُغْلَقُ الدارُ أَراد بقوله يا وَيْلَ قَدَ : يا وَيل مِقْدادٍ فاقتصر على بعض حروفه كما قال الحُطَيْئَةُ صُنْع سلاَّمِ وإِنما أَراد سليمان وقال أَبو سعيد في قول الاَعشى : إِلا كخارِجَةَ المُكَلِّفِ نفسَه أَراد : كخيرجان ملك فارس فسماه خارجة . و القُدَيْدُ : اسم ماء بعينه . وفي الصحاح : و قُدَيْدٌ ماءٌ بالحجاز وهو مصغر وورد ذكره في الحديث . قال ابن الأَثير : هو موضع بين مكة والمدينة . ابن سيده : و قُدَيدٌ موضع وبعضهم لا يصرفه يجعله اسماً للبقعة ومنه قول عيسى بن جهمة الليثي وذُكِرَ قَيسُ بن ذُرَيْح فقال : كان رجلاً منا وكان ظريفاً شاعراً وكان يكون بمكة ودونها من قُدَيْد وسَرف وحول مكة في بواديها كلها . و قُدَيْدٌ فرس عَبْس بنِ جدّان . و قُدْقُداء : موضع عن الفارسي قال : على مَنْهَلٍ من قُدْقُداءَ ومَوْرِدٍ وقد تُفتح . وذهبت الخيل بِقِدَّان قال ابن سيده : حكاه يعقوب ولم يفسره . و القَيْدُودُ : الناقة الطويلةُ الظهر يقال : اشتقاقه من القَوْد مثل الكَيْنُونَةِ من الكَوْنِ كأَنها في ميزان فَيْعُولٍ وهي في اللفظ فَعْلُولٌ وإِحدى الدالين من القيدود زائدة قال وقال بعض أَصحاب التصريف : إِنما أَراد تثقيل فيعول بمنزلة حَيدٍ وحَيْدُودٍ وقال آخرون : بل ترك على لفظ كُوْنُونة فلما قبح دخول الواوين والضماتِ حوّلوا الواو الأُولى ياء ليشبهوها بفَيْعُولٍ ولأَنه ليس في كلام العرب بناء على فُوعُولِ حتى إنهم قالوا في إِعراب نوْرُوز نَيْرُوزاً فراراً من الواو وذكر الأَزهري في هذه الترجمة عن أَبي عمرو : المَقْدِيُّ بتخفيف الدال ضَرْب من الشراب وسنذكره في موضعه كما ذكره هو وغيره . قال شمر : وسمعت رَجاء بن سلمة يقول : المَقَدِّيُّ طِلاءٌ مُنَصَّفٌ يُشَبَّه بما قُدّ بنصفين . وورد في الحديث في ذكر الأَشربة : المَقَدِّيُّ هو طلاء منصف طَبِخَ حتى ذهبَ نصفُه تشبيهاً بشيء قُدَّ بنصفين وقد تخفف داله . و قَدْ مخفف : كلمة معناها التوقع . قال الجوهري : قد حرف لا يدخل إِلاَّ على الأَفعال قال الخليل : هي جواب لقوم ينتظرون الخبر أَو لقوم ينتظرون شيئاً تقول : قد مات فلان ولو أَخبره وهو لا ينتظره لم يقل قد مات ولكن يقول مات فلان وقيل : هي جواب قولك لَمَّا يَفْعَلْ فيقول قد فعَل قال النابغة : أَفِدَ التَّرَحُّلُ غير أَنَّ رِكابَنا لَمَّا تَزُلْ بِرِحالِنا وكأَنْ قَدِ أَي وكأَن قد زالت فحذف الجملة . التهذيب : وقد حرف يوجَبُ به الشيءُ كقولك قد كان كذا وكذا والخبر أَن تقول كان كذا وكذا فَأُدْخِلَ قد توكيداً لتصديق ذلك قال : وتكون قد في موضع تشبه ربما وعندها تميل قد إِلى الشك وذلك إِذا كانت مع الياء والتاء والنون والأَلف في الفعل كقولك : قد يكون الذي تقول . وقال النحويون : الفعل الماضي لا يكون حالاً إِلا ب مظهراً أَو مضمراً وذلك مثل قوله تعالى : ﴿أَو جاؤُوكم حَصِرَتْ صُدُورُهم﴾ لا تكون حصرت حالاً إِلا بإِضمار قد وقال الفراء في قوله تعالى : ﴿كيف تكفرون با وكنتم أَمواتاً﴾ المعنى و قد كنتم أَمواتاً ولولا إِضمار قد لم يجز مثله في الكلام أَلا ترى أَن قوله عز وجل في سورة يوسف : ﴿إِن كان قميصه قُدّ من دبر فكذبت﴾ المعنى فقد كذبت . قال الأَزهري : وأَما الحال في المضارع فهو سائغ دون قد ظاهراً أَو مضمراً قال ابن سيده : فأَما قوله : إِذا قِيلَ : مَهْلاً قال حاجِزُهُ : قَدِ فيكون جواباً كما قدمناه في بيت النابغة وكأَنْ قَدِ والمعنى أي قد قطع ويجوز أَن يكون معناه قَدْك أَي حَسْبُك لأَنه قد فَرَغَ مما أُريد منه فلا معنى لرَدْعِكَ وزَجْرِك وتكون قد مع الأَفعال الآتية بمنزلة ربما قال الهذلي : قد أَتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَراًّ أَنامِلُه كأَنّ أَثوابَهُ مُجَّتْ بِفِرْصادِ قال ابن بري : البيت لعبيد بن الأَبرص . وتكون قَدْ مثل قَطْ بمنزلة حسب يقولون : ما لك عندي إِلا هذا فَقَدْ أَي فَقَطْ حكاه يعقوب وزعم أَنه بدل فتقول قدي وقدني وأَنشد : إِلى حَمامَتِنا ونِصْفُه فَقَدِ والقول في قَدْني كالقول في قَطْني قال حميد الأَرقط : قَدْنيَ من نَصْرِ الخُبَيْبَينِ قَدِي قال الجوهري : وأَما قولهم قَدْكَ بمعنى حَسْبُكَ فهو اسم تقول قَدِي و قَدْني أَيضاً بالنون على غير قياس لأَن هذه النون إِنما تُزادُ في الأَفعال وِقايةً لها مثل ضَرَبني وشَتَمَني قال ابن بري : وهَمَ الجوهري في قوله إِن النون في قوله قَدْني زيدت على غير قياس وجعَل نون الوقايَةِ مخصوصة بالفعل لا غير وليس كذلك وإِنما تزاد وِقايَةٍ لحركة أَو سكون في فعل أَو حرف كقولك في مِنْ وعَنْ إِذا أضفتهما إِلى نفسك مِنِّي وعَنِّي فزدت نون الوقاية لتبقى نون من وعن على سكونها وكذلك في قد وقط تقول قدني وقطني فتزيد نون الوقاية لتبقى الدال والطاء على سكونهما قال : وكذلك زادوها في ليت فقالوا ليتني لتبقى حركة التاء على حالها وكذلك قالوا في ضرب ضربني لتبقى حركة الباء على فتحتها وكذلك قالوا في اضرب اضربني أَيضاً أَدخلوا نون الوقاية عليه لتبقى الباء على سكونها وأَراد حميد بالخُبَيْبَينِ عبدَا بن الزبير وأَخاه مصعباً قال ابن بري : والشاهد في البيت أَنه يقال قَدْني و قَدِي بمعنى وأَما الأَصل قدي بغير نون و قدني بالنون شاذٌّ أُلحقت النون فيه لضرورة الوزن قال : فالأمر فيه بعكس ما قال وأَن قدني هو الأَصل وقدي حذفت النون منه للضرورة . وفي صفة جهنم نعوذ با منها فيقال : هل امْتَلأْتِ فتقول : هل من مزيد حتى إِذا أُوعِبُوا فيها قالت قَدْ قَدْ أَي حَسْبي حسْبي ويروى بالطاء بدل الدال وهو بمعناه . ومنه حديث التلبية : فيقول قَدْ قَدْ بمعنى حَسْبُ وتكرارها لتأْكيد الأَمر ويقول المتكلم : قدي أَي حسبي والمخاطِب : قَدْكَ أَي حسبك . وفي حديث عمر رضي الله عنه أَنه قال لأَبي بكر رضي الله عنه : قَدْكَ يا أَبا بكر . قال : وتكون قد بمنزلة ما فيُنفى بها سُمِعَ بعض الفصحاء يقول : قد كنتَ في خَيْرٍ فَتَعْرِفه وإِن جعلت قَدْ اسماً شددته فتقول : كتبت قَداًّ حَسَنَةً وكذلك كي وهو ولو لأن هذه الحروف لا دليل على ما نقص منها فيجب أَن يزاد في أَواخرها ما هو من جنسها ويُدْغَمَ إِلا في الأَلف فإِنك تهمزها ولو سميت رجلاً بلا أَو ما ثم زدت في آخره أَلفاً همزت لأَنك تحرك الثانية والأَلف إِذا تحركت صارت همزة . قال ابن بري : قال الجوهري : لو سميت بقد رجلاً لقلت : هذا قَدٌّ بالتشديد قال : هذا غلط منه إِنما يكون التضعيف في المعتل كقولك في هو اسم رجل : هذا هوٌّ وفي لو : هذا لوّ وفي في : هذا فيّ وأَما الصحيح فلا يُضَعَّفُ فتقول في قد : هذا قَدٌ ورأَيت قَداً ومررت بِقَدٍ كما تقول : هذه يَدٌ ورأَيت يَداً ومررت بِيَدٍ

