# قدر (ق-د-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kıdr kazandır

- Harfler: ق - د - ر
- Kur'an'da: 132 geçiş · 121 ayet · 50 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (50)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [قَدِيرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | Güçlü | 37 | 37 | [2:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/2:20.md) |
| [وَيَقْدِرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8F.md) | وَيَفْعِلُ | Ve ölçer | 9 | 9 | [13:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/13:26.md) |
| [قَدِيرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Güçlü | 6 | 6 | [4:133](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/4:133.md) |
| [بِقَدَرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8D.md) | بِفَعَلٍ | Ölçü ile | 5 | 5 | [15:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/15:21.md) |
| [الْقَدْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Ölçme | 3 | 3 | [97:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/97:1.md) |
| [بِقَادِرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8D.md) | بِفَاعِلٍ | Gücü yeten | 3 | 3 | [36:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/36:81.md) |
| [تَقْدِيرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8F.md) | تَفْعِيلُ | Ölçüp biçmek | 3 | 3 | [6:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/6:96.md) |
| [قَدَرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Ölçtüler | 3 | 3 | [6:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/6:91.md) |
| [قَدَّرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E.md) | فَعَّلَ | Ölçüp biçti | 3 | 3 | [74:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/74:19.md) |
| [قَدْرِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعْلِهِ | Onun ölçmesi | 3 | 3 | [6:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/6:91.md) |
| [لَقَادِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%84%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | لَفَاعِلُونَ | Gücü yetenler | 3 | 3 | [23:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/23:18.md) |
| [يَقْدِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Güç yetirirler | 3 | 3 | [2:264](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/2:264.md) |
| [تَقْدِرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعِلُوا | Güç yetirirsiniz | 2 | 2 | [5:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/5:34.md) |
| [تَقْدِيرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | تَفْعِيلًا | Ölçüp biçmek | 2 | 2 | [25:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/25:2.md) |
| [فَقَدَّرَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَفَعَّلَهُ | Hemen onu ölçüp biçti | 2 | 2 | [25:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/25:2.md) |
| [قَادِرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8C.md) | فَاعِلٌ | Gücü yeten | 2 | 2 | [6:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/6:37.md) |
| [قَادِرِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Gücü yetenler | 2 | 2 | [68:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/68:25.md) |
| [قَدَرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Ölçü | 2 | 2 | [20:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/20:40.md) |
| [قَدَرُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | فَعَلُهُ | Onun ölçüsü | 2 | 1 | [2:236](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/2:236.md) |
| [قَدَّرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلْنَا | Ölçüp biçtik | 2 | 2 | [15:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/15:60.md) |
| [قُدِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8F%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | فُعِلَ | Ölçüldü | 2 | 2 | [54:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/54:12.md) |
| [مُقْتَدِرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8D.md) | مُفْتَعِلٍ | Güçlü | 2 | 2 | [54:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/54:42.md) |
| [مِقْدَارُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%85%D9%90%D9%82%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | مِفْعَالُهُ | Onun ölçüsü | 2 | 2 | [32:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/32:5.md) |
| [وَقَدَّرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E.md) | وَفَعَّلَ | Ve ölçüp biçti | 2 | 2 | [41:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/41:10.md) |
| [يَقْدِرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Güç yetirir | 2 | 2 | [16:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/16:75.md) |
| [الْقَادِرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8F.md) | الْفَاعِلُ | Gücü yeten | 1 | 1 | [6:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/6:65.md) |
| [الْقَادِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلُونَ | Gücü yetenler | 1 | 1 | [77:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/77:23.md) |
| [الْقَدِيرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8F.md) | الْفَعِيلُ | Güçlü | 1 | 1 | [30:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/30:54.md) |
| [بِقَدَرِهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | بِفَعَلِهَا | Onun ölçüsüyle | 1 | 1 | [13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/13:17.md) |
| [بِمِقْدَارٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%90%D9%82%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8D.md) | بِمِفْعَالٍ | Ölçü ile | 1 | 1 | [13:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/13:8.md) |
| [فَقَدَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8E.md) | فَفَعَلَ | Hemen ölçtü | 1 | 1 | [89:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/89:16.md) |
| [فَقَدَرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَلْنَا | Hemen güç yetirdik | 1 | 1 | [77:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/77:23.md) |
| [قَادِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Gücü yetenler | 1 | 1 | [10:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/10:24.md) |
| [قَدَرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Ölçü | 1 | 1 | [33:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/33:38.md) |
| [قَدَّرُوهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلُوهَا | Onu ölçüp biçtiler | 1 | 1 | [76:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/76:16.md) |
| [قَدَّرْنَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلْنَاهَا | Onu ölçüp biçtik | 1 | 1 | [27:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/27:57.md) |
| [قَدَّرْنَاهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F.md) | فَعَّلْنَاهُ | Onu ölçüp biçtik | 1 | 1 | [36:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/36:39.md) |
| [قَدْرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Ölçmek | 1 | 1 | [65:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/65:3.md) |
| [لَقَادِرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%84%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8C.md) | لَفَاعِلٌ | Gücü yeten | 1 | 1 | [86:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/86:8.md) |
| [لَقَدِيرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%84%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8C.md) | لَفَعِيلٌ | Güçlü | 1 | 1 | [22:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/22:39.md) |
| [مَقْدُورًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Ölçülen | 1 | 1 | [33:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/33:38.md) |
| [مُقْتَدِرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | مُفْتَعِلًا | Güçlü | 1 | 1 | [18:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/18:45.md) |
| [مُقْتَدِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | مُفْتَعِلُونَ | Güçlüler | 1 | 1 | [43:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/43:42.md) |
| [نَقْدِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%86%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | نَفْعِلَ | Güç yetiririz | 1 | 1 | [21:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/21:87.md) |
| [وَقَدَّرَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | وَفَعَّلَهُ | Ve onu ölçüp biçti | 1 | 1 | [10:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/10:5.md) |
| [وَقَدَّرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَّلْنَا | Ve ölçüp biçtik | 1 | 1 | [34:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/34:18.md) |
| [وَقَدِّرْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%92.md) | وَفَعِّلْ | Ve ölçüp biç | 1 | 1 | [34:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/34:11.md) |
| [وَقُدُورٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8D.md) | وَفُعُولٍ | Ve kazanlar | 1 | 1 | [34:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/34:13.md) |
| [يَقْدِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | يَفْعِلَ | Güç yetirir | 1 | 1 | [90:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/90:5.md) |
| [يُقَدِّرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%8F.md) | يُفَعِّلُ | Ölçüp biçer | 1 | 1 | [73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/73:20.md) |

## Mücavir kökler — 128 mücavir (401 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 64 ortak ayet · G² 186 · Şey
2. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 10 ortak ayet · G² 49 · Bisat kilim demektir
3. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 26 ortak ayet · G² 43 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
4. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 31 ortak ayet · G² 41 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
5. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 14 ortak ayet · G² 32 · Üzüm demektir
6. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 64 ortak ayet · G² 28 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
7. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 9 ortak ayet · G² 23 · Su
8. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 16 ortak ayet · G² 21 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
9. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 13 ortak ayet · G² 21 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
10. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 5 ortak ayet · G² 18 · Seneler
11. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 13 ortak ayet · G² 15 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
12. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 15 ortak ayet · G² 14 · “Nezle” konaklama yeri demektir
13. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 28 ortak ayet · G² 13 · Dağın sivri noktası demektir
14. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 11 ortak ayet · G² 12 · Uyanık yılan demektir
15. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 10 ortak ayet · G² 12 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
16. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 11 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
17. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 15 ortak ayet · G² 10 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
18. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Açığa çıkarırsınız
19. [مسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Dün
20. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
21. [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Bulanık su demektir
22. [ضوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Aydınlattı
23. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Örnek verdi
24. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
25. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
26. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Yürür
27. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
28. [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hams : Beş kişilik topluluktur
29. [غبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ğubar, Toz demektir
30. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 9 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
31. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Tan demektir
32. [عرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Çıkar
33. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Gezerler
34. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
35. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 10 ortak ayet · G² 6 · Murar acı bir ağacın adıdır
36. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Birkan yanardağ demektir
37. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Güneş demektir
38. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Biley taşı
39. [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sıra dağlar
40. [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
41. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
42. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
43. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Hilal yeni ay demektir
44. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
45. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Kuvvet
46. [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Böcek demektir
47. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
48. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
49. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Bitki
50. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Yırtıcı hayvan demektir
51. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
52. [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
53. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
54. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Korkuluk demektir
55. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
56. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Çeper, çit demektir
57. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kaldınız
58. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · İki yüzlüler
59. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sülle çokluk demektir
60. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Umulur

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قدر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قضى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md), [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md), [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md), [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin sınırını, miktarını, dengeli ölçüsünü ve tam değerini belirleme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradenin varlığa koyduğu kanun, ölçü, sınır ve bu ölçüyü fiilen var etme kudreti |
| Çekirdek Özet 3 | Kör yazgı veya kontrolsüz güç değil; hikmet, adalet ve ölçüye dayalı mutlak yetkinlik ve nizam |
| Kritik Hata Riski | Kökün «güç» ile «ölçü» boyutlarını birbirinden kopararak kaderi kör yazgıya veya kuru kudrete indirgemek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قد | Bir şeyi kesmek, biçmek, tam hizasından ve sınırından belirlemek (örnek: [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md), [قدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF.md), [قدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3.md), [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md), [قدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%88.md)) | ر | Çekirdekteki kesip biçme ve sınır koyma eylemine süreklilik, oran, nizam ve kuşatıcı ölçümleme boyutu katarak bir şeyin kendi nihai miktarına ve değerine ulaşmasını sağlar |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Belirli bir odak noktası oluşturma, sınırları toparlama ve varlığın çerçevesini çizme |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçişi düzenleme, sınırlı ve kontrollü bir geçiş koridoru açma |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Belirlenen sınır ve geçişi akli, idari ve hiyerarşik bir ilkeye, başat bir ölçüye bağlama |
| قدر | Bir şeyin sınırlarını toparlayıp (ق), kontrollü bir intizam içinde sevk ederek (د), en üstün nizam ve ilkeye göre neticelendirme (ر) hareketi | Varlığın miktarını, sınırını, oluş biçimini ve fiiliyata geçiş kabiliyetini tam bir uyumla belirleyip gerçekleştirmek |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin diğer bir nesneye birebir denk gelmesi; et tenceresinin (kıdr) içine konan malzemenin tam ölçüsüyle kaynaması; atın koşarken arka ayaklarını tam ön ayaklarının bastığı yere basması (el-fersü’l-akder) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir atın bedenindeki kusursuz orantıyı ve zanaatkar elinden çıkmış kalkan gibi dengeli oluşunu şu dizeyle tasvir eder: لها جبهة كسراة المجنّ حذفه الصانع المقتدر |
| Erken Arapça kullanım | Hudbe b. Haşrem felaketler ve takdir edilen ölçü karşısında insanın durumunu şu beyitle ifade etmiştir: أَلا يا لَقَوْمي للنوائبِ والقَدْرِ / وللأَمْرِ يأْتي المَرءَ من حيثُ لا يَدْري |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde قدر kökü, biçim ve fonetik bakımdan Arapçada «ölçmek, güç yetirmek, değer biçmek» ekseninde yüksek bir soyutlama ve nizam kavramına evrilmiş olsa da diğer Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde daha çok fiziksel kap, tencere veya koyuluk, karanlık gibi somut bağlamlarla temsil edilir. İbranicede k-d-r kökü (qāḏar) kararmak, matem tutmak veya bulanıklaşmak anlamına gelirken, Aramice ve Süryanicede q-d-r biçimi kaynama, pişirme kabı (tencere, küp) anlamında kullanılır; bu da Arapçadaki «kıdr» (tencere) ismiyle birebir örtüşür. Akadcada qadāru fiili belirli bir büyüklük veya sınır gösterme bağlamlarında tartışılmış olmakla birlikte, kökün asıl semantik çekirdeği malzemenin bir kaba tam sığması, pişme oranının ve miktarının ayarlanması gibi fiziksel uyumdan türemiştir. Arapça, bu fiziksel kap ve denklik imgesinden yola çıkarak bir nesnenin nihayetine, hacmine ve hakikatine tam denk gelen «ölçü, kudret ve ilahi nizam» kavramlarını sistemleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin miktarını, son noktasını ve nihayetini tam tespit etmek | Kök tencere, denklik ve ölçme somutluğundan güç, planlama ve hikmetli sınır koyma soyutluğuna evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranicede pişirme kabı ve kararma/yoğunlaşma kökleri | Fiziksel kap (Arapça kıdr) ortak Sami tabanında mevcut olup ölçü ve kudret soyutlaması Arapçada doruğa ulaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قدر | Anlamlı | Ölçmek, güç yetirmek, sınır koymak | Hedef kök; bir şeyin miktarı, değeri ve onu var etme yetkinliği | Kur’an’da geçer |
| [قرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Toplanmak, büzüşmek, maymunlaşmak | Yünün veya tüyün topaklanıp birbirine girmesi; aşağılık bir büzülme | Kur’an’da geçer |
| [دقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D8%B1.md) | Anlamlı | Doymak, bahçenin yeşermesi | Bir yerin su ve yeşillikle tamamen dolup taşması, sınırına kadar doyması | Kur’an’da geçmez |
| [درق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%82.md) | Anlamlı | Hızla akmak, kalkan edinmek | Bir şeyin hızla dökülmesi veya korunma amaçlı deri kalkan | Kur’an’da geçmez |
| [رقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF.md) | Anlamlı | Uyumak, hareketsiz kalmak | Canlının sakinleşip uykuda kalması, hareketin durması | Kur’an’da geçer |
| [ردق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%82.md) | Anlamlı | İnce un veya elekten geçirme | Bir şeyin inceltilmesi, un haline getirilip ayrıştırılması | Kur’an’da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قدر | Merkez | Ölçü ve güç | Bir şeyin miktarını, sınırını belirleyip ona tam denk gelecek kudreti haiz olmak | Eşyanın varlık ölçüsü ve o ölçüyü var kılma kudreti |
| [قضى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) | Komşu | Hüküm ve infaz | قدر sınır ve miktarı belirlerken, [قضى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) o ölçünün geri dönülmez biçimde infaz edilip sonuca bağlanmasıdır | Hükmün tamamlanması ve kesilmesi |
| [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Komşu | İtkan ve hikmet | [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) fesadı önleyecek sağlamlık ve hikmeti ifade eder; قدر ise bunun miktar ve oran boyutudur | Bozulmayı engelleyen nizam ve hikmet |
| [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) | Komşu | Kapasite ve imkân | [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) bir şeyin içine alabildiği genişlik ve potansiyel iken, قدر o genişliğin belirlenmiş sınırıdır | Kuşatma ve taşıma gücünün ferahlığı |
| [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) | Komşu | Denge ve tartı | [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) iki şey arasındaki kütlesel veya ahlaki dengeyi; قدر ise nesnenin bizzat kendi iç hacmini ve kıymetini belirler | Karşılıklı denge ve hakkaniyet tartısı |
| [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) | Zıt | Güçsüzlük ve yetersizlik | قدر tam denk gelme ve güç yetirme iken, [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) bir işin gerisinde kalma, yetiştirememe ve zaaftır | Hedefe ulaşamama, geride kalma ve acziyet |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قدر | Ölçü, kudret, kıymet | Bir şeyin miktarını bilmek, ona güç yetirmek ve layık olduğu değeri tanımak | Kesin |
| Latince | mensura, potentia, destinatio | Ölçü, güç, önceden tayin | mensura ölçüyü, potentia kudreti, destinatio tayin edilen hedefi karşılar; kökün tümel birliğini tek kelime veremez | Güçlü |
| İngilizce | measure, power, predestination, value | Ölçmek, muktedir olmak, takdir etmek, değer | measure ölçüyü, power kudreti verir; predestination kelimesi ilahi hikmetten ziyade katı kaderciliği çağrıştırır | Güçlü |
| Almanca | Maß, Vermögen, Bestimmung, Würde | Ölçü, iktidar/güç, belirlenim, değer | Maß kökün miktar boyutunu, Vermögen güç yetirmeyi, Bestimmung ise hikmetli tayini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | mesure, puissance, prédétermination, valeur | Ölçü, kudret, önceden belirleme, değer | mesure tam miktarı, puissance gücü karşılar; ancak tek başına hiçbiri hem tencere kıvamını hem nihai kudreti kapsamaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَدِيرٌ / قَادِرُونَ | Mutlak güç yetirme ve kudret | Allah’ın her şeye gücünün yettiğini, yaratmaya ve diriltmeye muktedir olduğunu bildiren bağlamlar; örnek: Bakara [2:20](https://lisan.digital/tr/ayet/2:20.md), Mü’minûn [23:18](https://lisan.digital/tr/ayet/23:18.md) |
| بِقَدَرٍ / قَدَّرَ | Belirli bir miktar, kanun ve nizam | Yağmurun, suyun veya evrensel rızkın belirli bir fiziki yasa ve dengeye göre indirilmesi; örnek: Hicr [15:21](https://lisan.digital/tr/ayet/15:21.md), Zuhruf [43:11](https://lisan.digital/tr/ayet/43:11.md), A‘lâ [87:3](https://lisan.digital/tr/ayet/87:3.md) |
| يَقْدِرُ / قَدَرَ عَلَيْهِ | Rızkı daraltmak, ölçülü ve kısarak vermek | Rızkın genişletilmesi (bast) zıddı olarak belli bir sınırda tutulup kısılması; örnek: Ra‘d [13:26](https://lisan.digital/tr/ayet/13:26.md), Talâk [65:7](https://lisan.digital/tr/ayet/65:7.md), Fecr [89:16](https://lisan.digital/tr/ayet/89:16.md) |
| قَدْرِهِ | Gerçek değer ve yücelik | Müşriklerin Allah’ın şanını ve büyüklüğünü layıkıyla takdir edememesi; örnek: En‘âm [6:91](https://lisan.digital/tr/ayet/6:91.md), Hac [22:74](https://lisan.digital/tr/ayet/22:74.md), Zümer [39:67](https://lisan.digital/tr/ayet/39:67.md) |
| الْقَدْرِ | Hüküm, şeref ve tayin zamanı | Kur’an’ın indirildiği, ilahi hikmet ve emirlerin ayrıştırıldığı gece; örnek: Kadr [97:1](https://lisan.digital/tr/ayet/97:1.md), Kadr [97:2](https://lisan.digital/tr/ayet/97:2.md), Kadr [97:3](https://lisan.digital/tr/ayet/97:3.md) |
| تَقْدِيرُ | Kozmik planlama ve tasarım | Gece ile gündüzün, ay ve güneşin menzillerinin kusursuz hesaplanması; örnek: En‘âm [6:96](https://lisan.digital/tr/ayet/6:96.md), Yâsîn [36:38](https://lisan.digital/tr/ayet/36:38.md), Fussilet [41:12](https://lisan.digital/tr/ayet/41:12.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kader ve kaza meselesi | İnsanın fiillerinde hür iradesi ile Allah’ın ezelî ilmi ve meşîetinin bağdaştırılması; Cebriyye ve Kaderiyye tartışmaları | Anlam ontolojik ve ezelî tayine doğru daralmış, fiziksel ölçü ikinci planda kalmıştır |
| Fıkıh | Nafaka, ceza ve mükellefiyet sınırları | Güç yetirilebilirlik (istitaat) ilkesi, zenginin ve fakirin kendi gücüne (kadri) göre nafaka ödemesi | Anlam hukuki ehliyet, mali kapasite ve borcun miktarının tayinine odaklanmıştır |
| Tefsir | Kozmolojik ve ahlaki ayetler | Evrendeki nizamın rastlantısal olmayıp bir ölçüye (kader) dayanması ve insanın Allah’ı layıkıyla takdir etmesi gereği | Yaratılıştaki kusursuz denge, mizan ve varlık kanunlarının tefsiri yönünde derinleşmiştir |
| Hadis | İman esasları ve rıza ahlakı | Hayır ve şerrin takdirine iman, tedbir ile tevekkül arasındaki denge ve ilahi ölçüye rıza | İmanın bir rüknü olarak Allah’ın mutlak hâkimiyetine ve hikmetine güven ekseninde yoğunlaşmıştır |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve akide | Kozmik ölçü ve hikmetli sınır | Varlığı tesadüften kurtarıp ilahi amaca bağlamak | Her yaratılanın kendine has bir potansiyel ve sınırla var edilmesi ilkesidir | Kesin |
| İlmi | Doğa bilimleri ve matematik | Doğa yasaları, sabitler ve formüller | Ölçülebilirlik ve öngörülebilirlik sağlamak | Evrende hiçbir şeyin kaotik olmayıp matematiksel bir miktar ve orana tabi olmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu otoritesi | Yetki ve liyakat dengesi | Gücün keyfiliğini önleyip hukukla sınırlandırmak | Yöneticinin gücünü mutlak değil, anayasal ve ahlaki ölçüler dairesinde kullanmasıdır | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim, bölüşüm ve bütçe | Planlama, kaynak tahsisi ve denge | İsrafı ve kıtlığı önleyerek kaynakları dengeli dağıtmak | Rızkın ve sermayenin ne saçılıp savrulması ne de cimrilikle hapsedilmesi, ölçülü kılınmasıdır | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fiziksel sabitler ve sınır değer teorisi | Fizikteki Planck sabiti, ışık hızı veya termodinamik dengeler gibi bir sistemin var olabilmesi için zorunlu olan kesin ölçü, sınır ve kapasite parametreleridir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif sınır ve ehliyet kavramı | Hukuk ve sosyolojide bireye veya kuruma tanınan gücün ve sorumluluğun, onun kapasitesi ve hukuki sınırlarıyla tam olarak örtüşmesi ilkesidir | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قدر kökünü yalnızca insan iradesini felç eden kör bir yazgı, kaçınılmaz bir talih veya sadece ham bir kudret/güç gösterisi olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur’an’da her şeyin bir ölçü, matematiksel nizam, fonksiyonel sınır ve amaca uygun kapasite ile yaratılmasını; aynı zamanda bu ölçüyü koyanın sonsuz ilim ve kudretini ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kaderi pasifist bir boyun eğiş sanarak sebep-sonuç ilişkilerini ve ahlaki sorumluluğu terk etmek; ya da kudreti ölçüsüz bir tahakküm sanarak ilahi hikmeti göz ardı etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın tevhid, yaratılış ve sorumluluk tasavvurunun temel omurgasıdır; evrenin başıboş değil kusursuz bir ölçüyle kurulduğunu ve Allah’ın mutlak kudretinin kör kuvvet değil hikmetli bir ölçü olduğunu öğretir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik delil ayetlerinde, rızık dağılımı ve infak hükümlerinde, ahiretteki yeniden diriltme vaatlerinde ve insanın sorumluluk sınırını çizen ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Deterministik kadercilik ile tesadüfçü kaosu aynı anda reddeder; kudretin ancak adalet, hikmet ve tam ölçü ile tecelli ettiğini göstererek insanın acziyetini de sorumluluğunu da yerli yerine oturtur |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kabın içindeki malzemenin tam kıvamında ve ölçüsünde olması; bir nesnenin diğerine ne eksik ne fazla tam denk gelmesi.
- Soyut anlam: Varlığın miktarını, sınırlarını, işlevini ve zamansal seyrini hikmetle tayin etmek; bu tasarımı fiiliyata dökecek mutlak ve dengeli bir kudrete sahip olmak.
- Sistematik karşılık: Kör zorunluluk veya kontrolsüz güç yerine; her varlığa kendi kemal sınırını çizen ilahi yasa, matematiksel mizan ve adil kapasite tahsisi.
- LaTeX modeli: $$Q(x) = \lim_{\epsilon \to 0} \left( M(x) \cap P(x) \right) \implies C(x) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ yaratılmış herhangi bir varlığı, $M(x)$ o varlığa takdir edilen kesin ölçü ve sınır fonksiyonunu, $P(x)$ o ölçüyü var eden ve ayakta tutan kudret potansiyelini temsil eder. Bu iki kümenin hata payı sıfıra yaklaşırken ($\epsilon \to 0$) tam olarak örtüşmesi, varlığın tam kıvam ve dengede ($C(x) = 1$) vücut bulmasını sağlar; bu da قدر kökünün güç ile ölçünün mükemmel denkleşmesi olan kurucu mantığını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (121 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/2:20.md) — قَدِيرٌ

يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Az kalsın şimşek gözlerini alıverecek. Onları aydınlattıkça ışığında yürürler. Üzerlerine karanlık basınca dikilip kalıverirler. Şayet Allah, dileseydi onların işitmelerini de, görmelerini de giderirdi. Muhakkak ki Allah, her şeye Kadir’dir.

### [Bakara 2:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/2:106.md) — قَدِيرٌ

مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Biz, bir ayeti nesheder veya unutturursak ondan daha hayırlısını, yahut da dengini getiririz. Bilmez misin ki, Allah şüphesiz her şeye kadir’dir.

### [Bakara 2:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/2:109.md) — قَدِيرٌ

وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Kitab ehlinin çoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra içlerindeki çekememezlikten ötürü, sizi imandan sonra küfre döndürmek isterler. Allah’ın açıklayıcı emri gelene kadar onları affedin, geçin. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.

### [Bakara 2:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/2:148.md) — قَدِيرٌ

وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Herkesin bri yönü vardır oraya döner. Öyleyse siz hayırlı işlerde birbirinizle yarışın! Nerede bulunursanız bulunun, Allah hepinizi birden getirir. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.

### [Bakara 2:236](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/2:236.md) — قَدَرُهُ

لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Temas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.

### [Bakara 2:259](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/2:259.md) — قَدِيرٌ

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Yahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.

### [Bakara 2:264](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/2:264.md) — يَقْدِرُونَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’a ve ahiret gününe inanmayıp, insanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi sadakalarınızı başa kakma ve eziyet etmekle heder etmeyin, O gösteriş yapanın hali; üzerinde toprak bulunan kayanınki gibidir. Şiddetli bir yağmur isabet ettiğnde onu katı bir taş halinde bırakır. Onlar kazandıklarından hiç bir şey elde edemezler. Allah kafirler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Bakara 2:284](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/2:284.md) — قَدِيرٌ

لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Göklerde ve yerde olanların hepsi Allah’ındır. İçinizdekini açıklasanız da, gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker. Sonra dilediğini bağışlar dilediğini azablandırır. Ve Allah, herşeye Kadir’dir.

### [Ali İmran 3:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/3:26.md) — قَدِيرٌ

قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah’ım; Sen mülkü dilediğine verirsin. Sen, mülkü dilediğinin elinden alırsın. Sen, dilediğini aziz edersin. Sen, dilediğini zelil edersin. Hayır, yalnız Senin elindedir. Sen hiç şüphe yok ki her şeye Kadirsin.

### [Ali İmran 3:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/3:29.md) — قَدِيرٌ

قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): De ki: İçinizde olanı gizleseniz de, açıklasanız da Allah bilir. Göklerde ve yerde ne varsa hepsini O, bilir. Allah, herşeye Kadir’dir.

### [Ali İmran 3:165](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/3:165.md) — قَدِيرٌ

أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Onları iki misline uğrattığınız bir musibete kendiniz uğrayınca; bu nereden? dediniz. De ki: O, kendinizdendir. Doğrusu Allah herşeye kadirdir.

### [Ali İmran 3:189](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/3:189.md) — قَدِيرٌ

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır. Allah, her şeye Kadir’dir.

### [Nisa 4:133](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/4:133.md) — قَدِيرًا

إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا

Meal (IK): Ey insanlar; o, dilerse; sizi götürür de yerinize başkalarını getirir. Allah, buna kadirdir.

### [Nisa 4:149](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/4:149.md) — قَدِيرًا

إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا

Meal (IK): Bir iyiliği açığa vurur veya gizler, yahut bir kötülüğü affederseniz; şüphesiz ki Allah; Afüvv ve Kadir olandır.

### [Maide 5:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/5:17.md) — قَدِيرٌ

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Andolsun ki, Allah; ancak Meryem oğlu Mesih’tir, diyenler kafir olmuşlardır. De ki: Eğer, Meryem oğlu Mesih’i anasını ve yeryüzünde olanların hepsini helak etmek isterse; kim, Allah’a karşı koyabilir? Göklerin, yerin ve arasındakilerin mülkü Allah’ındır. Dilediğini yaratır. Ve Allah, her şeye Kadir’dir.

### [Maide 5:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/5:19.md) — قَدِيرٌ

يَاأَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Ey Ehl-i Kitab, Peygamberlerin arası kesildiği bir dönemde, gerçekten size peygamberimiz gelmiştir. Gerçekleri açıklıyor ki; bize müjdeci ve uyarıcı gelmedi, demeyesiniz ve o, size gerçekten müjdeci ve uyarıcı olarak gelmiştir. Ve Allah; her şeye Kadir’dir.

### [Maide 5:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/5:34.md) — تَقْدِرُوا

إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Yalnız kendilerine gücünüz yetmeden önce tevbe edenler müstesnadır. Biliniz ki, Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Maide 5:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/5:40.md) — قَدِيرٌ

أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Bilmez misin ki, göklerin ve yeryüzünün mülkü Allah’ındır. Dilediğine azab eder, dilediğini bağışlar. Ve Allah; her şeye Kadir’dir.

### [Maide 5:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/5:120.md) — قَدِيرٌ

لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Göklerin, yerin ve onlardaki her şeyin mülkü Allah’ındır. Ve O, her şeye Kadir’dir.

### [En'am 6:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/6:17.md) — قَدِيرٌ

وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Eğer Allah, sana bir sıkıntı dokundurursa; onu kendisinden başka giderecek hiçbir kimse yoktur. Şayet sana bir de hayır dokundurursa; işte O; her şeye Kadir’dir.

### [En'am 6:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/6:37.md) — قَادِرٌ

وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ve dediler ki: Ona Rabbından bir ayet indirilmeli değil miydi? De ki: Şüphesiz Allah, ayet indirmeye kadirdir. Ne var ki, onların çoğu bilmezler.

### [En'am 6:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/6:65.md) — الْقَادِرُ

قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ

Meal (IK): De ki: Üstünüzden ve altınızdan size azab göndermeye, sizi fırka fırka yapıp kiminizin hıncını kimine tattırmaya Kadir olan O’dur. Bak; onlar iyice anlasınlar diye ayetlerimizi nasıl açıklıyoruz.

### [En'am 6:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/6:91.md) — قَدَرُوا · قَدْرِهِ

وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ

Meal (IK): Allah; hiçbir insana bir şey indirmedi, demekle; Allah’ı, şanına yaraşır şekilde tanıyamadılar. De ki: Musa’nın insanlara bir nur ve hidayet olmak üzere getirdiği ve sizin de parça parça kağıtlar haline koyup açıkladınız, çoğunu da gizlediğiniz o kitabı kim indirdi? Sizin de, atalarınızın da bilmediğiniz şeyler size öğretilmiştir. «Allah» de, sonra onları bırak da, daldıkları sapıklıkta oynayadursunlar.

### [En'am 6:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/6:96.md) — تَقْدِيرُ

فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ

Meal (IK): Sabahı yarıp çıkarandır. Geceyi bir sükun, güneşi ve ayı da vakit ölçüsü kılmıştır. İşte bu; Aziz, Alim olanın takdiridir.

### [Enfal 8:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/8:41.md) — قَدِيرٌ

وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Eğer Allah’a ve hakkı batıldan ayıran günde, iki topluluğun karşılaştığı o günde kulumuza indirdiğimize inanıyorsanız; bilin ki: Ele geçirdiğiniz ganimetin beşte biri Allah’ın, peygamberin ve yakınlarının, yetimlerin, düşkünlerin ve yolcularındır. Allah, her şeye gücü yetendir.

### [Tevbe 9:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/9:39.md) — قَدِيرٌ

إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Eğer elbirliği ile çıkmazsanız; sizi elim bir azabla azablandırır ve yerinize sizden başka bir kavim getirir. Siz ona hiç bir şeyle zarar veremezsiniz. Allah, her şeye Kadir’dir.

### [Yunus 10:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/10:5.md) — وَقَدَّرَهُ

هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Güneşi ziya ayı nur yapan, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için aya konak yerleri düzenleyen O’dur. Allah, bunları ancak hak ile yaratmıştır. Bilen insanlar için ayetlerini uzun uzadıya açıklar.

### [Yunus 10:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/10:24.md) — قَادِرُونَ

إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Dünya hayatının misali; sadece gökten indirdiğimiz su gibidir. Onunla, insan ve hayvanların yiyerek beslendikleri bitkiler bol bol yetişir; yeryüzü renk renk, çeşit çeşit masullerle süslenir. Ve yerin sahibleri bütün bunlara kadir olduklarını sandıkları sırada; geceleyin veya gündüzün emrimiz geliverirde orayı hiç birşey bitirmemişe çeviririz. Daha dün birşey yokmuş gibi olur. İşte Biz, ayetlerimizi düşünen insanlar için böylece açıklarız.

### [Hud 11:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/11:4.md) — قَدِيرٌ

إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Dönüşünüz ancak Allah’a dır. Ve O, her şeye Kadir’dir.

### [Rad 13:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/13:8.md) — بِمِقْدَارٍ

اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ

Meal (IK): Allah; her dişinin neyi yüklendiğini ve rahimlerin neyi eksiltip artırdığını bilir. O’nun katında her şey bir ölçüye göredir.

### [Rad 13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/13:17.md) — بِقَدَرِهَا

أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ

Meal (IK): Göten su indirir de dereler onunla dolar taşar. Üste çıkan köpüğü sel alır götürür. Süslenmek veya yararlanmak için ateşle erittiklerinizin üzerinde de buna benzer bir köpük vardır. Böyle misal verir Allah hak ile batıl için. Köpük; uçar gider, insanlara fayda veren ise yerde kalır. İşte böyle; Allah daha nice misaller verir.

### [Rad 13:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/13:26.md) — وَيَقْدِرُ

اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتَاعٌ

Meal (IK): Alah; dilediği kimseye rızkı genişletir, daraltır. Onlar ise dünya hayatı ile sevindiler. Halbuki dünya hayatı ahiretin yanında sadece bir geçimlikten ibarettir.

### [İbrahim 14:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/14:18.md) — يَقْدِرُونَ

مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلَى شَيْءٍ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ

Meal (IK): Rabblarına küfredenlerin hali; fırtınalı bir günde rüzgarın şiddetle savurduğu küle benzer. Yaptıklarından dolayı hiçbir şey elde edemezler. İşte bu, uzak bir sapıklıktır.

### [Hicr 15:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/15:21.md) — بِقَدَرٍ

وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ

Meal (IK): Hiç bir şey yoktur ki; hazinesi Bizim katımızda olmasın. Ve Biz, onu ancak belli bir ölçüye göre indiririz.

### [Hicr 15:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/15:60.md) — قَدَّرْنَا

إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ

Meal (IK): Karısı müstesna. Karısının geride kalanlar arasında bulunmasını takdir ettik.

### [Nahl 16:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/16:70.md) — قَدِيرٌ

وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ

Meal (IK): Allah sizi yaratmıştır, sonra da öldürecektir. İçinizden bir kısmı ömrünün en fena zamanına ulaştırılır ki bilirken bilmez olur. Muhakkak Allah Alim’dir, Kadir’dir.

### [Nahl 16:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/16:75.md) — يَقْدِرُ

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Allah, size bir misal verir: Başkasının malı olan ve hiç bir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan güzel bir rızka nail olup gizli veya açık infak eden; hiç bir olur mu? Hamd, Allah’a mahsustur. Fakat onların çoğu bilmezler.

### [Nahl 16:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/16:76.md) — يَقْدِرُ

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

Meal (IK): Allah; iki kişiyi de misal veriyor: Biri hiç bir şeye gücü yetmez bir dilsizdir ki, efendisine yüktür. Nereye gönderse bir hayır getirmez. Bununla; doğru yolda olup adaletle emreden bir olur mu hiç?

### [Nahl 16:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/16:77.md) — قَدِيرٌ

وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Göklerin ve yerin gaybı Allah’ındır. Saat hadisesi ise ancak bir göz kırpma gibi veya daha yakındır. Şüphesiz ki Allah; her şeye Kadir’dir

### [İsra 17:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/17:30.md) — وَيَقْدِرُ

إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا

Meal (IK): Muhakkak ki Rabbın; dilediğine rızkı genişletir ve daraltır. Muhakkak ki O; kulları için Habir’dir, Basir’dir.

### [İsra 17:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/17:99.md) — قَادِرٌ

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا

Meal (IK): Görmezler mi ki; gökleri ve yeri yaratmış olan Allah; onların benzerlerini de yaratmaya Kadir’dir. Onlar için şüphe olmayan bir ecel kılmıştır Buna rağmen zalimler küfürden başka bir şeyde diretmediler.

### [Kehf 18:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/18:45.md) — مُقْتَدِرًا

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا

Meal (IK): Dünya hayatının misalini de anlat onlara. Gökten indirdiğimiz su gibidir. Ki bununla yeryüzünde yetişen bitkiler birbirine karışır. Ama sonunda da rüzgarın savuracağı çörçöpe döner. Allah; her şeyin üstünde bir kudret sahibidir.

### [Taha 20:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/20:40.md) — قَدَرٍ

إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى

Meal (IK): Hani kızkardeşin gidip diyordu ki: Ona bakacak birini size göstereyim mi? İşte böylece, annen üzülmesin de gözü aydın olsun diye seni ona geri vermiştik. Ve sen, bir cana kıymıştın da; seni üzüntüden kurtarmıştık. Hem seni bir çok musibetlerle denemiştik. Böylece Medyen halkı arasında yıllarca kalmıştın. Sonra da bir kader üzerine geldin ey Musa.

### [Enbiya 21:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/21:87.md) — نَقْدِرَ

وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Zünnun’a da. Hani o, öfkelenerek giderken kendisine güç yetiremeyeceğimizi sanmıştı. Ama sonunda karanlıklar içinde: Sen’den başka hiç bir ilah yoktur. Tenzih ederim seni, doğrusu ben, haksızlık edenlerden oldum, diye niyaz etmişti.

### [Hac 22:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/22:6.md) — قَدِيرٌ

ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): İşte böyle. Muhakkak ki Allah hakkın kendisidir. Doğrusu ölüleri O, diriltir. Ve O; her şeye Kadir’dir.

### [Hac 22:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/22:39.md) — لَقَدِيرٌ

أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ

Meal (IK): Zulmedildikleri için savaşanlara izin verildi. Allah, onlara yardım etmeye elbette Kadir’dir.

### [Hac 22:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/22:74.md) — قَدَرُوا · قَدْرِهِ

مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ

Meal (IK): Onlar Allah’ı gereği gibi takdir edemediler. Muhakkak ki Allah; Kavi’dir, Aziz’dir.

### [Müminun 23:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/23:18.md) — بِقَدَرٍ · لَقَادِرُونَ

وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ

Meal (IK): Gökten belli bir miktarda su indirdik ve onu yerde durdurduk. Şüphesiz Biz; onu gidermeye de kadiriz.

### [Müminun 23:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/23:95.md) — لَقَادِرُونَ

وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ

Meal (IK): Biz, onlara vaad ettiğimizi sana göstermeye elbette kadiriz.

### [Nur 24:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/24:45.md) — قَدِيرٌ

وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Allah; hareket eden her canlıyı sudan yaratmıştır. Kimi karnı üzerinde sürünür, kimi iki ayakla yürür, kimi de dört ayakla yürür. Allah; dilediğini yaratır. Şüphesiz ki Allah; her şeye kadirdir.

### [Furkan 25:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/25:2.md) — فَقَدَّرَهُ · تَقْدِيرًا

الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا

Meal (IK): O ki; göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Çocuk edinmemiştir, mülkte ortağı yoktur. Her şeyi yaratmış, ona bir düzen vermiş ve bir ölçüyle takdir etmiştir.

### [Furkan 25:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/25:54.md) — قَدِيرًا

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا

Meal (IK): O’dur; insanı sudan yaratarak ona soy-sop veren. Ve Rabbın her şeye kadirdir.

### [Neml 27:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/27:57.md) — قَدَّرْنَاهَا

فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابِرِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine onu ve ailesini kurtardık. Yalnız karısının geride kalanlardan olmasını takdir ettik.

### [Kasas 28:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/28:82.md) — وَيَقْدِرُ

وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Daha dün onun yerinde olmayı isteyenler: Vay demek ki Allah; kullarından dilediğinin rızkını genişletip daraltmaktadır. Eğer Allah, bize lutfetmemiş olsaydı; bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay, demek ki kafirler, asla felah bulmazlar, demeye başladılar.

### [Ankebut 29:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/29:20.md) — قَدِيرٌ

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da Allah’ın yaratmaya nasıl başladığını bir görün. İşte Allah; yeni bir ahiret hayatını da tekrar yaratacaktır. Muhakkak ki Allah; her şeye kadirdir.

### [Ankebut 29:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/29:62.md) — وَيَقْدِرُ

اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Andolsun ki; onlara: Gökten su indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilten kimdir? diye sorarsan, elbette; Allah’tır diyecekler. De ki: Hamd Allah’adır. Ama onların çoğu akletmezler.

### [Rum 30:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/30:37.md) — وَيَقْدِرُ

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Görmezler mi ki Allah; rızkı dilediğine yayıp genişletir ve kısar da. Muhakkak ki bunda inanan bir kavim için ayetler vardır.

### [Rum 30:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/30:50.md) — قَدِيرٌ

فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın rahmetinin belirtilerine bir baksana. Toprağı öldükten sonra nasıl diriltiyor? İşte O; bütün ölüleri de muhakkak diriltecek. O; her şeye kadirdir.

### [Rum 30:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/30:54.md) — الْقَدِيرُ

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ

Meal (IK): Allah, O’dur ki; sizi güçsüz olarak yaratmıştır. Güçsüzlükten sonra kuvvetli kılmıl, sonra da kuvvetliliğn ardından güçsüz ve ihtiyar yapmıştır. O; dilediğini yaratır. O; Alim’dir, Kadir’dir.

### [Secde 32:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/32:5.md) — مِقْدَارُهُ

يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ

Meal (IK): Gökten yere kadar her işi O, düzenler. Sonra sizin hesabınıza göre bin yıl kadar tutan bir günde yine O’na yükselir.

### [Ahzab 33:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/33:27.md) — قَدِيرًا

وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا

Meal (IK): Ve sizi onların yerlerine, yurdlarına, mallarına henüz ayak basmadığınız yerlere de varis kıldı. Ve Allah, her şeye kadirdir.

### [Ahzab 33:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/33:38.md) — قَدَرًا · مَقْدُورًا

مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا

Meal (IK): Allah’ın, kendisine farz kıldığı şeylerde peygamberine herhangi bir güçlük yoktur. Allah’ın önceden geçmişler hakkındaki sünnetidir. Ve Allah’ın emri, gereği gibi yerine gelmiştir.

### [Sebe 34:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/34:11.md) — وَقَدِّرْ

أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Geniş zırhlar yap ve dokumasını sağlam tut, diye. Ve salih ameller işleyin. Muhakkak ki Ben; yapmakta olduğunuz şeyi görenim.

### [Sebe 34:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/34:13.md) — وَقُدُورٍ

يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ

Meal (IK): Onlar; kalelerden, heykellerden, büyük havuzlara benzer çanaklardan ve taşınması güç kazanlardan ne dilerse kendisine yaparlardı. Ey Davud hanedanı; şükrederek çalışın. Kullarımdan pek azı şükredicidir.

### [Sebe 34:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/34:18.md) — وَقَدَّرْنَا

وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ

Meal (IK): Onlarla mübarek kıldığımız kasabalar arasında, görünebilen kasabalar var ettik. Ve orada gezilecek belirli yerler yaptık. Orada geceleri ve gündüzleri emniyet içerisinde gezin.

### [Sebe 34:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/34:36.md) — وَيَقْدِرُ

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): De ki: Rabbım dilediğinin rızkını genişletir ve kısar, ama insanların çoğu bilmezler.

### [Sebe 34:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/34:39.md) — وَيَقْدِرُ

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

Meal (IK): De ki: Rabbım, rızkı kullarından dilediğine genişletir ve kısar. Hangi şeyden de infak ederseniz; O, yerine koyar. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.

### [Fatır 35:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/35:1.md) — قَدِيرٌ

الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Hamd; göklerin ve yerin yaratanı, melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler kılan Allah’a mahsustue. Yaratmada dilediği kadar fazlalaştırır. Muhakkak ki Allah; her şeye kadirdir.

### [Fatır 35:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/35:44.md) — قَدِيرًا

أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا

Meal (IK): Yeryüzünde gezip dolaşmazlar mı ki; kendilerinden öncekilerin akıbetlerinin nasıl olduğunu görsünler. Hem onlar, kendilerinden daha da kuvvetliydiler. Göklerde de yerde de Allah’ı aciz bırakacak hiç bir şey yoktur. Şüphesiz ki O; Alim, Kadir olandır.

### [Yasin 36:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/36:38.md) — تَقْدِيرُ

وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ

Meal (IK): Güneş de kendi yörüngesinde akıp gider. Bu; Aziz, Alim’in takdiridir.

### [Yasin 36:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/36:39.md) — قَدَّرْنَاهُ

وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ

Meal (IK): Ay için de konaklar ta’yin etmişizdir. Sonunda eski hurma dalına döner.

### [Yasin 36:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/36:81.md) — بِقَادِرٍ

أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): Gökleri ve yeri yaratmış olan, kendileri gibisini yaratmaya kadir olmaz mı? Elbette O; Hallak’tır, Alim’dir.

### [Zümer 39:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/39:52.md) — وَيَقْدِرُ

أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Bilmezler mi ki; Allah, dilediğine rızkı genişletir ve kısar. Doğrusu bunda, inanan kimseler için ayetler vardır.

### [Zümer 39:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/39:67.md) — قَدَرُوا · قَدْرِهِ

وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ

Meal (IK): Onlar Allah’ı şanına yaraşır şekilde takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü bütün yeryüzü O’nun avucundadır. Gökler de O’nun sağ eliyle dürülmüştür. O; koştukları ortaklardan münezzehtir, yücedir.

### [Fussilet 41:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/41:10.md) — وَقَدَّرَ

وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ

Meal (IK): O; yeryüzüne sabit dağlar yerleştirdi ve orada bereketler yarattı. Ve onda arayanlar için dört beşit gıdalar takdir etti.

### [Fussilet 41:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/41:12.md) — تَقْدِيرُ

فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ

Meal (IK): Böylece iki gün içerisinde yedi gök var etti. Ve her göğün işini kendisine bildirdi. Biz; dünya semasını ışıklarla donattık, koruduk. İşte bu; Aziz, Alim’in takdiridir.

### [Fussilet 41:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/41:39.md) — قَدِيرٌ

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): O’nun ayetlerinden biri de, kupkuru gördüğün yeryüzünün Biz ona su indirdiğimiz zaman harekete geçip kabarmasıdır. Ona can veren Allah, elbette ölüleri de diriltir. Muhakkak ki O; her şeye kadirdir.

### [Şura 42:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/42:9.md) — قَدِيرٌ

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ وَهُوَ يُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Yoksa O’ndan başka veliler mi edindiler? İşte Allah; O’dur veli. Ölüleri O, diriltir. Ve O, her şeye kadirdir.

### [Şura 42:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/42:12.md) — وَيَقْدِرُ

لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur. Dilediğinin rızkını genişletir, ve kısar. Muhakkak ki O; her şeyi bilendir.

### [Şura 42:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/42:27.md) — بِقَدَرٍ

وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ

Meal (IK): Şayet Allah kulları için rızkı geniş tutsaydı; yeryüzünde azgınlık ederlerdi. Fakat O; dilediği ölçüde indirir. Muhakkak ki O; kulları için Habir’dir, Basir’dir.

### [Şura 42:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/42:29.md) — قَدِيرٌ

وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِنْ دَابَّةٍ وَهُوَ عَلَى جَمْعِهِمْ إِذَا يَشَاءُ قَدِيرٌ

Meal (IK): Gökleri, yeri ve ikisinde yaydığı canlıları yaratması da O’nun ayetlerindendir. O, dileyince bunları toplamaya da hakkıyla kadirdir.

### [Şura 42:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/42:50.md) — قَدِيرٌ

أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ

Meal (IK): Veya hem dişi, hem erkek olmak üzere çift verir. Dilediğini de kısır bırakır. Muhakkak ki O; Alim’dir, Kadir’dir.

### [Zuhruf 43:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/43:11.md) — بِقَدَرٍ

وَالَّذِي نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذَلِكَ تُخْرَجُونَ

Meal (IK): O ki; gökten bir ölçüye göre su indirmiştir. İşte Biz, onunla ölü bir memleketi dirilttik, siz de böylece çıkarılacaksınız.

### [Zuhruf 43:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/43:42.md) — مُقْتَدِرُونَ

أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْنَاهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ

Meal (IK): Yahut da onlara vaadettiğimizi sana gösteririz. Çünkü Biz, onlara karşı gücü yetenleriz.

### [Ahkaf 46:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/46:33.md) — بِقَادِرٍ · قَدِيرٌ

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Görmezler mi ki; gökleri ve yeri yaratn ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah, ölüleri de diriltmeye kadirdir. Evet O, muhakkak her şeye kadirdir.

### [Fetih 48:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/48:21.md) — تَقْدِرُوا · قَدِيرًا

وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا

Meal (IK): Bundan başka, sizin gücünüzün yetmediği ama Allah’ın sizin için sakladığı ganimetler de vardır. Ve Allah; her şeye kadir olandır.

### [Kamer 54:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/54:12.md) — قُدِرَ

وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ

Meal (IK): Yeryüzünde kaynaklar fışkırttık da su, takdir edilen bir ölçüye göre birleşiverdi.

### [Kamer 54:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/54:42.md) — مُقْتَدِرٍ

كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ

Meal (IK): Onlar, bütün ayetlerimizi yalanladılar. Biz de kendilerini, çok kuvvetli ve kudretli bir yakalayışla yakaladık.

### [Kamer 54:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/54:49.md) — بِقَدَرٍ

إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ

Meal (IK): Muhakkak ki Biz, her şeyi bir ölçüye göre yaratmışızdır.

### [Kamer 54:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/54:55.md) — مُقْتَدِرٍ

فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ

Meal (IK): Doğruluk makamında, güçlü bir hükümdarın katındadırlar.

### [Vakıa 56:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/56:60.md) — قَدَّرْنَا

نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ

Meal (IK): Biz, takdir ettik aranızda ölümü. Ve Biz, önüne geçilecekler de değiliz.

### [Hadid 57:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/57:2.md) — قَدِيرٌ

لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Diriltir, öldürür. Ve O; her şeye kadirdir.

### [Hadid 57:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/57:29.md) — يَقْدِرُونَ

لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Böylece kitab ehli, Allah’ın lutfundan hiç bir şey elde edemeyeceklerini bilsinler. Muhakkak ki lutuf, bütünüyle Allah’ın elindedir, onu dilediğine verir. Ve Allah; büyük lutuf sahibidir.

### [Haşr 59:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/59:6.md) — قَدِيرٌ

وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın peygamberine verdiği fey’e gelince; siz onun için ne bir at, ne de bir deve sürdünüz. Fakat Allah; peygamberine, dilediği kimselere karşı üstünlük verir. Allah; her şeye kadirdir.

### [Mümtehine 60:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/60:7.md) — قَدِيرٌ

عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً وَاللَّهُ قَدِيرٌ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Olur ki Allah; sizinle, onlardan düşman olduğunuz kimseler arasında yakında bir dostluk peyda eder. Allah; Kadir’dir. Ve Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Tegabün 64:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/64:1.md) — قَدِيرٌ

يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Göklerde ne var, yerde ne varsa; hepsi Allah’ı tesbih ederler. Mülk O’ nundur, hamd O’na mahsustur. Ve O; her şeye kadirdir.

### [Talak 65:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/65:3.md) — قَدْرًا

وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا

Meal (IK): Ve ona beklemediği yerden rızık verir. Kim, Allah’a tevekkül ederse; O, kendisine yeter. Şüphesiz ki Allah; emrini yerine getirendir. Gerçekten Allah; her şey için bir ölçü var etmiştir.

### [Talak 65:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/65:7.md) — قُدِرَ

لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا

Meal (IK): Eli geniş olan; genişliğine göre nafaka versin. Rızkı kendisine daraltılmış bulunan da, nafakayı Allah’ın kendisine verdiğinden versin. Allah kimseyi, kendisine verdiğinden fazlasıyla yükümlü tutmaz. Allah; güçlüğün ardından bir kolaylık ihsan eder.

### [Talak 65:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/65:12.md) — قَدِيرٌ

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا

Meal (IK): Allah; yedi göğü ve yerden de o kadarını yaratmış olandır. Allah’ın buyruğu bunlar arasında iner durur. Ki, Allah’ın gerçekten her şeye kadir olduğunu ve Allah’ın gerçekten her şeyi ilmiyle kuşatmış oşduğunu bilesiniz.

### [Tahrim 66:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/66:8.md) — قَدِيرٌ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنَا إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’a nasuh tevbesi ile tevbe edin. Umulur ki Rabbınız kötülüklerinizi örter ve sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere koyar. O gün, Allah; peygamberini ve onunla beraber olan mü’minleri utandırmayacak. Onların nurları önlerinde ve sağlarında koşacak; Rabbımız, ışığımızı tamamla, bizi bağışla. Şüphesiz ki Sen, her şeye kadirsin, diyecekler.

### [Mülk 67:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/67:1.md) — قَدِيرٌ

تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Şanı yücedir, bütün mülk elinde olanın. Ve O; her şeye kadirdir.

### [Kalem 68:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/68:25.md) — قَادِرِينَ

وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ

Meal (IK): Güçleri yetermiş gibi erkenden gittiler.

### [Mearic 70:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/70:4.md) — مِقْدَارُهُ

تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ

Meal (IK): Melekler de, ruh da miktarı ellibin yıl olan bir günde ona yükselip çıkarlar.

### [Mearic 70:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/70:40.md) — لَقَادِرُونَ

فَلَا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ إِنَّا لَقَادِرُونَ

Meal (IK): Doğuların ve Batıların Rabbına yemin ederim ki, şüphesiz Biz; gücü yetenleriz.

### [Müzzemmil 73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/73:20.md) — يُقَدِّرُ

إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Şüphesiz ki Rabbın; senin, gecenin üçte ikisi, yarısı ve üçte biri içinde kalktığını bilir. Seninle beraber olan bir topluluğun da. Gece ve gündüzü Allah, takdir eder. Sizin onu sayamayacağınızı bildiğinden tevbenizi kabul etmiştir. Öyleyse Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun. İçinizden hasta olacakları, Allah’ın lutfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşacak olanları ve Allah yolunda savaşacak olanları şüphesiz ki Allah bilir. O halde ondan kolayınıza geleni okuyun, namazı kılın, zekatı verin ve Allah’a güzel bir ödünç verin. Kendiniz için hayırdan ne takdim ederseniz; Allah katında onu mükafat bakımından daha büyük ve daha hayırlı olarak bulursunuz. Ve Allah’tan mağfiret dileyin. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Müddessir 74:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/74:18.md) — وَقَدَّرَ

إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ

Meal (IK): Doğrusu o, düşündü ve ölçüp biçti.

### [Müddessir 74:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/74:19.md) — قَدَّرَ

فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ

Meal (IK): Canı çıkası, nasıl da ölçüp biçti.

### [Müddessir 74:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/74:20.md) — قَدَّرَ

ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ

Meal (IK): Sonra yine canı çıkası nasıl da öşçüp biçti.

### [Kıyamet 75:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/75:4.md) — قَادِرِينَ

بَلَى قَادِرِينَ عَلَى أَنْ نُسَوِّيَ بَنَانَهُ

Meal (IK): Evet, Biz parmak uçlarını bile düzeltmeye kadiriz.

### [Kıyamet 75:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/75:40.md) — بِقَادِرٍ

أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى

Meal (IK): Şimdi O; ölüleri diriltmeye kadir değil midir?

### [İnsan 76:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/76:16.md) — قَدَّرُوهَا · تَقْدِيرًا

قَوَارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا

Meal (IK): Billurları gümüş gibi parlaktır. Mikdarını onlar takdir etmiştir.

### [Mürselat 77:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/77:22.md) — قَدَرٍ

إِلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ

Meal (IK): Belli bir süreye kadar.

### [Mürselat 77:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/77:23.md) — فَقَدَرْنَا · الْقَادِرُونَ

فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ

Meal (IK): Bunu Biz takdir ettik, ne güzel takdir edenleriz Biz.

### [Abese 80:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/80:19.md) — فَقَدَّرَهُ

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ

Meal (IK): Meniden yarattı onu da, takdir etti.

### [Tarık 86:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/86:8.md) — لَقَادِرٌ

إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ

Meal (IK): Şüphe yok ki O, onu yeniden döndürmeye kadirdir.

### [Ala 87:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/87:3.md) — قَدَّرَ

وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى

Meal (IK): Ki O, takdir edip doğru yolu göstermiştir.

### [Fecr 89:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/89:16.md) — فَقَدَرَ

وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ

Meal (IK): Ama onu denemek üzere rızkını daraltırsa: Rabbım beni fakir düşürdü, der.

### [Beled 90:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/90:5.md) — يَقْدِرَ

أَيَحْسَبُ أَنْ لَنْ يَقْدِرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ

Meal (IK): Yoksa o, kimsenin kendisine güç yetiremeyeceğini mi sanıyor?

### [Kadir 97:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/97:1.md) — الْقَدْرِ

إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ

Meal (IK): Doğrusu Biz; onu, Kadr gecesinde indirdik.

### [Kadir 97:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/97:2.md) — الْقَدْرِ

وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ

Meal (IK): Kadr gecesinin ne olduğunu bilir misin sen?

### [Kadir 97:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/ayet/97:3.md) — الْقَدْرِ

لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ

Meal (IK): Kadr gecesi; bin aydan daha hayırlıdır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kıdr kazandır. Malzeme ölçüleri kard ile, pişirme süresi ve şekli kaderle anlatılmaktadır. “Kard” değer demektir. Kader de plan demektir. Mastar olarak kullanıldığın planlamak anlamı çıkar.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال والراء معهما
ق د ر، ق ر د، ر د ق، د ق ر، ر ق د مستعملات قدر: القَدَرُ: القضاء الموفق، يقال: قَدره الله تقديراً.
وإذا وافق الشيء شيئاً قيل: جاء على قَدَرِه.
والقَدَريّة: قوم يكذبون بالقَدرِ.
والمِقدارُ: اسم القدر إذا بلغ العبد المِقدارَ مات.
والأشياء مقادير أي لكل شيء مقدار وأجل.
والمطر ينزل بمقِدار أي بقَدّرٍ وقدر مثقل ومجزوم، وهما لغتان.
والقَدْرُ: مبلغ الشيء.
وقول الله عز وجل: "وما قدروا الله حق قدره"، أي ما وصفوه حق صفته.
وقدِرَ على الشيء قُدْرةً أي ملك فهو قادِرٌ.
واقتدَرْتُ الشيء: جعلته قَدْراً.
والمُقتَدِر: الوسط، ورجل مُقتَدِرٍ الطول.
وقول الله عز وجل: "عند مليك مُقتَدرٍ" أي قادر.
وقَدَرَ الله الرِّزق قدراً يَقدِرُه أي يجعله بقَدْرٍ.
وسرج قَدْرٌ ونحوه أي وسط، وقَدَرٌ يخفف ويثقل.
وتصغير القِدْرِ قُدَيْر بلا هاء، ويؤنثه العرب.
والقَديرُ: ما طبخ من اللحم بتوابل، فإن لم يكن بتوابل فهو طبيخ.
ومرق مقدور أي مطبوخ.
والقُدارُ: الطباخ الذي يلي جزر الجزور وطبخها.
وقَدَرْتُ الشيء أي هيأته.
دقر: الدَّوقَرةُ: بقعة بين الجبال، وفي الغيطان انحسرت عنها الشجر، وهي بيضاء صلبة لا نبات فيها، وهي أيضاً منازل الجن يكره النزول بها، وتجمع الدَّواقيرَ.
ويقال للكذب المستشنع ذي الأباطيل ما جئت إلا بالدَّقاريرِ.
والدَّقرارةُ: الداهية، قال الكميت.
لن أبيت من الأسرار هينمة		على دَقاريرَ أحكيها وأفتعل
قرد: القِردُ: والقِردةُ الأنثى، ويجمع على قُرُود وقِرَدَة وأقرادٍ.
والقُرادُ: معروف، وثلاثة أقردةٍ ثم الأقرادُ والقرِدْانُ.
وقَرَّدْتُ البعير تقريداً أي ألقيت عنه القُراد.
وأقْرَدَ الرجل أي ذلك وخنع.
والقَرْدُ: لغة في الكرد أي العنق، وهم مجثم الهامة على سالفة العنق.
قال:
فجلله عضب الضريبة صارماً		فطبق ما بين الذؤابة والقَـرْدِ

والقَرِدُ من السحاب الذي تراه في وجهه شبه انعقاد في الوهم شبه بالوبر القَرِد والشعر القرد الذي انعقدت أطرافه.
وعلك قرد أي قد قرد أي فسدت ممضغته.
وقُرْدودةُ الظهر: ما ارتفع من ثبجه.
والقَرْدَدُ من الأرض: قرنة إلى جنب وهدة، وهذه أرض قَرْدَدٌ.
وقال: بقرقرة ملساء ليست بقَرْدَدِ رقد: الرُّقادُ والرُّقودُ: النوم بالليل، والرقدة أيضاً: همدة ما بين الدنيا والآخرة ويقول المشركون: "من بعثنا من مرقدنا هذا". إذا بعثوا، فردت الملائكة: "هذا ما وعد الرحمن وصدق المرسلون".
والرّاقودُ: حب كهيئة الأردبة يسيع داخله بالقار، ويجمع رواقيد.
درق: الدَّرقةُ: ترس من جلود، ويجمع على درقٍ وأدراق ودِراق.
والدَّورق: مكيال للشرب.
والدَّرْدَقُ: صغار الناس وأطفالهم، ومن الإبل، ويجمع دَرادِقَ.
والدَّرداق: دك صغير متلبد، فإذا حفرت كشفت عن رمل.
ردق: الرَّدقُ لغة في الردج كالشيرق لغة في الشيرج.
والرَّدَجُ عقي السخلة والصبي.

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve **الراء** onlarla birlikte

ق د ر، ق ر د، ر د ق، د ق ر، ر ق د مستa‘melât: **قدر**: **القَدَرُ**: muvaffak kılınmış hüküm; “**قَدره الله تقديراً**” denir.

Ve bir şey bir şeye uygun düşerse: “**جاء على قَدَرِه**” denir.

Ve **القَدَريّة**: **القَدرِ**i yalanlayan bir kavimdir.

Ve **المِقدارُ**: kul **المِقدارَ**a ulaştığında ölür; **القدر**in adı.

Ve eşyalar **مقادير**dir; yani her şey için bir miktar ve bir ecel vardır.

Ve yağmur **بمقِدار** iner; yani **بقَدّرٍ**; ve **قدر** (lafzı) muhaffef ve muthaqqual gelir, ikisi de iki lehçedir.

Ve **القَدْرُ**: şeyin ulaştığı miktar.

Ve Allah عز وجل’nin sözü: “**وما قدروا الله حق قدره**”; yani O’nu sıfatının hakkıyla vasfetmediler.

Ve **قدِرَ على الشيء قُدْرةً**: yani sahip oldu; o hâlde o **قادِرٌ**dır.

Ve “**واقتدَرْتُ الشيء**”: onu **قَدْراً** kıldım.

Ve **المُقتَدِر**: orta (boy); ve boyu orta olan adam.

Ve Allah عز وجل’nin sözü: “**عند مليك مُقتَدرٍ**”; yani kâdir.

Ve “**قَدَرَ الله الرِّزق قدراً يَقدِرُه**”: yani onu bir **قَدْرٍ** ile kılar.

Ve **سرج قَدْرٌ** ve benzeri: yani orta; ve **قَدَرٌ** (lafzı) hafifletilir ve ağırlaştırılır.

Ve **القِدْرِ**in küçültmesi **قُدَيْر**dir, **هاء**sız; ve Araplar onu müennes yaparlar.

Ve **القَديرُ**: baharatlarla etten pişirilmiş olan şey; eğer baharatlarla değilse o **طبيخ**tir.

Ve **مرق مقدور**: yani pişirilmiş.

Ve **القُدارُ**: deve kesimini ve onun pişirilmesini üstlenen aşçı.

Ve “**قَدَرْتُ الشيء**”: yani onu hazırladım.

**دقر**: **الدَّوقَرةُ**: dağlar arasında bir yer; ve vadilerde ağaçların ondan çekildiği (yer); o, beyaz serttir, içinde bitki yoktur; ve o aynı zamanda cinlerin meskenlerindendir, oraya inmek mekruh görülür; ve **الدَّواقيرَ** diye çoğul yapılır.

Ve çirkin, uydurmalar sahibi yalana: “**ما جئت إلا بالدَّقاريرِ**” denir.

Ve **الدَّقرارةُ**: musibet; **الكميت** dedi ki:
لن أبيت من الأسرار هينمة		على **دَقاريرَ** أحكيها وأفتعل

**قرد**: **القِردُ**; ve **القِردةُ** dişidir; ve **قُرُود** ve **قِرَدَة** ve **أقرادٍ** üzerine cem‘ olunur.

Ve **القُرادُ**: bilinen (şey); ve “üç **أقردةٍ**”, sonra **الأقرادُ** ve **القرِدْانُ**.

Ve “**وقَرَّدْتُ البعير تقريداً**”: yani ondan **القُراد**ı attım.

Ve “**وأقْرَدَ الرجل**”: yani bunu yaptı ve zelil oldu.

Ve **القَرْدُ**: **الكرد**de (kullanılan) bir dildir; yani boyun; ve onlar, başın, boynun ön kısmı üzerindeki oturuş yeridir.

Dedi ki:
فجلله عضب الضريبة صارماً		فطبق ما بين الذؤابة و**القَـرْدِ**

Ve **القَرِدُ**: buluttan, yüzünde vehimde bir bağlanma benzeri gördüğün (şey); **الوبر القَرِد**e ve uçları bağlanmış olan **الشعر القرد**e benzetilmiştir.

Ve “**وعلك قرد**”: yani “**قد قرد**”; yani çiğnenmesi bozuldu.

Ve **قُرْدودةُ الظهر**: sırtın hörgücünden yükselen şey.

Ve yerden **القَرْدَدُ**: bir çukurun yanında bir çıkıntı; ve bu, **أرض قَرْدَدٌ**dur.

Ve dedi ki: بقرقرة ملساء ليست ب**قَرْدَدِ**

**رقد**: **الرُّقادُ** ve **الرُّقودُ**: geceleyin uyku; ve **الرقدة** de: dünya ile âhiret arasındaki sükûnet (hâli); ve müşrikler derler ki: “**من بعثنا من مرقدنا هذا**”. Diriltildiklerinde; melekler cevap verir: “**هذا ما وعد الرحمن وصدق المرسلون**”.

Ve **الرّاقودُ**: **الأردبة** heyetinde bir tane; içi katranla genişletilir; ve **رواقيد** diye çoğul yapılır.

**درق**: **الدَّرقةُ**: derilerden bir kalkan; ve **درقٍ** ve **أدراق** ve **دِراق** üzerine cem‘ olunur.

Ve **الدَّورق**: içmek için bir ölçek.

Ve **الدَّرْدَقُ**: insanların küçükleri ve çocukları; ve develerden (olan küçükler); ve **دَرادِقَ** diye çoğul yapılır.

Ve **الدَّرداق**: küçük, yapışık bir tepecik; kazdığında kum ortaya çıkar.

**ردق**: **الرَّدقُ**: **الردج**de bir dildir; tıpkı **الشيرق**in **الشيرج**de bir dil olması gibi.

Ve **الرَّدَجُ**: oğlağın ve çocuğun dışkısıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قَدْرُ الشيءِ: مبْلَغُهُ. وقَدَرُ الله وقَدْرُهُ بمعنًى، وهو في الأصل مصدر. وقال الله تعالى: "ما قَدَرُوا الله حَقَّ قَدْرِهِ"، أي ما عظَّموا الله حقَّ تعظيمه. والقَدَرُ والقَدْرُ أيضاً: ما يُقَدِّرُهُ الله عزّ وجلّ من القضاء. وأنشد الأخفش:
ألا يا لِقومي لـلـنـوائبِ والـقَـدْرِ		وللأمرِ يأتي المرءَ من حيث لا يدري
ويقال: مالي عليه مَقْدَرَةٌ ومَقْدِرَةٌ ومَقْدُرَةٌ، أي قُدْرَةٌ. ومنه قولهم: المَقْدُرَةُ تُذهب الحفيظة. ورجلٌ ذو قُدْرَةٍ، أي ذو يسارٍ. وقَدَرْتُ الشيءَ أقْدُرُهُ وأقدِرُهُ قَدْراً، من التَقْديرِ. وفي الحديث: "إذا غُمَّ عليكم الهلالُ فاقْدُروا له"، أي أتِمُّوا ثلاثين. قال الشاعر:
كِلا ثَقَلينا طامِعٌ في غـنـيمةٍ		وقَدْ قَدَرَ الرحمنُ ما هو قادِرُ
أي مُقَدَّرٌ. وقَدَرْتُ عليه الثوبَ قَدْراً فانْقَدَرَ، أي جاء على المِقْدارِ. ويقال: بين أرضك وأرضِ فلانٍ ليلةٌ وقادِرَةٌ، إذا كانت ليِّنةَ السيرِ، مثل قاصدُةٍ ورافِهَةٍ. وقَدَرَ على عياله قَدْراً، مثل قَتَرَ. وقُدِرَ على الإنسان رزقُهُ قَدْراً، مثل قُتِرَ. وقَدَّرْتُ الشيءَ تَقْديراً. ويقال: اسْتَقْدِرِ اللهَ خيراً. وتَقَدَّرَ له الشيء، أي تهيَّأ. والاقْتِدارُ على الشيء: القُدْرَةُ عليه. واقْتَدَرَ القومُ: طبخوا في قِدْرٍ. يقال: أتقْتَدِرونَ أم تشتوونَ? والقَديرُ: المطبوخُ في القِدْرِ. تقول منه: قَدَرَ واقْتَدَرَ، مثل طبخ واطَّبَخَ. والقِدْرُ تؤنَّث، وتصغيرها قُدَيْرٌ بلا هاء، على غير قياس. والقَدَّارُ: الجزَّار، ويقال الطبَّاخ. والأقَدَرُ: القصير من الرجال. والأقْدَرُ من الخيل: الذي يجاوِز حافِرُ رجليه حافِرَيْ يديه. قال رجلٌ من الأنصار:
وأقْدَرُ مُشرِفُ الصَهواتِ ساطٍكُمَيْتٌ لا أحـقُّ ولا شَـئيتُ

##### Türkçe

**قَدْرُ** şeyin: onun meblağıdır. Ve **قَدَرُ الله** ve **قَدْرُهُ** bir mânâdadır; ve o aslında masdardır. Ve Allah Teâlâ dedi: “**ما قَدَرُوا الله حَقَّ قَدْرِهِ**”, yani Allah’ı, ta‘zîminin hakkı olan ta‘zîm ile ta‘zîm etmediler. Ve **القَدَرُ** ve **القَدْرُ** dahi: Allah عزّ وجلّ’in kazadan takdir ettiği şeydir. Ve الأخفش inşâd etti:
ألا يا لِقومي لـلـنـوائبِ والـقَـدْرِ		وللأمرِ يأتي المرءَ من حيث لا يدري
Ve denilir: benim onun üzerinde **مَقْدَرَةٌ** ve **مَقْدِرَةٌ** ve **مَقْدُرَةٌ** yoktur; yani **قُدْرَةٌ**. Ve ondandır onların sözü: **المَقْدُرَةُ** hıfzayı giderir. Ve **رجلٌ ذو قُدْرَةٍ**: yani varlık sahibi. Ve **قَدَرْتُ** şeyi, **أقْدُرُهُ** ve **أقدِرُهُ** **قَدْراً**: **التَقْديرِ**’dendir. Ve hadiste: “**إذا غُمَّ عليكم الهلالُ فاقْدُروا له**”, yani otuza tamamlayın. Şair dedi:
كِلا ثَقَلينا طامِعٌ في غـنـيمةٍ		وقَدْ قَدَرَ الرحمنُ ما هو قادِرُ
Yani **مُقَدَّرٌ**. Ve **قَدَرْتُ** onun üzerine elbiseyi **قَدْراً**; sonra **انْقَدَرَ**: yani ölçü üzerine geldi. Ve denilir: senin arazin ile falanın arazisi arasında bir gece ve **قادِرَةٌ** vardır; eğer yürüyüşü yumuşak ise; **قاصدُةٍ** ve **رافِهَةٍ** gibi. Ve **قَدَرَ** ailesi üzerine **قَدْراً**; **قَتَرَ** gibi. Ve insan üzerine rızkı **قَدْراً** ile **قُدِرَ**; **قُتِرَ** gibi. Ve **قَدَّرْتُ** şeyi **تَقْديراً**. Ve denilir: **اسْتَقْدِرِ اللهَ خيراً**. Ve ona şey **تَقَدَّرَ**: yani hazırlandı. Ve şey üzerine **الاقْتِدارُ**: onun üzerine **القُدْرَةُ**’dir. Ve kavim **اقْتَدَرَ**: bir **قِدْرٍ** içinde pişirdiler. Denilir: **أتقْتَدِرونَ أم تشتوونَ?** Ve **القَديرُ**: **القِدْرِ** içinde pişirilmiş olandır. Ondan dersin: **قَدَرَ** ve **اقْتَدَرَ**; **طبخ** ve **اطَّبَخَ** gibi. Ve **القِدْرُ** müennestir; ve onun küçültmesi **قُدَيْرٌ**’dür, هاء’sız, kıyasa aykırı olarak. Ve **القَدَّارُ**: kasaptır; ve denilir: aşçı. Ve **الأقَدَرُ**: erkeklerden kısa olandır. Ve atlardan **الأقْدَرُ**: iki ayağının nalı, iki elinin nalını aşan olandır. Ensardan bir adam dedi:
وأقْدَرُ مُشرِفُ الصَهواتِ ساطٍكُمَيْتٌ لا أحـقُّ ولا شَـئيتُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق د ر
قدر ، قرد ، دقر ، درق ، رقد ، ردق : مستعملة .
قدر : قال الليث : القَدَر : القضاء الموفَّق ، يقال : قدّر الله هذا تقديراً ، قال : وإذا وافَقَ الشيءُ الشيءَ ، قلت : جاء قَدَرُه .
والقَدَرية : قوم يُنسَبون إلى التكذيب بما قَدَّر الله من الأشياء .
وقال بعض متكلّميهم : لا يَلزمنا هذا النبز ، لأنّا نَنفِي القَدَر عن الله ، ومن أَثبتَه فهو أولى به . وهذا تمويهٌ منهم ، لأنهم
يتبينون أنَّ القَدَر لأنفسهم ، ولذلك سُمُّوا قَدَريَّة .
وقولُ أهل السّنّة : أنّ علم الله قد سَبقّ في البَشر وغيرِهم ، فعلِمَ كُفرَ من كَفَر منهم ، كما عَلم إيمانَ مَن آمن ، فأثبتَ عِلمَه السابق في الْخَلق وكتَبَه ، وكلٌّ ميسَّرٌ لما خُلِق له وكُتِب عليه .
وقال الليث : المِقدار اسم القَدَرِ ، إذا بلغ العبدُ المقدارَ مات ، وأنشد :
لو كان خَلفَك أو أمامَكَ هائباً
بَشَراً سِواكَ لَهابكَ المِقدارُ
يعني الموت .
ويقال : إنَّما الأشياء مقَاديرُ ، لكلِّ شيءٍ مقدارٌ وأجل .
والمقدار : هو الهِنْداز .
تقول : يَنْزل المطر بمقدارٍ ، أي : بقَدَر وقَدْر ، وهو مبلغ الشيء .
وقال الفراء في قول الله جل وعزّ : ( عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ ) ( البقرة : 236 ) ، وقرىء قدَرُه وقَدْرُه بالرفع ، ولو نصبَ كان صواباً على تكرير الفعل في النيّة ، أي : ليُعْط الموسعُ قَدَرَه والمُقْتِرُ قَدَرَه .
وقال الأخفش : على الموسع قَدَرُه ، أي : طاقته .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس في قوله : ( على المقتر قدَرُه ) و ( قَدْرُه ) .
قال : الثقيل أعلى اللغتين وأكثر ، ولذلك اختير . قال : واختار الأخفش التسكين ، وإنّما اخترنا التثقيل لأنّه اسم .
وقال الكسائيّ : يقرأ بالتخفيف والتثقيل ، وكلٌّ صواب ، قال : قَدَر يَقدِر مقدِرة ومَقدَرةً ومَقدُرة وقَدَراناً وقِداراً وقُدرةً ، كلُّ هذا سمعناه من العرب .
قال : ويَقْدُر لغة أخرى لقوم يضمّون الدال فيها . فأمَّا قدرتُ الشيءَ فأنا أقدِره خفيف فلم أسمعه إلاّ مكسوراً .
قال : وقوله : ( وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ) ( الحج 74 ) خفيف ، ولو ثُقِّل كان صواباً ، وقوله : ( ) سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَىْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ ) ( القمر : 49 ) مثقَل ، وقوله : ( فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا ) ( الرعد : 17 ) مثقَّل ولو خفّف كان صواباً ، وأنشد :
وما صَبَّ رِجْلي في حديدِ مُجاشِعٍ
مع القَدْر إلاّ حاجةٌ لي أُريدُها
وقال الليث في قوله : ( وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ( ، أي : ما وصفوه حقَّ وصفه .
وقال الزجاج : جاء في التفسير : ما عظموه حقَّ عظمته . قال : والقَدْر والقَدَر ها هنا بمعنًى واحد .
وقال الفراء في قول الله جل وعزّ : ( وَذَا النُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَاضِباً فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ) ( الأنبياء : 87 ) .
قال : المعنى : فظنَّ أن لن نقدر عليه من
العقوبة ما قَدَرْناه .
وقال أبو الهيثم : رُوِي أنَّه ذهب مغاضباً لقومه ، ورُوي أنَّه ذهب مغاضباً لربه ، فأمَّا من اعتقد أنّ يونُس ظن أن لن يَقدِر الله عليه فهو كافر ، لأنّ من ظنّ ذلك غيرُ مؤمن ، ويونس رسولٌ لا يجوز ذلك الظنُّ عليه .
قال : والمعنى : فظنّ أن لن نَقدِر عليه العقوبةَ .
قال : ويحتمل أن يكون تفسيره فظنَّ أن لن نضيّق عليه من قوله جل وعزّ : ( سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ ) ( الطلاق : 7 ) ، أي : من ضيِّق عليه .
وكذلك قوله : ( أَكْرَمَنِ وَأَمَّآ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَهَانَنِ ) ( الفجر : 16 ) ، معنى : فقدر : فضيَّقَ عليه ، وقد ضَيق الله جلّ وعزّ على يونس أشدّ التضييق على معذَّبٍ في الدنيا ، لأنَّه سَجَنه في بطن الحوت فصار مكظوماً ، أُخِذ في بطنه بكظمه .
وسمعتُ المنذري يقول : أفادني ابنُ اليزيدي عن أبي حاتم في قوله : ( فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ( ، أي : لن نضيّق عليه .
قال : ولم يدر الأخفشُ ما معنى ( نقدَر ) ، وذهب إلى موضع القُدرة ، إلى معنى فظنّ أن يفوَّتنا ولم يَعلَم كلامَ العرب حتَّى قال : إنَّ بعض المفسرين قال : أراد الاستفهام أفظَنَّ أن لن نقدر عليه ، ولو علم أنّ معنى نَقْدِرُ : نُضيِّق ، لم يَخْبِط هذا الخَبْط ولم يكن عالماً بكلام العرب ، وكان عالماً بقياس النحوَ .
قال : وقوله : ( سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ ) ( الطلاق : 7 ) ، أي : ضيِّق عليه ، وكذلك قوله : ( أَكْرَمَنِ وَأَمَّآ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَهَانَنِ ) ( الفجر : 16 ) ، أي : ضيَّق .
وأما قوله جل وعز : ( مَّعْلُومٍ فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ ) ( المرسلات : 23 ) .
فإنّ الفراء قال : قرأها على ( فقدَّرنا ) وخففها عاصم ، ولا تُبعدنَّ أن يكون المعنى في التخفيف والتشديد واحداً ، لأنَّ العرب تقول : قُدِّر عليه الموت وقُدر عليه الموتُ ، وقُدِّرَ عليه رزقُه وقدِر .
قال : واحتجّ الذين خفّفوا فقالوا : لو كانت كذلك لقال : ( فنعم المقدّرون ) . وقد تجمع العرب بين اللغتين .
قال الله جل وعز : ( كَيْداً فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ ) ( الطارق : 17 ) .
وقال أبو إسحاق في قوله تعالى : ( فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ) ( الأنبياء : 87 ) ، أي : ظَنّ أنْ لن نقدِّر عليه ما قدرنا من كونه في بطن الحوت .
قال : ونقدِر بمعنى نقدِّر . وقد جاء هذا التفسير .
قلت : وهذا الذي قاله أبو إسحاق صحيح ، والمعنى : ما قدّره الله عليه من التضييق في بطن الحوت ، ويكون المعنى :
ما قدّره الله عليه من التضييق ، كأنه قال : ظنّ أن لن نضيّق عليه ، وكلّ ذلك شائع في اللغة ، والله أعلم بما أراد ، فأما أن يكون قوله : ( أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ( في القدرة فلا يجوز ، لأنَّ مَن ظنّ هذا كَفَر ، والظنّ شكّ ، والشكّ في قدرة الله كفرٌ . وقد عصم الله أنبياءه عن مثل ما ذهب إليه هذا المتأوّل . ولا يتأول مثله إلا الجاهلُ بكلام العرب ولغاتها .
والقَدِير والقادر من صفات الله جل وعز ، يكونان في القُدرة ، ويكونان من التقدير .
وقوله جل وعزّ : ( إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ) ( البقرة : 20 ) في القدرة لا غير ، كقوله : ( عَلَى كُلِّ شَىْءٍ مُّقْتَدِرًا ) ( الكهف : 45 ) ، والله مقدِّر ما هو كائن وقاضيه .
وفي الحديث : ( إن الله قَدَّر المقادير قبل أن يخلق السموات والأرَضينَ بخمسين ألف عام ) .
وقال الليث : القدرة : مصدرُ قَدَرَ على الشيء قُدرة ، أي : مَلَكه فهو قادرٌ قدير .
واقتَدَر الشيءَ : جَعَلَه قَدْراً ، وكلُّ شيء مقتَدِر فهو الوَسَط ، تقول : رجل مقْتَدِر الطول ليس بجد طويل .
وقوله جل وعزّ : ( صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ ) ( القمر : 55 ) ، أي : قادر .
قال : والقَدْرُ من الرحال والسُّروج ونحوها الوَسَطَ ، تقول : هذا سَرْج قَدْر وقَدَرٌ مخفّف ويثقل .
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( صوموا لرُؤيته وأفطروا لرؤيته فإن غُمّ عليكم فاقدرُوا له ) .
وفي حديث آخر : ( فإنْ غُمَّ عليكم فأكملوا العدّة ) .
وقوله : فاقدروا له ، أي قَدِّروا عددَ الشَّهر وأكْملوه ثلاثين يوماً ، واللفظان وإن اختَلَفَا يرجعان إلى معنًى واحد .
ورُوي عن أبي العباس بن سُرَيج أنه قال في تفسير قوله : ( فاقدرُوا له ) أي : قدّروا له مَنازلَ القمر ، فإنّها تُبيِّن لكم أنّ الشهر تسع وعشرون أو ثلاثون .
قال : وهذا خطابٌ لمن تخصّص بهذا العِلم من أهل الحساب .
قال : وقوله : ( فأكملوا العِدّة ) هو خطابٌ لعوامِّ الناس الذين لا يُحسنون تقدير منازلَ القمر .
قال : وهذا نظير المسألة المشكِلةَ تنزل بالعالِم الذي أعطيَ آلةَ الاجتهاد ، فلهم تقليدُ أهل العلم .
والقول الأول عندي أصح وأوضح ، وأرجو أن يكون قول أبي العباس غير خطأ . والله أعلم .
وقال الليث : القِدْر معروفة وهي مؤنثة وتصغيرها قُديْر بلا هاء .
قلت : القِدْر مؤنّثة عند جميع العرب بلا هاء ، وإذا حُقِّرتْ قيل لها : قُدَيرة وقديرٌ
بالهاء وغير الهاء لم يختلف النحويُون في ذلك .
أبو عبيد عن أبي زياد الكلابي : قَدَرْت القدر أقدُرها قَدْراً : إذا طبخت قِدراً .
وقال الليث : القَدير : ما طُبخ من اللحم بتوابل ، فإن لم يكن ذا تَوابل فهو طبيخ . قال : ومَرَقٌ مَقدُور وقدير ، أي : مطبوخ .
ثعلب عن سلمة عن الفراء قال : القُدَار : الجزار ، والقُدَار : الغلام الخفيف الروح الثَّقِف اللّقِف . قال : والقُدَار : الحيّة ، كل ذلك بتخفيف الدال .
وقال الليث : القُدار : الجزّار الذي يلي جَزْرَ الجَزور وطبْخه .
قلت : وجاء في بعض الأخبار أن عاقر ناقة ثمود كان اسمه قداراً ، وأنَّ العرب قالت للجَزّار : قُدار تشبيهاً به .
ومنه قول الشاعر :
إنا لنَضرب بالصَّوارم هامَهُمْ
ضَرْبَ القُدار نَقيعةَ القُدّام
وقال الليث : قدّرتُ الشيءَ ، أي : هيَّأته .
قال : والأقدر من الرجال : القصير العُنُق . والقُدار : الثُّعبان العظيم .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الأقدر : القصير ، وأنشد :
رأَوك أَقَيْدرَ حِنْزقْرَه
وقال غيره : قادرتُ الرجلَ مقادرَة ، أي : قايسته وفعلتُ مثلَ فِعله .
وقال أبو عبيد : سمعتُ أبا عمرو يقول : الأقدر من الخيل : الذي إذا سار وقعت رِجلاه مواقع يديه ، وأنشد :
وأقدَرُ مُشرف الصّهَوات ساطٍ
كُمَيتٌ لا أَحقُّ ولا شَئيتُ
وقال أبو عبيدة : الأقدر الذي يُجاوز مَواقع حافري رجليه مواقع حافري يديه .
وقال غيره : سرجٌ قادر وقاتر ، وهو الواقي الذي لا يعقِر . وقيل : هو بين الصغير والكبير .
والتقدير على وجوه من المعاني : أحدُهما : التروِيَة والتفكير في تسوية أمرٍ وتهيئته . والثاني : تقديره بعلاماتٍ تقطِّعه عليها . والثالث : أن تنويَ أمراً بعَقدك تقول : قدّرتُ أمرَ كذا وكذا ، أي : نويته وعقدتُ عليه .
ويقال : قَدّرْتُ لأمر كذا وكذا أقدُرُ له وأقدِرُ له قَدْراً ، إذا نظرتَ فيه ودبَّرتَه ، وقايَستَه .
ومنه قول عائشة : فاقدِروا قدرَ الجاريةِ الحديثة السِّنّ المشتهيةِ للنظر ) ، أي : قدّروا وقايسوا .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَدَر : القارورة الصغيرة ، وقال : القُدار : الرَّبْعة من الناس .
وقال شمِر : يقال : قدَرتُ ، أي : هيّأت ، وقدرتُ ، أي : أطقْتُ ، وقَدَّرْتُ ، أي :
وقَّتُّ وقدَرتُ : ملكْتُ .
قال لبيد :
فَقَدَرْتُ للوِرْد المُغلِّس غُدوَةً
فوردتُ قبلَ تَبيُّن الألوانِ
قال أبو عمرو : قَدَرْتُ وقّتّ وهيَّأت .
وقال الأعشى :
فاقدِرْ بذَرْعِك بَيْننا
إن كنتَ بوأْتَ القَدارهْ
بوأت : هيَّأت .
وقال أبو عبيدة : اقدِرْ بذرعك ، أي : أَبْصِر واعرِف قَدرَك .
وتقدير الله الخَلْق : تيسيره كلاًّ منهم لمّا علم أنَّهم صائرون إليه من سَعادة أوْ شَقاوة كُتبتْ لهم ، وذلك أنه علم ذلك منهم قبلَ خَلْقِه إيّاهم ، وحينَ أمرَ بنفخ الرُّوح فيهم ، فكتب عِلْمَه الأزَليَّ السابق فيهم وقدَّره تقديراً . ومقدار الإنسان : قدرُ عمره وحياتُه .
دقر : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : الدّوْقَرة : بُقْعةٌ تكون بين الجبال المحيطة بها .
وقال الليث : هي بُقعةٌ تكون بين الجبال في الغِيطان انحسرتْ عنها الشَّجر وهي بيضاءُ صُلْبة لا نبات فيها . ويقال : إنها مَنازل الجنّ ، ويُكره النزولُ بها .
قال : ويقال للكذب المستشنَع والأباطيل ما جئتَ إلا بالدّقارِير . قال : والدِقْرار : التُّبَّان ، وجمعُه الدقارير .
أبو عبيد : رجل دِقْرارة ، وهو النمّام ، وجمعه دَقارِير ، ويقال : الدِقْرار . التُّبَّان : وجمعهُ الدَقارير .
وقال أوس بن حَجَر :
يَعْلون بالقَلَع الهِنديّ هامَهُمُ
ويَخرج الفَسْوُ من تحت الدَّقارِير
وقال شمر : الدَّقارير : الدواهي والنمائم .
وقال الكميت :
على دَقاريرَ أحْكيها وأفْتَعِلُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدِقْرارة : التُّبّان . والدِقْرارة : القصير من الرجال . والدِّقرارة : النمّام . والدِقْرارة : الداهية من الدواهي . والدِّقْرارة : العَوْمرة ، وهي الخصومة المتبعة . والدِقْرارة : الحديث المفتَعَل . والدِقْرارة : المخالَفة .
ومنه حديث عمر : ( أنه أمر رجلاً بشيء فعارَضَه ، فقال له : قد جئتَني بدِقْرارةِ قومك ) ، أي بمخالفتهم .
وقال الليث : الدُّقْران : الخُشُب التي تُنصَب في الأرض يُعرَّش عليها العِنَب ، الواحدة دُقْرانة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّقْر : الروضة الحَسناء ، وهي الدَّقْرى .
وأنشد :
وكأنها دَقَرى تَحَيَّلُ ، نبتُها
أُنُفٌ ، يَغُمُّ الضّالَ نبتُ بِحارها
وقال غيره : دَقَرى اسم روضة بعينها . وقوله : ( تَخيَّلُ ، أي : تَلوَّنُ فتريك رُؤيا تخيّل إليك أنَّها لونٌ ثم تراها لوناً آخر ، ثم قطعَ الكلامَ الأوّل ، وابتدأ فقال : ( نبتُها أُنُف ) .
عمرو عن أبيه : هي الدَّقَرى والدِّقْرة والدَّقيرة والوَدَفة والوَدِيفة والرَّقَّة والرّقْمة والمُزْدَجّة للروضة .
قرد : قال الليث : القِرد معروف ، والأنثى قردة ، وثلاثه أقرُد وقُرود وقِرَدة كثيرة .
وأقرَد الرَجُل : إذا ذَلّ .
وأنشد الفراء :
يقول إذا اقلَوْلَى عليها وأَقَرَدَتْ
ألا هل أخو عيشٍ لذيذٍ بدائم
والقُراد معروف ، وثلاثة أقرِدة ، وقِرْدَانٌ كثيرة .
والقَرْد : لغة في الكَرْد ، وهو العُنُق ، وهو مجثِم الهامَة على سلِفَة العُنُق .
وأنشد :
فجلَّله عَضْب الضَّرِيبةِ صارِماً
فطبَّقَ ما بين الذُّؤابَة والقرْدِ
وقال : والقَرِد من السحاب الذي تراه في وجهه شبه انعقادٍ في الوهم ، يشبَّه بالوَبَر القَرِد . والشعر القَرِد : الذي انعقدتْ أطرافُه .
وإذا فسدت مَمْضَغَة العِلْك قيل : قد قَرِد .
وقُرْدُودة الظهر : ما ارتفع من ثَبَجه .
الحراني عن ابن السكيت عن الأصمعي : قال : السِّيساء : قردودة الظهر .
وقال أبو عمرو الشَّيباني : السِّيساء من الفَرَس : الحارِك ، ومِن الحِمار الظَّهر .
وقال الليث : القَردد من الأرض : قُرنةٌ إلى جنب وهدة . وأنشد :
متى ما تزرنا آخر الدَّهرِ تلقَنا
بقرقرةٍ ملساءَ ليست بقردد
وقال شمر : قال الأصمعي : القردد : نحوُ القُفّ .
قال ابن شميل : القُرْدودة : ما أشرفَ منها وغَلُظ ، وقلَّما تكون القراديد إلاَّ في بَسْطَة من الأرض وفيما اتَّسع منها ، فتَرَى لها مَتْناً مُشرِفاً عليها غليظاً لا يُنبت إلا قليلاً . قال : ويكون ظَهْرُها سَعَته دَعْوَةً . قال : وبُعْدُها في الأرض عُقْبَتَيْن وأقلُّ وأكثر ، وكلُّ شيءٍ منها جَدْب ظَهْرُها وأسنادُها .
وقال شمر : يقال القَرْدودة : طريقةٌ منقادة كقُردودة الظَّهر .
وقال أبو عمرو : القَرْدَدُ : ما ارتفع من الأرض .
وقال أبو سعيد : القِرْديدة : صُلْب الكلام .
وحُكي عن أعرابيَ أنه قال : استَوْقَح الكلامُ فلم يَسْهُلْ لي ، فأخذتُ قِرْديدةً منه فركبتُه ولم أَزُغ عنه يميناً ولا شمالاً .
ويقال لَحلَمة الثّدي قُراد : يقال للرجل إنّه
لحَسن قرادَيِ الصّدْر .
وقال ابن ميادة يمدح بعض الخلفاء :
كأنّ قُرادَى زَوْرِه طَبعتْهُما
بطِين مِن الجَوْلان كُتَّابُ أعْجما
قال أبو الهيثم : القرادان من الرجل : أسفل الثندوة . يقول : فهُما منه لطيفان كأنهما في صدره أثر طين خاتم ختمه بعض كتاب العجم . وخصّهم لأنهم كانوا أهلَ دواوين وكتاب .
أبو عبيد عن الأموي : قردت في السقاء قرداً : جمعت السمنَ فيه .
وقال شمر : لا أعرفه ولم أسمعه إلاّ لأبي عبيد .
وسمعت ابن الأعرابي : قلدت في السقاء وقريت فيه . والقلْد : جمعك الشيء على الشيء من لبن وغيره .
وفرس قَرِدُ الْخَصيل : إذا لم يكن مسترخياً ، وأنشد :
قَرِدُ الخَصِيل وفي العظام بقيَّة
ويقال : فلان يقرِّد فلاناً : إذا خَادَعَه متلطِّفاً ، وأصله الرجل يجيء إلى الإبل ليلاً لَيركبَ منها بعيراً فيخاف أن يَرْغُوَ ، فينْزِع منهُ القُرادَ حتى يستأنس إليه ثم يَخطِمه .
وقال الأخطل :
لَعَمركَ ما قُراد بني نُميرِ
إذا نُزِع القُراد بمستطاع
قال ذلك كلَّه الأصمعيُّ فيما رَوَى عنه أبو عبيدٍ : وإنما قيل لمن ذَلَّ قد أقرَد ، لأنّه شبّه بالبعير يقرّد أي : يُنزع منه القُراد فيُقْرِد لخاطمه ولا يستصعب عليه .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : أقرد الرجل : إذا سكتَ ذُلاًّ ، وأخْرَدَ : إذا سكتَ حياءً .
ويقال : جاء الحديث على قَرْدَدِه وعلى قَنَنِه وعلى سَمِّه ، إذا جاء به على وجهه .
وقال أبو زيد : القِرْديدة الخطّ الذي وسط الظّهْر .
وقال أبو مالك : القُرْدودة هي الفَقَارة نفسُها .
ويقال : تُمضي قُرْدودة الشتاء عنّا ، وهي حَدْبَتُه وشِدّته .
وأمّ القِرْدان في فِرْسِن البعير : بين السُّلامَيات .
وأنشد شمرٌ في القَرْد القصير :
أو هِقْلةً مِن نَعام الجَوّ عارَضَها
قَرْدُ العَفَاءِ وفي يافوخة صَقَعَ
قال : الصَقَع : القَرَع ، والعَفَاء : الريش . والقَرْد : القَصِير .
رقد : قال الليث : الرُّقود : النوم بالليل ، والرُّقاد : النوم .
قلت : الرُّقاد والرُّقود يكونان بالليل والنهار عند العرب .
ومنه قول الله جلَّ وعزَّ : ( رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ قَالُواْ ياوَيْلَنَا مَن
بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ ) ( يس : 52 ) ، هذا قول الكفار إذا بُعثوا يومَ القيامة . وانقطع الكلام عند قوله : ( مَن بَعَثَنَا ( ثم قالت لهم الملائكة : ( مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمانُ ) ( يس : 52 ) . ويجوز أن يكون هذا من صفة المرقد وتقول الملائكة : حقّ ما وعد الرحمن .
والرقْدة : هَمْدةُ ما بين الدُّنيا والآخرة . ويحتمل أن يكون المرقد مصدراً ، ويحتمل أن يكون موضعاً وهو القبر . والنوم أخو الموت .
وقال الليث : الرَّاقُود : دَنٌّ كهيئة إِردبَّة يُسيَّع باطنُه بالقار . وجمعُه الرواقيد . وقال ابن الأعرابيّ في الراقُود نحوه .
أبو عبيد : الارقداد والارمداد : السُّرعة ، وكذلك الإغذاذ .
ومنه قوله :
فظلّ يرقَدُّ من النَّشاطِ
وقال : الارقداد : عَدْوُ النافر ، كأنه قد نَفَر من شيء فهو يَرْقَدُّ . يقال : أتيتُك مُرْقَدّاً .
ورَقْد : اسم جَبَلٍ أو وادٍ في بلاد قيس .
وأنشد ابن السكّيت :
كأرحاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْها المناقِرُ
زلَّمَتْها ، أي : سَوّتْها .
المنذريّ عن ابن الأعرابيّ : أرقدَ الرجلُ بأرض كذا إرقاداً ، إذا أقامَ بها .
ردق : قال الليث : الرَّدَق لغة في الرَّدَج ، وهو عِقْي الجَدْي ، كما أنَّ الشَيْرق لغةٌ في الشَّيْرج .
درق : قال الليث : الدَرَق : ضَربٌ مِن التِّرسة ، الواحدة دَرَقة ، وتُجمَع على الأدراق تُتَّخذ من جلود .
والدَوْرَق : مِكيالٌ لما يُشرب ، وهو مُعَرَّب .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّرْق : الصُّلْب من كلّ شيء .
وقال مُدرِك السُلَمي فيما روى ابن الفَرَج عنه : مَلَسَني الرجلُ بلسانه ومَلَقَني ودَرَقَني ، أي : ليّنني وأصلح منّي ، يَدْرُقني ويملُسُني ويَمْلُقُني .
والدَّرْدَق : صغار الإبلِ والناس ، ويُجمع دَرادِق .
والدَّرْدَاق : دَكٌّ صغير مُتَلبِّد ، فإذا حُفِرَ حُفِرَ عن رَمْل .

##### Türkçe

ق د ر
**قدر** ، **قرد** ، **دقر** ، **درق** ، **رقد** ، **ردق** : kullanımdadır.
**قدر** : **الليث** dedi: **القَدَر**: muvaffak kılınmış hüküm (kaza)dır; “Allah bunu bir takdir ile takdir etti” denir. Dedi: Bir şey bir şeye uygun düştüğünde, “Onun **قَدَرُه** geldi” dersin.

**والقَدَرية**: Allah’ın eşyadan takdir ettiği şeyleri yalanlamaya nisbet olunan bir kavimdir.

Onların bazı kelâmcıları dedi ki: Bu lakap bize lâzım gelmez; çünkü biz Allah’tan **القَدَر**’i nefyederiz; onu ispat eden ona daha lâyıktır. Bu, onlardan bir göz boyamadır; çünkü onlar **القَدَر**’in kendileri için olduğunu açıklarlar; bu yüzden **قَدَريَّة** diye adlandırıldılar.

Ehl-i sünnetin sözü: Allah’ın ilmi insanlarda ve başkalarında önceden geçmiştir; onlardan küfredenin küfrünü bildiği gibi, iman edenin imanını da bildi; böylece önceki ilmini yaratılmışlarda sabit kıldı ve onu yazdı; herkes, kendisi için yaratıldığına ve üzerine yazıldığına kolaylaştırılmıştır.

**الليث** dedi: **المِقدار** **القَدَر**’in adıdır; kul **المقدار**’a ulaştığında ölür. Şu beyit okundu:
لو كان خَلفَك أو أمامَكَ هائباً
بَشَراً سِواكَ لَهابكَ المِقدارُ
Yani: ölüm.

Ve denir ki: Eşyalar ancak **مقَاديرُ**’dir; her şey için bir **مقدار** ve bir ecel vardır.

**والمقدار**: o, **الهِنْداز**’dır.

Dersin ki: Yağmur bir **مقدارٍ** ile iner; yani bir **قَدَر** ve **قَدْر** ile; o, şeyin miktarıdır.

**الفراء** Allah’ın aziz ve celil sözü hakkında dedi: ( عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ ) ( البقرة : 236 ) ; **قدَرُه** ve **قَدْرُه** ref‘ ile okunmuştur; nasb etseydi, niyette fiili tekrar üzerine doğru olurdu; yani: geniş olan **قَدَرَه**’ini, darlık içinde olan da **قَدَرَه**’ini versin diye.

**الأخفش** dedi: “Geniş olana **قَدَرُه**” yani: onun gücü.

**المنذريّ** bana **أبي العباس**’tan, şu sözü hakkında haber verdi: ( على المقتر قدَرُه ) ve ( قَدْرُه ) .
Dedi: Ağır (telaffuz) iki dilin daha üstünü ve daha çoğudur; bu yüzden seçildi. Dedi: **الأخفش** sükûnu seçti; biz ise ağırlaştırmayı seçtik; çünkü o bir isimdir.

**الكسائيّ** dedi: Hafifletme ve ağırlaştırma ile okunur; hepsi doğrudur. Dedi: **قَدَر** **يَقدِر** **مقدِرة** ve **مَقدَرةً** ve **مَقدُرة** ve **قَدَراناً** ve **قِداراً** ve **قُدرةً**; bunun hepsini Araplardan işittik.
Dedi: **ويَقْدُر** da, içinde **الدال**’ı zammeleyen bir kavim için başka bir dildir. Ama “Şeyi takdir ettim” (**قدرتُ الشيءَ**) “ben onu takdir ederim” (**أقدِره**) hafif (okunuş) olarak, onu ancak kesreli işittim.
Dedi: Onun sözü: ( وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ) ( الحج 74 ) hafiftir; ağırlaştırılsa doğru olurdu. Onun sözü: ( سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَىْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ ) ( القمر : 49 ) ağırlaştırılmıştır. Onun sözü: ( فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا ) ( الرعد : 17 ) ağırlaştırılmıştır; hafifletilse doğru olurdu. Şu beyit okundu:
وما صَبَّ رِجْلي في حديدِ مُجاشِعٍ
مع القَدْر إلاّ حاجةٌ لي أُريدُها

**الليث** onun sözü hakkında dedi: ( وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ) ; yani: onu, vasfın hakkıyla vasfetmediler.

**الزجاج** dedi: Tefsirde geldi: onu, azametin hakkıyla azametlendirmediler. Dedi: Burada **القَدْر** ve **القَدَر** bir tek mânâdadır.

**الفراء** Allah’ın aziz ve celil sözü hakkında dedi: ( وَذَا النُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَاضِباً فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ) ( الأنبياء : 87 ) .
Dedi: Mânâ: “Ona, bizim takdir ettiğimiz cezadan takdir etmeyeceğimizi sandı.”

**أبو الهيثم** dedi: Rivayet edildi ki o, kavmine kızgın olarak gitti; ve rivayet edildi ki o, Rabbine kızgın olarak gitti. Ama kim Yunus’un Allah’ın ona güç yetiremeyeceğini sandığını itikad ederse, o kâfirdir; çünkü bunu sanan mümin değildir; Yunus bir resuldür, bu zannın ona caiz olması yoktur.
Dedi: Mânâ: “Ona cezayı takdir etmeyeceğimizi sandı.”
Dedi: Ve şu sözüne dayanarak, tefsiri “ona daraltmayacağımızı sandı” olması da muhtemeldir: ( سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ ) ( الطلاق : 7 ) ; yani: kendisine daraltılan.

Ve bunun gibi onun sözü: ( أَكْرَمَنِ وَأَمَّآ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَهَانَنِ ) ( الفجر : 16 ) ; mânâ: **فقدر**: ona daralttı. Allah aziz ve celil, Yunus’a dünyada azap görene yapılan daraltmanın en şiddetlisiyle daralttı; çünkü onu balığın karnında hapsetti; böylece boğulacak gibi (kederle) dolu oldu; karnında, boğazı düğümlenmesiyle tutuldu.

**المنذري**’yi şöyle derken işittim: **ابنُ اليزيدي** bana **أبي حاتم**’dan, şu sözü hakkında fayda verdi: ( فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ) ; yani: ona daraltmayacağız.
Dedi: **الأخفش** **( نقدَر )**’ın mânâsının ne olduğunu bilmedi; **القُدرة** mevkiine gitti; “bizi geçip gideceğini sandı” mânâsına gitti; Arapların sözünü bilmedi; nihayet dedi ki: “Müfessirlerin bazısı, istifhamı murad etti: ‘A, ona güç yetiremeyeceğimizi mi sandı?’” Eğer **نَقْدِرُ**’ün mânâsının “daraltırız” olduğunu bilseydi, bu çırpınışı çırpınmazdı; Arapların sözünü bilen olmazdı; nahiv kıyasını bilen olurdu.
Dedi: Onun sözü: ( سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ ) ( الطلاق : 7 ) ; yani: kendisine daraltılan. Ve bunun gibi onun sözü: ( أَكْرَمَنِ وَأَمَّآ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَهَانَنِ ) ( الفجر : 16 ) ; yani: daralttı.

Ama Allah aziz ve celil sözü: ( مَّعْلُومٍ فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ ) ( المرسلات : 23 ) .
Şüphesiz **الفراء** dedi ki: Onu **( فقدَّرنا )** üzere okudu; **عاصم** ise onu hafifletti. Hafifletme ile şeddede mânânın bir olmasını uzak görmeyesin; çünkü Araplar der: “Ölüm ona takdir edildi” (**قُدِّر عليه الموت**) ve “ölüm ona takdir edildi” (**قُدر عليه الموتُ**); ve “rızkı ona takdir edildi” (**قُدِّرَ عليه رزقُه**) ve “takdir edildi” (**قدِر**).
Dedi: Hafifletenler delil getirdi ve dediler ki: Eğer öyle olsaydı, “( فنعم المقدّرون )” derdi. Araplar iki dili bir araya da getirir.
Allah aziz ve celil dedi: ( كَيْداً فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ ) ( الطارق : 17 ) .

**أبو إسحاق** şu söz hakkında dedi: ( فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ) ( الأنبياء : 87 ) ; yani: balığın karnında olması hususunda takdir ettiğimiz şeyi ona takdir etmeyeceğimizi sandı.
Dedi: **ونقدِر** mânâca **نقدِّر**’dir. Bu tefsir gelmiştir.

Dedim: **أبو إسحاق**’ın söylediği bu doğrudur; mânâ: Allah’ın ona, balığın karnında daraltmadan takdir ettiği şey; ve mânâ şöyle olur: Allah’ın ona takdir ettiği daraltma; sanki dedi ki: “Ona daraltmayacağımızı sandı.” Bunun hepsi dilde yaygındır; Allah neyi murad ettiğini daha iyi bilir. Ama onun sözü: ( أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ ) **القُدرة** hakkında olamaz; çünkü bunu sanan kâfir olur; zan şüphedir; Allah’ın kudretinde şüphe küfürdür. Allah, peygamberlerini bu müte’vvilin gittiği şeye benzer şeylerden korumuştur. Bunun benzerini ancak Arapların sözünü ve dillerini bilmeyen câhil te’vil eder.

**والقَدِير** ve **القادر** Allah aziz ve celil’in sıfatlarındandır; **القُدرة** hakkında olurlar; ve **التقدير**’den de olurlar.

Allah aziz ve celil sözü: ( إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ) ( البقرة : 20 ) yalnızca kudret hakkındadır; onun sözü gibi: ( عَلَى كُلِّ شَىْءٍ مُّقْتَدِرًا ) ( الكهف : 45 ) ; Allah, olacak olanı takdir edendir ve onun hükmünü verendir.

Hadiste: ( إن الله قَدَّر المقادير قبل أن يخلق السموات والأرَضينَ بخمسين ألف عام ) .

**الليث** dedi: **القدرة**: “Şeye güç yetirdi” (**قَدَرَ على الشيء**) “bir kudretle” (**قُدرة**) sözünün masdarıdır; yani: ona malik oldu; o halde o, **قادرٌ** **قدير**’dir.

**واقتَدَر** şeyi: onu **قَدْراً** kıldı; ve her **مقتَدِر** şey, ortadır,

تُقول : **رجل** **مقْتَدِر** **الطول** ليس بجدّ طويل .
Sen dersin: Boyu **مقْتَدِر** olan bir **رجل**; pek de uzun değildir.

وقوله جل وعزّ : ( **صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ** ) ( القمر : 55 ) ، أي : قادر .
Yüce ve aziz olanın sözü: ( **صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ** ) (Kamer: 55), yani: **قادر**.

قال : والقَدْرُ من الرحال والسُّروج ونحوها الوَسَطَ ، تقول : هذا سَرْج قَدْر وقَدَرٌ مخفّف ويثقل .
Dedi: **القَدْرُ**, semerlerden, eyerlerden ve benzerlerinden orta (olan)dır; dersin ki: bu bir **سَرْج قَدْر**; ve **قَدَرٌ** (lafzı) hafifletilmiş (şekliyle) de (gelir) ve ağırlaştırılır da.

وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( **صوموا لرُؤيته وأفطروا لرؤيته فإن غُمّ عليكم فاقدرُوا له** ) .
Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ( **صوموا لرُؤيته وأفطروا لرؤيته فإن غُمّ عليكم فاقدرُوا له** ).

وفي حديث آخر : ( **فإنْ غُمَّ عليكم فأكملوا العدّة** ) .
Başka bir hadiste: ( **فإنْ غُمَّ عليكم فأكملوا العدّة** ).

وقوله : **فاقدروا له** ، أي قَدِّروا عددَ الشَّهر وأكْملوه ثلاثين يوماً ، واللفظان وإن اختَلَفَا يرجعان إلى معنًى واحد .
Onun sözü: **فاقدروا له**, yani ayın sayısını takdir edin ve onu otuz gün olarak tamamlayın; iki lafız her ne kadar farklı olsa da tek bir manaya dönerler.

ورُوي عن أبي العباس بن سُرَيج أنه قال في تفسير قوله : ( **فاقدرُوا له** ) أي : قدّروا له مَنازلَ القمر ، فإنّها تُبيِّن لكم أنّ الشهر تسع وعشرون أو ثلاثون .
Ebu’l-Abbas b. Süreyc’den rivayet edildi ki, ( **فاقدرُوا له** ) sözünün tefsirinde dedi: yani ayın menzillerini onun için takdir edin; çünkü onlar size ayın yirmi dokuz mu yoksa otuz mu olduğunu açıklar.

قال : وهذا خطابٌ لمن تخصّص بهذا العِلم من أهل الحساب .
Dedi: Bu, hesap ehli içinden bu ilimde ihtisas sahibi olana bir hitaptır.

قال : وقوله : ( **فأكملوا العِدّة** ) هو خطابٌ لعوامِّ الناس الذين لا يُحسنون تقدير منازلَ القمر .
Dedi: ( **فأكملوا العِدّة** ) sözü ise, ayın menzillerini takdir etmeyi iyi bilmeyen avam insanlara bir hitaptır.

قال : وهذا نظير المسألة المشكِلةَ تنزل بالعالِم الذي أعطيَ آلةَ الاجتهاد ، فلهم تقليدُ أهل العلم .
Dedi: Bu, içtihad aleti verilmiş âlime zor bir meselenin inmesine benzer; onlara (ise) ilim ehline tâbi olma vardır.

والقول الأول عندي أصح وأوضح ، وأرجو أن يكون قول أبي العباس غير خطأ . والله أعلم .
Birinci görüş, benim yanımda daha sahih ve daha açıktır; Ebu’l-Abbas’ın sözünün de hatasız olmasını umarım. Allah daha iyi bilir.

وقال الليث : **القِدْر** معروفة وهي مؤنثة وتصغيرها **قُديْر** بلا هاء .
Leys dedi: **القِدْر** bilinen (şey)dir; o müennestir; onun küçültmesi **قُديْر**’dir, **هاء** olmaksızın.

قلت : **القِدْر** مؤنّثة عند جميع العرب بلا هاء ، وإذا حُقِّرتْ قيل لها : **قُدَيرة** وقديرٌ
بالهاء وغير الهاء لم يختلف النحويُون في ذلك .
Dedim: **القِدْر**, bütün Araplar nezdinde **هاء** olmaksızın müennestir; küçültüldüğünde ona **قُدَيرة** denir; ve **قديرٌ** (şekli de gelir); **هاء** ile ve **هاء**sız (kullanım) hususunda nahivciler bunda ihtilaf etmemişlerdir.

أبو عبيد عن أبي زياد الكلابي : **قَدَرْت** **القدر** **أقدُرها** **قَدْراً** : إذا طبخت **قِدراً** .
Ebu Ubeyd, Ebu Ziyad el-Kilabî’den: **قَدَرْت** **القدر** **أقدُرها** **قَدْراً**: bir **قِدراً** pişirdiğin zaman (denir).

وقال الليث : **القَدير** : ما طُبخ من اللحم بتوابل ، فإن لم يكن ذا تَوابل فهو طبيخ . قال : ومَرَقٌ **مَقدُور** وقدير ، أي : مطبوخ .
Leys dedi: **القَدير**: etten baharatlarla pişirilmiş olan şeydir; eğer baharatlı değilse o **طبيخ**tir. Dedi: ve **مَرَقٌ مَقدُور** ve **قدير**, yani: pişmiş.

ثعلب عن سلمة عن الفراء قال : **القُدَار** : الجزار ، و**القُدَار** : الغلام الخفيف الروح الثَّقِف اللّقِف . قال : و**القُدَار** : الحيّة ، كل ذلك بتخفيف **الدال** .
Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan: **القُدَار**: kasaptır; ve **القُدَار**: ruhu hafif, zeki, çabuk kavrayan oğlandır. Dedi: ve **القُدَار**: yılandır; bunların hepsi **الدال**’ın hafifletilmesi iledir.

وقال الليث : **القُدار** : الجزّار الذي يلي جَزْرَ الجَزور وطبْخه .
Leys dedi: **القُدار**: deve kesimini ve onun pişirilmesini üstlenen kasaptır.

قلت : وجاء في بعض الأخبار أن عاقر ناقة ثمود كان اسمه **قداراً** ، وأنَّ العرب قالت للجَزّار : **قُدار** تشبيهاً به .
Dedim: Bazı haberlerde geldi ki Semûd’un devesini boğazlayan kişinin adı **قداراً** idi; Araplar kasaba, ona benzeterek **قُدار** dedi.

ومنه قول الشاعر :
Bundan şairin sözü:

إنا لنَضرب بالصَّوارم هامَهُمْ
ضَرْبَ **القُدار** نَقيعةَ **القُدّام**
Biz keskin kılıçlarla onların başlarını vururuz; **القُدار**’ın **القُدّام**’ın (kanı) pıhtısını vurması gibi.

وقال الليث : **قدّرتُ** الشيءَ ، أي : هيَّأته .
Leys dedi: **قدّرتُ** bir şeyi; yani onu hazırladım.

قال : و**الأقدر** من الرجال : القصير العُنُق . و**القُدار** : الثُّعبان العظيم .
Dedi: Erkeklerden **الأقدر**: boynu kısa olandır. Ve **القُدار**: büyük yılandır.

أبو عبيد عن أبي عمرو : **الأقدر** : القصير ، وأنشد :
Ebu Ubeyd, Ebu Amr’dan: **الأقدر**: kısa (olan)dır; ve şu beyiti okudu:

رأَوك **أَقَيْدرَ** حِنْزقْرَه
Seni **أَقَيْدرَ** (olarak) gördüler; **حِنْزقْرَه**.

وقال غيره : **قادرتُ** الرجلَ **مقادرَة** ، أي : قايسته وفعلتُ مثلَ فِعله .
Başkası dedi: **قادرتُ** adamı **مقادرَة** (ile); yani onu kıyasladım ve onun yaptığı gibi yaptım.

وقال أبو عبيد : سمعتُ أبا عمرو يقول : **الأقدر** من الخيل : الذي إذا سار وقعت رِجلاه مواقع يديه ، وأنشد :
Ebu Ubeyd dedi: Ebu Amr’u şöyle derken işittim: Atlardan **الأقدر**: yürüdüğünde arka ayakları ön ayaklarının bastığı yerlere basan (attır); ve şu beyiti okudu:

وأقدَرُ مُشرف الصّهَوات ساطٍ
كُمَيتٌ لا أَحقُّ ولا شَئيتُ
Ve **أقدَرُ**; sağrıları yüksek, sıçrayan; doru (at); ne **أَحقُّ** ne de **شَئيتُ**.

وقال أبو عبيدة : **الأقدر** الذي يُجاوز مَواقع حافري رجليه مواقع حافري يديه .
Ebu Ubeyde dedi: **الأقدر**, arka ayaklarının toynak yerleri ön ayaklarının toynak yerlerini aşan (attır).

وقال غيره : سَرجٌ **قادر** و**قاتر** ، وهو الواقي الذي لا يعقِر . وقيل : هو بين الصغير والكبير .
Başkası dedi: **قادر** ve **قاتر** (olan) bir eyer; o, yaralamayan koruyucudur. Ve denildi ki: o, küçük ile büyük arasındadır.

والتقدير على وجوه من المعاني : أحدُهما : التروِيَة والتفكير في تسوية أمرٍ وتهيئته . والثاني : تقديره بعلاماتٍ تقطِّعه عليها . والثالث : أن تنويَ أمراً بعَقدك تقول : **قدّرتُ** أمرَ كذا وكذا ، أي : نويته وعقدتُ عليه .
**التقدير**, manalardan birtakım vecihler üzeredir: birincisi, bir işi düzeltip hazırlamada teenni ve düşünmedir. İkincisi, onu, üzerinde parçalara ayırdığın işaretlerle takdir etmendir. Üçüncüsü, bir işi azminle niyet etmendir; dersin ki: **قدّرتُ** şu ve şu işi; yani onu niyet ettim ve ona bağlandım.

ويقال : **قَدّرْتُ** لأمر كذا وكذا **أقدُرُ** له و**أقدِرُ** له **قَدْراً** ، إذا نظرتَ فيه ودبَّرتَه ، وقايَستَه .
Denir ki: **قَدّرْتُ** şu ve şu iş için; ona **أقدُرُ** ve ona **أقدِرُ** **قَدْراً**; ona baktığın, onu tedbir ettiğin ve onu kıyasladığın zaman.

ومنه قول عائشة : **فاقدِروا قدرَ الجاريةِ الحديثة السِّنّ المشتهيةِ للنظر** ) ، أي : قدّروا وقايسوا .
Bundan, Âişe’nin sözü: **فاقدِروا قدرَ الجاريةِ الحديثة السِّنّ المشتهيةِ للنظر**; yani: takdir edin ve kıyaslayın.

ثعلب عن ابن الأعرابي قال : **القَدَر** : القارورة الصغيرة ، وقال : **القُدار** : الرَّبْعة من الناس .
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَدَر**: küçük şişedir. Dedi: **القُدار**: insanlardan bir **الرَّبْعة** (topluluk)tur.

وقال شمِر : يقال : **قدَرتُ** ، أي : هيّأت ، و**قدرتُ** ، أي : أطقْتُ ، و**قَدَّرْتُ** ، أي :
وقَّتُّ و**قدَرتُ** : ملكْتُ .
Şemir dedi: Denir ki: **قدَرتُ**, yani hazırladım; ve **قدرتُ**, yani güç yetirdim; ve **قَدَّرْتُ**, yani: vakit tayin ettim; ve **قدَرتُ**: sahip oldum.

قال لبيد :
Lebîd dedi:

فَقَدَرْتُ للوِرْد المُغلِّس غُدوَةً
فوردتُ قبلَ تَبيُّن الألوانِ
Sabahın karanlığında suya gidiş için bir sabah vakti **قَدَرْتُ**; renkler belirginleşmeden önce vardım.

قال أبو عمرو : **قَدَرْتُ** وقّتّ وهيَّأت .
Ebu Amr dedi: **قَدَرْتُ**: vakit tayin ettim ve hazırladım.

وقال الأعشى :
A‘şâ dedi:

فاقدِرْ بذَرْعِك بَيْننا
إن كنتَ بوأْتَ **القَدارهْ**
Aramızda kolunla **فاقدِرْ**; eğer **القَدارهْ**’yi **بوأتَ** ettiysen.

بوأت : هيَّأت .
**بوأت**: hazırladın.

وقال أبو عبيدة : **اقدِرْ بذرعك** ، أي : أَبْصِر واعرِف قَدرَك .
Ebu Ubeyde dedi: **اقدِرْ بذرعك**, yani: gör ve kadrini bil.

وتقدير الله الخَلْق : تيسيره كلاًّ منهم لمّا علم أنَّهم صائرون إليه من سَعادة أوْ شَقاوة كُتبتْ لهم ، وذلك أنه علم ذلك منهم قبلَ خَلْقِه إيّاهم ، وحينَ أمرَ بنفخ الرُّوح فيهم ، فكتب عِلْمَه الأزَليَّ السابق فيهم وقدَّره تقديراً . ومقدار الإنسان : قدرُ عمره وحياتُه .
Allah’ın mahlûku takdiri: onlardan her birini, kendilerine yazılmış saadet yahut şekavetten O’na döneceklerini bildiği için kolaylaştırmasıdır; bu da, onları yaratmadan önce onlardan bunu bilmiş olması ve onlarda ruhun üflenmesini emrettiği vakit, onlarda ezelî, önceki ilmini yazması ve onu bir takdir ile takdir etmesidir. İnsanın **مقدار**ı: ömrünün ve hayatının miktarıdır.

دقر : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : **الدّوْقَرة** : بُقْعةٌ تكون بين الجبال المحيطة بها .
**دقر**: Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدّوْقَرة**: onu kuşatan dağlar arasında bulunan bir yerdir.

وقال الليث : هي بُقعةٌ تكون بين الجبال في الغِيطان انحسرتْ عنها الشَّجر وهي بيضاءُ صُلْبة لا نبات فيها . ويقال : إنها مَنازل الجنّ ، ويُكره النزولُ بها .
Leys dedi: O, vadilerde dağlar arasında bulunan bir yerdir; ağaç ondan çekilmiştir; o beyaz, serttir; onda bitki yoktur. Denir ki: o, cinlerin meskenleridir; oraya inmek mekruh görülür.

قال : ويقال للكذب المستشنَع والأباطيل ما جئتَ إلا ب**الدّقارِير** . قال : و**الدِقْرار** : التُّبَّان ، وجمعُه **الدقارير** .
Dedi: Çirkin görülen yalan ve batıllar için: sen ancak **الدّقارِير** ile geldin, denir. Dedi: **الدِقْرار**: **التُّبَّان**dır; onun çoğulu **الدقارير**’dir.

أبو عبيد : رجل **دِقْرارة** ، وهو النمّام ، وجمعه **دَقارِير** ، ويقال : **الدِقْرار** . **التُّبَّان** : وجمعهُ **الدَقارير** .
Ebu Ubeyd: **دِقْرارة** (olan) bir adam; o, koğucudur; onun çoğulu **دَقارِير**’dir; ve **الدِقْرار** denir. **التُّبَّان**: onun çoğulu **الدَقارير**’dir.

وقال أوس بن حَجَر :
Evs b. Hacer dedi:

يَعْلون بالقَلَع الهِنديّ هامَهُمُ
ويَخرج الفَسْوُ من تحت **الدَّقارِير**
Hint işi **القَلَع** ile onların başlarını yararlar; ve yellenme **الدَّقارِير**’in altından çıkar.

وقال شمر : **الدَّقارير** : الدواهي والنمائم .
Şemir dedi: **الدَّقارير**: belalar ve koğuculuklardır.

وقال الكميت :
Kumeyt dedi:

على **دَقاريرَ** أحْكيها وأفْتَعِلُ
**دَقاريرَ** üzerine, onu anlatırım ve uydururum.

ثعلب عن ابن الأعرابي : **الدِقْرارة** : التُّبّان . و**الدِقْرارة** : القصير من الرجال . و**الدِّقرارة** : النمّام . و**الدِقْرارة** : الداهية من الدواهي . و**الدِّقْرارة** : العَوْمرة ، وهي الخصومة المتبعة . و**الدِقْرارة** : الحديث المفتَعَل . و**الدِقْرارة** : المخالَفة .
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدِقْرارة**: **التُّبّان**dır. Ve **الدِقْرارة**: erkeklerden kısa olandır. Ve **الدِّقرارة**: koğucudur. Ve **الدِقْرارة**: belalardan bir beladır. Ve **الدِّقْرارة**: **العَوْمرة**’dir; o, peşine düşülen husumettir. Ve **الدِقْرارة**: uydurulmuş sözdür. Ve **الدِقْرارة**: muhalefettir.

ومنه حديث عمر : ( أنه أمر رجلاً بشيء فعارَضَه ، فقال له : قد جئتَني ب**دِقْرارةِ** قومك ) ، أي بمخالفتهم .
Bundan, Ömer’in hadisi: (bir adama bir şey emretti de o ona karşı çıktı; ona dedi ki: bana kavminin **دِقْرارةِ**si ile geldin); yani onların muhalefetiyle.

وقال الليث : **الدُّقْران** : الخُشُب التي تُنصَب في الأرض يُعرَّش عليها العِنَب ، الواحدة **دُقْرانة** .
Leys dedi: **الدُّقْران**: yere dikilen, üzerine üzümün çardak yapıldığı ağaçlardır; tekili **دُقْرانة**’dir.

ثعلب عن ابن الأعرابي : **الدَّقْر** : الروضة الحَسناء ، وهي **الدَّقْرى** .
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّقْر**: güzel çayırdır; o, **الدَّقْرى**’dır.

وأنشد :
Ve şu beyiti okudu:

وكأنها **دَقَرى** تَحَيَّلُ ، نبتُها
أُنُفٌ ، يَغُمُّ الضّالَ نبتُ بِحارها
Sanki o, **دَقَرى**’dır; **تَحَيَّلُ**; onun bitkisi tazedir; onun çukurlarının bitkisi yolunu şaşıranı örter.

وقال غيره : **دَقَرى** اسم روضة بعينها . وقوله : ( **تَخيَّلُ** ، أي : تَلوَّنُ فتريك رُؤيا تخيّل إليك أنَّها لونٌ ثم تراها لوناً آخر ، ثم قطعَ الكلامَ الأوّل ، وابتدأ فقال : ( **نبتُها أُنُف** ) .
Başkası dedi: **دَقَرى**, bizzat bir çayırın adıdır. Onun sözü: ( **تَخيَّلُ** ), yani renklenir; sana bir görüntü gösterir; sana onun bir renk olduğu hayal ettirilir, sonra onu başka bir renk olarak görürsün; sonra ilk sözü kesti ve başlayıp dedi ki: ( **نبتُها أُنُف** ).

عمرو عن أبيه : هي **الدَّقَرى** و**الدِّقْرة** و**الدَّقيرة** و**الوَدَفة** و**الوَدِيفة** و**الرَّقَّة** و**الرّقْمة** و**المُزْدَجّة** للروضة .
Amr, babasından: Çayır için (adlar) **الدَّقَرى**, **الدِّقْرة**, **الدَّقيرة**, **الوَدَفة**, **الوَدِيفة**, **الرَّقَّة**, **الرّقْمة**, **المُزْدَجّة**’dir.

قرد : قال الليث : **القِرد** معروف ، والأنثى **قردة** ، وثلاثه **أقرُد** و**قُرود** و**قِرَدة** كثيرة .
**قرد**: Leys dedi: **القِرد** bilinen (hayvan)dır; dişisi **قردة**’dir; çoğulu **أقرُد** ve **قُرود** ve çokça **قِرَدة**’dir.

وأقرَد الرَجُل : إذا ذَلّ .
Adam **أقرَد** olur: zelil olduğu zaman.

وأنشد الفراء :
Ferrâ şu beyiti okudu:

يقول إذا اقلَوْلَى عليها وأَقَرَدَتْ
ألا هل أخو عيشٍ لذيذٍ بدائم
Üzerine (iş) ağırlaşıp o **أَقَرَدَتْ** olduğunda der ki: Lezzetli bir yaşayışın sahibi var mı ki daim olsun?

و**القُراد** معروف ، وثلاثة **أقرِدة** ، و**قِرْدَانٌ** كثيرة .
**القُراد** bilinen (şey)dir; çoğulu **أقرِدة**’dir; ve çokça **قِرْدَانٌ** (vardır).

و**القَرْد** : لغة في **الكَرْد** ، وهو العُنُق ، وهو مجثِم الهامَة على سلِفَة العُنُق .
**القَرْد**: **الكَرْد** hakkında bir lehçedir; o, boyundur; o, başın boynun ön kısmı üzerine çökmüş (yeridir).

وأنشد :
Ve şu beyiti okudu:

فجلَّله عَضْب الضَّرِيبةِ صارِماً
فطبَّقَ ما بين الذُّؤابَة و**القرْدِ**
Keskin, denenmiş bir kılıçla onu bürüdü; böylece perçem ile **القرْدِ** arasını kapladı.

وقال : و**القَرِد** من السحاب الذي تراه في وجهه شبه انعقادٍ في الوهم ،
Dedi: Buluttan **القَرِد**, onun yüzünde vehimde bir düğümlenme benzeri gördüğün (şey)dir,

**قَرِد** olan **الوَبَر** ile benzetilir. Ve **الشعر القَرِد**: uçları düğümlenmiş olan.

Ve **العِلْك**’in çiğnenmiş parçası bozulursa: “**قد قَرِد**” denilir.

Ve **قُرْدُودة الظهر**: onun **ثَبَج**’inden yükselen şey.

Harânî, İbnü’s-Sikkît’ten, o da el-Asma‘î’den: dedi ki: **السِّيساء**: **قردودة الظهر**’dür.

Ebû Amr eş-Şeybânî dedi ki: **السِّيساء** attan: **الحارِك**; eşekten ise: **الظَّهر**.

Leys dedi ki: **القَردد** yerden: bir çukurun yanında bir tümsektir. Ve inşâd etti:
متى ما تزرنا آخر الدَّهرِ تلقَنا
بقرقرةٍ ملساءَ ليست بقردد

Şemmer dedi ki: el-Asma‘î dedi: **القردد**: **القُفّ** gibidir.

İbn Şümeyl dedi ki: **القُرْدودة**: ondan yüksek olan ve kalınlaşan şeydir; **القراديد** pek az olur; ancak yerin bir düzlüğünde ve ondan genişleyen kısımda olur; onun için, üzerinde yüksek, kalın bir sırt görürsün; azdan başka bitirmez. Dedi ki: ve onun sırtı, genişliği “bir davet” olacak şekilde olur. Dedi ki: ve onun yerdeki uzaklığı iki **عُقْبَة** ve daha az ve daha çoktur; ondan her şey: sırtı ve yamaçları çoraktır.

Şemmer dedi ki: **القَرْدودة** denilir: **قُردودة الظَّهر** gibi, boyun eğen bir yol.

Ebû Amr dedi ki: **القَرْدَدُ**: yerden yükselen şeydir.

Ebû Saîd dedi ki: **القِرْديدة**: sözün serti.

Bir bedevîden hikâye edildi ki o dedi: “Söz katılaştı da bana kolay olmadı; ondan bir **قِرْديدة** aldım da ona bindim; ondan sağa da sola da sapmadım.”

Memenin ucu için **قُراد** denilir; erkeğe denilir ki:
“Göğsün iki **قراد**’ı güzel.”

İbn Miyâde bazı halifeleri överken dedi:
كأنّ قُرادَى زَوْرِه طَبعتْهُما
بطِين مِن الجَوْلان كُتَّابُ أعْجما

Ebû’l-Heysem dedi ki: erkeğin iki **القرادان**’ı: **الثندوة**’nin alt tarafıdır. Diyor ki: ikisi ondan latiftir; sanki göğsünde, Acem kâtiplerinden birinin bastığı bir mühür çamurunun izi gibidir. Ve onları özellikle andı; çünkü onlar divan ehli ve kâtiplerdi.

Ebû Ubeyd, el-Emevî’den: **قردت في السقاء قرداً**: içinde içyağını topladım.

Şemmer dedi ki: onu tanımıyorum; onu yalnız Ebû Ubeyd için işittim.

İbnü’l-A‘râbî’yi işittim: **قلدت في السقاء** ve **قريت فيه**. Ve **القلْد**: süt ve başkası gibi bir şeyi bir şeyin üzerine toplaman.

Ve **فرس قَرِدُ الْخَصيل**: gevşek olmadığında. Ve inşâd etti:
قَرِدُ الخَصِيل وفي العظام بقيَّة

Ve denilir: “Falan, falanı **يقرِّد**”: ona yumuşak davranarak hile yaptığında. Aslı: adam geceleyin develere gelir, onlardan bir deveye binmek ister; böğürmesinden korkar; ondan **القُراد**’ı çıkarır; ta ki ona alışsın; sonra onu yularlar.

Ahtal dedi:
لَعَمركَ ما قُراد بني نُميرِ
إذا نُزِع القُراد بمستطاع

Bunu bütünüyle el-Asma‘î söyledi; Ebû Ubeyd ondan rivayet etti: ve ancak “zelil olan kimse **قد أقرَد**” denildi; çünkü o, deveye benzetildi: **يقرّد** yani ondan **القُراد** çıkarılır; böylece yularlayana karşı **يُقْرِد** olur ve ona karşı huysuzluk etmez.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أقرد الرجل**: zelillik sebebiyle sustuğunda; ve **أخْرَدَ**: hayâ sebebiyle sustuğunda.

Ve denilir: “Hadis, onun **قَرْدَد**’ı üzere, onun **قَنَن**’i üzere ve onun **سَمّ**’i üzere geldi”; onu yüzü üzere getirdiğinde.

Ebû Zeyd dedi ki: **القِرْديدة**: sırtın ortasındaki çizgidir.

Ebû Mâlik dedi ki: **القُرْدودة**: bizzat **الفَقَارة**’dır.

Ve denilir: “Kışın **قُرْدودة**’sunu bizden geçir”; o, onun kamburu ve şiddetidir.

Ve devenin **فِرْسِن**’inde **أمّ القِرْدان**: **السُّلامَيات** arasındadır.

Şemmer, kısa **القَرْد** hakkında inşâd etti:
أو هِقْلةً مِن نَعام الجَوّ عارَضَها
قَرْدُ العَفَاءِ وفي يافوخة صَقَعَ

Dedi ki: **الصَقَع**: **القَرَع**; ve **العَفَاء**: tüy; ve **القَرْد**: kısa.

**رقد**: Leys dedi ki: **الرُّقود**: geceleyin uyku; ve **الرُّقاد**: uyku.

Dedim ki: **الرُّقاد** ve **الرُّقود**, Araplarda gece ve gündüz olur.

Ve ondan, Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ قَالُواْ ياوَيْلَنَا مَن بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ ) ( يس : 52 ); bu, kıyamet günü diriltildiklerinde kâfirlerin sözüdür. Ve söz, ( مَن بَعَثَنَا ) kavli yanında kesildi; sonra melekler onlara dedi: ( مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمانُ ) ( يس : 52 ). Ve bunun, **المرقد**’in sıfatından olması caizdir; ve melekler der ki: Rahmân’ın vaad ettiği haktır.

Ve **الرقْدة**: dünya ile âhiret arasındaki durgunluktur. Ve **المرقد**’in masdar olması muhtemeldir; ve yer olması muhtemeldir; o da kabirdir. Ve uyku, ölümün kardeşidir.

Leys dedi ki: **الرَّاقُود**: içi ziftle sıvanan, **إِردبَّة** biçiminde bir küptür. Çoğulu **الرواقيد**’dir. İbnü’l-A‘râbî, **الراقُود** hakkında bunun benzerini söyledi.

Ebû Ubeyd: **الارقداد** ve **الارمداد**: sürattir; aynı şekilde **الإغذاذ**.

Ve ondan şu sözü:
فظلّ يرقَدُّ من النَّشاطِ

Ve dedi ki: **الارقداد**: ürkenin koşmasıdır; sanki bir şeyden ürkmüş de **يَرْقَدُّ**. Denilir: “Sana **مُرْقَدّاً** geldim.”

Ve **رَقْد**: Kays diyarında bir dağın yahut bir vadinin adıdır.

İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
كأرحاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْها المناقِرُ

**زلَّمَتْها**: yani, onu düzeltti.

Münzirî, İbnü’l-A‘râbî’den: **أرقدَ الرجلُ بأرض كذا إرقاداً**: orada ikamet ettiğinde.

**ردق**: Leys dedi ki: **الرَّدَق**, **الرَّدَج**’de bir lehçedir; o, oğlağın dışkısıdır; tıpkı **الشَيْرق**’ın **الشَّيْرج**’de bir lehçe olması gibi.

**درق**: Leys dedi ki: **الدَرَق**: kalkanın bir türüdür; tekili **دَرَقة**; **الأدراق** üzerine toplanır; derilerden yapılır.

Ve **الدَوْرَق**: içilecek şey için bir ölçektir; o, Arapçalaştırılmıştır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّرْق**: her şeyin sert olanıdır.

Müdrik es-Sülemî, İbnü’l-Ferec’in ondan rivayet ettiği şeyde dedi: “Adam beni diliyle **مَلَسَني** ve **مَلَقَني** ve **دَرَقَني**”; yani: beni yumuşattı ve benden (bir şeyi) düzeltti; **يَدْرُقني** ve **يملُسُني** ve **يَمْلُقُني**.

Ve **الدَّرْدَق**: develerin ve insanların küçükleridir; **دَرادِق** olarak toplanır.