### Türkçe

**القَدُّ**: kökünden koparırcasına kesme ve uzunlamasına yarma. Ve **الانْقِدادُ**: yarılma. İbn Düreyd dedi ki: o, uzatılmış kesmedir; onu kesti: onu keser: kesme. Ve **القَدُّ**: **قَدَدْتُ**’un mastarıdır; yürüyüşü ve başkasını keserim: onu keserim: kesme. Ve **القَدُّ**: deriyi kesmek ve elbiseyi yarmak ve bunun benzeri; ve onu kılıçla vurdu da onu iki yarıya kesti. Ve hadiste: Ali (aleyhisselâm) yükseldiği zaman **قَدَّ** ederdi, enlemesine geldiği zaman **قَطَّ** ederdi. Ve bir rivayette: uzadığı zaman **قَدَّ** ederdi, kısaldığı zaman **قَطَّ** ederdi; yani uzunlamasına kesti ve enlemesine kesti. Ve onu **اقْتَدَّه** ve onu **قَدَّدَه** de böyledir; ve **انْقَدَّ** oldu ve **تَقَدَّدَ** oldu. Ve **القِدُّ**: bizzat kesilmiş şey. Ve **القِدَّ**: şeyden parça. Ve **القِدَّةُ**: insanlardan fırka ve yol; bundan türemiştir; her birinin hevesi ayrı ayrı olduğunda. Ve indirmede: ﴿كنا طَرائِقَ قِدَداً﴾. Ve **تَقَدَّدَ** kavim: **قِدَداً** olarak ayrıldılar ve parçalandılar. Ferrâ dedi: cinlerden hikâye ederek der ki: heveslerimiz farklı, çeşitli fırkalardık. Zeccâc, Aziz ve Celil’in sözü hakkında: ﴿وأَنَّا منا الصالحون ومنا دون ذلك كنا طَرائِقَ قِدَداً﴾ dedi ki: **قِدَداً**: dağınık; yani dağınık topluluklar idik; Müslümanlar ve Müslüman olmayanlar. Dedi ki: ve onun sözü: ﴿وأَنَّا منا المسلمون ومنا القاسطون﴾ bu, onların sözünün tefsiridir: ﴿كنا طرائق قدداً﴾. Başkası dedi ki: **قدداً**, **قِدّة**’nin cem’idir; **قِطَعٍ** ve **قِطْعَةٍ** gibi. Ve kavim **قدداً** oldu: hâlleri ve hevesleri ayrıştı. Ve **القدِيدُ**: **المُقَدَّدُ** et. Ve **القديد**: etten kesilen ve şeritlenen; ve denildi ki: ondan uzunlamasına kesilendir. Urve hadisi: ihramlı iken ceylanların **قدِيد**’ini azık edinirdi; **القديد**: güneşte kurutulmuş tuzlanmış ettir; **فَعِيل** mânâca **مفعول** demektir. Ve **القدِيدُ**: eski elbise de. Ve **التَّقْدِيدُ**: **القَدِيد**’in fiilidir. Ve **القِدُّ**: deriden kesilen kayış. Ve **القِدُّ** (kesre ile): tabaklanmamış deriden kesilen bir kayış. Yezîd b. es-Sa‘k dedi:

فَرَغْتُمْ لِتَمْرِينِ السِّياطِ
وكُنْتُمُ يُصَبُّ عليكُمْ بالقَنا كلَّ مَرْبَعِ

Buna Esed oğullarından biri cevap verdi:

أَعِبْتُمْ علينا أَن نُمَرِّنَ قِدَّنا
ومَنْ لم يُمَرِّنْ قِدَّهُ يَتَقَطَّعِ

Ve cem’i **أَقُدٌّ**’dur. Ve **القِدُّ**: deridir de; onunla nalınlar yamalanır. Ve **القِدُّ**: tabaklanmamış ham deriden kesilen kayışlardır; semerler ve mahmiller onunla bağlanır; **القِدَّةُ** ondan daha özeldir. Ve hadiste: “Sizden birinizin yayının **لَقابُ**’ı ve cennette **قِدِّه**’nin yeri, dünya ve içindekilerden hayırlıdır.” **القِدّ** (kesre ile): kamçı; aslında tabaklanmamış deriden kesilen bir kayıştır; yani sizden birinizin kamçısının miktarı ve kamçısının sığacağı yerin miktarı cennetten, dünya ve içindekilerden hayırlıdır. Ve **المِقَدَّةُ**: onunla kesilen demir parçası. Bazıları dedi ki: **القدُّ**’un nal olması caizdir; deriden kesildiği için ona **قِدّاً** adlandırılmıştır. Dedi: İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **كَسِبْتِ اليَماني قِدُّهُ لم يُجَرَّد** (ج ile) ve **قِدُّه** (ق ile). Dedi: **القِدُّ** naldır; kılları soyulmamıştır; böylece ona daha yumuşak olur. **قَدّه لم يُحَرَّد** rivayet eden, “örneği eğriltilmemiştir”i kastetmiştir. Ve **التحريد**: kayışın bir kısmını geniş, bir kısmını ince yapmandır. Ve **قَدَّ الكلامَ قَداًّ**: onu parçaladı ve yardı. Semüre hadisi: “Kayışın iki parmak arasında **يُقَدَّ** edilmesini yasakladı”; yani kesilip yarılmasını; demir elini yaralamasın diye; bu, kılıcın çekilmiş halde alınıp verilmesinin yasaklanmasına benzer. Ve **القَدُّ**: yarma gibi uzunlamasına kesmedir. Ebû Bekir (radıyallahu anh) hadisi, Sakîfe günü: “İş, bizimle sizin aranızda **كَقَدِّ الأُبْلُمَة** gibidir”; yani hurma yaprağı şeridini iki yarıya yarmak gibi. Ve **اقْتَدَّ الأمورَ**: onları çıkardı, ayırdı ve tedbir etti; ikisi de mesel üzerinedir. Ve yolcu, çölü **قَدَّ** etti ve ıssızlığı ve geceyi **قَداًّ**: ikisini deldi ve kesti. Ve yol onu **قَدَّتْه**: onu keser: **قَداًّ**; onu kesti. Ve **المَقَدُّ** (fetha ile): düz taban; düz yer. Ve **المَقَدُّ**: ön uzvun yarılması. Ve **القَدُّ**: boy-pos. Ve **القَدُّ**: şeyin ölçüsü ve parçalanmasıdır; cem’i **أَقُدٌّ** ve **قُدُود**. Câbir hadisi: Bedir günü Abbas esir olarak getirildi; üzerinde elbise yoktu; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ona bir gömlek aradı; Abdullah b. Übeyy’in gömleğini buldular; ona göre **يُقَدَّدُ** idi; onu ona giydirdi; yani elbise onun ölçüsüne ve boyuna göre idi. Ve “güzel **القَدِّ**’li oğlan”: yani itidal ve beden. Ve “güzel **القَدِّ**’li şey”: yani güzel parçalanmış. Denir ki: falan, kılıç gibi **قُدَّ** edildi; yani güzel parçalanmış kılındı. Nâbiga’nın sözü:

ولِرَهْطِ حَرَّابٍ وقَدّ سَوْرَةٌ
في المَجْدِ ليس غُرابُها بِمُطار

Ebû Ubeyd dedi ki: ikisi Esed’den iki adamdır. Ve **القَدُّ**: oğlağın derisi; ve denildi ki: keçi oğlağı. İbn Düreyd dedi ki: o küçük misk derisidir; oğlağı belirlemedi. Az cem’i **أَقُدُّ**, çok cem’i **قدادٌ** ve **أقِدَّةٌ**; sonuncusu nadirdir. Ve hadiste: bir kadın, Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) iki kızartılmış oğlak gönderdi; ve **قَدّ** küçük bir su tulumu istemişti; oğlak derisinden yapılmış, içinde süt olan; bu, **ق**’ın fethasıyladır. Ömer (radıyallahu anh) hadisi: kıtlıkta **القَدَّ** yerlerdi; oğlak derisini kasteder. Ve meselde: **ما يجعل قدَّك إِلى أَدِيمِك**; yani küçük şeyi büyüğe ne katar? Bu meselin mânâsı: küçük işini büyük kılmana seni ne taşır? haddini aşan adam için vurulur; yani oğlağın misk derisini **الأَدِيم**’e, yani tam deriye ne katar? Sa‘leb dedi ki: burada **القَدُّ** küçük deridir; yani büyüğü küçük gibi yapan nedir? Uhud hadisi: Ebû Talha **شديد القِدِّ** idi; eğer kesre ile rivayet edilirse yay kirişi kastedilir; eğer fetha ile rivayet edilirse yayda çekme ve germe kastedilir. “Onun ne **قَدٌّ**’u var ne **قِحْفٌ**’u”: **القَدُّ** deridir; **القِحْفُ** kadehten kırık parçadır. Ve denildi ki: **القَدُّ** derilerden bir kaptır; **القِحْفُ** tahtadan bir kaptır. Ve **القُدادُ**: **الحَبْنُ**’dur; Ömer’in (radıyallahu anh) sözü bundandır: **إِنا لَنَعْرِفُ الصِّلأءَ بالصِّنابِ والفَلائقَ والأَفْلادَ والشِّهادَ بالقُدادِ**. Ve **القُدادُ**: karın ağrısıdır. Ve “**قُدَّ** olundu.” İbn Zübeyr hadisi: Muâviye’ye cevap olarak dedi ki: “Nice çiğ yiyen vardır ki üzerine **سَيُقَدُّ** edilecek; ve nice saf içen vardır ki onunla boğulacak”; bu, **القُدادِ**’dandır; o, karında bir hastalıktır. Adam, arkadaşına beddua eder de der ki: **حَبَناً قُداداً**. Ve **الحَبَنُ**: **الأَحْبَنِ**’in mastarıdır; o, **السِّقْيُ** olan kimsedir. Ve hadiste: “Allah onu **حَبَناً** ve **قُداداً** kıldı”; ve **الحَبَنُ**: istiskadır. İbn Şümeyl: **ناقة مُتَقَدِّدَةٌ**: semizlik ile zayıflık arasında olduğunda; o, semiz iken hafifleyen yahut zayıf iken semizliğe başlayan devedir. Denir ki: zayıftı da **تَقَدَّدَتْ**; yani zayıflığın bir kısmı kadar zayıfladı. Evzâî’den hadiste rivayet edildi: “Ganimetten köleye, ücretliye ve **للقَدِيدِيِّينَ**’e paylaştırılmaz”; onlar ordunun satıcıları ve demirci ve baytar gibi zanaatkârlardır; Şam ehlinin sözünde bilinir; Allah Teâlâ onu korusun. İbnü’l-Esîr dedi ki: böyle, **ق** ile ve **الدال**’ın kesresiyle rivayet edilir. Ve denildi ki: **ق**’ın zammı ve **الدال**’ın fethasıyladır; sanki düşüklüklerinden dolayı **القَدِيدَ** giyinirler; o, küçük bir **مِسْحٌ**’tır. Ve denildi ki: **التَّقَدُّدِ** ve dağılmadandır; çünkü ihtiyaç için beldelerde dağılırlar; elbiselerinin yırtılması ve onların küçültülmesi, şanlarını küçümsemektir. Ve adama sövülür de ona denir: **يا قَدِيديُّ** ve **يا قُدَيْدِيُّ**. Ve **المَقَدُّ**: düz yer. Ve **القُدَيْدُ**: küçük bir **مُسَيْحٌ**. Ve **القُدَيْدُ**: bir adam. Ve **المِقْدَادُ**: sahabeden bir adamın adıdır. Cerîr’in sözüne gelince:

إِنَّ الفَرَزْدَقَ يا مِقْدادُ زائِرُكُم
يا وَيْلَ قَدَ على مَنْ تُغْلَقُ الدارُ

“**يا وَيْلَ قَدَ**” sözüyle “ya Veyl-i Mikdâd”ı kastetti; onun harflerinin bir kısmıyla yetindi; Hutay’e’nin “**صُنْع سلاَّمِ**” dediği gibi; oysa Süleyman’ı kastetmişti. Ebû Saîd, A‘şâ’nın sözü hakkında dedi:

إِلا كخارِجَةَ المُكَلِّفِ نفسَه

Kastetti: Fars meliki Hayracan gibi; onu **خارجة** diye adlandırdı. Ve **القُدَيْدُ**: bizzat bir suyun adıdır. Sıhâh’ta: **قُدَيْدٌ** Hicaz’da bir sudur; küçültmedir; hadiste zikri gelmiştir. İbnü’l-Esîr dedi ki: o, Mekke ile Medine arasında bir yerdir. İbn Sîde: ve **قُدَيدٌ** bir yerdir; bazıları onu gayr-i munsarif yapar; onu bölgenin adı kılar. Bundan, Îsâ b. Cehme el-Leysî’nin sözü: Kays b. Zürayh zikredildi de dedi ki: bizden bir adamdı; zarif, şairdi; Mekke’de ve onun aşağısında **قُدَيْد**’den, **سَرف**’ten ve Mekke çevresinde bütün vadilerinde bulunurdu. Ve **قُدَيْدٌ**: Abs b. Ceddân’ın atıdır. Ve **قُدْقُداء**: Fârisî’den; dedi ki: **على مَنْهَلٍ من قُدْقُداءَ ومَوْرِدٍ**; ve açılabilir. Ve atlar **بِقِدَّان** ile gitti. İbn Sîde dedi ki: Yakub bunu hikâye etti ve açıklamadı. Ve **القَيْدُودُ**: sırtı uzun deve; denir ki: iştikakı **القَوْد**’dandır; **الكَيْنُونَةِ**’nin **الكَوْنِ**’dan olması gibi; sanki **فَيْعُولٍ** veznindedir; lafızda ise **فَعْلُولٌ**’dur; **القيدود**’daki iki **الدال**’dan biri ziyadedir. Dedi: ve bazı tasrif ehli dedi ki: ancak **فَيْعُول**’ü ağırlaştırmayı kastetti; **حَيدٍ** ve **حَيْدُودٍ** menzilesinde. Başkaları dedi ki: bilakis **كُوْنُونة** lafzı üzere bırakıldı; iki **الواو**’un ve zamme’lerin girişi çirkin olunca, birinci **الواو**’u **ياء**’ya çevirdiler; onu **فَيْعُولٍ**’e benzetmek için ve Arap sözünde **فُوعُولِ** üzere bir bina olmadığı için; hatta **نوْرُوز**’un i‘rabında **نَيْرُوزاً** dediler; **الواو**’dan kaçış olarak. Ezherî bu tercemede Ebû Amr’dan zikretti: **المَقْدِيُّ** ( **الدال**’ın hafifletilmesiyle) içkiden bir türdür; onu, onun ve başkalarının zikrettiği gibi, yerinde zikredeceğiz. Şemmer dedi ki: Recâ b. Seleme’nin şöyle dediğini işittim: **المَقَدِّيُّ** ikiye bölünmüş bir **طِلاءٌ**’dır; iki yarıya kesilmiş şeye benzetilir. Ve içkilerin zikrinde hadiste geldi: **المَقَدِّيُّ** yarıya indirilmiş bir **طِلاء**’dır; yarısı gidinceye kadar pişirilmiştir; iki yarıya kesilmiş şeye benzetme olarak; ve **دال**’ı hafifletilebilir. Ve **قَدْ** (hafif): mânâsı beklenti olan bir kelimedir. Cevherî dedi ki: **قد** bir harftir; ancak fiillerin üzerine girer. Halîl dedi ki: o, haberi bekleyen bir kavme yahut bir şeyi bekleyen bir kavme cevaptır; dersin ki: “**قد مات** falan”; eğer ona haber verip o beklemiyor ise “**قد مات**” demez; fakat “**مات** falan” der. Ve denildi ki: o, “**لَمَّا يَفْعَلْ**” sözünün cevabıdır; o da “**قد فعَل**” der. Nâbiga dedi ki:

أَفِدَ التَّرَحُّلُ غير أَنَّ رِكابَنا
لَمَّا تَزُلْ بِرِحالِنا وكأَنْ قَدِ

Yani “ve sanki **قد** zail oldu”; cümleyi hazfetti. **التهذيب**: ve **قد** bir harftir; onunla şey vacip kılınır; “**قد كان** şöyle şöyle” sözün gibi; haber ise “**كان** şöyle şöyle” demendir; sonra **قد** onu tasdik için te’kîd olarak sokulmuştur. Dedi: ve **قد**, “belki”ye benzer bir yerde olur; yanında **قد** şüpheye meyleder; bu, fiilde **الياء** ve **التاء** ve **النون** ve **الأَلف** ile birlikte olduğunda; “**قد يكون** dediğin şey” sözün gibi. Nahivciler dedi ki: mâzî fiil, ancak **قد**’ın izharı yahut izmarı ile hâl olur; bu, Allah Teâlâ’nın sözü gibidir: ﴿أَو جاؤُوكم حَصِرَتْ صُدُورُهم﴾ ; **حصرت** hâl olmaz, ancak **قد**’ın izmarı ile. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: ﴿كيف تكفرون با وكنتم أَمواتاً﴾ mânâ: “ve **قد** ölüler idiniz”; **قد**’ın izmarı olmasaydı, sözde bunun benzeri caiz olmazdı. Görmez misin ki Aziz ve Celil’in Yusuf sûresindeki sözü: ﴿إِن كان قميصه قُدّ من دبر فكذبت﴾ mânâ: “o halde **فقد كذبت**”. Ezherî dedi ki: hâle gelince, muzârîde o, **قد**’sız, zahiren yahut muzmar olarak câizdir. İbn Sîde dedi ki: ama onun sözü: “**إِذا قِيلَ : مَهْلاً قال حاجِزُهُ : قَدِ**” olunca, Nâbiga beytinde ve “**وكأَنْ قَدِ**”de takdim ettiğimiz gibi cevap olur; mânâ: yani “kesti”. Ve caizdir ki mânâsı “**قَدْك**” olsun; yani “yeter sana”; çünkü ondan istenen şey bitmiştir; seni geri çevirmenin ve azarlamanın mânâsı yoktur. Ve **قد**, gelecek fiillerle “belki” menzilesindedir. Hüzeli dedi ki:

قد أَتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَراًّ أَنامِلُه
كأَنّ أَثوابَهُ مُجَّتْ بِفِرْصادِ

İbn Berrî dedi ki: beyit Ubeyd b. el-Ebras’ındır. Ve **قَدْ**, “**قَطْ**” gibi, “yeter” menzilesindedir; derler ki: “bende bundan başka yoktur, o halde **فَقَدْ**”; yani “**فَقَطْ**”. Yakub bunu hikâye etti ve onun بدل olduğunu ileri sürdü; dersin: **قدي** ve **وقدني**. Ve şu beyit okundu:

إِلى حَمامَتِنا ونِصْفُه فَقَدِ

Ve **قَدْني** hakkında söz, **قَطْني** hakkındaki söz gibidir. Humeyd el-Erkat dedi:

قَدْنيَ من نَصْرِ الخُبَيْبَينِ قَدِي

Cevherî dedi ki: onların “**قَدْكَ**” demeleri “yeter sana” mânâsında bir isimdir; dersin: **قَدِي** ve **قَدْني** de; **النون** ile, kıyasa aykırı olarak; çünkü bu **النون** ancak fiillere, onları korumak için ziyade edilir; “**ضَرَبني**” ve “**شَتَمَني**” gibi. İbn Berrî dedi ki: Cevherî, “**قَدْني**”deki **النون**’un kıyasa aykırı olarak ziyade edildiği sözünde yanıldı; ve **نون الوقاية**’yi yalnız fiile mahsus kıldı; öyle değildir. Ancak o, bir fiilde yahut bir harfte bir harekete yahut sükûna koruma olarak ziyade edilir; “**مِنْ**” ve “**عَنْ**”da, onları nefsine izafe ettiğinde “**مِنِّي**” ve “**عَنِّي**” demen gibi; **نون الوقاية**’yi ziyade ettin ki **مِنْ** ve **عَنْ**’ın **النون**’u sükûn üzere kalsın. Aynı şekilde **قد** ve **قط**’ta dersin: **قدني** ve **قطني**; **نون الوقاية**’yi ziyade edersin ki **الدال** ve **الطاء** sükûn üzere kalsın. Dedi: aynı şekilde onu **ليت**’te ziyade ettiler de “**ليتني**” dediler ki **التاء**’ın harekesi hâli üzere kalsın. Aynı şekilde “**ضرب**”da “**ضربني**” dediler ki **الباء**’ın harekesi fethası üzere kalsın. Aynı şekilde “**اضرب**”da “**اضربني**” dediler; **نون الوقاية**’yi ona soktular ki **الباء** sükûn üzere kalsın. Humeyd, **الخُبَيْبَينِ** ile Abdullah b. Zübeyr’i ve kardeşi Mus‘ab’ı kastetti. İbn Berrî dedi ki: beyitte şahit şudur: “**قَدْني**” ve “**قَدِي**” denir. Ve asıl, **قدي** nunsuzdur; **قدني** nunlu ise şâzdır; vezin zarureti için ona **النون** ilhak edilmiştir. Dedi: iş, onun dediğinin tersinedir; ve **قدني** asıldır; **قدي**’den **النون** zaruret için hazfedilmiştir. Cehennem sıfatında—ondan Allah’a sığınırız—denir ki: “doldun mu?”; o da der ki: “daha var mı?”; nihayet içine tamamen doldurulduklarında “**قَدْ قَدْ**” der; yani “yeterim, yeterim”. Ve **الطاء** ile **الدال**’ın yerine rivayet edilir; o da mânâsındadır. Bundan telbiye hadisi: “**قَدْ قَدْ**” der; “yeter” mânâsında; tekrar edilmesi, işi te’kîd içindir. Konuşan der ki: **قدي**; yani “yeterim”; muhatap: **قَدْكَ**; yani “yeter sana”. Ömer (radıyallahu anh) hadisi: Ebû Bekir’e (radıyallahu anh) dedi ki: **قَدْكَ يا أَبا بكر**. Dedi: ve **قد**, “**ما**” menzilesinde olur; onunla nefiy yapılır; bazı fasihlerden işitildi: **قد كنتَ في خَيْرٍ فَتَعْرِفه**. Ve eğer **قَدْ**’ı isim kılarsan onu şeddelersin; dersin: “güzel bir **قَداًّ** yazdım”; aynı şekilde **كي** ve **هو** ve **لو**; çünkü bu harflerde, onlardan eksilen şeye delil yoktur; o halde sonlarına, cinslerinden olan bir şey ziyade edilmesi ve idğam edilmesi gerekir; ancak **الأَلف**’te değil; çünkü onu hemzelersin. Ve eğer bir adamı **بلا** yahut **ما** ile isimlendirirsen, sonra sonuna bir **أَلف** ziyade edersen, hemzelersin; çünkü ikincisini harekelendirirsin; **الأَلف** harekelendiğinde hemze olur. İbn Berrî dedi ki: Cevherî dedi ki: eğer bir adamı **قد** ile isimlendirirsen “bu **قَدٌّ**” dersin, şedde ile. Dedi: bu, ondan bir hatadır; şeddelendirme ancak illetli olanda olur; “**هو**” bir adam adı olduğunda “bu **هوٌّ**” demen gibi; ve **لو**’da: “bu **لوٌّ**”; ve **في**’de: “bu **فيٌّ**”. Ama sahih olan şeddelenmez; **قد**’da dersin: “bu **قَدٌ**”; “bir **قَداً** gördüm”; “**بِقَدٍ**’den geçtim”; “bu bir **يَدٌ**”; “bir **يَداً** gördüm”; “**بِيَدٍ**’den geçtim” dediğin gibi.