Ve **الدَّرْدَاق**: küçük, yapışık bir kum tepeciğidir; kazıldığında kumdan kazılır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والدال وما يثلثهما)
(قدر)  القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به *** وابْرُزْ بِبَرْزَةَ حيثُ اضطرَّكَ القَدَرُ([1])وقال في القَدْر بسكون الدال:
[وما صبَّ رِجلِي في حديدِ مجاشعٍ *** مع القَدْرِ إلاَّ حاجةٌ لي أريدُها([2])]
ومن الباب الأَقْدَرُ من الخيل، وهو الذي تقعُ رِجلاهُ مَوَاقِعَ يَدَيْه، كأن ذلك قدَّرَه تقديراً. قال:
وأقْدَرُ مُشرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ *** كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئيتُ([3])وقوله تعالى: ﴿ومَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ﴾ [الأنعام 91]، قال المفسرون: ما عظَّموا اللهَ حقَّ عظمته. وهذا صحيحٌ، وتلخيصهُ أنَّهم لم يصفوه بصِفَته التي تَنْبَغِي له تعالى.
وقولـه تعالى: ﴿وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ﴾ [الطلاق 7] فمعناه قُتِر. وقياسه أنَّه أُعْطِيَ ذلك بِقَدْر يسير. وقُدْرَةُ الله تعالى على خليقته: إيتاؤهم بالمبلغ الذي يشاؤه ويريده، والقياس فيه وفي الذي قبلَه سواء. ويقولون: رجلٌ ذو قُدرةٍ وذو مَقدِرة، أي يسار. ومعناه أنه يبلُغُ بيسارِه وغِنائِه من الأُمور المبلغَ الذي يوافق إرادتَه. ويقولون: الأقدر من الرِّجال: القصير العنُق؛ وهو القياسُ كأنَّ عُنقَه قد قُدِرت.
ومما شذَّ أيضاً عن هذا القياس القِدر، وهي معروفةٌ. والقَدِير: اللَّحمُ يُطبخ في القِدر. والقُدَار فيما يقولون: الجَزّار، ويقال الطَّباخ، وهو أشْبَه.
ومما شذَّ أيضاً قولُهم: القُدَار: الثُّعبان العظيم وفيه نظر.
(قدس)  القاف والدال والسين أصلٌ صحيح، وأظنه من الكلام الشرعيِّ الإسلاميّ، وهو يدلُّ على الطهْر.
ومن ذلك الأرضُ المقدَّسة هي المطهَّرة. وتسمَّى الجنَّة حَظِيرةَ القُدْس، أي الطُّهر. وجَبْرَئيلُ عليه السلامُ رُوح القُدُس. وكلُّ ذلك معناه واحد. وفي صِفَة الله تعالى: القُدُّوس*، وهو ذلك المعنى، لأنّه منزَّهٌ عن الأضداد والأنداد، والصّاحبةِ والولد، تعالى الله عمَّا يقول الظالمون علوّاً كبيراً. ويقال: إنَّ القادسيَّة سمِّيت بذلك وإنَّ إبراهيم عليه السلام دعا لها بالقُدْس، وأن تكون مَحَلّة الحاجّ. وقُدْسٌ: جبل. ويقولون: إنَّ القُدَاس: شيءٌ كالجُمانِ يُعمَل من فِضّة. قال:
* كنَظْمِ قُدَاسٍ سِلكُه متقطِّعُ([4]) *
(قدع)  القاف والدال والعين أصلانِ صحيحانِ متباينان، أحدهما يدلُّ على الكَفِّ عن الشيء، ويدلُّ الآخَر على التهافُتِ في الشَّيء. فالأوَّل القَدْع، من قدعتُه عن الشيء: كفَفْتُه. وقَدَعْت الذُّبابَ: طردتُه عنِّي. قال:
قياماً تقَدعُ الذِّبَّانَ عنها *** بأذنابٍ كأجنحة النُّسُورِ
وامرأةٌ قَدِعَةٌ: قليلةُ الكلام حَيِيَّة، كأنَّها كفَّت نفسَها عن الكلام. وقَدَعْتُ الفَرَسَ باللِّجام: كبحتُه. والمِقدعة: العصا تَقْدَعُ بها عن نَفْسك.
قال ابن دُريد([5]): تقادَعَ القومُ بالرماح: تطاعَنُوا. وقياس ذلك كلِّه واحد.
والأصل الآخر: التهافت([6]). قالوا: القَدوع: المنصَبُّ على الشيء. يقال: تقادَعَ الفَراشُ في النَّار، إذا تهافَتَ. وتقادَعَ القومُ بعضُهم في إثرِ بعضٍ: تساقطُوا. وفي الحديث في ذكر الصِّراط: "فيتقادَعُون تَقادُعَ الفَراشِ في النّار".
(قدف)  القاف والدال والفاء. يقولون: القَدْف: غَرفُ الماء من الحوض. وقيل القُدَاف: جَرَّةٌ من فَخَّار.
(قدم)  القاف والدال والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على سَبْق ورَعْف([7]) ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: يقولون: القِدَم: خلاف الحُدوث. ويقال: شيءٌ قديم، إذا كان زمانُهُ سالفاً. وأصله قولُهم: مضَى فُلاَنٌ قُدُماً: لم يعرِّج ولم ينْثَنِ. وربما صغَّروا القُدّام قُدَيْدِيماً([8]) وقُدَيْدِيمةٌ. قال القُطاميُّ:
قُدَيديمَةُ التَّحريبِ والحِلْم إنَّني	 *** أرى غَفَلات العيشِ قَبْلَ التَّجَارِبِ([9])ويقال: ضُرِب فرَكِب مقاديمَه، إذا وقَع على وجهه. وقادِمَة الرَّحْلِ: خلاف آخِرَته. والقادمة من أطْبَاء النَّاقة: ما وَلِيَ السُّرَّة. ولفلانٍ قدمُ صدقٍ، أي شيءٌ متقدِّم من أثَر حسَن.
ومن الباب: قَدِم من سفره قُدوماً، وأقْدَم على الشيء إقداماً.
قال ابن دريد([10]): وقادِمُ الإنسان: رأسُه، والجمع قوادم. قال: ولا يكادون يتكلَّمون بالواحد. وقوادم الطَّير: مقاديم الرِّيش، عشرٌ في كلِّ جَناحٍ، الواحدةُ قدو
قادمة، وهي القُدَامى. ومُقدِّمَة([11]) الجيش: أوّله: وأقْدِمْ([12]): زجرٌ للفَرس، كأنّه يؤمر بالإقدام. ومضَى القوم في الحرب اليقدُمِيَّة، إذا تقدَّموا. قال:
الضَّاربين اليقدمِيَّةَ بالمُهَنَّدَةِ الصفائحْ([13])
وقَيدُوم الجبلِ: أنفٌ يتقدَّم منه وقوله:
إنَّا لنَضرِب بالسُّيوف رؤوسَهم *** ضَرْبَ القُدَارِ نَقيعةَ القُدّامِ([14])
فقال قوم: القُدَّام: الملك. وهذا قياسٌ صحيح، لأنَّ الملِك هو المُقدَّم. ويقال: القُدَّام: القادمون من سَفَر. وقَدَمُ الإنسان معروفةٌ، ولعلَّها سمِّيت بذلك لأنَّها آلة للتقدُّم والسَّبْق.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَدُوم: الحديدة يُنحَتُ بها، وهي معروفة. والقَدُوم: مكان. وفي الحديث: "اختتن إبراهيمُ عليه السَّلام بالقَدُوم".
(قدو)  القاف والدال والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على اقتباسٍ بالشَّيء واهتداء، ومُقادَرة في الشيء حتى يأتي به مساوياً لغيره.
من ذلك قولهم: هذا قِدَى رُمْحٍ، أي قيسُه. وفلان قُِدوةٌ([15]): يُقتدَى به.
ويقولون: إنَّ القَدْوَ: الأصل الذي يتشعَّب منه الفروع.
ومن الباب: فلانٌ يَقْدُو به فرسُه، إذا لزم سَنَن السِّيرة. وإنما سمِّي قدْواً لأنَّه تقديرٌ في السَّير. وتقدَّى فلانٌ على دابَّته، إذا سار سِيرةً على استقامة. ويقال: أتتْنا قاديةٌ من النَّاس، وهم أوَّل مَن يطرأ* عليك. وقد قدَتْ تَقدِي. وكلُّ ذلك من تقدير السَّير.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَدْو: مصدر قَدَا اللَّحْمُ يَقْدُو [قَدْواً([16])] ويَقْدِي قَدْيَاً، إذا شمِمتَ له رائحةً طيّبة. ويقولون: رجلٌ قِنْدَأْوٌ: شديد الظَّهر قصير العُنق.
(قدح)  القاف والدّال والحاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على شيءٍ كالهَزْم في الشيء، والآخر يدلُّ على غَرْفِ شيء.
فالأوَّل القَدْح: فِعْلُك إذا قَدَحْت الشيء. والقَدْح: تأكُّلٌ يقع في الشَّجرِ والأسنان. والقادحة: الدُّودة تأكل الشَّجرة. ومنه قولهُم: قدَحَ في نَسَبه: طَعَن. وقال في تأكُّل الأسنان:
رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى *** وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادحِ([17])ومن الباب القِدْح، وهو السَّهْم بلا نَصلٍ ولا قُذَذ؛ وكأنَّه سمِّي بذلك يُقْدح به أو يمكنُ القَدْح به. والقِدح: الواحدُ من قِداح الميسر، وهذا على التَّشبيه ومن الباب: قُدِّح الفرسُ تقديحاً، إذا ضمِّر حتى يصير مثل القدح. ومن الباب: قَدَّحَتِ العينُ: غارت. ويقال قَدَحَتْ. وقَدَحْتُ النَّار، وقَدحتُ العين: أخرجتُ ماءَها الفاسد.
والأصل الآخر القَدِيح: ما يبقى في أسفل القِدْر فيُغرَف بجُهْد. قال:
فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها *** كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ([18])وقَدَحْتُ القِدر: غرفتُ ما فيها. وركيٌّ قَدُوح([19]): تُغْرَف باليد. والقَدَح من الآنية من هذا، لأنّ به يُغرَف الشيء.
--------------ـــ
([1]) البيت لجرير في ديوانه 284 واللسان (برز). وبرزة، بفتح الباء: اسم أم عمر بن لجأ التيمي، الذي هجاه جرير بقصيدة البيت.
([2]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (قدر) وإصلاح المنطق 109. والبيت للفرزدق، وليس في ديوانه، ورواه جامع الديوان عن اللسان.
([3]) البيت لعدي بن خرشة الخطمي، كما في اللسان (شأت، حقق، سطا) وقد سبق في (حق، شأت).
([4]) أنشده هذا العجز في المجمل. وصدره في اللسان (قدس):
* تحدر دمع العين منها فخلته *
([5]) الجمهرة (2: 279).
([6]) في الأصل: "التقاعد".
([7]) الرعف: السبق، رعفه يرعفه: سبقه وتقدمه.
([8]) في الأصل: "قديدما"، صوابه في اللسان. ويقال في تصغيرها أيضاً: "قديدمة" بياء واحدة.
([9]) ديوان القطامي 50 واللسان (قدم). وقد سبق إنشاده في (2: 341).
([10]) في الجمهرة (2: 293).
 ([11]) ضبط في المجمل بكسر الدال، وهو المشهور فيه. وفي اللسان: "قال البطليوسي: ولو فتحت الدال لم يكن لحناً؛ لأن غيره قدمه".
([12]) ويقال أيضاً "أقدم" بضم الدال، كما في اللسان.
([13]) البيت لأمية بن أبي الصلت في ديوانه 21 والسيرة 532. وأنشده في اللسان (قدم) بدون نسبة. والرواية في جميعها: "التقدمية"، وهي بالتاء لغة في "اليقدمية".
([14]) لمهلهل، في اللسان (قدر، نقع، قدم) وقد نبه في (نقع) على رواية المقاييس. وروى: "إنا لنضرب بالصوارم هامهم"، وفي (قدم): "بالصوارم هامها".
([15]) يقال بكسر القاف وضمها.
([16]) التكملة من المجمل واللسان.
([17]) البيت لجميل، في ديوانه، واللسان والتاج (قدح) وأمالي القالي (2: 109) وفي الأصل: "وفى الله في عيني ثنية".
([18]) البيت للنابغة الذبياني، كما في اللسان والتاج (قدح)، وليس في ديوانه. وهذا البيت أورده الجوهري: "فظل الإماء" كما في رواية ابن فارس، قال ابن فارس: وصوابه "يظل"؛ لأن قبله:
بقية قدر من قدور توورثت *** لآل الجلاح كابرا بعد كابر
 ([19]) في الأصل: "قديح"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.

ـ

##### Türkçe

(**باب القاف والدال وما يثلثهما**)
(**قدر**)  **القاف** ve **الدال** ve **الراء**; sahih bir asıldır; şeyin ulaştığı miktara, özüne ve sonuna delâlet eder. Şu hâlde **القدر**: her şeyin ulaştığı miktardır. Denir ki: **قَدْرُه** şöyle şöyledir; yani ulaştığı miktarıdır. Keza **القَدَر** de böyledir. Ve **قَدَرتُ** şeyi **أَقْدِرُه** ve **أَقْدُرُه**; **التقدير**’dendir; ve onu **قدَّرته أُقَدِّره**. Ve **القَدْر**: Allah Teâlâ’nın şeyleri, onlar için murad ettiği ulaştıkları miktarlar ve sonlar üzere hükme bağlamasıdır; o da **القَدَر**’dir. **القَدَر** hakkında dedi ki:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به *** وابْرُزْ بِبَرْزَةَ حيثُ اضطرَّكَ القَدَرُ([1])وقال في **القَدْر** **بسكون الدال**:
[وما صبَّ رِجلِي في حديدِ مجاشعٍ *** مع القَدْرِ إلاَّ حاجةٌ لي أريدُها([2])]
Ve babdandır: atlardan **الأَقْدَر**; o, iki ayağının basış yerleri iki elinin basış yerlerine düşen kimsedir; sanki bu, bir takdir ile onu takdir etmiştir. Dedi ki:
وأقْدَرُ مُشرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ *** كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئيتُ([3])Ve O’nun sözü, Teâlâ: ﴿ومَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ﴾ [الأنعام 91]; müfessirler dedi: Allah’ı, azametinin hakkıyla azametlendirmediler. Bu sahihdir; bunun özeti: O’nu, Teâlâ’ya yaraşan sıfatıyla vasfetmediler.
Ve O’nun sözü, Teâlâ: ﴿وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ﴾ [الطلاق 7]; mânâsı: **قُتِر**. Ve kıyası: ona, az bir **قَدْر** ile verilmiş olmasıdır. Ve Allah Teâlâ’nın mahlûkatı üzerindeki **قُدْرَة**’si: onlara, dilediği ve murad ettiği miktarı vermesidir; kıyas, bunda ve bundan öncekinde birdir. Ve derler: **رجلٌ ذو قُدرةٍ وذو مَقدِرة**; yani varlık. Mânâsı: varlığı ve zenginliği ile işlerden, iradesine uygun olan miktara ulaşmasıdır. Ve derler: erkeklerden **الأقدر**: kısa boyunlu; bu kıyastır; sanki boynu takdir edilmiştir.
Ve bu kıyastan şâz olanlardan: **القِدر**; o bilinir. Ve **القَدِير**: **القِدر**’de pişirilen ettir. Ve dediklerine göre **القُدَار**: kasap; ve denir: aşçı; bu daha benzer.
Ve bu babdan şâz olanlardan: onların sözü **القُدَار**: büyük yılan; bunda bakış vardır.

(**قدس**)  **القاف** ve **الدال** ve **السين**; sahih bir asıldır; ve ben onu şer‘î İslâmî sözden sanıyorum; ve o, temizliğe delâlet eder.
Bundan: **الأرضُ المقدَّسة**; o, temizlenmiş olandır. Ve cennete **حَظِيرةَ القُدْس** denir; yani temizlik. **جَبْرَئيلُ** عليه السلام **رُوح القُدُس**’tur. Bütün bunların mânâsı birdir. Ve Allah Teâlâ’nın sıfatında: **القُدُّوس**؛ o da bu mânâdır; çünkü O, zıtlar ve denkler, eş ve çocuk’tan münezzehtir; Allah, zalimlerin söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir. Ve denir: **القادسيَّة** bununla adlandırıldı; ve İbrahim عليه السلام onun için **القُدْس** ile ve hacının mahallesi olmasıyla dua etti. Ve **قُدْسٌ**: bir dağdır. Ve derler: **القُدَاس**: gümüşten yapılan, **الجُمان** gibi bir şeydir. Dedi ki:
* كنَظْمِ قُدَاسٍ سِلكُه متقطِّعُ([4]) *

(**قدع**)  **القاف** ve **الدال** ve **العين**; birbirinden ayrı iki sahih asıldır: birisi şeyden alıkoymaya delâlet eder; diğeri şeyde düşüp saçılmaya delâlet eder. Birincisi **القَدْع**’dır; **قدعتُه عن الشيء**: onu şeyden alıkoydum. Ve **قَدَعْت الذُّبابَ**: onu benden kovdum. Dedi ki:
قياماً تقَدعُ الذِّبَّانَ عنها *** بأذنابٍ كأجنحة النُّسُورِ
Ve **امرأةٌ قَدِعَةٌ**: az konuşan, hayâlı; sanki kendini konuşmaktan alıkoymuştur. Ve **قَدَعْتُ الفَرَسَ باللِّجام**: onu gemle dizginledim. Ve **المِقدعة**: kendin hakkında onunla alıkoyduğun değnek.
İbn Düreyd([5]) dedi: **تقادَعَ القومُ بالرماح**: mızraklarla birbirlerine saldırdılar. Bunun hepsinin kıyası birdir.
Diğer asıl: **التهافت**([6]). Dediler: **القَدوع**: şeye dökülen. Denir: **تقادَعَ الفَراشُ في النَّار**; eğer düşüp saçıldıysa. Ve **تقادَعَ القومُ بعضُهم في إثرِ بعضٍ**: ardı ardına düştüler. Ve hadiste, sıratın zikrinde: “**فيتقادَعُون تَقادُعَ الفَراشِ في النّار**”.

(**قدف**)  **القاف** ve **الدال** ve **الفاء**. Derler: **القَدْف**: havuzdan suyu avuçlayıp almak. Ve denildi: **القُدَاف**: çömlekten bir testidir.

(**قدم**)  **القاف** ve **الدال** ve **الميم**; sahih bir asıldır; öne geçmeye ve **رَعْف**([7])’a delâlet eder; sonra ondan ona yakın olan şeyler dallanır: derler: **القِدَم**: **الحُدوث**’un zıddıdır. Ve denir: **شيءٌ قديم**; eğer zamanı geçmiş ise. Aslı onların sözü: **مضَى فُلاَنٌ قُدُماً**: ne saptı ne döndü. Ve bazen **القُدّام**’ı **قُدَيْدِيماً**([8]) ve **قُدَيْدِيمةٌ** diye küçültürler. **القُطاميُّ** dedi:
قُدَيديمَةُ التَّحريبِ والحِلْم إنَّني	 *** أرى غَفَلات العيشِ قَبْلَ التَّجَارِبِ([9])Ve denir: **ضُرِب فرَكِب مقاديمَه**; eğer yüzüstü düştüyse. Ve **قادِمَة الرَّحْلِ**: arkasının zıddıdır. Ve devenin **أطْبَاء**’ından **القادمة**: göbeğe bitişik olan şeydir. Ve falanın **قدمُ صدقٍ**’u vardır; yani güzel bir eserden öne geçmiş bir şey.
Ve babdandır: **قَدِم** seferinden **قُدوماً**; ve şeye **أقْدَم** **إقداماً**.
İbn Düreyd([10]) dedi: **قادِمُ الإنسان**: başıdır; çoğulu **قوادم**. Dedi: tekil ile neredeyse konuşmazlar. Ve kuşun **قوادم**’i: tüyün ön kısımlarıdır; her kanatta ondur; tekili **قادمة**; ve o, **القُدَامى**’dır. Ve ordunun **مُقدِّمَة**’si: başı/önüdür. Ve **أقْدِمْ**([12]): ata sürme sözü; sanki ona ilerlemesi emredilir. Ve kavim, savaşta **اليقدُمِيَّة** üzere yürüdü; eğer öne geçtilerse. Dedi ki:
الضَّاربين اليقدمِيَّةَ بالمُهَنَّدَةِ الصفائحْ([13])
Ve dağın **قَيدُوم**’u: ondan öne çıkan bir burundur. Ve onun sözü:
إنَّا لنَضرِب بالسُّيوف رؤوسَهم *** ضَرْبَ القُدَارِ نَقيعةَ القُدّامِ([14])
Bir kavim dedi: **القُدَّام**: hükümdardır. Bu sahih bir kıyastır; çünkü hükümdar öne geçirilendir. Ve denir: **القُدَّام**: seferden gelenler. Ve insanın **قَدَم**’ı bilinir; belki de ona bu ad verilmiştir; çünkü o, ilerlemenin ve öne geçmenin âletidir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **القَدُوم**: onunla yontulan demirdir; o bilinir. Ve **القَدُوم**: bir yerdir. Ve hadiste: “İbrahim عليه السَّلام **بالقَدُوم** ile sünnet oldu.”

(**قدو**)  **القاف** ve **الدال** ve **الحرف المعتلّ**; sahih bir asıldır; bir şeyle örnek almaya ve hidayet bulmaya, ve bir şeyde, onu başkasına eşit getirinceye dek ölçüp denklemeye delâlet eder.
Bundan onların sözü: bu, **قِدَى رُمْحٍ**’tır; yani ölçüsüdür. Ve falan **قُِدوةٌ**([15]): kendisine uyulur.
Ve derler: **القَدْوَ**: dalların ondan ayrıldığı asıldır.
Ve babdandır: falanın atı onunla **يَقْدُو**; eğer gidiş yolunun çizgisini tuttuysa. Ancak ona **قدْواً** denildi; çünkü o, yürüyüşte bir takdirdir. Ve falan, biniti üzerinde **تقدَّى**; eğer dosdoğru bir gidişle yürüdüyse. Ve denir: bize insanlardan bir **قاديةٌ** geldi; onlar, sana ilk uğrayanlardır. Ve o, **قدَتْ تَقدِي**. Bütün bunlar, yürüyüşün takdirindendir.
Ve bu babdan şâz olanlardan: **القَدْو**: **قَدَا اللَّحْمُ يَقْدُو** [**قَدْواً**([16])] ve **يَقْدِي قَدْيَاً**’nın masdarıdır; eğer ona hoş bir koku kokladıysan. Ve derler: **رجلٌ قِنْدَأْوٌ**: sırtı kuvvetli, boynu kısa.

(**قدح**)  **القاف** ve **الدّال** ve **الحاء**; iki sahih asıldır: birisi, şeyde kırılma gibi bir şeye delâlet eder; diğeri, bir şeyi avuçlayıp almaya delâlet eder.
Birincisi **القَدْح**: senin, şeyi **قَدَحْت**’ığın zamanki fiilindir. Ve **القَدْح**: ağaçta ve dişlerde meydana gelen bir yenmedir. Ve **القادحة**: ağacı yiyen kurtçuktur. Ondandır onların sözü: **قدَحَ في نَسَبه**: ayıpladı/ta’n etti. Ve dişlerin yenmesi hakkında dedi ki:
رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى *** وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادحِ([17])Ve babdandır **القِدْح**; o, ne temreni ne de tüyleri olan oktur; sanki onunla **يُقْدح** edildiği yahut onunla **القَدْح** mümkün olduğu için böyle adlandırılmıştır. Ve **القِدح**: **قِداح الميسر**’in tekidir; bu, benzetme üzeredir. Ve babdandır: **قُدِّح الفرسُ تقديحاً**; eğer zayıflatılıp inceltilerek **القدح** gibi olursa. Ve babdandır: **قَدَّحَتِ العينُ**: çöktü. Ve denir: **قَدَحَتْ**. Ve **قَدَحْتُ النَّار**; ve **قَدحتُ العين**: onun bozuk suyunu çıkardım.
Diğer asıl: **القَدِيح**: **القِدْر**’in dibinde kalan, güçlükle avuçlanıp alınan şeydir. Dedi ki:
فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها *** كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ([18])Ve **قَدَحْتُ القِدر**: içindekini avuçlayıp aldım. Ve **ركيٌّ قَدُوح**([19]): elle avuçlanıp alınır. Ve kaplardan **القَدَح** da bundandır; çünkü onunla şey avuçlanıp alınır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القدرة إذا وصف بها الإنسان فاسم لهيئة له بها يتمكن من فعل شيء ما، وإذا وصف الله تعالى بها فهي نفي العجز عنه، ومحال أن يوصف غير الله بالقدرة المطلقة معنى وإن أطلق عليه لفظا، بل حقه أن يقال: قادر على كذا، ومتى قيل: هو قادر، فعلى سبيل معنى التقييد، ولهذا لا أحد غير الله يوصف بالقدرة من وجه إلا ويصح أن يوصف بالعجز من وجه، والله تعالى هو الذي ينتفي عنه العجز من كل وجه. والقدير: هو الفاعل لما يشاء على قدر ما تقتضي الحكمة، لا زائدا عليه ولا ناقصا عنه، ولذلك لا يصح أن يوصف به إلا الله تعالى، قال: ﴿إن الله على كل شيء قدير﴾ [البقرة/ 20]. والمقتدر يقاربه نحو: ﴿عند مليك مقتدر﴾ [القمر/55]، لكن قد يوصف به البشر، وإذا استعمل في الله فمعناه القدير، وإذا استعمل في البشر فمعناه: المتكلف والمكتسب للقدرة، يقال: قدرت على كذا. قال تعالى: ﴿لا يقدرون على شيء مما كسبوا﴾ [البقرة/264]. والقدر والتقدير: تبين كمية الشيء. يقال: قدرته وقدرته، وقدره بالتشديد: أعطاه القدرة. يقال: قدرني الله على كذا وقواني عليه، فتقدير الله الأشياء على وجهين:
أحدهما: بإعطاء القدرة.
والثاني: بأن يجعلها على مقدار مخصوص ووجه مخصوص حسبما اقتضت الحكمة، وذلك أن فعل الله تعالى ضربان:
ضرب أوجده بالفعل، ومعنى إيجاده بالفعل أن أبدعه كاملا دفعة لا تعتريه الزيادة والنقصان إلى إن يشاء أن يفنيه، أو يبدله كالسموات وما فيها.
ومنها ما جعل أصوله موجودة بالفعل وأجزاءه بالقوة، وقدره على وجه لا يتأتى منه غير ما قدره فيه، كتقديره في النواة أن ينبت منها النخل دون التفاح والزيتون، وتقدير مني الإنسان أن يكون منه الإنسان دون سائر الحيوانات.
فتقدير الله على وجهين:
أحدهما بالحكم منه أن يكون كذا أو لا يكون كذا؛ إما على سبيل الوجوب؛ وإما على سبيل الإمكان. وعلى ذلك قوله: ﴿قد جعل الله لكل شيء قدرا﴾ [الطلاق/3].
والثاني: بإعطاء القدرة عليه. وقوله: ﴿فقدرنا فنعم القادرون﴾ [المرسلات/ 23]، تنبيها أن كل ما يحكم به فهو محمود في حكمه، أو يكون من قوله: ﴿قد جعل الله لكل شيء قدرا﴾ [الطلاق/3]، وقرئ: ﴿فقدرنا﴾ (قرأ بالتشديد نافع والكسائي وأبو جعفر. انظر: الإتحاف ص 430) بالتشديد، وذلك منه، أو من إعطاء القدرة، وقوله: ﴿نحن قدرنا بينكم الموت﴾ [الواقعة/60]، فإنه تنبيه أن ذلك حكمة من حيث إنه هو المقدر، وتنبيه أن ذلك ليس كما زعم المجوس أن الله يخلق وإبليس يقتل، وقوله: ﴿إنا أنزلناه في ليلة القدر﴾ [القدر/ 1]، إلى آخرها.
أي: ليلة قيضها لأمور مخصوصة. وقوله: ﴿إنا كل شيء خلقناه بقدر﴾ [القمر/49]، وقوله: ﴿والله يقدر الليل والنهار علم أن لن تحصوه﴾ [المزمل/20]، إشارة إلى ما أجري من تكوير الليل على النهار، وتكوير النهار على الليل، وأن ليس أحد يمكنه معرفة ساعاتهما وتوفية حق العبادة منهما في وقت معلوم، وقوله: ﴿من نطفة خلقه فقدره﴾ [عبس/19]، فإشارة إلى ما أوجده فيه بالقوة، فيظهر حالا فحالا إلى الوجود بالصورة، وقوله: ﴿وكان أمر الله قدرا مقدورا﴾ [الأحزاب/38]، فقدر إشارة إلى ما سبق به القضاء، والكتابة في اللوح المحفوظ والمشار إليه بقوله عليه الصلاة والسلام: (فرغ ربكم من الخلق والخلق والأجل والرزق) (الحديث تقدم في مادة (خزن) ؛ وأخرجه ابن حبان في روضة العقلاء ص 149 من كلام ابن مسعود)، والمقدور إشارة إلى ما يحدث عنه حالا فحالا مما قدر، وهو المشار إليه بقوله: ﴿كل يوم هو في شأن﴾ [الرحمن/29]، وعلى ذلك قوله: ﴿وما ننزله إلا بقدر معلوم﴾ [الحجر/21]، قال أبو الحسن: خذه بقدر كذا وبقدر كذا، وفلان يخاصم بقدر وقدر، وقوله: ﴿على الموسع قدره وعلى المقتر قدره﴾ [البقرة/236]، أي: ما يليق بحاله مقدرا عليه، وقوله: ﴿والذي قدر فهدى﴾ [الأعلى/3]، أي: أعطى كل شيء ما فيه مصلحته، وهداه لما فيه خلاصة؛ إما بالتسخير؛ وإما بالتعليم كما قال: ﴿أعطى كل شيء خلقه ثم هدى﴾ [طه/50]، والتقدير من الإنسان على وجهين: أحدهما: التفكر في الأمر بحسب نظر العقل، وبناء الأمر عليه، وذلك محمود، والثاني: أن يكون بحسب التمني والشهوة، وذلك مذموم كقوله: ﴿فكر وقدر * فقتل كيف قدر﴾ [المدثر/18 - 19]، وتستعار القدرة والمقدور للحال، والسعة في المال، والقدر: وقت الشيء المقدر له، والمكان المقدر له، قال: ﴿إلى قدر معلوم﴾ [المرسلات/22]، وقال: ﴿فسالت أودية بقدرها﴾ [الرعد/17]، أي: بقدر المكان المقدر لأن يسعها، وقرئ: (بقدرها) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها الحسن والأشهب العقيلي.
انظر: تفسير القرطبي 9/305) أي: تقديرها. وقوله: ﴿وغدوا على حرد قادرين﴾ [القلم/25]، قاصدين، أي: معينين لوقت قدروه، وكذلك قوله: ﴿فالتقى الماء على أمر قد قدر﴾ [القمر/12]، وقدرت عليه الشيء: ضيقته، كأنما جعلته بقدر بخلاف ما وصف بغير حساب. قال تعالى: ﴿ومن قدر عليه رزقه﴾ [الطلاق/7]، أي: ضيق عليه، وقال: ﴿يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر﴾ [الروم/37]، وقال: ﴿فظن أن لن نقدر عليه﴾ [الأنبياء /87]، أي: لن نضيق عليه، وقرئ: (لن نقدر عليه) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها ابن عباس والزهري وعمر بن عبد العزيز. انظر: تفسير القرطبي 11/332)، ومن هذا المعنى اشتق الأقدر، أي: القصير العنق. وفرس أقدر: يضع حافر رجله موضع حافر يده، وقوله: ﴿وما قدروا الله حق قدره﴾ [الأنعام/91]، أي: ما عرفوا كنهه تنبيها أنه كيف يمكنهم أن يدركوا كنهه، وهذا وصفه، وهو قوله: ﴿والأرض جميعا قبضته يوم القيامة﴾ [الزمر/67]، وقوله: ﴿أن اعمل سابغات وقدر في السرد﴾ [سبأ/11]، أي: أحكمه، وقوله: ﴿فإنا عليهم مقتدرون﴾ [الزخرف/42]، ومقدار الشيء: للشيء المقدر له، وبه، وقتا كان أو زمانا أو غيرهما، قال: ﴿في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة﴾ [المعارج/4]، وقوله: ﴿لئلا يعلم أهل الكتاب ألا يقدرون على شيء من فضل الله﴾ [الحديد/29]، فالكلام فيه مختص بالتأويل. والقدر: اسم لما يطبخ فيه اللحم، قال تعالى: ﴿وقدور راسيات﴾ [سبأ/13]، وقدرت اللحم: طبخته في القدر، والقدير: المطبوخ فيها، والقدار: الذي ينحر ويقدر، قال الشاعر:

*ضرب القدار نقيعة القدام*
(هذا عجز بيت، وشطره:
*إنا لنضرب بالسيوف رؤوسهم*
وهو لمهلهل. والبيت في الجمهرة 2/253؛ والمجمل 3/745؛ واللسان (قدر) ؛ وشرح الحماسة 3/36)

##### Türkçe

- **القدرة** eğer insan ile vasfedilirse, onun için, onunla bir şeyin fiilini yapmaya güç yetirdiği bir heyet için isimdir; eğer Allah Teâlâ ile onunla vasfedilirse, O’ndan aczi nefyetmektir. Ve lafız olarak ona ıtlak edilse bile, mâna bakımından mutlak **القدرة** ile Allah’tan başkasının vasfedilmesi muhaldir; bilakis onun hakkı, “şuna kâdirdir” denilmesidir. Ne zaman “o kâdirdir” denilse, kayıt mânası yoluyla olur. Bundan dolayı Allah’tan başka hiç kimse bir yönden **القدرة** ile vasfedilmez ki, bir yönden acz ile vasfedilmesi sahih olmasın. Allah Teâlâ ise, her yönden aczin kendisinden nefyedildiği zâttır. Ve **القدير**: hikmetin gerektirdiği miktar üzere, ne ona ziyade ne ondan noksan, dilediğini yapan fâildir; bundan dolayı onunla ancak Allah Teâlâ’nın vasfedilmesi sahih olur. Dedi: ﴿إن الله على كل شيء قدير﴾ [البقرة/ 20]. Ve **المقتدر** ona yakındır; şu gibi: ﴿عند مليك مقتدر﴾ [القمر/55]. Lâkin onunla beşer de vasfedilebilir. Allah hakkında kullanılırsa mânası **القدير**’dir; beşer hakkında kullanılırsa mânası: **المتكلف** ve **المكتسب** olan, yani **القدرة**yi tekellüfle elde eden kimsedir. Denir: **قدرت على كذا**. Allah Teâlâ dedi: ﴿لا يقدرون على شيء مما كسبوا﴾ [البقرة/264]. Ve **القدر** ve **التقدير**: şeyin miktarını beyan etmektir. Denir: **قدرته** ve **قدرته**; ve **قدره** (teşdîd ile): ona **القدرة** verdi. Denir: **قدرني الله على كذا وقواني عليه**; böylece Allah’ın eşyayı **تقدير**i iki vecih üzeredir:

أحدهما: **بإعطاء القدرة**.

والثاني: onu, hikmetin gerektirdiği üzere, muayyen bir miktar ve muayyen bir vecih üzerine kılmasıyladır. Şu da var ki Allah Teâlâ’nın fiili iki kısımdır:

Bir kısım: onu fiilen var etti; fiilen var etmesinin mânası, onu bir defada kâmil olarak ibdâ etmesidir; onu, onu yok etmeyi dileyinceye kadar, yahut onu değiştirmeyi dileyinceye kadar, artma ve eksilme arız olmaz; semâlar ve içindekiler gibi.

Ve ondan bir kısmı: asıllarını fiilen mevcut, parçalarını ise kuvve hâlinde kıldı; ve onu, onda takdir ettiği şeyden başka bir şeyin ondan meydana gelmesi mümkün olmayacak bir vecih üzere takdir etti; çekirdekte, ondan elma ve zeytin değil de hurma bitmesini takdir etmesi gibi; ve insan menîsini, ondan sair hayvanlar değil de insan olmasını takdir etmesi gibi.

Böylece Allah’ın **تقدير**i iki vecih üzeredir:

Birincisi: O’ndan bir hüküm ile, şöyle olması yahut şöyle olmaması; ya vücûb yolu üzere, yahut imkân yolu üzere. Bunun üzerine O’nun sözü: ﴿قد جعل الله لكل شيء قدرا﴾ [الطلاق/3].

İkincisi: ona **القدرة** vermek iledir. Ve O’nun sözü: ﴿فقدرنا فنعم القادرون﴾ [المرسلات/ 23], her neye hükmederse, hükmünde övülmüş olduğuna tenbih olarak; yahut ﴿قد جعل الله لكل شيء قدرا﴾ [الطلاق/3] sözünden olur. Ve ﴿فقدرنا﴾ (teşdîd ile Nâfi‘, el-Kisâî ve Ebû Ca‘fer okudu. Bkz.: الإتحاف s. 430) teşdîd ile okundu; bu da O’ndan, yahut **إعطاء القدرة**dendir. Ve O’nun sözü: ﴿نحن قدرنا بينكم الموت﴾ [الواقعة/60], bunun, **المقدر** olan O olması haysiyetiyle bir hikmet olduğuna tenbih; ve bunun, Mecûsîlerin zannettiği gibi, Allah’ın yaratıp İblîs’in öldürdüğü şeklinde olmadığına tenbihtir. Ve O’nun sözü: ﴿إنا أنزلناه في ليلة القدر﴾ [القدر/ 1], sonuna kadar.

Yani: muayyen işler için onu hazırladığı bir gece. Ve O’nun sözü: ﴿إنا كل شيء خلقناه بقدر﴾ [القمر/49]. Ve O’nun sözü: ﴿والله يقدر الليل والنهار علم أن لن تحصوه﴾ [المزمل/20], gecenin gündüz üzerine dürülmesi ve gündüzün gece üzerine dürülmesi olarak cereyan ettirilene; ve hiç kimsenin onların saatlerini bilmeye ve onlardan ibadetin hakkını muayyen bir vakitte tam yerine getirmeye güç yetiremeyeceğine işarettir. Ve O’nun sözü: ﴿من نطفة خلقه فقدره﴾ [عبس/19], onda kuvve hâlinde var ettiği şeye işarettir; böylece sûret ile varlığa, hâl hâl ortaya çıkar. Ve O’nun sözü: ﴿وكان أمر الله قدرا مقدورا﴾ [الأحزاب/38]; burada **قدر**: kazâ ile ve levh-i mahfûzda yazı ile önceden geçmiş olana işarettir; ve onunla, aleyhi’s-salât ve’s-selâm’ın sözüyle işaret edilmiştir: (فرغ ربكم من الخلق والخلق والأجل والرزق) (hadis (خزن) maddesinde geçti; ve İbn Hibbân onu Ravdatü’l-‘Ukalâ s. 149’da İbn Mes‘ûd’un sözünden rivayet etti). Ve **المقدور**: takdir edilenden, hâl hâl ondan meydana gelen şeye işarettir; ve onunla şu sözüyle işaret edilmiştir: ﴿كل يوم هو في شأن﴾ [الرحمن/29]. Bunun üzerine O’nun sözü: ﴿وما ننزله إلا بقدر معلوم﴾ [الحجر/21]. Ebû’l-Hasen dedi: “Bunu şu kadar **بقدر** ile ve şu kadar **بقدر** ile al.” Ve falan kimse **بقدر** ve **قدر** ile çekişir. Ve O’nun sözü: ﴿على الموسع قدره وعلى المقتر قدره﴾ [البقرة/236], yani: hâline layık olan, onun üzerine takdir edilmiş olarak. Ve O’nun sözü: ﴿والذي قدر فهدى﴾ [الأعلى/3], yani: her şeye, onda maslahat olanı verdi ve onu, onda hulâsa olana hidayet etti; ya teshîr ile, yahut ta‘lîm ile; nitekim dedi: ﴿أعطى كل شيء خلقه ثم هدى﴾ [طه/50]. Ve insandan **التقدير** iki vecih üzeredir: birincisi, aklın nazarı gereğince işte tefekkür etmek ve işi onun üzerine bina etmektir; bu övülmüştür. İkincisi, temennî ve şehvet gereğince olmasıdır; bu ise zemmedilmiştir; şu sözü gibi: ﴿فكر وقدر * فقتل كيف قدر﴾ [المدثر/18 - 19]. Ve **القدرة** ve **المقدور** hâl için ve malda genişlik için istiâre edilir. Ve **القدر**: kendisi için takdir edilmiş şeyin vakti ve kendisi için takdir edilmiş şeyin mekânıdır. Dedi: ﴿إلى قدر معلوم﴾ [المرسلات/22]. Ve dedi: ﴿فسالت أودية بقدرها﴾ [الرعد/17], yani: onu alacak şekilde takdir edilmiş mekânın miktarınca. Ve (بقدرها) (bu şâz bir kıraattir; Hasan ve el-Eşheb el-‘Ukaylî onunla okudu. Bkz.: Tefsîru’l-Kurtubî 9/305) diye okundu; yani: onun takdiri. Ve O’nun sözü: ﴿وغدوا على حرد قادرين﴾ [القلم/25], kastedenler; yani: takdir ettikleri bir vakte tayin edenler. Ve bunun gibi O’nun sözü: ﴿فالتقى الماء على أمر قد قدر﴾ [القمر/12]. Ve “şey üzerinde **قدرت عليه**”: onu daralttın; sanki onu, hesapsız olarak vasfedilenin hilâfına, bir **قدر** ile kılmışsın gibi. Allah Teâlâ dedi: ﴿ومن قدر عليه رزقه﴾ [الطلاق/7], yani: ona daraltıldı. Ve dedi: ﴿يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر﴾ [الروم/37]. Ve dedi: ﴿فظن أن لن نقدر عليه﴾ [الأنبياء /87], yani: ona daraltmayacağız. Ve (لن نقدر عليه) (bu şâz bir kıraattir; İbn Abbâs, ez-Zührî ve Ömer b. Abdülazîz onunla okudu. Bkz.: Tefsîru’l-Kurtubî 11/332) diye okundu. Bu mânadan **الأقدر** türetilmiştir; yani: kısa boyunlu. Ve **فرس أقدر**: ayağının nalını elinin nalının yerine koyar. Ve O’nun sözü: ﴿وما قدروا الله حق قدره﴾ [الأنعام/91], yani: O’nun künhünü bilmediler; O’nun künhünü idrak etmelerinin nasıl mümkün olacağına tenbih olarak; ve bu, O’nun vasfıdır; o da O’nun sözü: ﴿والأرض جميعا قبضته يوم القيامة﴾ [الزمر/67]. Ve O’nun sözü: ﴿أن اعمل سابغات وقدر في السرد﴾ [سبأ/11], yani: onu sağlam yap. Ve O’nun sözü: ﴿فإنا عليهم مقتدرون﴾ [الزخرف/42]. Ve bir şeyin **مقدار**ı: kendisi için ve kendisiyle takdir edilmiş şey içindir; vakit olsun, zaman olsun, yahut başkası olsun. Dedi: ﴿في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة﴾ [المعارج/4]. Ve O’nun sözü: ﴿لئلا يعلم أهل الكتاب ألا يقدرون على شيء من فضل الله﴾ [الحديد/29]; onda söz, te’vîl ile tahsîs edilmiştir. Ve **القدر**: içinde et pişirilen şeye isimdir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وقدور راسيات﴾ [سبأ/13]. Ve “eti **قدرت**”: onu **القدر**de pişirdin. Ve **القدير**: onda pişirilmiş olandır. Ve **القدار**: boğazlayan ve **يقدر** olandır. Şair dedi:

*ضرب القدار نقيعة القدام*

(Bu bir beytin ikinci yarısıdır; ve onun ilk yarısı:

*إنا لنضرب بالسيوف رؤوسهم*

ve o, Mühelhil’indir. Beyit el-Cemhere 2/253; el-Mücmel 3/745; el-Lisân (قدر); ve Şerhu’l-Hamâse 3/36’dadır.)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق د ر
هو قادر مقتدر ذو قدرة ومقدرة‏.‏
وأقدره الله عليه‏.‏
وقادرته‏:‏ قاويته‏.‏
وهم قدر مائة وقدرها ومقدارها‏:‏ مبلغها‏.‏
والأمور تجري بقدر الله ومقداره وتقديره وأقداره ومقاديره‏.‏
وقدرت الشيء أقدره وأقدره وقدّرته‏.‏
وهذا شيء لا يقادر قدره‏.‏
وقدرت أن فلاناً يفعل كذا‏.‏
وهذا سرج قدر‏.‏
ورحلٌ قدر‏:‏ وسط‏.‏
ورجل مقتدر الطول‏:‏ ربعةٌ‏.‏
وصانع مقتدر‏:‏ رفيق بالعمل‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ لها جبهة كسراة المجنّ حذفه الصانع المقتدر وإذا وافق الشيء الشيء قالوا‏:‏ جاء على قدرٍ‏.‏
وقدر عليه رزقه‏.‏
وقدّر‏:‏ قتّر‏.‏
وقدّر الشيء بالشيء‏:‏ قاسه به وجعله على مقداره‏.‏
وفلان يقادرني‏:‏ يطلب مساواتي‏.‏
وتقادر الرجلان‏:‏ طلب كلّ واحد مساواة الآخر‏.‏
واستقدر الله خيراً‏.‏
قال‏:‏ استقدر الله خيراً وارضين به فبينما العسر إذ دارت مياسير وتقدّر له كذا‏:‏ تهيّأ له‏.‏
وتقدّر الثوب عليه‏:‏ جاء على مقداره‏.‏
ودعوا بالقدار فنحر فاقتدروا وأكلوا القدير أي بالجزّار فطبخوا اللحم في القدر وأكلوه واقدروا لنا أي اطبخوا‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فرس بعيد القدر‏:‏ بعيد الخطو‏.‏
قال‏:‏ ببعيدٍ قدره ذي جببٍ سبط السّنبك في رسغ عجر وليلة قادرة‏:‏ قاصدة لينة السير‏.‏

##### Türkçe

ق د ر
O, **قادر** **مقتدر**dür; **قدرة** ve **مقدرة** sahibi.
Allah onu ona **أقدره** kıldı.
**وقادرته**: Onunla güç yarıştırdım.
Onlar yüzün **قدر**’ıdır; onun **قدرها**’sı ve **مقدارها**’sı: onun meblağıdır.
İşler Allah’ın **قدر**’ı, **مقداره**’su, **تقديره**’si, **أقداره**’ı ve **مقاديره**’si ile cereyan eder.
**قدرت** şeyi **أقدره** ve **أقدره** ve onu **قدّرته**.
Bu, **قدره**’si **يقادر** olunmayan bir şeydir.
**قدرت** ki falan şöyle yapar.
Bu, **قدر** bir eyer.
**ورحلٌ قدر**: orta.
Boyca **مقتدر** bir adam: orta boylu.
**مقتدر** bir sanatkâr: işte yumuşak huylu.
İmrü’ül-Kays dedi:
Onun bir alnı vardır, kalkanın sırtı gibi; onu **المقتدر** sanatkâr yontmuştur.
Bir şey bir şeye uyduğunda dediler: **جاء على قدرٍ**.
Onun rızkını ona **قدر** etti.
**وقدّر**: **قتّر** etti.
**قدّر** şeyi şey ile: onu onunla ölçtü ve onu onun **مقداره**’su üzerine yaptı.
Falan bana **يقادرني**: benimle eşit olmayı ister.
İki adam **تقادر** etti: her biri ötekinin eşitliğini istedi.
Allah’tan hayır **استقدر** etti.
Dedi: Allah’tan hayır **استقدر** et ve onunla razı ol; derken zorluk iken kolaylıklar döndü.
Ona şöyle **تقدّر** oldu: ona hazırlandı.
Elbise ona **تقدّر** oldu: onun **مقداره**’su üzerine geldi.
**القدار** ile çağırdılar; o da kesti; sonra **فاقتدروا** ve **القدير**’i yediler; yani kasap ile; böylece eti **القدر** içinde pişirdiler ve onu yediler. “Bize **اقدروا**” yani pişirin.
Mecazdan: **بعيد القدر** bir at: adımı uzak.
Dedi:
**ببعيدٍ قدره ذي جببٍ سبط السّنبك في رسغ عجر**
Ve **قادرة** bir gece: kasteden, yürüyüşü yumuşak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَدِيرُ والقادِرُ: من صفات الله عز وجل يكونان من القُدْرَة ويكونان من التقدير. وقوله تعالى: إِن الله على كل شيء قدير؛ من القُدْرة، فالله عز وجل على كل شيء قدير، والله سبحانه مُقَدِّرُ كُلِّ شيء وقاضيه. ابن الأَثير: في أَسماء الله تعالى القادِرُ والمُقْتَدِرُ والقَدِيرُ، فالقادر اسم فاعل من قَدَرَ يَقْدِرُ، والقَدِير فعيل منه، وهو للمبالغة، والمقتدر مُفْتَعِلٌ من اقْتَدَرَ، وهو أَبلغ.
التهذيب: الليث: القَدَرُ القَضاء المُوَفَّقُ. يقال: قَدَّرَ الإِله كذا تقديراً، وإِذا وافق الشيءُ الشيءَ قلت: جاءه قَدَرُه. ابن سيده: القَدْرُ والقَدَرُ القضاء والحُكْم، وهو ما يُقَدِّره الله عز وجل من القضاء ويحكم به من الأُمور. قال الله عز وجل: إِنا أَنزلناه في ليلة القَدْرِ؛ أَي الحُكْمِ، كما قال تعالى: فيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمر حكيم؛ وأَنشد الأَخفش لهُدْبَة بنِ خَشْرَمٍ:
أَلا يا لَقَوْمي للنوائبِ والقَدْرِ
وللأَمْرِ يأْتي المَرءَ من حيثُ لا يَدْري
وللأَرْض كم من صالح قد تَوَدَّأَتْ
عليه، فَوَارَتْهُ بلَمَّاعَةٍ قَفْرِ
فلا ذَا جَلالٍ هِبْنَهُ لجَلالِه،
ولا ذا ضَياعٍ هُنَّ يَتْرُكْنَ للفَقْرِ
تودّأَت عليه أَي استوت عليه. واللماعة: الأَرض التي يَلْمع فيها السَّرابُ. وقوله: فلا ذا جَلال انتصب ذا بإِضمار فعل يفسره ما بعده أَي فلا هِبْنَ ذا جَلال، وقوله: ولا ذا ضَياع منصوب بقوله يتركن. والضَّياعُ، بفتح الضاد: الضَّيْعَةُ، والمعنى أَن المنايا لا تَغْفُلُ عن أَحد، غنيّاً كان أَو فقيراً، جَليلَ القَدْر كان أَو وضيعاً. وقوله تعالى: ليلةُ القدر خير من أَلف شهر؛ أَي أَلف شهر ليس فيها ليلة القدر؛ وقال الفرزدق: وما صَبَّ رِجْلي في حديدِ مُجاشِعٍ،
مَعَ القَدْرِ، إِلا حاجَةٌ لي أُرِيدُها
والقَدَرُ: كالقَدْرِ، وجَمْعُهما جميعاً أَقْدار. وقال اللحياني: القَدَرُ الاسم، والقَدْرُ المصدر؛ وأَنشد
كُلُّ شيء حتى أَخِيكَ مَتاعُ؛
وبِقَدْرٍ تَفَرُّقٌ واجْتِماعُ
وأَنشد في المفتوح:
قَدَرٌ أَحَلَّكَ ذا النخيلِ، وقد أَرى،
وأَبيكَ، ما لَكَ، ذُو النَّخيلِ بدارِ
قال ابن سيده: هكذا أَنشده بالفتح والوزن يقبل الحركة والسكون. وفي الحديث ذكر ليلة القدر، وهي الليلة التي تُقَدَّر فيها الأَرزاقُ وتُقْضى. والقَدَرِيَّةُ: قوم يَجْحَدُون القَدَرَ، مُوَلَّدةٌ. التهذيب: والقَدَرِيَّة قوم ينسبون إِلى التكذيب بما قَدَّرَ اللهُ من الأَشياء، وقال بعض متكلميهم: لا يلزمنا هذا اللَّقَبُ لأَنا ننفي القَدَرَ عن الله عز وجل ومن أَثبته فهو أَولى به، قال: وهذا تمويه منهم لأَنهم يثبتون القَدَرَ لأَنفسهم ولذلك سموا؛ وقول أَهل السنَّة إِن علم الله سبق في البشر فَعَلِم كفْرَ مَن كَفَر منهم كما عَلِم إِيمان مَن آمن، فأَثبت علمه السابق في الخلق وكتبه، وكلُّ ميسر لما خلق له وكتب عليه. قال أَبو منصور: وتقدير الله الخلق تيسيره كلاًّ منهم لما علم أَنهم صائرون إِليه من السعادة والشقاء، وذلك أَنه علم منهم قبل خلقه إِياهم، فكتب علمه الأَزليّ السابق فيهم وقَدَّره تقديراً؛ وقَدَرَ الله عليه ذلك يَقْدُرُه ويَقْدِرُه قَدْراً وقَدَراً، وقَدَّره عليه وله؛ وقوله:
من أَيّ يَوْمَيَّ من الموتِ أَفِرّ:
أَيَومَ لم يُقْدَرَ أَمْ يومَ قُدِرْ؟
فإِنه أَراد النون الخفيفة ثم حذفها ضرورة فبقيت الراء مفتوحة كأَنه أَراد: يُقْدَرَنْ، وأَنكر بعضهم هذا فقال: هذه النون لا تحذف إِلا لسكون ما بعدها ولا سكون ههنا بعدها؛ قال ابن جني: والذي أَراه أَنا في هذا وما علمت أَن أَحداً من أَصحابنا ولا غيرهم ذكره، ويشبه أَن يكونوا لم يذكروه للُطْفِه، هو أَنْ يكون أَصله أَيوم لم يُقْدَرْ أَم بسكون الراء للجزم، ثم أَنها جاوَرَتِ الهمزة المفتوحة وهي ساكنة، وقد أَجرت العرب الحرف الساكن إِذا جاور الحرف المتحرّك مجرى المتحرك، وذلك قولهم فيما حكاه سيبويه من قول بعض العرب: الكَماةُ والمَراة، يريدون الكَمْأَةَ والمَرْأَةَ ولكن الميم والراء لما كانتا ساكنتين، والهمزتان بعدهما مفتوحتان، صارت الفتحتان اللتان في الهمزتين كأَنهما في الراء والميم، وصارت الميم والراء كأَنهما مفتوحتان، وصارت الهمزتان لما قدّرت حركاتهما في غيرهما كأَنهما ساكنتان، فصار التقدير فيهما مَرَأْةٌ وكَمَأْةٌ، ثم خففتا فأُبدلت الهمزتان أَلفين لسكونهما وانفتاح ما قبلهما، فقالوا: مَرَاةٌ وكَماةٌ، كما قالوا في رأْس وفأْس لما خففتا: راس وفاس، وعلى هذا حمل أَبو علي قول عبد يَغُوثَ:
وتَضْحَكُ مِنّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ،
كَأَنْ لم تَرَا قَبْلي أَسيراً يمَانِيا
قال: جاء به على أَن تقديره مخففاً كأَن لم تَرْأَ، ثم إِن الراء الساكنة لما جاورت الهمزة والهمزة متحرّكة صارت الحركة كأَنها في التقدير قبل الهمزة واللفظُ بها لم تَرَأْ، ثم أَبدل الهمزة أَلفاً لسكونها وانفتاح ما قبلها فصارت تَرا، فالأَلف على هذا التقدير بدل من الهمزة التي هي عين الفعل، واللام محذوفة للجزم على مذهب التحقيق، وقَوْلِ من قال: رَأَى يَرْأَى، وقد قيل: إِن قوله ترا، على الخفيف السائغ، إِلا أَنه أَثبت الأَلف في موضع الجزم تشبيهاً بالياء في قول الآخر:
أَلم يأْتيك، والأَنباءُ تَنْمِي،
بما لاقَتْ لَبُونُ بني زِيادِ؟
ورواه بعضهم أَلم يأْتك على ظاهر الجزْم؛ وأَنشده أَبو العباس عن أَبي عثمان عن الأَصمعي:
أَلا هلَ تاكَ والأَنباءُ تَنْمِي
وقوله تعالى: إِلا امرأَته قَدَّرْنا أَنها لمن الغابرين؛ قال الزجاج: المعنى علمنا أَنها لمن الغابرين، وقيل: دَبَّرنا أنها لمن الغابرين أَي الباقين في العذاب. ويقال: اسْتَقْدِرِ اللهَ خيراً، واسْتَقْدَرَ اللهَ خَيْراً سأَله أَن يَقْدُرَ له به؛ قال:
فاسْتَقْدِرِ اللهَ خيراً وارضَيَنَّ به،
فبَيْنَما العُسْرُ إِذ دارتْ مَياسِيرُ
وفي حديث الاستخارة: اللهم إِني أَسْتَقْدِرُكَ بقُدْرَتك أَي أَطلب منك أَن تجعل لي عليه قُدْرَةً.
وقَدَرَ الرزقَ يَقْدِرُهُ: قَسَمه. والقَدْرُ والقُدْرَةُ (* قوله«
والقدر والقدرة إلخ» عبارة القاموس: والقدر الغنى واليسار والقوة كالقدرة والمقدرة مثلثة الدال والمقدار والقدارة والقدورة والقدور بضمهما والقدران بالكسر والقدار ويكسر والاقتدار والفعل كضرب ونصر وفرح.) والمِقْدارُ: القُوَّةُ؛ وقَدَرَ عليه يَقْدِرُ ويَقْدُرُ وقَدِرَ، بالكسر، قُدْرَةً وقَدارَةً وقُدُورَةً وقُدُوراً وقِدْراناً وقِداراً؛ هذه عن اللحياني، وفي التهذيب: قَدَراناً، واقْتَدَرَ وهو قادِرٌ وقَدِيرٌ وأَقْدَرَه اللهُ عليه، والاسم من كل ذلك المَقْدَرَة والمَقْدُرَة والمَقْدِرَةُ. ويقال: ما لي عليك مَقْدُرَة ومَقْدَرَة ومَقْدِرَة أَي قُدْرَة. وفي حديث عثمان، رضي الله عنه: إِنَّ الذَّكاة في الحَلْقِ واللَّبَّة لمن قَدَرَ (*
قوله« لمن قدر» أي لمن كانت الذبيحة في يده مقدر على ايقاع الذكاة بهذين الموضعين، فاما إذا ندت البهيمة فحكمها حكم الصيد في أن مذبحه الموضع الذي أصاب السهم او السيف، كذا بهامش النهاية.) أَي لمن أَمكنه الذبْحُ فيهما، فأَما النَّادُّ والمُتَرَدِّي فأَيْنَ اتَّفَقَ من جسمهما؛ ومنه قولهم: المَقْدُِرَةُ تُذْهِبُ الحَفِيظَةَ. والاقتدارُ على الشيء: القُدْرَةُ عليه، والقُدْرَةُ مصدر قولك قَدَرَ على الشيء قُدْرَة أَي مَلَكه، فهو قادِرٌ وقَدِيرٌ. واقْتَدَرَ الشيءَ: جعله قَدْراً. وقوله: عند مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ؛ أَي قادِرٍ. والقَدْرُ: الغِنى واليَسارُ، وهو من ذلك لأَنه كُلَّه قُوَّةٌ.
وبنو قَدْراء: المَياسيرُ. ورجل ذو قُدْرَةٍ أَي ذو يَسارٍ. ورجل ذو مَقْدُِرَة أَي ذو يسار أَيضاً؛ وأَما من القَضاء والقَدَرِ فالمَقدَرَةُ، بالفتح، لا غير؛ قال الهُذَليّ:
وما يَبْقَى على الأَيّامِ شَيءٌ،
فيا عَجَباً لمَقْدَرَةِ الكتابِ
وقدْرُ كل شيء ومِقْدارُه: مِقْياسُه. وقَدَرَ الشيءَ بالشيء يَقْدُرُه قَدْراً وقَدَّرَه: قاسَه. وقادَرْتُ الرجل مُقادَرَةً إِذا قايسته وفعلت مثل فعله. التهذيب: والتقدير على وجوه من المعاني: أَحدها التروية والتفكير في تسوية أَمر وتهيئته، والثاني تقديره بعلامات يقطعه عليها، والثالث أَن تَنْوِيَ أَمراً بِعَقْدِك تقول: قَدَّرْتُ أَمر كذا وكذا أَي نويتُه وعَقَدْتُ عليه. ويقال: قَدَرْتُ لأَمْرِ كذا أَقْدِرُ له وأَقْدُرُ قَدْراً إِذا نظرت فيه ودَبَّرْتَه وقايسته؛ ومنه قول عائشة، رضوان الله عليها: فاقْدُرُوا قَدْرَ الجاريةِ الحديثة السِّنِّ المستهيئة للنظر أَي قَدِّرُوا وقايسوا وانظروه وافْكِرُوا فيه. شمر: يقال قَدَرْتُ أَي هيأْت وقَدَرْتُ أَي أَطَقْتُ وقَدَرْتُ أَي مَلَكْتُ وقَدَرْتُ أَي وَقَّتُّ؛ قال لبيد:
فَقَدَرْتُ للوِرْدِ المُغَلِّسَ غُدْوَةً،
فَوَرَدْتُ قبل تَبَيُّنِ الأَلْوانِ
وقال الأَعشى:
فاقْدُرْ بذَرْعِكَ ببنَنا،
إِن كنتَ بَوَّأْتَ القَدارَهْ
بَوَّأْتَ: هَيَّأْتَ. قال أَبو عبيدة: اقْدُر بذَرْعِك بيننا أَي أَبْصِرْ واعْرِفْ قَدْرَك. وقوله عز وجل: ثم جئتَ على قَدَرٍ يا موسى؛ قيل في التفسير: على مَوْعدٍ، وقيل: على قَدَرٍ من تكليمي إِياك؛ هذا عن الزجاج. وقَدَرَ الشيءَ: دَنا له؛ قال لبيد:
قلتُ: هَجِّدْنا، فقد طال السُّرَى،
وقَدَرْنا إِنْ خَنى الليل غَفَلْ
وقَدَر القومُ أَمرهم يَقْدِرُونه قَدْراً: دَبَّروه وقَدَرْتُ عليه الثوبَ قدراً فانْقَدَر أَي جاءَ على المِقْدار. ويقال: بين أَرضك وأَرض فلان ليلة قادرة إِذا كانت لينة السير مثل قاصدةٍ ورافِهةٍ؛ عن يعقوب. وقَدَرَ عليه الشيءَ يَقْدِرُه ويَقْدُره قَدْراً وقَدَراً وقَدَّرَه: ضَيَّقه؛ عن اللحياني. وفي التنزيل العزيز: على المُوسِعِ قَدَرُه وعلى المُقْتِرِ قَدَرُه؛ قال الفراء: قرئ قَدَرُه وقَدْرُه، قال: ولو نصب كان صواباً على تكرر الفعل في النية، أَي ليُعْطِ المُوسِعُ قَدْرَه والمُقْتِرُ قَدْرَه؛ وقال الأخفش: على الموسع قدره أَي طاقته؛ قال الأَزهري: وأَخبرني المنذري عن أَبي العباس في وقوله على المُقْتِر قَدَرُه وقَدْرُه، قال: التثقيل أَعلى اللغتين وأَكثر، ولذلك اختير؛ قال: واختار الأَخفش التسكين، قال: وإِنما اخترنا التثقيل لأَنه اسم، وقال الكسائي: يقرأُ بالتخفيف والتثقيل وكلٌّ صواب، وقال: قَدَرَ وهو يَقْدِر مَقْدِرة ومَقْدُرة ومَقْدَرَة وقِدْراناً وقَدَاراً وقُدْرةً، قال: كل هذا سمعناه من العرب، قال: ويَقْدُر لغة أُخرى لقوم يضمون الدال فيها، قال: وأَما قَدَرْتُ الشيء فأَنا أَقْدِرُه، خفيف، فلم أَسمعه إِلا مكسوراً، قال: وقوله: وما قَدَروا اللهَ حَقَّ قَدْرِه؛ خفيفٌ ولو ثُقِّلَ كان صواباً، وقوله: إِنَّا كلَّ شيء خلقناه بِقَدَرٍ، مُثَقَّلٌ، وقوله: فسالتْ أَوديةٌ بقدَرها؛ مُثَقَّلٌ ولو خفف كان صواباً؛ وأَنشد بيت الفرزدق أَيضاً: وما صَبَّ رِجْلِي في حَدِيدِ مُجاشِعٍ،
مع القَدْر، إِلا حاجةٌ لي أُرِيدُها
وقوله تعالى: فَظَنَّ أَن لن نَقْدِرَ عليه؛ يفسر بالقُدرة ويفسر بالضِّيق، قال الفراء في قوله عز وجل: وذا النُّون إِذ ذهب مُغاضِباً فظنَّ أَن لن نَقْدِرَ عليه؛ قال الفراء: المعنى فظن أَن لن نَقْدِرَ عليه من العقوبة ما قَدَرْنا. وقال أَبو الهيثم: روي أَنه ذهب مغاضباً لقومه، وروي أَنه ذهب مغاضباً لربه، فأَما من اعتقد أَن يونس، عليه السلام، ظن أَن لن يقدر الله عليه فهو كافر لأَن من ظن ذلك غير مؤمن، ويونس، عليه السلام، رسول لا يجوز ذلك الظن عليه. فآل المعنى: فظن أَن لن نَقْدِرَ عليه العقوبة، قال: ويحتمل أَن يكون تفسيره: فظن أَن لن نُضَيِّقَ عليه، من قوله تعالى: ومن قُدِرَ عليه رزقَه؛ أَي ضُيِّقَ عليه، قال: وكذلك قوله: وأَما إِذا ما ابتلاه فَقَدَر عليه رزقه؛ معنى فَقَدَر عليه فَضَيَّقَ عليه، وقد ضيق الله على يونس، عليه السلام، أَشدَّ تَضْيِيق ضَيَّقَه على مُعَذَّب في الدنيا لأَنه سجنه في بطن حوت فصار مَكْظُوماً أُخِذَ في بَطْنِه بكَظَمِهِ؛ وقال الزجاج في قوله: فظن أَن لن نُقْدِرَ عليه؛ أَي لن نُقَدِّرَ عليه ما قَدَّرنا من كونه في بطن الحوت، قال: ونَقْدِرُ بمعنى نُقَدِّرُ، قال: وقد جاء هذا في التفسير؛ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله أَبو إِسحق صحيح، والمعنى ما قَدَّرَه الله عليه من التضييق في بطن الحوت، ويجوز أَن يكون المعنى لن نُضَيِّق عليه؛ قال: وكل ذلك شائع في اللغة، والله أَعلم بما أَراد. فأَما أَن يكون قوله أَن لن نَقْدِرَ عليه من القدرة فلا يجوز، لأَن من ظن هذا كفر، والظن شك والشك في قدرة الله تعالى كفر، وقد عصم الله أَنبياءه عن مثل ما ذهب إِليه هذا المُتَأَوِّلُ، ولا يَتَأَوَّلُ مثلَه إِلا الجاهلُ بكلام العرب ولغاتها؛ قال الأَزهري: سمعت المُنْذِرِيَّ يقول: أَفادني ابن اليَزيديّ عن أَبي حاتم في قوله تعالى: فظن أَن لن نقدر عليه؛ أَي لن نضيق عليه، قال: ولم يدر الأَخفش ما معنى نَقْدِر وذهب إِلى موضع القدرة إِلى معنى فظن أَن يَفُوتَنَا ولم يعلم كلام العرب حتى قال: إِن بعض المفسرين قال أَراد الاستفهام، أَفَظَنَّ أَن لن نَقْدِرَ عليه، ولو علم أَن معنى نَقْدِر نُضَيِّق لم يخبط هذا الخبط، قال: ولم يكن عالماً بكلام العرب، وكان عالماً بقياس النحو؛ قال: وقوله: من قُدِرَ عليه رِزْقُه؛ أَي ضُيِّقَ عليه عِلْمُه، وكذلك قوله: وأَما إِذا ما ابتلاه فَقَدَرَ عليه رِزْقَه؛ أَي ضَيَّقَ. وأَما قوله تعالى: فَقَدَرْنا فنِعْمَ القادِرُون، فإِن الفراء قال: قرأَها عليّ، كرم الله وجهه، فَقَدَّرْنا، وخففها عاصم، قال: ولا يبعد أَن يكون المعنى في التخفيف والتشديد واحداً لأَن العرب تقول: قُدِّرَ عليه الموتُ وقُدِرَ عليه الموتُ، وقُدِّر عليه وقُدِرَ، واحتج الذين خففوا فقالوا: لو كانت كذلك لقال: فنعم المُقَدِّرون، وقد تجمع العربُ بين اللغتين. قال الله تعالى: فَمَهِّلِ الكافرين أَمْهِلْهُم رُوَيْداً. وقَدَرَ على عياله قَدْراً: مثل قَتَرَ. وقُدِرَ على الإِنسان رِزْقُه قَدْراً: مثل قُتِرَ؛ وقَدَّرْتُ الشيء تَقْدِيراً وقَدَرْتُ الشيء أَقْدُرُه وأَقْدِرُه قَدْراً من التقدير. وفي الحديث في رؤية الهلال: صوموا لرؤيته وأَفطروا لرؤيته فإِن غُمَّ عليكم فاقْدُرُوا له، وفي حديث آخر: فإِن غم عليكم فأَكملوا لعِدَّة؛ قوله: فاقْدُرُوا له أَي قَدِّرُوا له عَدَدَ الشهر حتى تكملوه ثلاثين يوماً، واللفظان وإن اختلفا يرجعان إِلى معنى واحد؛ وروي عن ابن شريح أَنه فسر قوله فاقْدُرُوا له أَي قَدِّرُوا له منازلَ القمر فإِنها تدلكم وتبين لكم أَن الشهر تسع وعشرون أَو ثلاثون، قال: وهذا خطاب لمن خصه الله تعالى بهذا العلم؛ قال: وقوله فأَكْمِلُوا العِدَّة خطاب العامَّة التي لا تحسن تقدير المنازل، وهذا نظير النازلة تنزل بالعالِمِ الذي أَمر بالاجتهاد فيها وأَن لا يُقَلِّدَ العلماء أَشكال النازلة به حتى يتبين له الصوب كما بان لهم، وأَما العامة التي لا اجتهاد لها فلها تقليد أَهل العلم؛ قال: والقول الأَول أَصح؛ وقال الشاعر إِياس بن مالك بن عبد الله المُعَنَّى: كِلا ثَقَلَيْنا طامعٌ بغنِيمةٍ،
وقد قَدَر الرحمنُ ما هو قادِرُ
فلم أَرَ يوماً كانَ أَكثَرَ سالِباً
ومُسْتَلَباً سِرْبالَه لا يُناكِرُ
وأَكثَرَ مِنَّا يافِعاً يَبْتَغِي العُلى،
يُضارِبُ قِرْناً دارِعاً، وهو حاسِرُ
قوله: ما هو قادرُ أَي مُقَدِّرٌ، وثَقَلُ الرجل، بالثاء: حَشَمه ومتاع بيته، وأَراد بالثَّقَل ههنا النساء أَي نساؤنا ونساؤهم طامعات في ظهور كل واحد من الحَيَّيْنِ على صاحبه والأَمر في ذلك جار على قدر الرحمن. وقوله: ومُسْتَلَباً سِرْبالَه لا يُناكِرُ أَي يُسْتَلَبُ سِرْبالَه وهو لا يُنْكِرُ ذلك لأَنه مصروع قد قتل، وانتصب سرباله بأَنه مفعول ثان لمُسْتَلَب، وفي مُسْتَلَب ضمير مرفوع به، ومن رفع سرباله جعله مرتفعاً به ولم يجعل فيه ضميراً. واليافع: المُتَرَعْرِعُ الداخلُ في عَصْرِ شبابه. والدارع: اللابس الدرع. والحاسر: الذي لا درع عليه.
وتَقَدَّر له الشيءُ أَي تهيأَ. وفي حديث الاستخارة: فاقْدُرْه لي ويَسِّرْه عليّ أَي اقض لي به وهيئه. وقَدَرْتُ الشيء أَي هيأْته. وقَدْرُ كل شيء ومِقْداره: مَبْلَغُه. وقوله تعالى: وما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِه؛ أَي ما عظموا الله حق تعظيمه، وقال الليث: ما وَصَفوه حق صِفَتِه، والقَدَرُ والقَدْرُ ههنا بمعنى واحد، وقَدَرُ الله وقَدْرُه بمعنًى، وهو في الأَصل مصدر.
والمِقْدارُ: الموتُ. قال الليث: المِقْدارُ اسم القَدْر إِذا بلغ العبدُ المِقْدارَ مات؛ وأَنشد:
لو كان خَلْفَك أَو أَمامَك هائِباً
بَشَراً سِواكَ، لَهابَك المِقْدارُ
يعني الموت. ويقال: إِنما الأَشياء مقاديرُ لكل شيء مِقْدارٌ داخل. والمِقْدار أَيضاً: هو الهِنْداز، تقول: ينزل المطر بمِقْدار أَي بقَدَرٍ وقَدْرٍ، وهو مبلغ الشيء. وكل شيء مُقْتَدِرٌ، فهو الوَسَطُ. ابن سيده: والمُقْتَدِر الوسط من كل شيء. ورجل مُقْتَدِرُ الخَلْق أَي وَسَطُه ليس بالطويل والقصير، وكذلك الوَعِلُ والظبي ونحوهما. والقَدْرُ: الوسط من الرحال والسروج ونحوهما؛ تقول: هذا سرجٌ قَدْرٌ، يخفف ويثقل. التهذيب: سَرْجٌ قادرٌ قاترٌ، وهو الواقي الذي لا يَعْقِرُ، وقيل: هو بين الصغير والكبير. والقَدَرُ: قِصَرُ العُنُق، قَدِرَ قَدَراً، وهو أَقدرُ؛ والأَقْدَر: القصير من الرجال؛ قال صَخْرُ الغَيّ يصف صائداً ويذكر وُعُولاً قد وردت لتشرب الماء:
أَرَى الأَيامَ لا تُبْقِي كريماً،
ولا الوَحْشَ الأَوابِدَ والنَّعاما
ولا عُصْماً أَوابِدَ في صُخُورٍ،
كُسِينَ على فَراسِنِها خِداما
أُتِيحَ لها أُقَيْدِرُ ذو حَشِيفٍ،
إِذا سامتْ على المَلَقاتِ ساما
معنى أُتيح: قُدّر، والضمير في لها يعود على العُصْم. والأُقَيْدِرُ: أَراد به الصائد. والحَشيف: الثوب الخَلَقُ. وسامت: مَرَّتْ ومضت. والمُلَقات: جمع مَلَقَةٍ، وهي الصخرة الملساء. والأَوابد: الوحوش التي تأَبَّدَتْ أَي توحشت. والعُصْمُ: جمع أَعْصَمَ وعَصْماء: الوَعِلُ يكون بذراعيه بياض. والخِدَام: الخَلاخِيلُ، وأَراد الخطوطَ السُّودَ التي في يديه؛ وقال الشاعر:
رأَوْكَ أُقَيْدِرَ حِنْزَقْرَةً
وقيل: الأَقْدَر من الرجال القصير العنق. والقُدَارُ: الرَّبْعَةُ من الناس. أَبو عمرو: الأَقْدَرُ من الخَيل الذي إِذا سار وقعت رجلاه مواقع يديه؛ قال رجل من الأَنصار، وقال ابن بري: هو عَدِيُّ بن خَرَشَةَ الخَطْمِيُّ:
ويَكْشِفُ نَخْوَةَ المُخْتالِ عَنِّي
جُرَازٌ، كالعَقِيقَةِ، إِن لَقِيتُ
وأَقْدَرُ مُشْرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ
كُمَيْتٌ، لا أَحَقُّ ولا شَئِيتُ
النخوة: الكبر. والمختال: ذو الخيلاء. والجراز: السيف الماضي في الضَّرِيبة؛ شبهه بالعقيقة من البرق في لَمَعانه. والصهوات: جمع صَهْوَة، وهو موضع اللِّبْدِ من ظهر الفرس. والشئيب: الذي يَقْصُرُ حافرا رجليه عن حافِرَي يديه بخلاف الأَقْدَرِ. والأَحَقُّ: الذي يُطَبِّقُ حافِرا رجليه حافِرَيْ يديه، وذكر أَبو عبيد أَن الأَحَقَّ الذي لا يَعْرَقُ، والشَّئيتُ العَثُور، وقيل: الأَقدر الذي يُجاوِزُ حافرا رجليه مَواقعَ حافِرَيْ يديه؛ ذكره أَبو عبيد، وقيل: الأَقْدَرُ الذي يضع رجليه حيث ينبغي. والقِدْرُ: معروفة أُنْثَى وتصغيرها قُدَيْرٌ، بلا هاء على غير قياس. الأَزهري: القِدْرُ مؤنثة عند جميع العرب، بلا هاء، فإِذا صغرت قلت لها قُدَيرة وقُدَيْر، بالهاء وغير الهاء، وأَما ما حكاه ثعلب من قول العرب ما رأَيت قِدْراً غلا أَسْرَعَ منها فإِنه ليس على تذكير القِدْرِ ولكنهم أَرادوا ما رأَيت شيئاً غلا؛ قال: ونظيره قول الله تعالى: لا يَحِلُّ لك النساء من بَعْدُ؛ قال: ذكر الفعل لأَن معناه معنى شيء، كأَنه قال: لا يحل لك شيء من النساء. قال ابن سيده: فأَما قراءة من قرأَ: فناداه الملائكة، فإِنما بناه على الواحد عندي كقول العرب ما رأَيت قِدْراً غلا أَسْرَعَ منها، ولا كقوله تعالى: لا يحل لك النساء من بعد، لأَن قوله تعالى: فناداه الملائكة، ليس بجحد فيكون شيء مُقَدَّر فيه كما قُدِّرَ في ما رأَيت قِدْراً غَلا أَسْرَعَ، وفي قوله: لا يحل لك النساء، وإِنما استعمل تقدير شيء في النفي دون الإِيجاب لأَن قولنا شيء عام لجميع المعلومات، وكذلك النفي في مثل هذا أَعم من الإِيجاب، أَلا ترى أَن قولك: ضربت كل رجل، كذب لا محالةً وقولك: ما ضربت رجلاً قد يجوز أَن يكون صدقاً وكذباً، فعلى هذا ونحوه يوجد النفي أَعم من الإِيجاب، ومن النفي قوله تعالى: لن يَنالَ اللهَ لحومُها ولا دِماؤها، إِنما أَراد لن ينالَ اللهَ شيءٌ من لحومها ولا شيء من دمائها؛ وجَمْعُ القِدْرِ قُدورٌ، لا يُكَسَّرُ على غير ذلك. وقَدَرَ القِدْرَ يَقْدِرُها ويَقْدُرُها قَدْراً: طَبَخَها، واقْتَدَر أَيضاً بمعنى قَدَرَ مثل طَبَخَ واطَّبَخَ. ومَرَقٌ مَقْدُور وقَدِيرُ أَي مطبوخ. والقَدِيرُ: ما يطبخ في القِدْرِ، والاقتدارُ: الطَّبْخُ فيها، ويقال: أَتَقْتَدِرُون أَم تَشْتَوُون. الليث: القديرُ ما طُبِخَ من اللحم بتَوابِلَ، فإِن لم يكن ذا تَوابِلَ فهو طبيخ. واقْتَدَرَ القومُ: طَبَخوا في قِدْرٍ. والقُدارُ: الطَّبَّاخُ، وقيل: الجَزَّارُ، وقيل الجَزَّار هو الذي يلي جَزْرَ الجَزُور وطَبْخَها؛ قال مُهَلْهِلٌ: إِنَّا لنَضْرِبُ بالصَّوارِم هامَها،
ضَرْبَ القُدارِ نَقِيعةَ القُدَّامِ
القُدَّام: جمع قادم، وقيل هو المَلِكُ. وفي حديث عُمَيْر مولى آبي اللحم: أَمرني مولاي أَن أَقْدُرَ لحماً أَي أَطْبُخَ قِدْراً من لحم. والقُدارُ: الغلام الخفيف الروح الثَّقِفُ اللَّقِفُ. والقُدارُ: الحية، كل ذلك بتخفيف الدال. والقُدارُ: الثعبان العظيم.
وفي الحديث: كان يَتَقَدَّرُ في مرضه أَين أَنا اليومَ؛ أَي يُقَدِّرُ أَيامَ أَزواجه في الدَّوْرِ علهن.
والقَدَرةُ: القارورةُ الصغيرة.
وقُدارُ بن سالِفٍ: الذي يقال له أَحْمَرُ ثمود عاقر ناقة صالح، عليه السلام؛ قال الأَزهري: وقالت العرب للجَزَّارِ قُدارٌ تشبيهاً به؛ ومنه قول مُهَلْهِل:
ضَرْبَ القُدارِ نَقِيعةَ القُدَّامِ
اللحياني: يقال أَقمت عنده قَدْرَ أَن يفعل ذلك، قال: ولم أَسمعهم يطرحون أَن في المواقيت إِلا حرفاً حكاه هو والأَصمعي، وهو قولهم: ما قعدت عنده الاَّ رَيْثَ أَعْقِد شِسْعي. وقَيْدارٌ: اسم.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق د ر * * قَدُرُ * الشيء مبلغه قلت وهو بسكون الدال وفتحها ذكره في التهذيب والمجمل وقدر الله و * قَدْرُهُ * بمعنى وهو في الأصل مصدر قال الله تعالى ﴿وما قدروا الله حق قدره﴾ أي ما عظموه حق تعظيمه * القَدَرُ * و * القَدْرُ * أيضا ما يقدره الله من القضاء ويقال مالي عليه * مَقْدَرَةٌ * بكسر الدال وفتحها أي * قُدْرةُ * ومنه قولهم * المَقْدَرَةُ * تذهب الحفيظة ورجل ذو * مَقْدُرةٍ * بالضم أي ذو يسار وأما من القضاء والقدر * فالمَقْدَرَةُ * بالفتح لا غير و * قَدَرَ * على الشيء * قُدْرة * و * قُدْراناً * أيضا بضم القاف و * قَدِرَ * يقدر * قُدْرَةً * لغة فيه كعلم يعلم ورجل ذو قدرة أي يسار و * قَدَرَ * الشيء أي * قَدَّرَهُ * من التقدير وبابه ضرب ونصر وفي الحديث ﴿إذا غم عليكم الهلال * فاقْدُرُوا * له﴾ أي اتموا ثلاثين و * قَدَرْتُ * عليه الثوب بالتخفيف * فانْقَدَرَ * أي جاء على * المِقْدارِ * و * قَدَرَ * على عياله بالتخفيف مثل فتر ومنه قوله تعالى ﴿ومن قدر عليه رزقه﴾ و * قَدَّرَ * الشيء * تَقْديرا * ويقال * استَقْدِرِ * الله خيرا و * تَقَدَّرَ * له الشيء أي تهيأ و * الاقْتِدَارُ * على الشيء _ القُدْرةُ * عليه و * القِدْرُ * مؤنثة وتصغيرها _ قُدَيْرٌ * بلا هاء على غير قياس

##### Türkçe

* ق د ر *: **قَدُرُ** şey(in) eriştiği miktar/son sınırıdır; “dedim ki”: o, **الدال**’ın sükûnu ile ve fethi ile (okunur); bunu et-Tehzîb ve el-Mücmel’de zikretti. Ve “Allah’ın **قَدَرُهُ** ve **قَدْرُهُ**” (ifadesi) “mânâ”sındadır; ve o aslında bir masdardır. Yüce Allah dedi ki: ﴿وما قدروا الله حق قدره﴾ yani O’nu hakkıyla tazim etmediler, hakkıyla tazim edişle. **القَدَرُ** ve **القَدْرُ** dahi: Allah’ın kazadan takdir ettiği şeydir. Ve denir ki: “Benim onun üzerinde **مَقْدَرَةٌ** (im) yoktur”; **الدال**’ın kesriyle ve fethiyle; yani **قُدْرةُ**. Ve ondan onların sözü: **المَقْدَرَةُ** hıfzayı (öfkeli hiddeti) giderir. Ve **مَقْدُرةٍ** sahibi bir adam; zamme ile; yani varlık sahibi. Amma kaza ve kaderden olan (mânâda) ise **فالمَقْدَرَةُ** feth ile, başka değil. Ve **قَدَرَ** şey üzerine **قُدْرة** ile ve **قُدْراناً** ile dahi; **القاف**’ın zammesiyle. Ve **قَدِرَ** “yakdiru” **قُدْرَةً**: onda bir lugattır; “alim(a) ya‘lemu” gibi. Ve “**قَدَرَ** şey” yani **قَدَّرَهُ**; takdirden. Ve onun bâbı “daraba” ve “nasara”dır. Ve hadiste: ﴿إذا غم عليكم الهلال **فاقْدُرُوا** له﴾ yani otuza tamamlayın. Ve “**قَدَرْتُ** onun üzerine elbiseyi” (tahfîf ile), böylece **فانْقَدَرَ**; yani **المِقْدارِ** üzere geldi. Ve “**قَدَرَ** ailesi üzerine” (tahfîf ile), “fetara” gibi. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿ومن قدر عليه رزقه﴾. Ve **قَدَّرَ** şeyi **تَقْديرا**. Ve denir ki: **استَقْدِرِ** Allah’tan hayır. Ve **تَقَدَّرَ** ona şey; yani hazırlandı. Ve **الاقْتِدَارُ** şey üzerine: onun üzerindeki **القُدْرةُ**. Ve **القِدْرُ** müennestir; ve onun tasğîri: **قُدَيْرٌ** (dır), **هاء**sız, kıyasa aykırı olarak.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القدر، محركة: القضاء الموفق، نقله الأزهري عن الليث، وفي المحكم: القدر: القضاء والحكم، وهو ما يقدره الله عز وجل من القضاء ويحكم به من الأمور. والقدر أيضا: مبلع الشيء. ويضم، نقله الصاغاني عن الفراء، كالمقدار، بالكسر. والقدر أيضا: الطاقة، كالقدر، بفتح فسكون فيهما، أما في معنى مبلغ الشيء فقد نقله الليث، وبه فسر قوله تعالى: وما قدروا الله حق قدره. قال: أي ما وصفوه حق صفته. وقال: والقدر والقدر ها هنا: بمعنى، وهو في الأصل مصدر. وقال أيضا: والمقدار: اسم القدر. وأما في معنى الطاقة فقد نقل الوجهان عن الأخفش؛ ذكره الصاغاني، وذكره الأزهري عنه وعن الفراء. وبهما قرئ قوله تعالى: على الموسع قدره وعلى المقتر قدره. قال الأزهري: وأخبرني المنذري عن أبي العباس في قوله تعالى: على المقتر قدره. وقدره قال: التثقيل أعلى اللغتين وأكثر، ولذلك اختير. قال: واختار الأخفش التسكين قال: وإنما اخترنا التثقيل لأنه اسم. وقال الكسائي: يقرأ بالتخفيف وبالتثقيل، وكل صواب. قلت: وبالقدر بمعنى الحكم فسر قوله تعالى: إنا أنزلناه في ليلة القدر. أي الحكم، كما قال تعالى: فيها يفرق كل أمر حكيم، وأنشد الأخفش لهدبة بن الخشرم:
  ألا يا لقومي للنوائب والقدروللأمر يأتي المرء من حيث لا يدري فقول المصنف كالقدر فيهما محل نظر، والصواب فيها أي في الثلاثة، فتأمل. والقدر، بالمعاني السابقة، كالقدر فيها، ج أقدار، أي جمعها جميعا. وقال اللحياني: القدر الاسم، والقدر المصدر. وأنشد:
  كل شيء حتى أخيك متاع                      وبقدر تفرق واجتمـاع وأنشد في المفتوح:
  قدر أحلك ذا النخيل وقد أرى                      وأبيك مالك ذو النخيل بدارش قال ابن سيده: هكذا أنشده بالفتح، والوزن يقبل الحركة والسكون. والقدرية، محركة: جاحدو القدر، مولدة. وقال الأزهري: هم قوم ينسبون إلى التكذيب بما قدر الله من الأشياء. وقال بعض متكلميهم: لا يلزمنا هذا اللقب، لأننا ننفي القدر عن الله عز وجل، ومن أثبته فهو أولى به. قال: وهذا تمويه منهم؛ لأنهم يثبتون القدر لأنفسهم، ولذلك سموا قدرية. وقول أهل السنة إن علم الله عز وجل سبق في البشر، فعلم كفر من كفر منهم كما علم إيمان من آمن، فأثبت علمه السابق في الخلق وكتبه، وكل ميسر لما خلق له. ويقال: قدر الله تعالى ذلك عليه يقدره، بالضم، ويقدره، بالكسر، قدرا، بالتسكين، وقدرا، بالتحريك، وقدره عليه تقديرا، وقدر له تقديرا: كل ذلك بمعنى. قال إياس بن مالك:
  كلا ثقلينا طامع بـغـنـيمة                      وقد قدر الرحمن ما هو قادر قوله: ما هو قادر، أي مقدر. وأراد بالثقل هنا النساء. واستقدر الله خيرا: سأله أن يقدر له به، من حد نصر، كما في نسختنا. وفي بعضها أن يقدر له به بالتشديد، وهما صحيحان. قال الشاعر:
  فاستقدر الله خيرا وارضين به                      فبينما العسر إذ دارت مياسير

  وفي حديث الاستخارة: اللهم إني أستقدرك بقدرتك، أي أطلب منك أن تجعل لي عليه قدرة. وقدر الرزق يقدره ويقدره: قسمه، قيل: وبه سميت ليلة القدر؛ لأنها تقسم فيها الأرزاق. والقدر، بفتح فسكون: الغنى واليسار، وهما مأخوذان من القوة، لأن كلا منهما قوة، كالقدرة، بالضم، والمقدرة، مثلثة الدال، يقال: رجل ذو قدرة ومقدرة، أي ذو يسار. وأما من القضاء والقدر فالمقدرة، بالفتح لا غير. قال الهذلي:
  وما يبقى على الأيام شيء                      فيا عجبا لمقدرة الكتاب

  والمقدار والقدر: القوة. وأما القدارة، بالفتح، والقدر، محركة، والقدورة والقدور، بضمهما، فمن قدر، بالكسر، كالقدرة، والقدران، بالكسر، وفي التهذيب بالتحريك ضبط القلم، والقدار، بالفتح ذكره الصاغاني، ويكسر، وهذه عن اللحياني، والاقتدار على الشيء: القثدرة عليه والفعل كضرب، وهي اللغة المشهورة ونصر، نقلها الكسائي عن قوم من العرب، وفرح، نقلها الصاغاني عن ثعلب، ونسبها ابن القطاع لبني مرة من غطفان، واقتدر. وهو قادر وقدير ومقتدر. وأقدره الله تعالى على كذا، أي جعله قادرا عليه. والاسم من كل ذلك المقدرة، بتثليث الدال. والقدر: التضييق، كالتقدير. والقدر: الطبخ. وفعلهما كضرب ونصر، يقال: قدر عليه الشيء يقدره ويقدره قدرا وقدرا، وقدره: ضيقه، عن اللحياني. وترك المصنف القدر بالتحريك هنا قصور. وقوله تعالى: فظن أن لن نقدر عليه. أي لن نضيق عليه؛ قاله الفراء وأبو الهيثم. وقال الزجاج: أي لن نقدر عليه ما قدرنا من كونه في بطن الحوت. قال: ونقدر: بمعنى نقدر. قال: وقد جاء هذا في التفسير. قال الأزهري: وهذا الذي قاله صحيح، والمعنى ما قدره الله عليه من التضييق في بطن الحوت... وكل ذلك سائغ في اللغة، والله أعلم بما أراد. وأما أن يكون من القدرة فلا يجوز، لأن من ظن هذا كفر، والظن شك، والشك في قدرة الله تعالى كفر. وقد عصم الله أنبياءه عن ذلك، ولا يتأول مثله إلا جاهل بكلام العرب ولغاتها. قال: ولم يدر الأخفش ما معنى نقدر، وذهب إلى موضع القدرة، إلى معنى فظن أن يفوتنا، ولم يعلم كلام العرب حتى قال: إن بعض المفسرين قال: أراد الاستفهام: أفظن أن لن نقدر عليه? ولو علم أن معنى نقدر: نضيق، لم يخبط هذا الخبط. قال ولم يكن عالما بكلام العرب، وكان عالما بقياس النحو. وقال: وقوله تعالى: ومن قدرعليه رزقه. أي ضيق. وقدر على عياله قدرا: مثل قتر. وقدر على الإنسان رزقه: مثل قتر. وأما القدر بمعنى الطبخ الذي ذكره المصنف فإنه يقال: قدر القدر يقدرها ويقدرها قدرا: طبخها. ومنه حديث عمير مولى آبى اللحم: أمرني مولاي أن أقدر لحما أي أطبخ قدرا من لحم. واقتدر: أيضا: بمعنى قدر، مثل طبخ واطبخ، وقد تركه المصنف هنا قصورا، ولم يذكره فيما بعد، ولهذا لو قال: والقدر: التضييق كالتقدير، والقدر: الطبخ كالاقتدار، لكان أحسن. والقدر: التعظيم، وبه فسر قوله تعالى: وما قدروا الله حق قدره. أي ما عظموا الله حق تعظيمه. والقدر: تدبير الأمر، يقال: قدره يقدره، بالكسر أي دبره. والقدر: قياس الشيء بالشيء يقال: قدره به قدرا، وقدره، إذا قاسه. ويقال أيضا: قدرت لأمر كذا أقدر له، بهذا المعنى. ومنه حديث عائشة رضي الله عنها: فاقدروا قدر الجارية الحديثة السن المشتهية للنظر، أي قدروا وقايسوا وانظروه وأفكروا فيه. والقدر: الوسط من الرحال والسروج يقال: رحل قدر، وسرج قدر؛ ذكره الزمخشري في الأساس. وزاد في اللسان: يخفف ويثقل. وفي عبارة المصنف قصور ظاهر. ولم يذكر أبو عبيدة في كتاب السرج واللجام إلا: سرج قاتر، وقد تقدم، وكأن الدال لغة في التاء. وفي التهذيب: سرج قادر: قاتر، وهو الواقي الذي لا يعقر. وقيل: هو بين الصغير والكبير.

  والقدر: رأس الكتف. والقدر، بالتحريك: قصر العنق، قدر، كفرح يقدر قدرا فهو أقدر: قصير العنق. وقيل: الأقدر: القصير من الرجال، وبه فسر قول صخر الغي يصف صائدا، ويذكر وعولا، وقد وردت لتشرب الماء:والقدر: رأس الكتف. والقدر، بالتحريك: قصر العنق، قدر، كفرح يقدر قدرا فهو أقدر: قصير العنق. وقيل: الأقدر: القصير من الرجال، وبه فسر قول صخر الغي يصف صائدا، ويذكر وعولا، وقد وردت لتشرب الماء:
  أرى الأيام لا تبقى كـريمـا                      ولا الوحش الأوابد والنعامـا
  ولا عصما أوابد في صخور                      كسين على فراسنها خدامـا
  أتيح لها أقيدر ذو حـشـيف                      إذا سامت على الملقات ساما العصم: الوعول. والخدام: الخلخال، وأراد بها الخطوط السود التي في يديه. والأقيدر: أراد به الصائد. والحشيف: الثوب الخلق. وسامت: مرت ومضت. والملقات: جمع ملقة، وهي الصخرة الملساء. وقال أبو عمرو: الأقدر: فرس إذا سار وقعت رجلاه مواقع يديه قال عدي بن خرشة الخطمي:
  وأقدر مشرف الصهوات ساط                      كميت لا أحـق ولا شـئيت وقد قدرت، بالكسر، أو الأقدر: هو الذي يضع رجليه، وفي بعض النسخ: يديه وهو غلط، حيث ينبغي، وقال أبوعبيد: الأقدر: هو الذي يجاوز حافرا رجليه مواقع حافري يديه. والشئيت: خلافه. والأحق: الذي يطبق حافرا رجليه حافري يديه. والقدر، بالكسر: م، معروفة أنثى، بلا هاء عند جميع العرب، وتصغيرها قديرة، وقدير، الأخيرة على غير قياس؛ قاله الأزهري أو يذكر، ويؤنث. ومن قال بتذكيرها غره قول ثعلب. قال أبو منصور: وأما ما حكاه ثعلب من قول العرب: ما رأيت قدرا غلا أسرع منها فإنه ليس على تذكير القدر، ولكنهم أرادوا: ما رأيت شيئا غلا. قال: ونظيره قول الله تعالى: لا يحل لك النساء من بعد. قال ذكر الفعل لأن معناه معنى شيء، كأنه قال: لا يحل لك شيء من النساء. ولابن سيده هنا في المحكم كلام نفيس، فراجعه. قلت: وعلى قول من قال بالتذكير يؤول قول معاوية رضي الله عنه، فيما يروى عنه: غلا قدري، علا قدري كذا أورده بعض أئمة التصحيف. ج قدور، لا يكسر على غير ذلك. والقدير والقادر: ما يطبخ في القدر، هكذا في سائر النسخ. وفي اللسان: مرق مقدور وقدير أي مطبوخ. والقدير: ما يطبخ في القدر.وقال الليث: القدير: ما طبخ من اللحم بتوابل، فإن لم يكن ذا توابل فهو طبيخ. وما رأيت أحدا من الأئمة ذكر القادر بهذا المعنى. ثم إنني تنبهت بعد زمان أنه أخذه من عبارة الصاغاني: والقدير: القادر فوهم، فإنه إنما عنى به صفة الله تعالى لا بمعنى ما يطبخ في القدر، فتدبر. ويمكن أن يقال إن الصواب في عبارته: والقدير: القادر، وما يطبخ في القدر فيرتفع الوهم حينئذ، ويكون توسيط الواو بينهما من تحريف النساخ، فافهمه. والقدار، كهمام: الربعة من الناس ليس بالطويل ولا بالقصير. والقدار: الطباخ، أو هو الجزار، على التشبيه بالطباخ، وقيل: الجزار هو الذي يلي جزر الجزور وطبخها.قال مهلهل:
  إنا لنضرب بالصوارم هامها                      ضرب القدار نقيعة القدام

  ومن سجعات الأساس: ودعوا بالقدار فنحر فاقتدروا، وأكلوا القدير، أي بالجزار وطبخوا اللحم في القدر وأكلوه. والقدار الطابخ في القدر، كالمقتدر يقال: اقتدر وقدر، مثل طبخ واطبخ، ومنه قولهم: أتقتدرون أم تشتوون. وقدار بن سالف الذي يقال له أحيمر ثمود: عاقر الناقة ناقة صالح عليه السلام. والقدار بن عمرو بن ضبيعة رئيس ربيعة، كان يلي العز والشرف فيهم. والقدار: الثعبان العظيم، وقيل: الحية. وقدار، كسحاب: ع، قال امرؤ القيس:
  ولا مثل يوم في قدار ظللته                      كأني وأصحابي بقلة عندرا

  قال الصاغاني: وروى ابن حبيب وأبو حاتم: في قداران ظلته وقد تقدم في ع د ر. والمقتدر: الوسط من كل شيء، هذه عبارة المحكم. وقال غيره: وكل شيء مقتدر: فهو الوسط. وقال ابن سيده أيضا: ورجل مقتدر الخلق، أي وسطه ليس بالطويل والقصير، وكذلك الوعل والظبي وغيرهما. وفي الأساس: رجل مقتدر الطول: ربعة. وبنو قدراء: المياسير، أي الأغنياء، وهو كناية. والقدرة، بالتحريك: القارورة الصغيرة، نقله الصاغاني. وقادرته مقادرة: قايسته، وفعلت مثل فعله، وفي الأساس: قاويته. وفي التهذيب: التقدير، على وجوه من المعاني: أحدها: التروية والتفكير في تسوية أمر وتهيئته، زاد في البصائر: بحسب نظر العقل وبناء الأمر عليه، وذلك محمود. ثم قال: والثاني تقديره بعلامات يقطعه عليها. والثالث: أن تنوي أمرا بعقدك، تقول: قدرت أمر كذا وكذا، أي نويته وعقدت عليه. وذكر الصاغاني الأول والثالث، وأما المصنف في البصائر فذكر بعد الأول ما نصه: والثاني أن يكون بحسب التهيؤ والشهوة. قال: وذلك مذموم، كقوله تعالى: فكرو وقدر، فقتل كيف قدر وقال: إن كليهما من الإنسان.وقال أيضا: وأما تقدير الله الأمور فعلى نوعين: أحدهما بالحكم منه أن يكون كذا أو لا يكون كذا، إما وجوبا وإما إمكانا وعلى ذلك قوله تعالى: قد جعل الله لكل شيء قدرا. والثاني بإعطاء القدرة عليه، ومنه قوله تعالى: والذي قدر فهدى أي أعطى كل شيء ما فيه مصلحة، وهداه لما فيه خلاص، إما بالتسخير وإما بالتعليم، كما قال: أعطى كل شيء خلقه ثم هدى. وتقدر له الشيء: تهيأ. وقدره وقدره: هيأه. وقوله تعالى: وما قدروا الله حق قدره، قيل: أي ما عظموه حق تعظيمه، وقال الليث: ما وصفوه حق صفته. وفي البصائر: أي ما عرضفوا كنهه، تنبيها أنه كيف يمكنهم أن يدركوا كنهه وهذا وصفه، وهو قوله: والأرض جميعا قبضته يوم القيامة. ويقال: قدرت الثوب عليه قدرا، فانقدر، أي جاء على المقدار. وفي الأساس: تقدر الثوب عليه: جاء على مقداره. ومن المجاز: قولهم: بيننا- ونص يعقوب: بين أرضك وأرض فلان- ليلة قادرة، أي هينة، ونص يعقوب والزمخشري: لينة السير لا تعب فيها، زاد يعقوب: مثل قاصدة ورافهة. وقيدار: اسم، قال ابن دريد: فإن كان عربيا فالياء زائدة، وهو فيعال من القدرة. والقدراء من الآذان: التي ليست بصغيرة ولا كبيرة، نقله الصاغاني. وقال ابن القطاع قدرت الأذن قدرا: حسنت. ويقال كم قدرة نخلك? محركة. ويقال أيضا: غرس نخلك على القدرة، محركة أيضا، وهي- ونص الصاغاني: وهو- أن يغرس على حد معلوم بين كل نخلتين، هذا نص الصاغاني. وقدره تقديرا: جعله قدريا، نقله الصاغاني عن الفراء، وهي مولدة. ودار مقادرة، بفتح الدال: ضيقة، سمي بالمصدر، من قادر الرجل. وعن شمر: قدرته أقدره، من حد ضرب، قدارة، بالفتح: هيأت. وقدرت: وقت، قال الأعشى:
  فاقدر بذرعك بينـنـا                      إن كنت بوأت القداره بوأت: هيأت. وقال أبو عبيدة: اقدر بذرعك بيننا، أي أبصر واعرف قدرك. وقال لبيد:
  فقدرت للورد المغلس غدوة                      فوردت قبل تبين الألـوان

  ومما يستدرك عليه: القدير، والقادر: من صفات الله عز وجل، يكونان من القدرة، ويكونان من التقدير. قال ابن الأثير: القادر: اسم فاعل من قدر ويقدر؛ والقدير فعيل منه، وهو للمبالغة، والمقتدر مفتعل من اقتدر، وهو أبلغ. وفي البصائر للمصنف: القدير: هو الفاعل لما يشاء على قدر ما تقضى الحكمة، لا زائدا عليه ولا ناقصا عنه، ولذلك لا يصح أن يوصف به إلا الله تعالى، والمقتدر يقاربه إلا أنه قد يوصف به البشر، ويكون معناه المتكلف والمكتسب للقدرة، ولا أحد يوصف بالقدرة من وجه إلا ويصح أن يوصف بالعجر من وجه، غير أن الله تعالى، فهو الذي ينتفى عنه العجز من كل وجه، تعالى شأنه. وفي الأساس: صانع مقتدر: رفيق بالعمل. قال:
  لها جبهة كسراة المجن                      حذقة الصانع المقتدر والأمور تجري بقدر الله ومقداره وتقديره وأقداره ومقاديره. وفرس بعيد القدر: بعيد الخطو. قال:
  ببعـيد قـدره ذي جـبـب                      سبط السنبك في رسغ عجر وهو مجاز: والقدر: الشرف، والعظمة، والتزيين، وتحسين الصورة. وبه فسر قوله تعالى: فقدرنا فنعم القادرون أي صورنا فنعم المصورون. قال الفراء: قرأها علي كرم الله وجهه فقدرنا بالتشديد، وخففها عاصم. قال: ولا يبعد أن يكون المعنى في التخفيف والتشديد واحدا، لأن العرب تقول: قدر عليه وقدر عليه. واحتج الذين خففوا فقالوا: لو كانت كذلك لقال: فنعم المقدرون. وقد تجمع العرب بين اللغتين، قال الله تعالى: فمهل الكافرين أمهلهم رويدا. والتقدير: الجعل والصنع، ومنه قوله تعالى: وقدره منازل. أي جعل له، وكذا قوله تعالى وقدر فيها أقواتها. والتقدير أيضا: العلم والحكمة، ومنه قوله تعالى: والله يقدر الليل والنهار أي يعلم؛ كذا في البصائر. قلت: ومنه أيضا قوله تعالى: قدرنا إنها لمن الغابرين، قال الزجاج: المعنى علمنا إنها لمن الغابرين. وقيل: دبرنا. وقدرت عليه الشيء: وصفته. وروى أبو تراب عن شجاع غلام قدر، كعتل: وهو التام الشديد المكتنز. واقتدر الشيء: جعله قدرا. ومن أمثالهم المقدرة تذهب الحفيظة. ومقدار كل شيء: مقياسه، كالقدر والتقدير. وقال شمر: قدرت: ملكت. وقال الأزهري: قدرت أمر كذا وكذا تقديرا: نويته وعقدت عليه. والقدر، بالتحريك: الموعد. وقدر الشيء: دنا له، قال لبيد:
  قلت هجدنا فقد طال السرى                      وقدرنا إن خنى الليل غفل قال الكسائي: قدرت الشيء فأنا أقدره، لم أسمعه إلا مكسورا. وقوله: وما قدروا الله حق قدره خفيف، ولو ثقل كان صوابا. وقوله: إنا كل شيء خلقناه بقدر مثقل. وقوله: فسالت أودية بقدرها. مثقل، ولو خفف كان صوابا. وقال ابن القطاع: وقدر الشيء: جعله بقدر، وقدر الإنسان الشيء: حزره ليعرف مبلغه؛ كذا في التهذيب له. والمقدار: الهنداز؛ والموت وقالوا: إذا بلغ العبد المقدار مات. وأنشد الليث:
  لو كان خلفك أو أمامك هائبا                      بشرا سواك لهابك المقدار

  يعني الموت. وجمع المقدار المقادير. وسرج قادر: قاتر. والقدار، كغراب: الغلام الخفيف الروح الثقف اللقف. وفي الحديث: كان يتقدر في مرضه: أين أنا اليوم: أي يقدر أيام أزواجه في الدور عليهن. وقال اللحياني: يقال: أقمت عنده قدر أن يفعل ذلك. قال: ولم أسمعهم يطرحون أن في المواقيت إلا حرفا حكاه هو الأصمعي، وهو قولهم: ما قعدت عنده إلا ريث أعقد شسعى. وفي الحديث: فإن غم عليكم فاقدروا له. وفي حديث آخر: فأكملوا العدة قوله فاقدروا له، أي قدروا له عدد الشهر حتى تكملوه ثلاثين يوما، واللفظان وإن اختلفا يرجعان إلى معنى واحد. ولابن سريج هنا تفصيل حسن، ذكره الأزهري في التهذيب، والصاغاني في التكملة، فراجعهما. وعبد الله بن عثمان بن قديرة، كجهينة: سمع من أبي البدر الكرخي، وأخوه يوسف سمع من سعيد بن البناء، وماتا معا سنة 612. وبيت القدارى، بالضم: قرية باليمن. ومنها في المتأخرين سعيد ابن عطاف بن قحليل القدارى، سمع الحديث عن عبد الرحمن بن حسين النزيلي وغيره، وتوفي بها سنة 1023. وقدورة، كسفودة: لقب أبي عثمان سعيد بن إبراهيم التونسي الجزائري الإمام مسند المغرب، روى بتلمسان عن المسند المعمر أبي عثمان سعيد بن أحمد المقري التلمساني، وجال في البلاد إلى أن ألقى عصا التسيار بثغر الجزائر، وبها توفى سنة 1026 وقد ترجمه تلميذه الإمام أبو مهدى عيسى الثعالبي في مقاليد الأسانيد. وقداران بالفتح: موضع في شعر امرئ القيس، على رواية ابن حبيب وأبي حاتم، كما تقدمت الإشارة إليه. وابن قدران، بالكسر: رجل أظنه من جذام، إليه نسبت الكبيشة القدرانية، إحدى الأفراس المخبورة المشهورة بالشأم. ومقدار بن مختار المطاميري، له ديوان شعر.

##### Türkçe

**القدر**، harekeli: muvaffak kılınmış hüküm (kaza); bunu Ezherî, Leys’ten nakletti. **المحكم**’de: **القدر**: kaza ve hüküm; o, Allah عز وجل’in kazadan takdir ettiği ve işlerden onunla hükmettiği şeydir. Ve **القدر** ayrıca: bir şeyin ulaştığı miktar. Ve (harfi) ḍammeli de gelir; bunu Sâgânî Ferrâ’dan nakletti; kesre ile **المقدار** gibi. Ve **القدر** ayrıca: güç/takat; ikisinde de (yani **القدر** ve **القدر**) fetha sonra sükûn ile olan **القدر** gibi. “Bir şeyin ulaştığı miktar” mânâsında ise onu Leys nakletmiştir; ve onunla şu yüce söz tefsir edilmiştir: **وما قدروا الله حق قدره**. Dedi: yani O’nu, sıfatının hakkıyla vasfetmediler. Ve dedi: ve **القدر** ve **القدر** burada: mânâ bakımından (aynıdır); aslında ise bir mastardır. Yine dedi: ve **المقدار**: **القدر**’in ismidir. “Güç/takat” mânâsında ise iki vecih Ahfeş’ten nakledilmiştir; Sâgânî onu zikretti; Ezherî de onu ondan ve Ferrâ’dan zikretti. Ve bu ikisiyle şu yüce söz okunmuştur: **على الموسع قدره وعلى المقتر قدره**. Ezherî dedi: ve Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, şu yüce söz hakkında haber verdi: **على المقتر قدره**. “Ve **قدره**” dedi: ağırlaştırma (teşkîl) iki lugatin daha üstünü ve daha çoğudur; bu yüzden tercih edildi. Dedi: Ahfeş sükûn vermeyi seçti. Dedi: biz ağırlaştırmayı ancak onun isim olmasından dolayı seçtik. Kisâî dedi: hafifletme ile de ağırlaştırma ile de okunur; hepsi doğrudur. Dedim: ve **القدر** “hüküm” mânâsıyla şu yüce söz tefsir edilmiştir: **إنا أنزلناه في ليلة القدر**; yani “hüküm”; nitekim yüce Allah dedi: **فيها يفرق كل أمر حكيم**. Ahfeş, Hudbe b. el-Haşrem için şu beyti şahit getirdi:
  ألا يا لقومي للنوائب والقدروللأمر يأتي المرء من حيث لا يدري

Musannifin “ikisinde de **كالقدر**” sözü, üzerinde durulacak bir yerdir; doğrusu ise “onda”, yani üçünde (de)dir; öyleyse düşün. Ve **القدر**, önceki mânâlarla, onda **كالقدر** gibidir; çoğulu **أقدار**; yani hepsinin cem‘i. Lihyânî dedi: **القدر** isimdir, **القدر** mastardır. Ve şu beyti okudu:
  كل شيء حتى أخيك متاع                      وبقدر تفرق واجتمـاع

Ve fethalı (olan) hakkında şu beyti okudu:
  قدر أحلك ذا النخيل وقد أرى                      وأبيك مالك ذو النخيل بدارش

İbn Sîde dedi: onu işte böyle fetha ile inşad etti; vezin harekeyi de sükûnu da kabul eder. Ve **القدرية**, harekeli: kaderi inkâr edenler; sonradan türetilmiş (lafız). Ezherî dedi: onlar, Allah’ın eşyadan takdir ettiği şeyi yalanlamaya nisbet edilen bir kavimdir. Mütekellimlerinden bazıları dedi: bu lakap bize lâzım gelmez; çünkü biz kaderi Allah عز وجل’den nefyederiz; onu ispat eden ise ona daha lâyıktır. Dedi: bu, onlardan bir göz boyamadır; çünkü onlar kaderi kendileri için ispat ederler; bu yüzden **قدرية** diye adlandırıldılar. Ehl-i sünnetin sözü ise: Allah عز وجل’in ilmi, insanlarda önceden geçmiştir; onlardan kâfir olanın küfrünü bildiği gibi iman edenin imanını da bildi; böylece mahlûkta önceki ilmini ispat etti ve onu yazdı; ve herkes, kendisi için yaratıldığı şeye kolaylaştırılmıştır. Ve denir: Allah تعالى onu onun üzerine takdir etti; **يقدره** (ḍamme ile) ve **يقدره** (kesre ile); **قدرا** (sükûn ile) ve **قدرا** (hareke ile); ve onu onun üzerine **تقديرا** ile takdir etti; ve onun için **تقديرا** ile takdir etti: bunların hepsi mânâ bakımından birdir. İyâs b. Mâlik dedi:
  كلا ثقلينا طامع بـغـنـيمة                      وقد قدر الرحمن ما هو قادر

Onun sözü: **ما هو قادر**; yani “takdir edilmiş”. Ve burada **الثقل** ile kadınları kastetti. Ve **استقدر الله خيرا**: ondan, onunla kendisi için takdir etmesini istedi; **حد نصر**’dan; bizim nüshamızda olduğu gibi. Bazılarında ise “onunla kendisi için takdir etmesini” şeddeli olarak (gelir); ikisi de doğrudur. Şair dedi:
  فاستقدر الله خيرا وارضين به                      فبينما العسر إذ دارت مياسير

Ve istihâre hadîsinde: “Allah’ım, ben senden kudretinle **أستقدرك**”; yani senden, onun üzerinde benim için bir kudret kılmanı isterim. Ve **قدر الرزق** onu **يقدره** ve **يقدره**: onu taksim etti. Denildi ki: **ليلة القدر** bu yüzden adlandırıldı; çünkü onda rızıklar taksim edilir. Ve **القدر**, fetha sonra sükûn ile: zenginlik ve bolluk; ikisi de kuvvetten alınmıştır; çünkü ikisinden her biri bir kuvvettir; ḍamme ile **القدرة** gibi; ve **المقدرة**; **الدال**’i üç türlü (okunuşlu). Denir: **رجل ذو قدرة ومقدرة**; yani bolluk sahibi. Kaza ve kader mânâsından olan **المقدرة** ise yalnız fetha iledir. Huzelî dedi:
  وما يبقى على الأيام شيء                      فيا عجبا لمقدرة الكتاب

Ve **المقدار** ile **القدر**: kuvvettir. **القدارة** (fetha ile) ve **القدر** (harekeli) ve **القدورة** ile **القدور** (ikisi de ḍamme ile) ise, kesre ile **قدر**’dendir; ḍamme ile **القدرة** gibi. Ve **القدران** kesre iledir; **التهذيب**’de ise hareke ile “kalemin ضبط’ı” (şekillenişi) (diye) kaydedilmiştir. Ve **القدار** fetha ile; Sâgânî onu zikretti; ve kesreli de gelir; bu, Lihyânî’dendir. Ve bir şey üzerine **الاقتدار**: ona **القثدرة**’dir; fiil, **ضرب** gibi (gelir); ve bu, meşhur lugattır. Ve **نصر** (vezninde) de gelir; Kisâî onu Araplardan bir kavimden nakletti. Ve **فرح** (vezninde) de gelir; Sâgânî onu Sa‘leb’den nakletti; İbnü’l-Kattâ‘ onu Gatafân’dan Benî Murra’ya nisbet etti. Ve **اقتدر**. Ve o, **قادر** ve **قدير** ve **مقتدر**’dir. Allah تعالى onu şuna **أقدره**; yani onu ona kâdir kıldı. Bütün bunların ismi: **المقدرة**; **الدال**’in üçlü (okunuşuyla). Ve **القدر**: daraltmadır; **التقدير** gibi. Ve **القدر**: pişirmedir. Ve ikisinin fiili **ضرب** ve **نصر** gibi (gelir). Denir: ona bir şey **قدر عليه**; onu **يقدره** ve **يقدره**; **قدرا** ve **قدرا**; ve onu **قدره**: onu daralttı; Lihyânî’den. Musannifin burada **القدر**’i harekeli olarak bırakması eksikliktir. Ve yüce sözü: **فظن أن لن نقدر عليه**; yani “ona daraltmayacağız”; bunu Ferrâ ve Ebû’l-Heysem söyledi. Zeccâc dedi: yani “balığın karnında oluşundan, onun üzerine takdir ettiğimiz şeyi ona takdir etmeyeceğiz.” Dedi: ve **نقدر**: **نقدر** mânâsındadır. Dedi: bu, tefsirde gelmiştir. Ezherî dedi: onun söylediği doğrudur; mânâ, Allah’ın ona balığın karnında daraltmadan takdir ettiği şeydir... ve bunların hepsi dilde câizdir; Allah, ne murad ettiğini daha iyi bilir. Ama bunun kudretten olması câiz değildir; çünkü bunu zanneden kâfir olur; zann şüphedir; Allah تعالى’nin kudretinde şüphe ise küfürdür. Allah, peygamberlerini bundan korumuştur. Bunun benzerini ancak Arapların sözünü ve lugatlarını bilmeyen câhil te’vil eder. Dedi: Ahfeş, **نقدر**’in mânâsının ne olduğunu bilmedi; kudret yerine gitti; “**فظن أن يفوتنا**” mânâsına (gitti); Arapların sözünü bilmediği için şöyle dedi: “müfessirlerin bazısı dedi ki: istifhamı murad etti: **أفظن أن لن نقدر عليه?**” Eğer **نقدر**’in mânâsının “daraltırız” olduğunu bilseydi, bu saçmalığı saçmalamazdı. Dedi: Arapların sözünü bilmezdi; nahiv kıyasını bilirdi. Ve dedi: yüce sözü: **ومن قدرعليه رزقه**; yani daraltıldı. Ve ailesine **قدرا** ile **قدر** etti: **قتر** gibi. Ve insanın rızkını **قدر** etti: **قتر** gibi. Musannifin zikrettiği “pişirme” mânâsındaki **القدر** ise şöyle denir: **قدر القدر** onu **يقدرها** ve **يقدرها**; **قدرا**: onu pişirdi. Ondan, Umeyr mevlâ Ebî’l-Lahm hadîsi: efendim bana “bir et **أقدر** etmemi” emretti; yani bir miktar eti pişirmemi. Ve **اقتدر**: ayrıca: **قدر** mânâsındadır; **طبخ** ve **اطبخ** gibi. Musannif onu burada eksiklikle terk etti; sonra da onu zikretmedi. Bu yüzden eğer şöyle deseydi: “ve **القدر**: daraltmadır, **التقدير** gibi; ve **القدر**: pişirmedir, **الاقتدار** gibi” daha iyi olurdu. Ve **القدر**: yüceltmedir; onunla şu yüce söz tefsir edilmiştir: **وما قدروا الله حق قدره**; yani Allah’ı yüceltmesinin hakkıyla yüceltmediler. Ve **القدر**: işin tedbiridir; denir: onu **قدره**; onu **يقدره** (kesre ile); yani onu tedbir etti. Ve **القدر**: bir şeyi bir şeyle ölçmektir; denir: onu onunla **قدره**; **قدرا**; ve onu **قدره**; onu ölçtüğünde. Ve ayrıca denir: şu iş için **قدرت**; onun için **أقدر**; bu mânâ ile. Ondan, Âişe رضي الله عنها hadîsi: “genç yaşlı, bakmaya iştahlı cariyenin **قدر**’ini **فاقدروا**”; yani takdir edin, kıyaslayın, ona bakın ve onda düşünün. Ve **القدر**: binek semerleri ve eyerlerin ortasıdır; denir: **رحل قدر** ve **سرج قدر**; Zemahşerî bunu **الأساس**’ta zikretti. Ve **اللسان**’da artırdı: hafifletilir de ağırlaştırılır da. Musannifin ibaresinde açık bir eksiklik vardır. Ebû Ubeyde, **السرج واللجام** kitabında yalnız “**سرج قاتر**”i zikretti; o da geçmişti; sanki **الدال**, **التاء**’da bir lugattır. **التهذيب**’de: **سرج قادر**: **قاتر**; o, yaralamayan koruyucudur. Ve denildi ki: o, küçük ile büyük arasındadır.

**والقدر**: kürek kemiğinin başı.

Ve **القدر**، harekeli olarak: boynun kısalığı; **قدر**, **كفرح يقدر قدرا فهو أقدر**: boynu kısa. Ve denildi ki: **الأقدر**: erkeklerden kısa olan; ve bununla, Ṣaḫr el-Ġayy’ın bir avcıyı vasfederken ve su içmek için gelmiş dağ keçilerini anarken söylediği söz tefsir edildi:

**والقدر**: kürek kemiğinin başı.

Ve **القدر**، harekeli olarak: boynun kısalığı; **قدر**, **كفرح يقدر قدرا فهو أقدر**: boynu kısa. Ve denildi ki: **الأقدر**: erkeklerden kısa olan; ve bununla, Ṣaḫr el-Ġayy’ın bir avcıyı vasfederken ve su içmek için gelmiş dağ keçilerini anarken söylediği söz tefsir edildi:
  Günlerin cömerti bırakmadığını görürüm                      ne de yabanî ürkekleri ve devekuşlarını
  Ne de kayalarda ürkekler olan **عصما**                      ki bileklerinde **خداما** ile (dururlar)
  Ona, yıpranmış elbiseli, küçük boylu bir **أقيدر** musallat kılındı                      **الملقات** üzerinde dolaştığında dolaştı

**العصم**: dağ keçileri. Ve **الخدام**: halhal; ve onunla, iki elinde bulunan siyah çizgileri kastetti. Ve **الأقيدر**: onunla avcıyı kastetti. Ve **الحشيف**: eski elbise. Ve **سامت**: geçti ve gitti. Ve **الملقات**: **ملقة**’nın çoğulu; o da düz (kaygan) kaya parçasıdır.

Ve Ebû ʿAmr dedi: **الأقدر**: bir attır; yürüdüğünde iki ayağı, iki elinin (ön ayaklarının) bastığı yerlere basar. ʿAdiyy b. Ḫarşa el-Ḫaṭmî dedi:
  Yüksek eyerlerin üstünde yükselen, parlak                      **أقدر**; doru, ne **أحق** ne de **شـئيت**

Ve **قدرت**, kesre ile, yahut **الأقدر**: o, iki ayağını koyandır; bazı nüshalarda: iki elini (yazar) ve bu yanlıştır; zira gerektiği (şekil) şudur. Ve Ebû ʿUbeyd dedi: **الأقدر**: iki ayağının tırnaklarını, iki elinin tırnaklarının bastığı yerleri aşandır. Ve **الشئيت**: onun zıddıdır. Ve **الأحق**: iki ayağının tırnaklarını, iki elinin tırnaklarına bitiştirendir.

Ve **القدر**, kesre ile: (dişil) bilinen (şey); bütün Araplar katında **هاء** olmaksızın dişildir; onun küçültmesi **قديرة** ve **قدير**’dir; sonuncusu kıyasa göre değildir; bunu el-Ezherî söyledi; yahut (o) müzekker de yapılır, müennes de yapılır. Onu müzekker söyleyen kimseyi, Saʿleb’in sözü aldattı. Ebû Manṣûr dedi: Saʿleb’in Araplardan naklettiği “**ما رأيت قدرا غلا أسرع منها**” sözü ise **القدر**’in müzekkerliği üzerine değildir; fakat onlar “**ما رأيت شيئا غلا**”yı kastettiler. Dedi: Bunun benzeri, Allah Teâlâ’nın sözü: “**لا يحل لك النساء من بعد**”. Fiili müzekker getirdi; çünkü manası “bir şey” manasıdır; sanki “**لا يحل لك شيء من النساء**” demiş gibidir. İbn Sîde’nin burada **المحكم**’de nefis bir sözü vardır; ona müracaat et. Dedim ki: Müzekker diyenin sözüne göre, Muʿâviye رضي الله عنه’dan rivayet olunduğu üzere “**غلا قدري، علا قدري**” sözü te’vil edilir; bazı tashîf imamları onu böyle nakletti. Çoğulu **قدور**’dur; bunun dışında kırık çoğul yapılmaz.

Ve **القدير** ve **القادر**: tencerede pişirilen şey; diğer bütün nüshalarda böyledir. Ve **اللسان**’da: **مرق مقدور وقدير** yani pişirilmiş. Ve **القدير**: tencerede pişirilen şey. Ve el-Leys dedi: **القدير**: baharatlarla etten pişirilmiş olan şeydir; eğer baharatlı değilse o **طبيخ**’tir. İmamlardan hiç kimseyi **القادر**’i bu manayla zikrederken görmedim. Sonra ben, bir zaman sonra fark ettim ki onu Ṣâġânî’nin ibaresinden aldı: “**والقدير: القادر**” diye; böylece vehmetti; çünkü onunla ancak Allah Teâlâ’nın sıfatını kastetti, tencerede pişirilen manasında değil; öyleyse düşün. Ve denilebilir ki: onun ibaresinde doğru olan: “**والقدير: القادر، وما يطبخ في القدر**”dür; o vakit vehim kalkar; ve ikisinin arasına **الواو**’nun sokulması, müstensihlerin tahrifindendir; onu anla.

Ve **القدار**, **كهمام**: insanlardan orta boylu; ne uzun ne kısa. Ve **القدار**: aşçı; yahut o kasaptır, aşçıya benzetme üzere. Ve denildi ki: kasap, deve kesimini ve onun pişirilmesini üstlenen kimsedir. Muhelhil dedi:
  Biz, keskin kılıçlarla onların başlarını vururuz                      **القدار**’ın, **نقيعة القدام**’ı vurması gibi

Ve **الأساس**’ın seci’lerinden: “**ودعوا بالقدار فنحر فاقتدروا، وأكلوا القدير**”, yani kasabı çağırdılar da kesti; böylece güç yetirdiler; ve **القدير**’i yediler; yani kasap oldular ve eti tencerede pişirdiler ve onu yediler. Ve **القدار**: tencerede pişiren; **كالمقتدر**; denir: **اقتدر** ve **قدر**; **طبخ** ve **اطبخ** gibi. Ve ondandır onların sözü: “**أتقتدرون أم تشتوون**”.

Ve Sâlif’in oğlu **قدار**; ona **أحيمر ثمود** denilir: Ṣâliḥ عليه السلام’ın devesini, o deveyi boğazlayan. Ve Ḍubayʿa’nın oğlu ʿAmr’un oğlu **القدار**: Rabîʿa’nın reisi; onlarda izzet ve şerefi üstlenirdi.

Ve **القدار**: büyük yılan; ve denildi ki: engerek. Ve **قدار**, **كسحاب**: bir yer (adı); İmruʾu’l-Ḳays dedi:
  Ve **قدار**’da gölgelendiğim bir gün gibi (bir gün) yoktur                      sanki ben ve arkadaşlarım, ʿAndarâ tepesindeyiz

قال الصاغاني: İbn Habîb ve Ebû Hâtim rivayet etti: **في قداران ظلته**; ve bu, **ع د ر**’de daha önce geçti. Ve **المقتدر**: her şeyin ortasıdır; bu, **المحكم**’in ibaresidir. Başkası dedi: Her şey **مقتدر** ise, o ortadır. İbn Sîdeh de dedi: Ve **رجل مقتدر الخلق**; yani ortasıdır; ne uzun ne kısa; aynı şekilde **الوعل** ve **الظبي** ve başkaları. Ve **الأساس**’ta: **رجل مقتدر الطول**: orta boylu. Ve **بنو قدراء**: **المياسير**; yani zenginler; ve o bir kinayedir. Ve **القدرة** (harekeli): küçük şişe; bunu Sâgânî nakletti. Ve **قادرته مقادرة**: onu ölçtüm; ve onun fiili gibi yaptım; ve **الأساس**’ta: **قاويته**. Ve **التهذيب**’te: **التقدير** anlamlardan yüzler üzeredir: birincisi: bir işi düzeltmede ve onu hazırlamada düşünerek tartma ve düşünmedir; **البصائر**’de artırdı: aklın nazarına göre ve işi onun üzerine bina ederek; ve bu övülendir. Sonra dedi: ikincisi: onu, üzerinde kesinleştireceği alametlerle takdir etmesidir. Üçüncüsü: bir işi, azminle bağlayarak niyet etmendir; dersin ki: **قدرت أمر كذا وكذا**; yani onu niyet ettim ve ona bağlandım. Sâgânî birinciyi ve üçüncüyü zikretti; **البصائر**’de musannif ise birinciden sonra şu nassı zikretti: ikincisi: hazırlanış ve şehvet bakımından olmasıdır. Dedi: ve bu yerilendir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **فكرو وقدر**; **فقتل كيف قدر**. Ve dedi: ikisi de insandandır. Yine dedi: Allah’ın işleri takdir etmesi ise iki tür üzeredir: birincisi: O’ndan bir hüküm ile bunun böyle olması yahut böyle olmaması; ya zorunlulukla ya imkânla; ve bunun üzerine Yüce Allah’ın sözü: **قد جعل الله لكل شيء قدرا**. İkincisi: ona güç vermekle; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **والذي قدر فهدى**; yani her şeye, içinde maslahat olanı verdi ve onu, içinde kurtuluş olan şeye hidayet etti; ya boyun eğdirme ile ya öğretme ile; dediği gibi: **أعطى كل شيء خلقه ثم هدى**. Ve **تقدر له الشيء**: hazırlandı. Ve **قدره وقدره**: onu hazırladı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وما قدروا الله حق قدره**; denildi ki: yani O’nu, yüceltmenin hakkıyla yüceltmediler. Leys dedi: O’nu, sıfatının hakkıyla vasfetmediler. **البصائر**’de: yani O’nun künhünü bilmediler; bununla, O’nun künhünü idrak etmelerinin nasıl mümkün olacağına dikkat çekmek için; hâlbuki bu O’nun vasfıdır; ve o, şu sözdür: **والأرض جميعا قبضته يوم القيامة**. Ve denir: **قدرت الثوب عليه قدرا**; derken **فانقدر**; yani ölçüye geldi. **الأساس**’ta: **تقدر الثوب عليه**: ölçüsüne geldi. Mecazdan: onların sözü: aramızda—Ya‘kûb’un nassı: senin toprağın ile falanın toprağı arasında—**ليلة قادرة**; yani kolay. Ya‘kûb ve Zemahşerî’nin nassı: yürüyüşü yumuşak; onda yorgunluk yoktur. Ya‘kûb artırdı: **مثل قاصدة ورافهة**. Ve **قيدار**: bir isimdir. İbn Düreyd dedi: eğer Arapça ise, **الياء** ziyadedir; ve o, **القدرة**’den **فيعال** veznindedir. Ve kulaklardan **القدراء**: küçük de olmayan büyük de olmayan; bunu Sâgânî nakletti. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: **قدرت الأذن قدرا**: güzelleşti. Ve denir: **كم قدرة نخلك?** (harekeli). Ve yine denir: **غرس نخلك على القدرة** (harekeli de); ve o—Sâgânî’nin nassı: ve o—iki hurma ağacı arasındaki bilinen bir sınır üzere dikmektir; bu, Sâgânî’nin nassıdır. Ve **قدره تقديرا**: onu **قدريا** yaptı; bunu Sâgânî Ferrâ’dan nakletti; ve o, sonradan türemedir. Ve **دار مقادرة**—**الدال**’ın fethiyle—dar; masdar ile adlandırıldı; **قادر الرجل**’den. Şemmer’den: **قدرته أقدره**; **ضرب** babından; **قدارة**—fetih ile—hazırladım. Ve **قدرت**: vakit tayin etti; A‘şâ dedi:
  فاقدر بذرعك بينـنـا                      إن كنت بوأت القداره
**بوأت**: hazırladın. Ebû Ubeyde dedi: **اقدر بذرعك بيننا**; yani gör ve bil, kadrini. Lebîd dedi:
  فقدرت للورد المغلس غدوة                      فوردت قبل تبين الألـوان

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **القدير** ve **القادر**: Aziz ve Celil Allah’ın sıfatlarındandır; **القدرة**’den de olur, **التقدير**’den de olur. İbnü’l-Esîr dedi: **القادر**: **قدر** ve **يقدر**’den ism-i fâildir; **القدير** ise ondan **فعيل**dir; ve o, mübalağa içindir; **المقتدر** ise **اقتدر**’den **مفتعل**dir; ve o daha beliğdir. Musannifin **البصائر**’inde: **القدير**: hikmetin gerektirdiği miktar üzere, dilediğini yapan fâildir; ondan fazla da değil, ondan eksik de değil; bu yüzden onunla ancak Yüce Allah’ın vasfedilmesi sahih olur. **المقتدر** ona yakındır; ancak onunla beşer de vasfedilebilir; ve manası, kudreti tekellüf eden ve kazanan kimsedir. Hiç kimse bir yönden kudretle vasfedilmez ki bir yönden acz ile vasfedilmesi sahih olmasın; ancak Yüce Allah ise, her yönden aczin kendisinden nefyedildiği zâttır; şânı yücedir. **الأساس**’ta: **صانع مقتدر**: işte yumuşak huylu. Dedi:
  لها جبهة كسراة المجن                      حذقة الصانع المقتدر
Ve işler, Allah’ın **قدر**’i ve **مقداره** ve **تقديره** ve **أقداره** ve **مقاديره** ile cereyan eder. Ve **فرس بعيد القدر**: adımı uzak. Dedi:
  ببعـيد قـدره ذي جـبـب                      سبط السنبك في رسغ عجر
Ve o mecazdır: ve **القدر**: şeref, azamet, süsleme ve sureti güzelleştirmedir. Bununla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: **فقدرنا فنعم القادرون**; yani suret verdik; ne güzel suret verenleriz. Ferrâ dedi: Onu bana Ali—Allah yüzünü keremli kılsın—**فقدرنا** (teşdîd ile) okudu; Âsım ise onu hafifletti. Dedi: hafifletmede ve teşdîdde mananın bir olması uzak değildir; çünkü Araplar der: **قدر عليه** ve **قدر عليه**. Hafifletenler delil getirdi ve dediler: eğer öyle olsaydı, “**فنعم المقدرون**” derdi. Araplar iki lugati bir araya getirir; Yüce Allah dedi: **فمهل الكافرين أمهلهم رويدا**. Ve **التقدير**: kılma ve yapmadır; ondan Yüce Allah’ın sözü: **وقدره منازل**; yani ona yaptı; yine Yüce Allah’ın sözü: **وقدر فيها أقواتها**. Ve **التقدير** ayrıca: ilim ve hikmettir; ondan Yüce Allah’ın sözü: **والله يقدر الليل والنهار**; yani bilir; **البصائر**’de böyledir. Dedim: ondan ayrıca Yüce Allah’ın sözü: **قدرنا إنها لمن الغابرين**; Zeccâc dedi: mana, “onun, geride kalanlardan olduğunu bildik”tir. Ve denildi: tedbir ettik. Ve **قدرت عليه الشيء**: onu vasfettim. Ebû Turâb, Şücâ‘dan rivayet etti: **غلام قدر**—**كعتل** gibi—ve o, tam, şiddetli, sıkı etli olandır. Ve **اقتدر الشيء**: onu **قدرا** yaptı. Mesellerindendir: **المقدرة تذهب الحفيظة**. Ve her şeyin **مقدار**’ı: onun ölçüsüdür; **القدر** ve **التقدير** gibi. Şemmer dedi: **قدرت**: malik oldum. Ezherî dedi: **قدرت أمر كذا وكذا تقديرا**: onu niyet ettim ve ona bağlandım. Ve **القدر** (harekeli): vadedilen vakittir. Ve **قدر الشيء**: ona yaklaştı. Lebîd dedi:
  قلت هجدنا فقد طال السرى                      وقدرنا إن خنى الليل غفل
Kisâî dedi: **قدرت الشيء فأنا أقدره**; onu ancak kesreli işittim. Ve onun sözü: **وما قدروا الله حق قدره** hafiftir; eğer ağırlaştırılsa doğru olurdu. Ve onun sözü: **إنا كل شيء خلقناه بقدر** ağırlaştırılmıştır. Ve onun sözü: **فسالت أودية بقدرها** ağırlaştırılmıştır; eğer hafifletilse doğru olurdu. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: ve **قدر الشيء**: onu bir ölçü ile yaptı; ve insanın **قدر** etmesi: onun ulaştığı miktarı bilmek için onu tahmin etti; **التهذيب**’inde böyledir. Ve **المقدار**: **الهنداز**; ve ölüm. Ve dediler: kul **المقدار**’a ulaştığında öldü. Leys şu beyti okudu:
  لو كان خلفك أو أمامك هائبا                      بشرا سواك لهابك المقدار

Ölüm demektir. **المقدار**’ın çoğulu **المقادير**’dir. Ve **سرج قادر**: **قاتر**. Ve **القدار**, **كغراب**: ruhu hafif, zeki, anlayışlı, kavrayışlı oğlandır. Hadiste: “Hastalığında **يتقدر** idi: ‘Bugün ben neredeyim?’” yani, evlerde eşlerinin günlerini onların üzerinde takdir eder (sıralar). **اللحياني** dedi: Denilir: “Onun yanında, bunu yapacak kadar kaldım.” Dedi: Vakitlerde **أن**’ı attıklarını, ancak onun **الأصمعي**’nin naklettiği bir harf dışında işitmedim; o da onların şu sözüdür: “Onun yanında, ancak ‘ayakkabımın kayışını bağlayacağım kadar’ oturdum.” Hadiste: “Eğer size kapalı olursa, onun için **فاقدروا له**.” Başka bir hadiste: “O halde sayıyı tamamlayın”; onun sözü **فاقدروا له**: yani, ayın sayısını onun için takdir edin ki onu otuz gün olarak tamamlayasınız; iki lafız, farklı olsalar da, tek bir manaya dönerler. İbn Sürayc’in burada güzel bir tafsili vardır; onu **الأزهري** **التهذيب**’de, **الصاغاني** **التكملة**’de zikretti; ikisine müracaat et.

Ve **عبد الله بن عثمان بن قديرة**, **كجهينة**: **أبي البدر الكرخي**’den işitti; kardeşi Yusuf, **سعيد بن البناء**’dan işitti; ikisi birlikte 612 yılında öldüler. Ve **بيت القدارى**, zamme ile: Yemen’de bir köydür. Ondan, müteahhirlerde **سعيد ابن عطاف بن قحليل القدارى**; hadisi **عبد الرحمن بن حسين النزيلي** ve başkasından işitti; orada 1023 yılında vefat etti. Ve **قدورة**, **كسفودة**: Mağrib’in müsnidi imam, Tunuslu Cezayirli **أبي عثمان سعيد بن إبراهيم**’in lakabıdır; Tilimsan’da, muammer müsnid **أبي عثمان سعيد بن أحمد المقري التلمساني**’den rivayet etti; ülkelerde dolaştı, ta ki Cezayir sınırında seyr ü sefer asasını bırakıncaya kadar; orada 1026 yılında vefat etti; onu talebesi imam **أبو مهدى عيسى الثعالبي** **مقاليد الأسانيد**’de tercüme etti.

Ve **قداران** fetha ile: İmru’ül-Kays’ın şiirinde bir yerdir; İbn Habib ve Ebu Hatim rivayetine göre; daha önce ona işaretin geçtiği gibi. Ve **ابن قدران**, kesra ile: bir adamdır; onu Cüzam’dan zannediyorum; ona nispetle **الكبيشة القدرانية** nispet edildi; Şam’da tecrübe edilmiş, meşhur atlardan biridir. Ve **مقدار بن مختار المطاميري**; onun bir şiir divanı vardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَدَرْتُ الشَّىْءَ
1 قَدَرْتُ الشَّىْءَ ذ , aor. قَدِرَ and قَدُرَ , [or the former only accord. to the Mgh., as will be seen by what follows,] inf. n. قَدْرٌ, (S, Msb,) is from التَّقْدِيرُ, (S,) [or] it signifies the same as ↓ قدّرتُ الشَّىْءَ, inf. n. تَقْدِيرٌ: (Msb:) [which latter phrase is afterwards mentioned in the S, but unexplained: the meaning is, I measured the thing; computed, or determined, its quantity, measure, size, bulk, proportion, extent, amount, sum, limit or limits, or number:] الشَّىْءَ ↓ قدّر signifies he computed, or determined, or computed by conjecture, the quantity, measure, size, bulk, proportion, extent, amount, sum, or number, of the thing, (حَزَرَهُ,) in order that he might know how much it was. (IKtt.) It is said in a trad., اـِذَا غُمَّ عَلَيْكُمُ الهِلَالُ فَاقْدِرُوا لَهُ, and فَاقْدُرُوا; (S, Msb; *) or اـِنْ غْمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدِرُوا, with kesr to the د; (Mgh, Msb; *) for فَاقْدُرُوا, with damm, is wrong; (Mgh;) and Ks. say, that you say قَدَرْتُ الشَّىْءَ, aor. أَقْدِرُهُ, with kesr, and that he had not heard any other aor.: (TA:) the meaning of the trad. is, [When the new moon (of Ramadلn) is hidden from you by a cloud or mist, or if it be so hidden,] compute ye (↓ قَدِّرُوا) the number of the days to it, (Mgh, Msb,) and so complete Shaabلn, making it thirty days: (S, * Mgh, * Msb:) or, as some say, compute ye (قَدِّرُوا) the mansions of the moon, and its course in them [to it, i. e., to the new moon]. (Msb.) See also 5. ― -b2- [Hence, app., the saying,] أُقْدُرْ بِذَرْعِكَ بَيْنَنَا See thou and know thy rank, or estimation, among us. (AO.) ― -b3- Hence also,] مَا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ [Kur., vi. 91, and other places, meaning, And they have not estimated God with the estimation that is due to Him: or] and they have not magnified, or honoured, God, with the magnifying, or honouring, that is due to Him: (S, K:) for قَدْرٌ signifies [also] a magnifying, or honouring: (K:) or have not assigned to God the attributes that are due to Him: (Lth:) or have not known what God is in reality. (El-Basلïr.) ― -b4- قَدَرَ الشَّىْءَ بِالشَّىْءِ, aor. [ قَدِرَ and] قَدُرَ , (L,) inf. n. قَدْرٌ; (L, K;) and به ↓ قدّرهُ; (L;) He measured the thing by the thing: (L, K: *) and عَلَى مِثَالِهِ ↓ قدّرهُ he measured it by its measure: (S, K, art. قيس:) and بَيْنَ الأَمْرَيْنِ ↓ قدّر he measured, or compared, the two things, or cases, together; syn. قَايَسَ; (K, art. قيس;) and so بَيْنَهُمَا ↓ قَادَرَ. (L, art. قيس.) ― -b5- [Hence, app.,] قَدَرَ الأَمْرَ, (L, K,) and اـِلَى الأَمْرِ, (L,) aor. قَدِرَ (L, K,) and قَدُرَ , (L,) inf. n. قَدْرٌ; (L, K;) [and ↓ قدّرهُ;] He thought upon the thing, or affair, (L,) and considered its end, issue, or result, (L, K,) and measured, or compared, one part of it with another; (L;) he measured it, compared one part of it with another, considered it, and thought upon it. (L.) See also 2. ― -b6- قَدَرْتُ عَلَيْهِ الثَّوْبَ, (S, K, *) inf. n. قَدْرٌ, (S,) I made the garment according to his measure; adapted it to his measure: (S, K: *) [and قَدَرْتُ عَلَيْهِ الشَّىْءَ app. signifies I made the thing according to his, or its, measure; proportioned, or adapted, the thing to him, or it; for وصفته, by which it is explained in the TA, seems to be, as IbrD thinks, a mistake for وَضَعْتُهُ:] and الشَّىْءَ ↓ قدّر signifies, in like manner, he made the thing by measure, or according to a measure; or proportioned it; syn. جَعَلَهُ بِقَدَرٍ: (IKtt:) the primary meaning of ↓ تَقْدِيرٌ is the making a thing according to the measure of another thing. (Bd- xv. 60.) ― -b7- [Hence,] قَدَرَ اللّٰهُ ذٰلِكَ عَلَيْهِ, aor. قَدِرَ and قَدُرَ , inf. n. قَدْرٌ and قَدَرٌ, (K,) or the latter is a simple subst., (Lh, Msb,) and مَقْدَرَةٌ; (S [unless this be a simple subst.];) and عليه ↓ قدّرهُ, (K,) [which is more common,] inf. n. تَقْدِيرٌ; (TA;) and لَهُ; (K;) [God decreed, appointed, ordained, or decided, that against him; and for him, or to him; accord. to an explanation of قَدَرٌ in the K: or decreed, &c., that against him; and for him, or to him; adapting it to his particular case; accord. to an explanation of قَدَرٌ by Lth, and of قَدْرٌ and قَدَرٌ in the S, and of قَدَرٌ in the Msb: see قَدْرٌ, below.] You say also قَدَرَ اللّٰهُ لَهُ بِخَيْرٍ [God decreed, &c., for him, good]. (K.) ― -b8- Also, قَدَرَ, (K,) aor. قَدِرَ and قَدُرَ , inf. n. قَدْرٌ, (TA,) He [God] distributed, divided, or apportioned, [as though by measure,] sustenance, or the means of subsistence. (K, TA. In the CK, the verb is قَدَّرَ.) Hence, say some, the appellation of لَيْلَةُ القَدْرِ, [in the Kur, ch. xcvii.,) as being The night wherein the means of subsistence are apportioned. (TA.) See also قَدْرٌ, below. ― -b9- Also, aor. قَدِرَ and قَدُرَ , but the former is that which is adopted by the seven readers [of the Kur-لn], and is the more chaste, (Msb,) He (God) straitened, or rendered scanty, [as though He measured and limited,] the means of subsistence: (Bd, xiii. 26, and other places; and Msb:) and قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ, [see Kur, lxv. 7,] inf. n. قَدْرٌ, his means of subsistence were straitened to him; like قُتِرَ. (S, TA.) You say قَدَرُ عَلَيْهِ الشَّىْءَ, aor. قَدِرَ and قَدُرَ , (Lh, TA,) inf. n. قَدْرٌ (K,) and قَدَرٌ and قُدْرَةٌ; (Lh, TA;) and ↓ قدّر, inf. n. تَقْدِيرٌ; (K;) He rendered the thing strait, or distressing, to him. (Lh, K, * TA.) And قَدَرَ عَلَى عِيَالِهِ He scanted his household; or was niggardly or parsimonious towards them, in expenditure; like قَتَرَ. (S.) It is said in the Kur, [xxi. 87,] فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ And he thought that we would not straiten him: (Fr, AHeyth:) or the meaning is, لَنْ نُقَدِّرَ عَلَيْهِ مَا قَدَّرْنَا مِنْ كَوْنِهِ فِى بَطْنِ الحُوتِ, for نَقْدِر is syn. with نُقَدِّر; (Zj;) and this is correct; i. e., we would not decree against him what we decreed, of the straitness [that should befall him] in the belly of the fish: it cannot be from القُدْرَةُ [meaning power, or ability]; for he who thinks this is an unbeliever. (Az, TA.) ― -b10- Also, قَدَرَهُ, aor. قَدِرَ , inf. n. قَدَارَهٌ; (K;) and ↓ قدّرهُ; (TA;) He prepared it. (K, TA.) ― -b11- And the former, He assigned, or appointed, a particular time for it. (K.) -A2- قَدَرْتُ عَلَى الشَّىْءِ, aor. قَدِرَ (S, Msb, K) and قَدُرَ , (Ks, K,) but the former is that which is commonly known, (TA,) inf. n. قُدْرَةٌ and قِدْرَانٌ, (S, K,) with kesr, (K,) but the latter is written in a copy of the T, قَدَرَانٌ, (TA,) [and in one copy of the S قُدْرَانٌ,] and قَدْرٌ (Ks, Fr, Akh, K) and مَقْدُرَةٌ and مَقْدَرَهٌ and مَقْدِرَهٌ (S, K) and مِقْدَارٌ (K) and مَقْدَرٌ (TA) and قَدَارٌ (Sgh, K) and قِدَارٌ; (Lh, K;) and قَدِرْتُ عَلَيْهِ, aor. قَدَرَ , (S, K, *) a form of weak authority, mentioned by Yaakoob, (S,) and by Sgh from Th, and said by IKtt, to be of the dial. of Benoo-Murrah, of Ghatafلn, (TA,) inf. n. قَدَرٌ (Ks, Fr, Akh, K) and قَدَارَةٌ and قُدُورَهٌ and قُدُورٌ, (K, TA,) these four are of قَدِرَ; (TA;) and all that are here mentioned as from the K, are inf. ns.; (TK;) and عليه ↓ اقتدرت; (S, K, * TA;) or this has a stronger signification; (IAth;) I had power, or ability, to do, effect, accomplish, achieve, attain, or compass, &c., the thing; I was able to do it, I was able to prevail against it. (Msb, K, * TA.) You say مَا لِى عَلَيْكَ مَقْدُورَةٌ, and مَقْدَرَةٌ, and مَقْدِرَةٌ, i. e. قُدْرَةٌ, [I have not power over thee.] (S.) And in like manner, المَقْدُورَةُ تُذْهِبُ الحَفِيظَةَ [Power drives away that care which one has of what is sacred, or inviolable, or of religion, to avoid suspicion]. (S.) ― -b2- See also قُدْرَةٌ, below. -A3- قَدَرَ and ↓ اقتدر are like طَبَخَ and اـِطَّبَخَ [meaning He cooked, and he cooked for himself, in a قِدْر, or cooking-pot]. (S, TA.) You say قَدَرَ القِدْرَ, (K, * TA,) aor. قَدُرَ and قَدِرَ , inf. n. قَدْرٌ, (K,) He cooked [the contents of] the cooking-pot. (K, * TA.) And أَمَرَنِى أَنْ أَقْدُرَ لَحْمًا He ordered me to cook a cooking-pot of flesh-meat. (TA, from a trad.) And أَمْ تَشْتَوُونَ ↓ أَتَقْتَدِرُونَ Do ye cook [for yourselves] in a cooking-pot, or roast? (S.)

قدّر
2 قدّر ذ , inf. n. تَقْدِيرٌ: see 1, in most of its senses. ― -b2- He meditated, considered, or exercised thought in arranging and preparing, a thing or an affair; (T, K, * El-Basلïr;) either making use of his reason, and building thereon; the doing of which is praiseworthy; or according to his desire or appetite; as in the Kur, lxxiv. 18 and 19; the doing of which is blameable; (ElBasلïr;) or by means of marks, whereby to cut it. (T.) ― -b3- He intended a thing or an affair; he determined upon it. (T.) [Said of God, He decreed, appointed, ordained, destined, predestined, or predetermined a thing.] ― -b4- [Hence, app., قدّر كَذَا, in grammar, He meant, or held, or made, such a thing to be supplied, or understood. You say تَقْدِيرُهُ كَذَا Its (a phrase's) implied, or virtual, meaning, or meaning by implication, is thus. And يُقَدَّرُ بِكَذَا Its implied meaning is to be expressed by saying thus. And تَقْدِيرًا is said in the sense of implicatively, or virtually, as opposed to لَفْظًا or literally. ― -b5- And He supposed such a thing.] ― -b6- He made; syn. جَعَلَ and صَنَعَ. Ex., in the Kur, [xli. 9,] وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا And He made therein its foods, or aliments. And it is said in the Kur, [x. 5,] وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ And hath made for it [the moon] mansions. (TA.) ― -b7- He knew. So in the Kur, xv. 60; and lxxiii. 20, according to the Basلïr. (TA.) -A2- قدّرهُ, inf. n. تَقْدِيرٌ, He asserted him to be, or named him, or called him, a قَدَرِىّ: (Fr, Sgh, K:) but this is post-classical. (TA.) -A3- قدّرهُ, (Msb,) or ↓ اقدرهُ, (K,) [the latter of which is the more common,] He empowered him; enabled him; rendered him able. (Msb, K.) You say اقدرهُ اللّٰهُ عَلَى كَذَا God empowered him, enabled him, or rendered him able, to do such a thing. (K, * TA.)

قادر بَيْنَ الأَمْرَيْنِ
3 قادر بَيْنَ الأَمْرَيْنِ ذ : see 1. ― -b2- قَادَرْتُهُ, (K,) inf. n. مُقَادَرَةٌ, (TA,) I measured myself, or my abilities, with him, or his, (قَايَسْتُهُ,) and did as he did: (K:) or I vied, or contended, with him in power, or strength. (A, TA.)

4 أَقْدَرَ see 2.

5 تَقَدَّرَ see 7. ― -b2- كَانَ يَتَقَدَّرُ فِى مَرَضِهِ أَيْنَ أَنَا اليَوْمَ [He (Mohammad) used to compute, or reckon, in his mind, in his disease, Where am I to-day?] i. e., he used to compute, or reckon, (يُقَدِّرُ,) [in his disease,] the days of his wives, when it was his turn to visit each of them. (TA, from a trad.) See also 1. ― -b3- تقدّر It (a thing, S,) became prepared, (S, K,) لَهُ for him. (S.)

انقدر
7 انقدر ذ (S, K) and ↓ تقدّر (A) It (a garment) agreed with, or was according to, the measure (S, A, K.) You say تقدّر الثَّوْبُ عَلَيْهِ The garment agreed with, or was according to, his measure. (A.)

اقتدرهُ
8 اقتدرهُ ذ He made it of middling size; expl. by جَعَلَهُ قَدْرًا. (JK, TA. [In the latter, the explanation is without any syll. signs; but in the former I find it fully pointed, and immediately followed by شَىْءٌ مُقْتَدَرٌ, thus pointed, and explained as signifying “ a thing of middling size, whether in length or tallness or in width or breadth. ”]) -A2- See also 1, last two significations.

استقدر اللّٰهَ خَيْرًا
10 استقدر اللّٰهَ خَيْرًا ذ He begged God to decree, appoint, ordain, or decide, for him good. (S, K.) -A2- أَلّٰهُمَّ اـِنِّى أَسْتَقْدِرُكَ بِقُدْرَتِكَ O God, I beg Thee to give me power to do it, by Thy power. (TA, from a trad.)

قَدْرٌ
قَدْرٌ ذ The quantity, quantum, measure, magnitude, size, bulk, proportion, extent, space, amount, sum, or number attained, of a thing; (S, Msb, K;) as also ↓ قَدَرٌ (Msb, K) and ↓ قُدْرٌ (Fr, Sgh, K) and ↓ مِقْدَارٌ. (Msb, K.) You say هٰذَا قَدْرُ هٰذَا, and ↓ قَدَرُهُ, This is the like of this [in quantity, &c.; is commensurate with, or proportionate to, this; and so هذا ↓ هذا بِمِقْدَارِ]. (Msb.) And هُمْ قَدْرُ مِائةٍ, and مائة ↓ قَدَرُ, They are as many as a hundred. (Z, Msb.) And أَخَذَ بِقَدْرِ حَقِّهِ, and ↓ بِقَدَرِهِ, and ↓ بِمِقْدَارِهِ, He took as much as his due, or right. And قَرَأَ بِقَدْرِ الفَاتِحَةِ, and ↓ بِقَدَرِهَا, and ↓ بِمِقْدَارِهَا, He read as much as the Fلtihah. (Msb.) And أَقَمْتُ عِنْدَهُ قَدْرَ أَنْ يَفْعَلَ كَذَا I remained at his abode long enough for him to do thus. (Meyd, TA.) But you say ↓ جَآءَ عَلَى قَدَرٍ, thus only, with fet-h [to the dلl, as is shown by what precedes in the Msb,] as meaning [It came according to measure; i. e.,] it was conformable; it matched; it suited. (Msb.) You say also جَاوَزَ قَدْرَهُ or ↓ قَدَرَهُ [He overstepped, transgressed, went beyond, or exceeded, his proper measure, bound, or limit: and the same is said of a thing]. (L, art. عند; &c.) And فَرَسَ بَعِيدُ القَدْرِ A horse that takes long, or wide, steps. (JK, TA.) [And هٰذَا قَدْرِى This is sufficient for me.] ― -b2- [Hence, Estimation, value, worth, account, rank, quality, or degree of dignity;] greatness, majesty, honourableness, nobleness; (Msb, * TA;) gravity of character; (Msb;) as also ↓ قَدَرٌ. (Msb.) You say مَا لَهُ عِنْدِى قَدْرٌ, and ↓ قَدَرٌ, He has no honourableness, or gravity of character, in my opinion. (Msb.) In the words of the Kur, [vi. 91,] وَمَا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ, [for explanations of which see 1,] we may also correctly read ↓ قَدَرِهِ. (TA.) -A2- قَدْرٌ and ↓ قَدَرٌ, (S,) [the latter of which is the more common,] or قَدَرٌ (JK, Msb, K) alone, (Msb,) or both, and ↓ مِقْدَارٌ and ↓ تَقْدِيرٌ, (TA,) and ↓ مَقْدَرَة, with fet-h only [to the د], (S,) Decree, appointment, ordinance, or destiny: or what is decreed, appointed, &c.: syn. قَضَآءٌ and حُكْمٌ: (M, K:) or decree, &c., adapted [to a particular case], (Lth, JK, Az, TA,) by God; (S, Msb;) expl. by قَضَآءٌ مُوَفَّقٌ, (Lth, JK, &c.,) and مَا يُقَدِّرُهُ اللّٰهُ مِنَ القَضَآءِ, (S,) and القَضَآءُ الَّذِى يُقَدِّرُهُ اللّٰهُ: (Msb:) [accord. to general usage, it differs from قَضَآءٌ; this latter signifying a general decree of God, as that every living being shall die; whereas ↓ قَدَرٌ signifies a particular decree of God, as that a certain man shall die at a particular time and place &c.; or particular predestination: thus القَضَآءُ وَالقَدَرُ may be rendered the general and particular decrees of God; or general and particular predestination or fate and destiny. The term قَدَرٌ is variously explained by different schools and sects: but its proper meaning seems to be that given above on the authority of Lth.] The pl. of ↓ قَدَرٌ is أَقْدَارٌ; (K, TA;) and of ↓ مَقَادِيرُ مِقْدَارٌ. (TA.) You say الأُمُورُ تَجْرِى بِقَدَرِ اللّٰهِ, and ↓ بِمِقْدَارِهِ, &c., Events have their course by the decree, &c., of God. (TA.) It is said that لَيْلَةُ القَدْرِ signifies The night of decree, &c. (TA. See also 1.) -A3- قَدْرٌ (A, L, K) and ↓ قَدَرٌ (L) A camel's or horse's saddle of middling size; (A, L, K;) and in like manner ↓ قَادِرٌ, applied to a horse's saddle, between small and large; or this last signifies easy, that does not wound; like قَاتِرٌ: (T, TA:) and ↓ مُقْتَدَرٌ, (JK,) or ↓ مُقْتَدِرٌ, (K, but see 8,) a thing, (JK,) or anything, (M, K,) of middling size, (JK, M, K,) whether in length or tallness or in width or breadth: (JK:) مقتدرُ الخَلْقِ signifying a man, and a mountain-goat, and an antelope, of middling make: (M, TA:) and مقتدرُ الطُولِ a man of middling stature or tallness; (A, TA;) as also ↓ قُدَارٌ. (K.) And أُذُنٌ قَدْرَآءُ An ear neither small nor large. (Sgh, K.) -A4- See also قُدْرَةٌ.

قُدْرٌ
قُدْرٌ ذ : see قَدْرٌ.

قِدْرٌ
قِدْرٌ ذ A cooking-pot; a vessel in which one cooks: (Msb:) [and it very often means the food contained therein; i. e. pottage of any kind: (see, for an ex., 3 in art. غلو:)] of the fem. gender (Msb, K, TA) without ة: (TA:) or it is made fem. (S, K) as well as masc., accord. to some: but he who asserts it to be made masc. is led into error by a saying of Th: AM observes, as to the saying of the Arabs, related by Th, مَا رَأَيْتُ قِدْرًا غَلَى أَسْرَعَ مِنْهَا [I have not seen a cooking-pot that has boiled quicker than it], قدر is not here meant to be made masc. but the meaning is, ما رأيت شَيْئًا غلى [I have not seen a thing that has boiled]; and similar to this is the saying in the Kur, [xxxiii. 52,] لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَآءُ, meaning, لا يحلّ لك شَىْءٌ مِنَ النِّسَآءِ: (TA:) the dim. is قُدَيْرٌ, without ة, contr. to analogy; (S, TA;) or قُدَيْرَةٌ, with ة, because قِدْرٌ is fem.; (Msb;) or both: (TA:) and the pl. is قُدُورٌ: (Msb, K:) it has no other pl. (TA.) [See a tropical ex. voce حامٍ.]

قَدَرٌ
قَدَرٌ ذ : see قَدْرٌ, throughout: (where its pl. is أَقْدَارٌ; K, * TA:) and قُدْرَةٌ: (in which sense also its pl. is as above; K.) ― -b2- See also جَبْرٌ: and see مِقْدَارٌ. ― -b3- Also, A time, or a place, of promise; an appointed time, or place; syn. مَوْعِدٌ. (TA.) [See Kur, xx. 42.]

قُدْرَةٌ
قُدْرَةٌ ذ and ↓ مَقْدُرَةٌ and ↓ مَقْدَرَةٌ and ↓ مَقْدِرَةٌ (S, K) and ↓ قَدْرٌ and ↓ قَدَرٌ (Ks, Fr, Akh, K) and ↓ قِدْرَانٌ (S, K) and مِقْدَارٌ (K) and ↓ مَقْدَرٌ (TA) and ↓ قَدَارٌ (Sgh, K) and ↓ قِدَارٌ (Lh, K) and ↓ قَدَارَةٌ and ↓ قُدُورَةٌ and ↓ قُدُورٌ (K) Power; ability. (K.) See قَدَرْتُ عَلَى الشَّىْءِ. ― -b2- Hence, (TA,) the first and second and third and fourth (S, * Msb, * TA) and fifth, (K, TA,) or all excepting قَدَرٌ and مَقْدَرٌ, (TK,) [and there seems to be no reason for not adding these two,] Competence, or sufficiency; richness. (S, * Msb, * K.) You say رَجُلٌ ذُو قُدْرَةٍ, and ↓ مَقْدُورَةٍ, and ↓ مَقْدَرَةٍ, and ↓ مَقْدِرَة. A man possessing competence, or riches. (S, Msb, TA.)

قَدَرَةٌ
قَدَرَةٌ ذ A certain interval, or distance, between every two palm-trees. (JK, Sgh, K.) You say نَخْلٌ غُرِسَ عَلَى القَدَرَةِ Palm-trees planted at the fixed distance, one from another. (JK, Sgh, K.) And كَمْ قَدَرَةُ نَخْلِكَ [What is the fixed distance of thy palm-trees, one from another?] (K.)

أُذُنٌ قَدْرَآءُ
أُذُنٌ قَدْرَآءُ ذ : see قَدْرٌ, last signification. -A2- بَنُو قَدْرَآءَ Those possessing competence, or sufficiency; the rich. (K.)

قِدْرَانٌ
قِدْرَانٌ ذ : see قُدْرَةٌ.

القَدَرِيَّةُ
القَدَرِيَّةُ ذ The sect of those who deny القَدَر as proceeding from God, (K, * TA,) and refer it to themselves. (TA.) [Opposed to الجَبَرِيَّةُ.]

قَدَارٌ
قَدَارٌ ذ : see قُدْرَةٌ.

قُدَارٌ
قُدَارٌ ذ : see قَدْرٌ, last signification. -A2- A cook: or one who slaughters camels or other animals; (S, K;) as being likened to a cook: (TA:) or one who slaughters camels, and cooks their flesh: (TA:) and one who cooks in a cooking-pot (قِدْر); as also ↓ مُقْتَدِرٌ. (K.)

قِدَارٌ
قِدَارٌ ذ : see قُدْرَةٌ.

قُدُورٌ
قُدُورٌ ذ : see قُدْرَةٌ.

قَدِيرٌ
قَدِيرٌ ذ : see قَادِرٌ. -A2- Flesh-meat cooked in a pot, with seeds to season it, such as pepper and cuminseeds and the like: (Lth, JK:) if without such seeds, it is called طَبِيخٌ: (Lth, TA:) or what is cooked in a قِدْر; (L, K:) as also ↓ قَادِرٌ: so in the K; but this seems to be a mistake, occasioned by a misunderstanding of the saying of Sgh [and others] that قَدِيرٌ is the same as قَادِرٌ: or perhaps the right reading of the passage in the K is وَالقَدِيرُ القَادِرُ وَمَا يُطْبَخُ فِى القِدْرِ; and it has been corrupted by copyists:) (TA:) [but this is improbable, as the passage, if thus, would be in part a repetition:] also cooked broth; (L;) and so ↓ مَقْدُورٌ. (JK, L.)

قَدَارَةٌ
قَدَارَةٌ ذ : see قُدْرَةٌ.

قُدُورَةٌ
قُدُورَةٌ ذ : see قُدْرَةٌ.

قَادِرٌ
قَادِرٌ ذ , applied to God, i. q. ↓ مُقَدِّرٌ [Decreeing, appointing, ordaining, deciding]; (S;) and ↓ قَدِيرٌ may signify the same. (TA.) -A2- See also قَدْرٌ, last signification. -A3- Possessing power, or ability; as also ↓ قَدِيرٌ, (K,) and ↓ مُقْتَدِرٌ: (TA:) or قَدِيرٌ has an intensive signification, and مُقْتَدِرٌ still more so: (IAth:) or ↓ قَدِيرٌ signifies he who does what he will, according to what wisdom requires, not more nor less; and therefore this epithet is applied to none but God; and مُقْتَدِرٌ signifies nearly the same, but is sometimes applied to a human being, and means one who applies himself, as to a task, to acquire power or ability. (El-Basلïr.) When you say اَللّٰهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ [God is able to do everything; is omnipotent;] you mean, to do everything that is possible. (Msb.) ― -b2- بَيْنَ أَرْضِكَ وَأَرْضِ فُلَانٍ لَيْلَةٌ قَادِرَةٌ; (Yaakoob, S;) and بَيْنَنَا ليلية قادرة; (K;) Between thy land and the land of such a one is a gentle night's journey; (Yaakoob, S;) and between us is an easy night's journey, in which is no fatigue. (K.) -A4- See also قَدِيرٌ.

تَقْدِيرٌ
تَقْدِيرٌ ذ : see قَدْرٌ, and 2.

مَقْدَرٌ
مَقْدَرٌ ذ : see قُدْرَةٌ.

مُقَدِّرٌ
مُقَدِّرٌ ذ : see قَادِرٌ.

مَقْدَرَةٌ
مَقْدَرَةٌ ذ and مَقْدُرَةٌ and مَقْدِرَةٌ: for the first, see قَدْرٌ: ― -b2- and for all, see قُدْرَةٌ.

مِقْدَارٌ
مِقْدَارٌ ذ A measure; (JK, L;) a thing with which anything is measured; as also ↓ قَدَرٌ: (L:) a pattern (مِثَالٌ) by which a thing is measured, proportioned, or cut out. (T, art. مثل.) ― -b2- See also قَدْرٌ, in six places. ― -b3- Death. They say اـِذَا بَلَغَ العَبْدُ المِقْدَارَ مَاتَ [When man reacheth the term of life, he dieth]. The pl. is مَقَادِيرُ. (TA.) -A2- See also قُدْرَةٌ.

مَقْدُورٌ
مَقْدُورٌ ذ : see قَدِيرٌ.

مُقْتَدَرٌ
مُقْتَدَرٌ ذ : see قَدْرٌ, last signification.

مُقْتَدِرٌ
مُقْتَدِرٌ ذ : see قَدْرٌ, last signification. -A2- See also قَادِرٌ. ― -b2- صَانِعٌ مُقْتَدِرٌ An artificer gentle in work. (A, TA.) -A3- See also قُدَارٌ.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَدَرَ
قَدَرَ I ,  U ( n. ac. قَدْر 1 ,  قُدْرَة 3t ,  مَقْدَر 17 ,  مَقْدَرَة 17t ,  مَقْدِرَة 18t ,  مَقْدُرَة 19t ,  قَدَاْر 22 ,  قِدَاْر 23 ,  قِدْرَاْن 34 ,  قُدْرَاْن 35 )
a.  [ 'Ala ], Was able to do, capable of; prevailed over; had power over.

b.  I ,  U ( n. ac. قَدْر 1 ), Measured, estimated; computed, calculated; appreciated, valued; estimed.

c.  [ acc. &  Bi ], Measured by.

d.  [ 'Ala ], Measured for, fitted, adapted to ( garment ).

e.  ( n. ac. قَدْر 1 ,  قَدَر 4 ) [ acc. &  'Ala ], Appointed, ordained, decreed, determined, destined for; fixed for.

f.  [ acc. &  La ], Assigned, apportioned, divided, distributed to.

g.  [ 'Ala ], Stinted, scanted; straitened.

h.  ( n. ac. قَدْر 1 ), Cooked; set cooking.

i.  I ( n. ac. قَدَاْرَة 22t ), Arranged, prepared; fixed, settled.

قَدِرَ
قَدِرَ A ( n. ac. قَدَر 4 ,  قَدَاْرَة 22t ,  قُدُوْر 27 ,  قُدُوْرَة 27t ),
a.  see supra (a) .

b.  ( n. ac. قَدَر 4 ), Was short-necked.

قَدَّرَ
قَدَّرَ II ,
a.  see I (c) , ( e ), ( f ).

d.  [ acc. &  'Ala ], Enabled, empowered, rendered able to do.

e.  Meditated upon, considered, pondered; disposed ( affair ).

f.  Fixed, settled, determined.

g.  Meant, implied.

h.  [ coll. ], Supposed, took for granted.

i.  [ coll. ], Estimated, valued; priced.

قَاْدَرَ
قَاْدَرَ III ,
a.  Proportioned, fitted to.

b.  Took the measure of.

أَقْدَرَ
أَقْدَرَ IV ,
a.  see II (d) .

تَقَدَّرَ
تَقَدَّرَ V ,
a.  Was appointed, decreed, determined, ordained.

b.  Was prepared; was arranged, settled.

c.  [ Bi ], Implied; expressed, meant.

d.  Reckoned.

e.  see VII .

اِنْقَدَرَ
اِنْقَدَرَ VII
a.  [ 'Ala ], Fitted ( clothing ).

اِقْتَدَرَ
اِقْتَدَرَ VIII ,
a.  Was powerful, influential.

b.  see I (a) , ( h ).

اِسْتَقْدَرَ
اِسْتَقْدَرَ X ,
a.  Asked, sought, begged of ( God ).

قَدْر
قَدْر 1 , ( pl. أَقْدَاْر 38 ),
a.  Quantity; measure; magnitude, size, bulk; proportion; extent; amount.

b.  Worth, value.

c.  Power, might; influence; position, standing; rank, dignity.

d.  see 3t &  4 ( a ).

قَدْرَة
قَدْرَة 1t ,
a.  Measure, fit.

قِدْر
قِدْر 2 , ( pl. قُدُوْر 27 ),
a.  Cooking-pot; earthen pan.

قِدْرَة
قِدْرَة 2t
a.  [ coll. ],  see 2 .

قُدْرَة
قُدْرَة 3t ,
a.  Might, power; ability; faculty.

b.  Riches, wealth, opulence.

قَدَر
قَدَر 4 , ( pl. أَقْدَاْر 38 ),
a.  Fate, destiny; divine decree; providence.

b.  see 1 (a) , ( b ), ( c ) &  قُدْرَة 3t .

قَدَرَة
قَدَرَة 4t ,
a.  Flask.

b.  Space, distance ( between palm-trees ).

قَدَرِيَّة
قَدَرِيَّة 4yit ,
a.  A certain sect.

أَقْدَرُ
أَقْدَرُ 14 ,
a.  Shortnecked.

b.  More powerful &c.

مَقْدَر
مَقْدَر 17 ,
a.  see 3t .

مَقْدَرَة
مَقْدَرَة 17t ,
a.  see 3t &  4 ( a ).

مَقْدِرَة
مَقْدِرَة 18t ,  مَقْدُرَة 19t ,
a.  see 3t .

قَاْدِر
قَاْدِر 21 ,
a.  Able, capable; mighty, powerful; supreme ( God ).

b.  Decreeing, appointing, ordaining, deciding.

c.  see 25 (b) .

قَدَاْر
قَدَاْر 22 ,
a.  see 3t (a) , ( b ),

c.  [ coll. ], Valuation, estimate.

قَدَاْرَة
قَدَاْرَة 22t ,
a.  see 3t .

قِدَاْر
قِدَاْر 23 ,
a.  see 3t &  22 ( c ).

قُدَاْر
قُدَاْر 24 ,
a.  Cook.

قَدِيْر
قَدِيْر 25 ,
a.  see 21 (a) .

b.  Cooked.

قُدُوْر
قُدُوْر 27 ,  قُدُوْرَة 27t ,  قِدْرَاْن 34 ,
a.  see 3t .

مِقْدَاْر
مِقْدَاْر 45 , ( pl. مَقَاْدِيْرُ 65 ),
a.  see 1 (a) , ( b ), ( c ).

d.  Interval, period; term.

e.  Pattern.

f.  Death.

قَدڤرَ
N. P. قَدڤرَ I ,
a.  see N. P. II .

قَدَّرَ
N. Ag. قَدَّرَ II ,
a.  see 21 (b) .

b.  [ coll. ], Valuer ( of the crops ).

قَدَّرَ
N. P. قَدَّرَ II ,
a.  Determined, appointed, decreed, ordained.

b.  ( pl. مَقَاْدِيْرُ 65 ), Fate, destiny; decree of fate.

قَدَّرَ
N. Ac. قَدَّرَ II , ( pl. تَقَاْدِيْر 64 ),
a.  Predestination; fatality.

b.  Implied meaning.

c.  [ coll. ], Supposition.

اِقْتَدَرَ
N. Ag. اِقْتَدَرَ VIII ,
a.  see 21 (a) &  24 .

اِقْتَدَرَ
N. P. اِقْتَدَرَ VIII ,
a.  Fitting, suitable; convenient.

اِقْتَدَرَ
N. Ac. اِقْتَدَرَ VIII ,
a.  see 8t .

تَقْدِيْرًا
تَقْدِيْرًا
a.  Virtually, implicatively.

بِمِقْدَار مَا
بِمِقْدَار مَا
a.  As much as.

قُدَيْر
قُدَيْر ,  قُدَيْرَة
a.  A small caldron.

لَيْلَةُ القَدْرِ
لَيْلَةُ القَدْرِ
a.  The night of decree: the night on which Muhammad ascended to Heaven.

##### Türkçe

**قَدَرَ**
**قَدَرَ** I, U (isim mastarı: **قَدْر** 1, **قُدْرَة** 3t, **مَقْدَر** 17, **مَقْدَرَة** 17t, **مَقْدِرَة** 18t, **مَقْدُرَة** 19t, **قَدَاْر** 22, **قِدَاْر** 23, **قِدْرَاْن** 34, **قُدْرَاْن** 35)
a. [ **'Ala** ], Yapmaya muktedir oldu, yapabilen; üstün geldi; üzerinde güç sahibi oldu.

b. I, U (isim mastarı: **قَدْر** 1), Ölçtü, takdir etti; hesapladı, hesap çıkardı; kıymetini bildi, değer verdi; tahmin etti.

c. [ mef'ûl & **Bi** ], İle ölçtü.

d. [ **'Ala** ], İçin ölçtü, uydurdu, adapte etti (elbise).

e. (isim mastarı: **قَدْر** 1, **قَدَر** 4) [ mef'ûl & **'Ala** ], Tayin etti, takdir etti, hükmetti, belirledi, için kader kıldı; için sabitledi.

f. [ mef'ûl & **La** ], Tahsis etti, paylaştırdı, böldü, -e dağıttı.

g. [ **'Ala** ], Kıstı, eksiltti; daralttı.

h. (isim mastarı: **قَدْر** 1), Pişirdi; pişirmeye koydu.

i. I (isim mastarı: **قَدَاْرَة** 22t), Düzenledi, hazırladı; sabitledi, yerleştirdi.

**قَدِرَ**
**قَدِرَ** A (isim mastarı: **قَدَر** 4, **قَدَاْرَة** 22t, **قُدُوْر** 27, **قُدُوْرَة** 27t),
a. Yukarıya bakınız (a).

b. (isim mastarı: **قَدَر** 4), Kısa boyunlu oldu.

**قَدَّرَ**
**قَدَّرَ** II,
a. I (c), (e), (f)’ye bakınız.

d. [ mef'ûl & **'Ala** ], Muktedir kıldı, güç verdi, yapmaya muktedir hale getirdi.

e. Üzerinde düşündü, değerlendirdi, tefekkür etti; (işi) tasarladı.

f. Sabitledi, yerleştirdi, belirledi.

g. Kastetti, ima etti.

h. [ topluluk ], Zannetti, farz etti.

i. [ topluluk ], Takdir etti, değer biçti; fiyat biçti.

**قَاْدَرَ**
**قَاْدَرَ** III,
a. Oranladı, -e uydurdu.

b. Ölçüsünü aldı.

**أَقْدَرَ**
**أَقْدَرَ** IV,
a. II (d)’ye bakınız.

**تَقَدَّرَ**
**تَقَدَّرَ** V,
a. Tayin edildi, takdir edildi, belirlendi, hükmedildi.

b. Hazırlandı; düzenlendi, yerleştirildi.

c. [ **Bi** ], İma etti; ifade etti, kastetti.

d. Hesap etti.

e. VII’ye bakınız.

**اِنْقَدَرَ**
**اِنْقَدَرَ** VII
a. [ **'Ala** ], Uydu (giysi).

**اِقْتَدَرَ**
**اِقْتَدَرَ** VIII,
a. Güçlü oldu, nüfuzlu oldu.

b. I (a), (h)’ye bakınız.

**اِسْتَقْدَرَ**
**اِسْتَقْدَرَ** X,
a. (Allah’tan) istedi, talep etti, yalvardı.

**قَدْر**
**قَدْر** 1, (çoğulu: **أَقْدَاْر** 38),
a. Miktar; ölçü; büyüklük, boyut, hacim; oran; kapsam; tutar.

b. Kıymet, değer.

c. Güç, kudret; nüfuz; mevki, itibar; rütbe, haysiyet.

d. 3t ve 4 (a)’ya bakınız.

**قَدْرَة**
**قَدْرَة** 1t,
a. Ölçü, uygunluk.

**قِدْر**
**قِدْر** 2, (çoğulu: **قُدُوْر** 27),
a. Pişirme kabı; toprak tava.

**قِدْرَة**
**قِدْرَة** 2t
a. [ topluluk ], 2’ye bakınız.

**قُدْرَة**
**قُدْرَة** 3t,
a. Kudret, güç; yetenek; meleke.

b. Zenginlik, servet, bolluk.

**قَدَر**
**قَدَر** 4, (çoğulu: **أَقْدَاْر** 38),
a. Kader, yazgı; ilahî takdir; inayet.

b. 1 (a), (b), (c) ve **قُدْرَة** 3t’ye bakınız.

**قَدَرَة**
**قَدَرَة** 4t,
a. Şişe.

b. Mekân, mesafe (hurma ağaçları arasında).

**قَدَرِيَّة**
**قَدَرِيَّة** 4yit,
a. Belli bir fırka.

**أَقْدَرُ**
**أَقْدَرُ** 14,
a. Kısa boyunlu.

b. Daha güçlü vb.

**مَقْدَر**
**مَقْدَر** 17,
a. 3t’ye bakınız.

**مَقْدَرَة**
**مَقْدَرَة** 17t,
a. 3t ve 4 (a)’ya bakınız.

**مَقْدِرَة**
**مَقْدِرَة** 18t, **مَقْدُرَة** 19t,
a. 3t’ye bakınız.

**قَاْدِر**
**قَاْدِر** 21,
a. Muktedir, yapabilen; güçlü, kudretli; yüce (Allah).

b. Takdir eden, tayin eden, hükmeden, karar veren.

c. 25 (b)’ye bakınız.

**قَدَاْر**
**قَدَاْر** 22,
a. 3t (a), (b)’ye bakınız,

c. [ topluluk ], Değer biçme, takdir.

**قَدَاْرَة**
**قَدَاْرَة** 22t,
a. 3t’ye bakınız.

**قِدَاْر**
**قِدَاْر** 23,
a. 3t ve 22 (c)’ye bakınız.

**قُدَاْر**
**قُدَاْر** 24,
a. Aşçı.

**قَدِيْر**
**قَدِيْر** 25,
a. 21 (a)’ya bakınız.

b. Pişmiş.

**قُدُوْر**
**قُدُوْر** 27, **قُدُوْرَة** 27t, **قِدْرَاْن** 34,
a. 3t’ye bakınız.

**مِقْدَاْر**
**مِقْدَاْر** 45, (çoğulu: **مَقَاْدِيْرُ** 65),
a. 1 (a), (b), (c)’ye bakınız.

d. Aralık, süre; vade.

e. Kalıp.

f. Ölüm.

**قَدڤرَ**
Özel isim **قَدڤرَ** I,
a. Özel isim II’ye bakınız.

**قَدَّرَ**
İsim fail **قَدَّرَ** II,
a. 21 (b)’ye bakınız.

b. [ topluluk ], Mahsullerin değer biçeni.

**قَدَّرَ**
Özel isim **قَدَّرَ** II,
a. Belirlenmiş, tayin edilmiş, takdir edilmiş, hükmedilmiş.

b. (çoğulu: **مَقَاْدِيْرُ** 65), Kader, yazgı; kader hükmü.

**قَدَّرَ**
İsim mastar **قَدَّرَ** II, (çoğulu: **تَقَاْدِيْر** 64),
a. Önceden takdir; kadercilik.

b. İma edilen anlam.

c. [ topluluk ], Zan.

**اِقْتَدَرَ**
İsim fail **اِقْتَدَرَ** VIII,
a. 21 (a) ve 24’e bakınız.

**اِقْتَدَرَ**
Özel isim **اِقْتَدَرَ** VIII,
a. Uygun, münasip; elverişli.

**اِقْتَدَرَ**
İsim mastar **اِقْتَدَرَ** VIII,
a. 8t’ye bakınız.

**تَقْدِيْرًا**
**تَقْدِيْرًا**
a. Fiilen, ima yoluyla.

**بِمِقْدَار مَا**
**بِمِقْدَار مَا**
a. Ne kadar ise o kadar.

**قُدَيْر**
**قُدَيْر**, **قُدَيْرَة**
a. Küçük bir kazan.

**لَيْلَةُ القَدْرِ**
**لَيْلَةُ القَدْرِ**
a. Takdir gecesi: Muhammed’in göğe yükseldiği gece.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قدر
قَدَرَ - يَقْدِرُ - قََدْر - قَدَر - ِمِقْدَارٍ- قَادِر - قَادِرُوْن - قََدِيْر- مَقْدُور - قِدْر - قُدُور - قَدَّر - يُقَدِّرُ - تَقْدِيْر
قَدَرَ - يَقْدِرُ + كائن + شيئاً: يحدد المقاييس والأبعاد والمنزلة التي يكون عليها الشيء أو الأمر
قَدَرَ - يَقْدِرُ + كائن + على كائن أو لـ ِكائن+ شيئاً: حدد له شيئاً بحساب دقيق: حدد المتاح والممكن له من شيء معين
قََدْر: اسم فعل من " قَدَرَ - يَقْدِرُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الأبعاد والمقاييس والمنزلة  الُمَقَدَّرة: الأمر أو الشيء المحسوب والمحدد بدقة
قَدَر: اسم فعل بمعنى مفعول من " قَدَرَ - يَقْدِرُ ": المقاييس والأبعاد المحسوبة بدفة
ِمِقْدارٍ: اسم آلة على وزن "مـِفعال" من " قَدَرَ - يَقْدِرُ ": المقاييس المرجعية التي تستخدم للتقدير
مَقْدُور: اسم مفعول من " قَدَرَ - يَقْدِرُ "
قِدْر: على وزن " فِعل " اسم فعل من " قَدَرَ - يَقْدِرُ ": اسم آلة الكيل والتقدير: وعاء معروف الحجم: وهو اصطلاحاً وعاء الطبخ المعروف
قُدُور: جمع " قِدْر "
قَدَّرَ - يُقَدِّرُ: على وزن " فَعَّل " من " قَدَرَ - يَقْدِرُ ": جعله " يَقْدِرُ " شيئاً بدقة وبشدة: حغل نفسه " تَقْدِرُ " شيئاً بحرص وعناية ودقة: عين أبعاده ومقاييسه ومواصفاته بعناية فائقة
تَقْدِيْر: اسم فعل " قَدَّرَ - يُقَدِّرُ ": الحساب الدقيق لأبعاد ومواصفات الشيء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عد وشمل كائن ضمن مجموعة أو زمرة من أشياء متشابهة، واقتطاعها من مجموعة أكبر من مثيلاتها، وذلك للتعامل معها"، وهي:
جَمَلَ - يَجْمُلُ، شَمِلَ - يَشْمَلُ، قَدَرَ - يَقْدِرُ، حَسَبَ - يَحْسُبُ، حَصا - يَحْصوْ (حَصِيَ - يَحْصَى)، عَدَّ - يّعُدُّ
يفرق لفظاً:
قَدَرَ - يَقْدِرُ + كائن + شيئاً: يحدد المقاييس والأبعاد والمنزلة التي يكون عليها الشيء أو الأمر
قَدِرَ - يَقْدِرُ + كائن + على شيء: يملك وسائل تحقيق أمر أو شيء: يستطيع بقدرة وفعالية حتمية
ملاحظة : يتطابق اللفظان بالمضارع، والتفريق هو أنه عندما يدل اللفظ على القدرة، فإنه يتعدى لحرف الجر " على: قادر وقدير على
قـَـدِرً-
1 - قَدَرَ - قَدْر  - مقدار
قَدَرُوا بمعنى التقييم والتقويم وإعطاء القدر أي المقاس أوالحجم (أوالمنزلة) الصحيح
	﴿ياأيها الناس ضرب مثل فاستمعوا له إن الذين تدعون من دون الله لن يخلقوا ذبابا ولو اجتمعوا له وإن يسلبهم الذباب شيئا لا يستنقذوه منه ضعف الطالب والمطلوب(73)مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ(74)﴾ الحج ﴿وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلْ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ(91)﴾ الأنعام ﴿وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ(67)﴾ الزمر
يَقْدِرُ  : يحدد المقاييس والأبعاد والمنزلة التي يكون عليها الشيء أو الأمر
( يحدد مقدار الرزق المقرر- يقلل من القدرة المالية للشخص)
﴿أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ(37)﴾ الروم ﴿أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ(52)﴾ الزمر
	﴿قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ(36)﴾ْ سبأ ﴿قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ(39)﴾ سبأ ﴿اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ(62)﴾ العنكبوت
	﴿اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتَاعٌ(26)﴾ الرعد ﴿إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا(30)﴾ الإسراء ﴿لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ(12)﴾ الشورى ﴿وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ(82)﴾ القصص
	﴿لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا(7)﴾ الطلاق ﴿وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِي(16)﴾ الفجر
مَقْدُورًا
﴿مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا(38)﴾ الأحزاب
قَدَرُهُ : حدود الاستطاعة المالية للبشر
﴿لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمْ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُمَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ(236)﴾ البقرة
	﴿إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ(49)﴾ القمر
2 - قَدَّرَ - تقدير :
هو التحديد المسبق للأبعاد الزمانية والمكانية  والحركية والكتلية إلخ  لمنظومة معينة خلال ما يستقبل من الزمن
قَدَّرَ: بمعنى ضبط المقادير والقياس
﴿قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا(16)﴾ الإنسان ﴿أَنْ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ(11)﴾ سبأ
قَدَّرَ : بمعنى فَكَّرَ وَقَدَّرَ : وضع تصور مسبق لطريقة سير عملية ما
﴿إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ(18)﴾ المدثر ﴿فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ(19)﴾ المدثر ﴿ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ(20) ثُمَّ نَظَرَ(21)ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ(22)ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ(23)فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ(24)إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ(25)﴾ المدثر
التقدير - القَدْر :
إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ﴿الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا(2)﴾ الفرقان ﴿إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ(49)﴾ القمر
قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا ( أبعاد زمانية -مكانية - حركية - راتب) -	﴿وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا(3)﴾ الطلاق
وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا -سُنَّةَ اللَّهِ نظام يمكن التنبؤء وفقه بما سيحصل لهذه المنظومة في المستقبل بشكل دقيق محسوب	﴿وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا(3)﴾ الطلاق ﴿مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا(38)﴾ الأحزاب
وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ	﴿مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا(38)﴾ الأحزاب ﴿وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ(12)﴾ القمر
ليلة القدر : ليلة تنزيل الأوامر الإلهية المقدرة المحسوبة بدقة	﴿إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ(1) وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ(2) لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ(3) تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ(4)﴾ القدر ﴿فيها يفرق كل أمر حكيم(4)﴾ الدخان
ِمِقْدَارٍ
التقدير الزمني = مقدار﴿اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ(8)﴾ الرعد ﴿يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنْ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ(5)﴾ السجدة ﴿تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ(4)﴾ المعارج
ما شمله القدر والتقدير المسبق ( التحديد المسبق للأبعاد والحركة والمصير)
1 - الخلق
اللَّيْلَ والنهار﴿إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَي اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنْ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا﴾ المزمل ﴿فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ(96)﴾ الأنعام
َالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ الكواكب	﴿فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ(96)﴾ الأنعام ﴿وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ(38)﴾ يس ﴿فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ(12)﴾ فصلت
منازل القمر	﴿هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ(5)﴾ يونس ﴿وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ(39)﴾ يس
وَأَنزَلْنَا مِنْ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ	﴿وَأَنزَلْنَا مِنْ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ(18)﴾ المؤمنون ﴿وَالَّذِي نَزَّلَ مِنْ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَنشَرْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذَلِكَ تُخْرَجُونَ(11)﴾ الزخرف
الطرق والمسافات وخيرات الأرض	﴿وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِي وَأَيَّامًا آمِنِينَ(18)﴾ سبأ ﴿وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ (10)﴾ فصلت
جنين البشر	{فَجَعَلْنَاهُ فِي قَرَارٍ مَكِينٍ(21)إِلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ(22) فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ(23)  المرسلات ﴿مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ(19)﴾ عبس
	﴿وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى(3)﴾ الأعلى
2 - الرِّزْقَ
وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ﴿وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ(21)﴾ الحجر ﴿وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ(27)﴾ الشورى
3 - الْمَوْتَ
﴿نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمْ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ(60)﴾ الواقعة
4 - المصير  في الدنيا والأخرة
﴿إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنْ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى (40)﴾ طه
	﴿إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنْ الْغَابِرِينَ(60)﴾ الحجر ﴿فَأَنجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنْ الْغَابِرِينَ(57)﴾ النمل

﴿أَنزَلَ مِنْ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ(17)﴾ الرعج
قدور
﴿يعملون له ما يشاء من محاريب وتماثيل وجفان كالجواب وقدور راسيات اعملوا آل داوود شكرا وقليل من عبادي الشكور(13)﴾ سبأ
مختار الصحاح
● [قدر] ق د ر: قَدُرُ الشيء مبلغه قلت وهو بسكون الدال وفتحها ذكره في التهذيب والمجمل وقدر الله و قَدْرُهُ بمعنى وهو في الأصل مصدر قال الله تعالى ﴿وما قدروا الله حق قدره﴾ أي ما عظموه حق تعظيمه القَدَرُ و القَدْرُ أيضا ما يقدره الله من القضاء ويقال مالي عليه مَقْدَرَةٌ بكسر الدال وفتحها أي قُدْرةُ ومنه قولهم المَقْدَرَةُ تذهب الحفيظة ورجل ذو مَقْدُرةٍ بالضم أي ذو يسار وأما من القضاء والقدر فالمَقْدَرَةُ بالفتح لا غير و قَدَرَ على الشيء قُدْرة و قُدْراناً أيضا بضم القاف و قَدِرَ يقدر قُدْرَةً لغة فيه كعلم يعلم ورجل ذو قدرة أي يسار و قَدَرَ الشيء أي قَدَّرَهُ من التقدير وبابه ضرب ونصر وفي الحديث ﴿إذا غم عليكم الهلال فاقْدُرُوا له﴾ أي اتموا ثلاثين و قَدَرْتُ عليه الثوب بالتخفيف فانْقَدَرَ أي جاء على المِقْدارِ و قَدَرَ على عياله بالتخفيف مثل فتر ومنه قوله تعالى ﴿ومن قدر عليه رزقه﴾ و قَدَّرَ الشيء تَقْديرا ويقال استَقْدِرِ الله خيرا و تَقَدَّرَ له الشيء أي تهيأ و الاقْتِدَارُ على الشيء _ القُدْرةُ عليه و القِدْرُ مؤنثة وتصغيرها _ قُدَيْرٌ بلا هاء على غير قياس
الراغب
قدر
- القدرة إذا وصف بها الإنسان فاسم لهيئة له بها يتمكن من فعل شيء ما، وإذا وصف الله تعالى بها فهي نفي العجز عنه، ومحال أن يوصف غير الله بالقدرة المطلقة معنى وإن أطلق عليه لفظا، بل حقه أن يقال: قادر على كذا، ومتى قيل: هو قادر، فعلى سبيل معنى التقييد، ولهذا لا أحد غير الله يوصف بالقدرة من وجه إلا ويصح أن يوصف بالعجز من وجه، والله تعالى هو الذي ينتفي عنه العجز من كل وجه. والقدير: هو الفاعل لما يشاء على قدر ما تقتضي الحكمة، لا زائدا عليه ولا ناقصا عنه، ولذلك لا يصح أن يوصف به إلا الله تعالى، قال: }إن الله على كل شيء قدير﴿[البقرة/ 20]. والمقتدر يقاربه نحو:﴾عند مليك مقتدر﴿[القمر/55]، لكن قد يوصف به البشر، وإذا استعمل في الله فمعناه القدير، وإذا استعمل في البشر فمعناه: المتكلف والمكتسب للقدرة، يقال: قدرت على كذا. قال تعالى:﴾لا يقدرون على شيء مما كسبوا{ [البقرة/264]. والقدر والتقدير: تبين كمية الشيء. يقال: قدرته وقدرته، وقدره بالتشديد: أعطاه القدرة. يقال: قدرني الله على كذا وقواني عليه، فتقدير الله الأشياء على وجهين:
أحدهما: بإعطاء القدرة.
والثاني: بأن يجعلها على مقدار مخصوص ووجه مخصوص حسبما اقتضت الحكمة، وذلك أن فعل الله تعالى ضربان:
ضرب أوجده بالفعل، ومعنى إيجاده بالفعل أن أبدعه كاملا دفعة لا تعتريه الزيادة والنقصان إلى إن يشاء أن يفنيه، أو يبدله كالسموات وما فيها.
ومنها ما جعل أصوله موجودة بالفعل وأجزاءه بالقوة، وقدره على وجه لا يتأتى منه غير ما قدره فيه، كتقديره في النواة أن ينبت منها النخل دون التفاح والزيتون، وتقدير مني الإنسان أن يكون منه الإنسان دون سائر الحيوانات.
فتقدير الله على وجهين:
أحدهما بالحكم منه أن يكون كذا أو لا يكون كذا؛ إما على سبيل الوجوب؛ وإما على سبيل الإمكان. وعلى ذلك قوله: }قد جعل الله لكل شيء قدرا{ [الطلاق/3].
والثاني: بإعطاء القدرة عليه. وقوله: }فقدرنا فنعم القادرون﴿[المرسلات/ 23]، تنبيها أن كل ما يحكم به فهو محمود في حكمه، أو يكون من قوله:﴾قد جعل الله لكل شيء قدرا﴿[الطلاق/3]، وقرئ:﴾فقدرنا﴿(قرأ بالتشديد نافع والكسائي وأبو جعفر. انظر: الإتحاف ص 430) بالتشديد، وذلك منه، أو من إعطاء القدرة، وقوله:﴾نحن قدرنا بينكم الموت﴿[الواقعة/60]، فإنه تنبيه أن ذلك حكمة من حيث إنه هو المقدر، وتنبيه أن ذلك ليس كما زعم المجوس أن الله يخلق وإبليس يقتل، وقوله:﴾إنا أنزلناه في ليلة القدر{ [القدر/ 1]، إلى آخرها.
أي: ليلة قيضها لأمور مخصوصة. وقوله: }إنا كل شيء خلقناه بقدر﴿[القمر/49]، وقوله:﴾والله يقدر الليل والنهار علم أن لن تحصوه﴿[المزمل/20]، إشارة إلى ما أجري من تكوير الليل على النهار، وتكوير النهار على الليل، وأن ليس أحد يمكنه معرفة ساعاتهما وتوفية حق العبادة منهما في وقت معلوم، وقوله:﴾من نطفة خلقه فقدره﴿[عبس/19]، فإشارة إلى ما أوجده فيه بالقوة، فيظهر حالا فحالا إلى الوجود بالصورة، وقوله:﴾وكان أمر الله قدرا مقدورا﴿[الأحزاب/38]، فقدر إشارة إلى ما سبق به القضاء، والكتابة في اللوح المحفوظ والمشار إليه بقوله عليه الصلاة والسلام: (فرغ ربكم من الخلق والخلق والأجل والرزق) (الحديث تقدم في مادة (خزن) ؛ وأخرجه ابن حبان في روضة العقلاء ص 149 من كلام ابن مسعود)، والمقدور إشارة إلى ما يحدث عنه حالا فحالا مما قدر، وهو المشار إليه بقوله:﴾كل يوم هو في شأن﴿[الرحمن/29]، وعلى ذلك قوله:﴾وما ننزله إلا بقدر معلوم﴿[الحجر/21]، قال أبو الحسن: خذه بقدر كذا وبقدر كذا، وفلان يخاصم بقدر وقدر، وقوله:﴾على الموسع قدره وعلى المقتر قدره﴿[البقرة/236]، أي: ما يليق بحاله مقدرا عليه، وقوله:﴾والذي قدر فهدى﴿[الأعلى/3]، أي: أعطى كل شيء ما فيه مصلحته، وهداه لما فيه خلاصة؛ إما بالتسخير؛ وإما بالتعليم كما قال:﴾أعطى كل شيء خلقه ثم هدى﴿[طه/50]، والتقدير من الإنسان على وجهين: أحدهما: التفكر في الأمر بحسب نظر العقل، وبناء الأمر عليه، وذلك محمود، والثاني: أن يكون بحسب التمني والشهوة، وذلك مذموم كقوله:﴾فكر وقدر * فقتل كيف قدر﴿[المدثر/18 - 19]، وتستعار القدرة والمقدور للحال، والسعة في المال، والقدر: وقت الشيء المقدر له، والمكان المقدر له، قال:﴾إلى قدر معلوم﴿[المرسلات/22]، وقال:﴾فسالت أودية بقدرها{ [الرعد/17]، أي: بقدر المكان المقدر لأن يسعها، وقرئ: (بقدرها) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها الحسن والأشهب العقيلي.
انظر: تفسير القرطبي 9/305) أي: تقديرها. وقوله: }وغدوا على حرد قادرين﴿[القلم/25]، قاصدين، أي: معينين لوقت قدروه، وكذلك قوله:﴾فالتقى الماء على أمر قد قدر﴿[القمر/12]، وقدرت عليه الشيء: ضيقته، كأنما جعلته بقدر بخلاف ما وصف بغير حساب. قال تعالى:﴾ومن قدر عليه رزقه﴿[الطلاق/7]، أي: ضيق عليه، وقال:﴾يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر﴿[الروم/37]، وقال:﴾فظن أن لن نقدر عليه﴿[الأنبياء /87]، أي: لن نضيق عليه، وقرئ: (لن نقدر عليه) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها ابن عباس والزهري وعمر بن عبد العزيز. انظر: تفسير القرطبي 11/332)، ومن هذا المعنى اشتق الأقدر، أي: القصير العنق. وفرس أقدر: يضع حافر رجله موضع حافر يده، وقوله:﴾وما قدروا الله حق قدره﴿[الأنعام/91]، أي: ما عرفوا كنهه تنبيها أنه كيف يمكنهم أن يدركوا كنهه، وهذا وصفه، وهو قوله:﴾والأرض جميعا قبضته يوم القيامة﴿[الزمر/67]، وقوله:﴾أن اعمل سابغات وقدر في السرد﴿[سبأ/11]، أي: أحكمه، وقوله:﴾فإنا عليهم مقتدرون﴿[الزخرف/42]، ومقدار الشيء: للشيء المقدر له، وبه، وقتا كان أو زمانا أو غيرهما، قال:﴾في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة﴿[المعارج/4]، وقوله:﴾لئلا يعلم أهل الكتاب ألا يقدرون على شيء من فضل الله﴿[الحديد/29]، فالكلام فيه مختص بالتأويل. والقدر: اسم لما يطبخ فيه اللحم، قال تعالى:﴾وقدور راسيات{ [سبأ/13]، وقدرت اللحم: طبخته في القدر، والقدير: المطبوخ فيها، والقدار: الذي ينحر ويقدر، قال الشاعر:
- 364 - ضرب القدار نقيعة القدام
(هذا عجز بيت، وشطره:
إنا لنضرب بالسيوف رؤوسهم
وهو لمهلهل. والبيت في الجمهرة 2/253؛ والمجمل 3/745؛ واللسان (قدر) ؛ وشرح الحماسة 3/36)
ملخص اللسان:
1.     القَدِيرُ والقادِرُ: من صفات الله عز وجل يكونان من القُدْرَة  ويكونان من التقدير. من قَدَرَ يَقْدِرُ،
2.  القَدَرُ القَضاء المُوَفَّقُ. وإِذا وافق الشيءُ الشيءَ قلت: جاءه قَدَرُه. القَدْرُ والقَدَرُ القضاء والحُكْم، وهو ما يُقَدِّره الله عز وجل من القضاء  ويحكم به من الأُمور.
3.     وقَدَرَ الله عليه ذلك يَقْدُرُه ويَقْدِرُه قَدْراً وقَدَراً، وقَدَّره عليه وله؛
4.     اللهم إِني أَسْتَقْدِرُكَ بقُدْرَتك أَي أَطلب منك  أَن تجعل لي عليه قُدْرَةً.
5.      وقَدَرَ الرزقَ يَقْدِرُهُ: قَسَمه.
6.     والقَدْرُ والقُدْرَةُ  والقدر الغنى واليسار والقوة كالقدرة  والمقدرة ؛ وقَدَرَ عليه يَقْدِرُ ويَقْدُرُ وقَدِرَ،
7.     وقدْرُ كل شيء ومِقْدارُه: مِقْياسُه. وقَدَرَ الشيءَ بالشيء يَقْدُرُه  قَدْراً وقَدَّرَه: قاسَه.
8.      والتقدير على وجوه من المعاني: أَحدها التروية  والتفكير في تسوية أَمر وتهيئته، والثاني تقديره بعلامات يقطعه عليها، والثالث  أَن تَنْوِيَ أَمراً بِعَقْدِك
9.     ويقال: قَدَرْتُ لأَمْرِ كذا أَقْدِرُ له وأَقْدُرُ  قَدْراً إِذا نظرت فيه ودَبَّرْتَه وقايسته؛
10.                        وقَدَرْتُ أَي أَطَقْتُ وقَدَرْتُ أَي مَلَكْتُ وقَدَرْتُ أَي وَقَّتُّ؛
11.                         وقَدَرَ الشيءَ: دَنا له؛
12.                        وقَدَرَ عليه الشيءَ يَقْدِرُه ويَقْدُره قَدْراً وقَدَراً وقَدَّرَه:  ضَيَّقه؛
13.                        وقُدِرَ على الإِنسان رِزْقُه قَدْراً: مثل قُتِرَ،
14.                        وما قَدَرُوا اللهَ  حَقَّ قَدْرِه؛ أَي ما عظموا الله حق تعظيمه،
15.                        والمِقْدارُ: الموتُ،
16.                        والمُقْتَدِر الوسط من كل شيء.
17.                         وجَمْعُ القِدْرِ قُدورٌ، وقَدَرَ القِدْرَ يَقْدِرُها ويَقْدُرُها قَدْراً: طَبَخَها،
لسان العرب
● - قدر: القَدِيرُ والقادِرُ: من صفات الله عز وجل يكونان من القُدْرَة  ويكونان من التقدير. وقوله تعالى: إِن الله على كل شيء قدير؛ من القُدْرة، فالله  عز وجل على كل شيء قدير، والله سبحانه مُقَدِّرُ كُلِّ شيء وقاضيه. ابن  الأَثير: في أَسماء الله تعالى القادِرُ والمُقْتَدِرُ والقَدِيرُ، فالقادر اسم  فاعل من قَدَرَ يَقْدِرُ، والقَدِير فعيل منه، وهو للمبالغة، والمقتدر  مُفْتَعِلٌ من اقْتَدَرَ، وهو أَبلغ.  التهذيب: الليث: القَدَرُ القَضاء المُوَفَّقُ. يقال: قَدَّرَ الإِله  كذا تقديراً، وإِذا وافق الشيءُ الشيءَ قلت: جاءه قَدَرُه. ابن سيده:  القَدْرُ والقَدَرُ القضاء والحُكْم، وهو ما يُقَدِّره الله عز وجل من القضاء  ويحكم به من الأُمور. قال الله عز وجل: إِنا أَنزلناه في ليلة القَدْرِ؛ أَي  الحُكْمِ، كما قال تعالى: فيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمر حكيم؛ وأَنشد الأَخفش  لهُدْبَة بنِ خَشْرَمٍ:  أَلا يا لَقَوْمي للنوائبِ والقَدْرِ  وللأَمْرِ يأْتي المَرءَ من حيثُ لا يَدْري  وللأَرْض كم من صالح قد تَوَدَّأَتْ  عليه، فَوَارَتْهُ بلَمَّاعَةٍ قَفْرِ  فلا ذَا جَلالٍ هِبْنَهُ لجَلالِه،  ولا ذا ضَياعٍ هُنَّ يَتْرُكْنَ للفَقْرِ  تودّأَت عليه أَي استوت عليه. واللماعة: الأَرض التي يَلْمع فيها  السَّرابُ. وقوله: فلا ذا جَلال انتصب ذا بإِضمار فعل يفسره ما بعده أَي فلا  هِبْنَ ذا جَلال، وقوله: ولا ذا ضَياع منصوب بقوله يتركن. والضَّياعُ، بفتح  الضاد: الضَّيْعَةُ، والمعنى أَن المنايا لا تَغْفُلُ عن أَحد، غنيّاً  كان أَو فقيراً، جَليلَ القَدْر كان أَو وضيعاً. وقوله تعالى: ليلةُ القدر  خير من أَلف شهر؛ أَي أَلف شهر ليس فيها ليلة القدر؛ وقال الفرزدق:  وما صَبَّ رِجْلي في حديدِ مُجاشِعٍ،  مَعَ القَدْرِ، إِلا حاجَةٌ لي أُرِيدُها  والقَدَرُ: كالقَدْرِ، وجَمْعُهما جميعاً أَقْدار. وقال اللحياني:  القَدَرُ الاسم، والقَدْرُ المصدر؛ وأَنشد  كُلُّ شيء حتى أَخِيكَ مَتاعُ؛  وبِقَدْرٍ تَفَرُّقٌ واجْتِماعُ  وأَنشد في المفتوح:  قَدَرٌ أَحَلَّكَ ذا النخيلِ، وقد أَرى،  وأَبيكَ، ما لَكَ، ذُو النَّخيلِ بدارِ  قال ابن سيده: هكذا أَنشده بالفتح والوزن يقبل الحركة والسكون. وفي  الحديث ذكر ليلة القدر، وهي الليلة التي تُقَدَّر فيها الأَرزاقُ وتُقْضى.  والقَدَرِيَّةُ: قوم يَجْحَدُون القَدَرَ، مُوَلَّدةٌ. التهذيب:  والقَدَرِيَّة قوم ينسبون إِلى التكذيب بما قَدَّرَ اللهُ من الأَشياء، وقال بعض  متكلميهم: لا يلزمنا هذا اللَّقَبُ لأَنا ننفي القَدَرَ عن الله عز وجل  ومن أَثبته فهو أَولى به، قال: وهذا تمويه منهم لأَنهم يثبتون القَدَرَ  لأَنفسهم ولذلك سموا؛ وقول أَهل السنَّة إِن علم الله سبق في البشر  فَعَلِم كفْرَ مَن كَفَر منهم كما عَلِم إِيمان مَن آمن، فأَثبت علمه السابق في  الخلق وكتبه، وكلُّ ميسر لما خلق له وكتب عليه. قال أَبو منصور: وتقدير  الله الخلق تيسيره كلاًّ منهم لما علم أَنهم صائرون إِليه من السعادة  والشقاء، وذلك أَنه علم منهم قبل خلقه إِياهم، فكتب علمه الأَزليّ السابق  فيهم وقَدَّره تقديراً؛ وقَدَرَ الله عليه ذلك يَقْدُرُه ويَقْدِرُه  قَدْراً وقَدَراً، وقَدَّره عليه وله؛ وقوله:  من أَيّ يَوْمَيَّ من الموتِ أَفِرّ:  أَيَومَ لم يُقْدَرَ أَمْ يومَ قُدِرْ؟  فإِنه أَراد النون الخفيفة ثم حذفها ضرورة فبقيت الراء مفتوحة كأَنه  أَراد: يُقْدَرَنْ، وأَنكر بعضهم هذا فقال: هذه النون لا تحذف إِلا لسكون ما  بعدها ولا سكون ههنا بعدها؛ قال ابن جني: والذي أَراه أَنا في هذا وما  علمت أَن أَحداً من أَصحابنا ولا غيرهم ذكره، ويشبه أَن يكونوا لم يذكروه  للُطْفِه، هو أَنْ يكون أَصله أَيوم لم يُقْدَرْ أَم بسكون الراء للجزم،  ثم أَنها جاوَرَتِ الهمزة المفتوحة وهي ساكنة، وقد أَجرت العرب الحرف  الساكن إِذا جاور الحرف المتحرّك مجرى المتحرك، وذلك قولهم فيما حكاه سيبويه  من قول بعض العرب: الكَماةُ والمَراة، يريدون الكَمْأَةَ والمَرْأَةَ  ولكن الميم والراء لما كانتا ساكنتين، والهمزتان بعدهما مفتوحتان، صارت  الفتحتان اللتان في الهمزتين كأَنهما في الراء والميم، وصارت الميم والراء  كأَنهما مفتوحتان، وصارت الهمزتان لما قدّرت حركاتهما في غيرهما كأَنهما  ساكنتان، فصار التقدير فيهما مَرَأْةٌ وكَمَأْةٌ، ثم خففتا فأُبدلت  الهمزتان أَلفين لسكونهما وانفتاح ما قبلهما، فقالوا: مَرَاةٌ وكَماةٌ، كما  قالوا في رأْس وفأْس لما خففتا: راس وفاس، وعلى هذا حمل أَبو علي قول عبد  يَغُوثَ:  وتَضْحَكُ مِنّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ،  كَأَنْ لم تَرَا قَبْلي أَسيراً يمَانِيا  قال: جاء به على أَن تقديره مخففاً كأَن لم تَرْأَ، ثم إِن الراء  الساكنة لما جاورت الهمزة والهمزة متحرّكة صارت الحركة كأَنها في التقدير قبل  الهمزة واللفظُ بها لم تَرَأْ، ثم أَبدل الهمزة أَلفاً لسكونها وانفتاح ما  قبلها فصارت تَرا، فالأَلف على هذا التقدير بدل من الهمزة التي هي عين  الفعل، واللام محذوفة للجزم على مذهب التحقيق، وقَوْلِ من قال: رَأَى  يَرْأَى، وقد قيل: إِن قوله ترا، على الخفيف السائغ، إِلا أَنه أَثبت الأَلف  في موضع الجزم تشبيهاً بالياء في قول الآخر:  أَلم يأْتيك، والأَنباءُ تَنْمِي،  بما لاقَتْ لَبُونُ بني زِيادِ؟  ورواه بعضهم أَلم يأْتك على ظاهر الجزْم؛ وأَنشده أَبو العباس عن أَبي  عثمان عن الأَصمعي:  أَلا هلَ تاكَ والأَنباءُ تَنْمِي  وقوله تعالى: إِلا امرأَته قَدَّرْنا أَنها لمن الغابرين؛ قال الزجاج:  المعنى علمنا أَنها لمن الغابرين، وقيل: دَبَّرنا أنها لمن الغابرين أَي  الباقين في العذاب. ويقال: اسْتَقْدِرِ اللهَ خيراً، واسْتَقْدَرَ اللهَ  خَيْراً سأَله أَن يَقْدُرَ له به؛ قال:  فاسْتَقْدِرِ اللهَ خيراً وارضَيَنَّ به،  فبَيْنَما العُسْرُ إِذ دارتْ مَياسِيرُ  وفي حديث الاستخارة: اللهم إِني أَسْتَقْدِرُكَ بقُدْرَتك أَي أَطلب منك  أَن تجعل لي عليه قُدْرَةً.  وقَدَرَ الرزقَ يَقْدِرُهُ: قَسَمه. والقَدْرُ والقُدْرَةُ  (* قوله«  والقدر والقدرة إلخ» عبارة القاموس: والقدر الغنى واليسار والقوة كالقدرة  والمقدرة مثلثة الدال والمقدار والقدارة والقدورة والقدور بضمهما والقدران  بالكسر والقدار ويكسر والاقتدار والفعل كضرب ونصر وفرح.) والمِقْدارُ:  القُوَّةُ؛ وقَدَرَ عليه يَقْدِرُ ويَقْدُرُ وقَدِرَ، بالكسر، قُدْرَةً  وقَدارَةً وقُدُورَةً وقُدُوراً وقِدْراناً وقِداراً؛ هذه عن اللحياني، وفي  التهذيب: قَدَراناً، واقْتَدَرَ وهو قادِرٌ وقَدِيرٌ وأَقْدَرَه اللهُ  عليه، والاسم من كل ذلك المَقْدَرَة والمَقْدُرَة والمَقْدِرَةُ. ويقال: ما  لي عليك مَقْدُرَة ومَقْدَرَة ومَقْدِرَة أَي قُدْرَة. وفي حديث عثمان،  رضي الله عنه: إِنَّ الذَّكاة في الحَلْقِ واللَّبَّة لمن قَدَرَ  (*  قوله« لمن قدر» أي لمن كانت الذبيحة في يده مقدر على ايقاع الذكاة بهذين  الموضعين، فاما إذا ندت البهيمة فحكمها حكم الصيد في أن مذبحه الموضع الذي  أصاب السهم او السيف، كذا بهامش النهاية.) أَي لمن أَمكنه الذبْحُ فيهما،  فأَما النَّادُّ والمُتَرَدِّي فأَيْنَ اتَّفَقَ من جسمهما؛ ومنه قولهم:  المَقْدُِرَةُ تُذْهِبُ الحَفِيظَةَ. والاقتدارُ على الشيء: القُدْرَةُ  عليه، والقُدْرَةُ مصدر قولك قَدَرَ على الشيء قُدْرَة أَي مَلَكه، فهو  قادِرٌ وقَدِيرٌ. واقْتَدَرَ الشيءَ: جعله قَدْراً. وقوله: عند مَلِيكٍ  مُقْتَدِرٍ؛ أَي قادِرٍ. والقَدْرُ: الغِنى واليَسارُ، وهو من ذلك لأَنه  كُلَّه قُوَّةٌ.  وبنو قَدْراء: المَياسيرُ. ورجل ذو قُدْرَةٍ أَي ذو يَسارٍ. ورجل ذو  مَقْدُِرَة أَي ذو يسار أَيضاً؛ وأَما من القَضاء والقَدَرِ فالمَقدَرَةُ،  بالفتح، لا غير؛ قال الهُذَليّ:  وما يَبْقَى على الأَيّامِ شَيءٌ،  فيا عَجَباً لمَقْدَرَةِ الكتابِ  وقدْرُ كل شيء ومِقْدارُه: مِقْياسُه. وقَدَرَ الشيءَ بالشيء يَقْدُرُه  قَدْراً وقَدَّرَه: قاسَه. وقادَرْتُ الرجل مُقادَرَةً إِذا قايسته وفعلت  مثل فعله. التهذيب: والتقدير على وجوه من المعاني: أَحدها التروية  والتفكير في تسوية أَمر وتهيئته، والثاني تقديره بعلامات يقطعه عليها، والثالث  أَن تَنْوِيَ أَمراً بِعَقْدِك تقول: قَدَّرْتُ أَمر كذا وكذا أَي  نويتُه وعَقَدْتُ عليه. ويقال: قَدَرْتُ لأَمْرِ كذا أَقْدِرُ له وأَقْدُرُ  قَدْراً إِذا نظرت فيه ودَبَّرْتَه وقايسته؛ ومنه قول عائشة، رضوان الله  عليها: فاقْدُرُوا قَدْرَ الجاريةِ الحديثة السِّنِّ المستهيئة للنظر أَي  قَدِّرُوا وقايسوا وانظروه وافْكِرُوا فيه. شمر: يقال قَدَرْتُ أَي هيأْت  وقَدَرْتُ أَي أَطَقْتُ وقَدَرْتُ أَي مَلَكْتُ وقَدَرْتُ أَي وَقَّتُّ؛  قال لبيد:  فَقَدَرْتُ للوِرْدِ المُغَلِّسَ غُدْوَةً،  فَوَرَدْتُ قبل تَبَيُّنِ الأَلْوانِ  وقال الأَعشى:  فاقْدُرْ بذَرْعِكَ ببنَنا،  إِن كنتَ بَوَّأْتَ القَدارَهْ  بَوَّأْتَ: هَيَّأْتَ. قال أَبو عبيدة: اقْدُر بذَرْعِك بيننا أَي  أَبْصِرْ واعْرِفْ قَدْرَك. وقوله عز وجل: ثم جئتَ على قَدَرٍ يا موسى؛ قيل في  التفسير: على مَوْعدٍ، وقيل: على قَدَرٍ من تكليمي إِياك؛ هذا عن  الزجاج. وقَدَرَ الشيءَ: دَنا له؛ قال لبيد:  قلتُ: هَجِّدْنا، فقد طال السُّرَى،  وقَدَرْنا إِنْ خَنى الليل غَفَلْ  وقَدَر القومُ أَمرهم يَقْدِرُونه قَدْراً: دَبَّروه وقَدَرْتُ عليه  الثوبَ قدراً فانْقَدَر أَي جاءَ على المِقْدار. ويقال: بين أَرضك وأَرض  فلان ليلة قادرة إِذا كانت لينة السير مثل قاصدةٍ ورافِهةٍ؛ عن يعقوب.  وقَدَرَ عليه الشيءَ يَقْدِرُه ويَقْدُره قَدْراً وقَدَراً وقَدَّرَه:  ضَيَّقه؛ عن اللحياني. وفي التنزيل العزيز: على المُوسِعِ قَدَرُه وعلى  المُقْتِرِ قَدَرُه؛ قال الفراء: قرئ قَدَرُه وقَدْرُه، قال: ولو نصب كان صواباً  على تكرر الفعل في النية، أَي ليُعْطِ المُوسِعُ قَدْرَه والمُقْتِرُ  قَدْرَه؛ وقال الأخفش: على الموسع قدره أَي طاقته؛ قال الأَزهري: وأَخبرني  المنذري عن أَبي العباس في وقوله على المُقْتِر قَدَرُه وقَدْرُه، قال:  التثقيل أَعلى اللغتين وأَكثر، ولذلك اختير؛ قال: واختار الأَخفش التسكين،  قال: وإِنما اخترنا التثقيل لأَنه اسم، وقال الكسائي: يقرأُ بالتخفيف  والتثقيل وكلٌّ صواب، وقال: قَدَرَ وهو يَقْدِر مَقْدِرة ومَقْدُرة  ومَقْدَرَة وقِدْراناً وقَدَاراً وقُدْرةً، قال: كل هذا سمعناه من العرب، قال:  ويَقْدُر لغة أُخرى لقوم يضمون الدال فيها، قال: وأَما قَدَرْتُ الشيء  فأَنا أَقْدِرُه، خفيف، فلم أَسمعه إِلا مكسوراً، قال: وقوله: وما قَدَروا  اللهَ حَقَّ قَدْرِه؛ خفيفٌ ولو ثُقِّلَ كان صواباً، وقوله: إِنَّا كلَّ  شيء خلقناه بِقَدَرٍ، مُثَقَّلٌ، وقوله: فسالتْ أَوديةٌ بقدَرها؛  مُثَقَّلٌ ولو خفف كان صواباً؛ وأَنشد بيت الفرزدق أَيضاً:  وما صَبَّ رِجْلِي في حَدِيدِ مُجاشِعٍ،  مع القَدْر، إِلا حاجةٌ لي أُرِيدُها  وقوله تعالى: فَظَنَّ أَن لن نَقْدِرَ عليه؛ يفسر بالقُدرة ويفسر  بالضِّيق، قال الفراء في قوله عز وجل: وذا النُّون إِذ ذهب مُغاضِباً فظنَّ أَن  لن نَقْدِرَ عليه؛ قال الفراء: المعنى فظن أَن لن نَقْدِرَ عليه من  العقوبة ما قَدَرْنا. وقال أَبو الهيثم: روي أَنه ذهب مغاضباً لقومه، وروي  أَنه ذهب مغاضباً لربه، فأَما من اعتقد أَن يونس، عليه السلام، ظن أَن لن  يقدر الله عليه فهو كافر لأَن من ظن ذلك غير مؤمن، ويونس، عليه السلام،  رسول لا يجوز ذلك الظن عليه. فآل المعنى: فظن أَن لن نَقْدِرَ عليه  العقوبة، قال: ويحتمل أَن يكون تفسيره: فظن أَن لن نُضَيِّقَ عليه، من قوله  تعالى: ومن قُدِرَ عليه رزقَه؛ أَي ضُيِّقَ عليه، قال: وكذلك قوله: وأَما  إِذا ما ابتلاه فَقَدَر عليه رزقه؛ معنى فَقَدَر عليه فَضَيَّقَ عليه، وقد  ضيق الله على يونس، عليه السلام، أَشدَّ تَضْيِيق ضَيَّقَه على مُعَذَّب  في الدنيا لأَنه سجنه في بطن حوت فصار مَكْظُوماً أُخِذَ في بَطْنِه  بكَظَمِهِ؛ وقال الزجاج في قوله: فظن أَن لن نُقْدِرَ عليه؛ أَي لن نُقَدِّرَ  عليه ما قَدَّرنا من كونه في بطن الحوت، قال: ونَقْدِرُ بمعنى  نُقَدِّرُ، قال: وقد جاء هذا في التفسير؛ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله أَبو إِسحق  صحيح، والمعنى ما قَدَّرَه الله عليه من التضييق في بطن الحوت، ويجوز  أَن يكون المعنى لن نُضَيِّق عليه؛ قال: وكل ذلك شائع في اللغة، والله  أَعلم بما أَراد. فأَما أَن يكون قوله أَن لن نَقْدِرَ عليه من القدرة فلا  يجوز، لأَن من ظن هذا كفر، والظن شك والشك في قدرة الله تعالى كفر، وقد عصم  الله أَنبياءه عن مثل ما ذهب إِليه هذا المُتَأَوِّلُ، ولا يَتَأَوَّلُ  مثلَه إِلا الجاهلُ بكلام العرب ولغاتها؛ قال الأَزهري: سمعت  المُنْذِرِيَّ يقول: أَفادني ابن اليَزيديّ عن أَبي حاتم في قوله تعالى: فظن أَن لن  نقدر عليه؛ أَي لن نضيق عليه، قال: ولم يدر الأَخفش ما معنى نَقْدِر وذهب  إِلى موضع القدرة إِلى معنى فظن أَن يَفُوتَنَا ولم يعلم كلام العرب حتى  قال: إِن بعض المفسرين قال أَراد الاستفهام، أَفَظَنَّ أَن لن نَقْدِرَ  عليه، ولو علم أَن معنى نَقْدِر نُضَيِّق لم يخبط هذا الخبط، قال: ولم  يكن عالماً بكلام العرب، وكان عالماً بقياس النحو؛ قال: وقوله: من قُدِرَ  عليه رِزْقُه؛ أَي ضُيِّقَ عليه عِلْمُه، وكذلك قوله: وأَما إِذا ما  ابتلاه فَقَدَرَ عليه رِزْقَه؛ أَي ضَيَّقَ. وأَما قوله تعالى: فَقَدَرْنا  فنِعْمَ القادِرُون، فإِن الفراء قال: قرأَها عليّ، كرم الله وجهه،  فَقَدَّرْنا، وخففها عاصم، قال: ولا يبعد أَن يكون المعنى في التخفيف والتشديد  واحداً لأَن العرب تقول: قُدِّرَ عليه الموتُ وقُدِرَ عليه الموتُ، وقُدِّر  عليه وقُدِرَ، واحتج الذين خففوا فقالوا: لو كانت كذلك لقال: فنعم  المُقَدِّرون، وقد تجمع العربُ بين اللغتين. قال الله تعالى: فَمَهِّلِ  الكافرين أَمْهِلْهُم رُوَيْداً. وقَدَرَ على عياله قَدْراً: مثل قَتَرَ.  وقُدِرَ على الإِنسان رِزْقُه قَدْراً: مثل قُتِرَ؛ وقَدَّرْتُ الشيء  تَقْدِيراً وقَدَرْتُ الشيء أَقْدُرُه وأَقْدِرُه قَدْراً من التقدير. وفي الحديث  في رؤية الهلال: صوموا لرؤيته وأَفطروا لرؤيته فإِن غُمَّ عليكم  فاقْدُرُوا له، وفي حديث آخر: فإِن غم عليكم فأَكملوا لعِدَّة؛ قوله: فاقْدُرُوا  له أَي قَدِّرُوا له عَدَدَ الشهر حتى تكملوه ثلاثين يوماً، واللفظان  وإن اختلفا يرجعان إِلى معنى واحد؛ وروي عن ابن شريح أَنه فسر قوله  فاقْدُرُوا له أَي قَدِّرُوا له منازلَ القمر فإِنها تدلكم وتبين لكم أَن الشهر  تسع وعشرون أَو ثلاثون، قال: وهذا خطاب لمن خصه الله تعالى بهذا العلم؛  قال: وقوله فأَكْمِلُوا العِدَّة خطاب العامَّة التي لا تحسن تقدير  المنازل، وهذا نظير النازلة تنزل بالعالِمِ الذي أَمر بالاجتهاد فيها وأَن لا  يُقَلِّدَ العلماء أَشكال النازلة به حتى يتبين له الصوب كما بان لهم،  وأَما العامة التي لا اجتهاد لها فلها تقليد أَهل العلم؛ قال: والقول الأَول  أَصح؛ وقال الشاعر إِياس بن مالك بن عبد الله المُعَنَّى:  كِلا ثَقَلَيْنا طامعٌ بغنِيمةٍ،  وقد قَدَر الرحمنُ ما هو قادِرُ  فلم أَرَ يوماً كانَ أَكثَرَ سالِباً  ومُسْتَلَباً سِرْبالَه لا يُناكِرُ  وأَكثَرَ مِنَّا يافِعاً يَبْتَغِي العُلى،  يُضارِبُ قِرْناً دارِعاً، وهو حاسِرُ  قوله: ما هو قادرُ أَي مُقَدِّرٌ، وثَقَلُ الرجل، بالثاء: حَشَمه ومتاع  بيته، وأَراد بالثَّقَل ههنا النساء أَي نساؤنا ونساؤهم طامعات في ظهور  كل واحد من الحَيَّيْنِ على صاحبه والأَمر في ذلك جار على قدر الرحمن.  وقوله: ومُسْتَلَباً سِرْبالَه لا يُناكِرُ أَي يُسْتَلَبُ سِرْبالَه وهو لا  يُنْكِرُ ذلك لأَنه مصروع قد قتل، وانتصب سرباله بأَنه مفعول ثان  لمُسْتَلَب، وفي مُسْتَلَب ضمير مرفوع به، ومن رفع سرباله جعله مرتفعاً به ولم  يجعل فيه ضميراً. واليافع: المُتَرَعْرِعُ الداخلُ في عَصْرِ شبابه.  والدارع: اللابس الدرع. والحاسر: الذي لا درع عليه.  وتَقَدَّر له الشيءُ أَي تهيأَ. وفي حديث الاستخارة: فاقْدُرْه لي  ويَسِّرْه عليّ أَي اقض لي به وهيئه. وقَدَرْتُ الشيء أَي هيأْته.  وقَدْرُ كل شيء ومِقْداره: مَبْلَغُه. وقوله تعالى: وما قَدَرُوا اللهَ  حَقَّ قَدْرِه؛ أَي ما عظموا الله حق تعظيمه، وقال الليث: ما وَصَفوه حق  صِفَتِه، والقَدَرُ والقَدْرُ ههنا بمعنى واحد، وقَدَرُ الله وقَدْرُه  بمعنًى، وهو في الأَصل مصدر.  والمِقْدارُ: الموتُ. قال الليث: المِقْدارُ اسم القَدْر إِذا بلغ  العبدُ المِقْدارَ مات؛ وأَنشد:  لو كان خَلْفَك أَو أَمامَك هائِباً  بَشَراً سِواكَ، لَهابَك المِقْدارُ  يعني الموت. ويقال: إِنما الأَشياء مقاديرُ لكل شيء مِقْدارٌ داخل.  والمِقْدار أَيضاً: هو الهِنْداز، تقول: ينزل المطر بمِقْدار أَي بقَدَرٍ  وقَدْرٍ، وهو مبلغ الشيء. وكل شيء مُقْتَدِرٌ، فهو الوَسَطُ. ابن سيده:  والمُقْتَدِر الوسط من كل شيء. ورجل مُقْتَدِرُ الخَلْق أَي وَسَطُه ليس  بالطويل والقصير، وكذلك الوَعِلُ والظبي ونحوهما. والقَدْرُ: الوسط من الرحال  والسروج ونحوهما؛ تقول: هذا سرجٌ قَدْرٌ، يخفف ويثقل. التهذيب: سَرْجٌ  قادرٌ قاترٌ، وهو الواقي الذي لا يَعْقِرُ، وقيل: هو بين الصغير والكبير.  والقَدَرُ: قِصَرُ العُنُق، قَدِرَ قَدَراً، وهو أَقدرُ؛ والأَقْدَر:  القصير من الرجال؛ قال صَخْرُ الغَيّ يصف صائداً ويذكر وُعُولاً قد وردت  لتشرب الماء:  أَرَى الأَيامَ لا تُبْقِي كريماً،  ولا الوَحْشَ الأَوابِدَ والنَّعاما  ولا عُصْماً أَوابِدَ في صُخُورٍ،  كُسِينَ على فَراسِنِها خِداما  أُتِيحَ لها أُقَيْدِرُ ذو حَشِيفٍ،  إِذا سامتْ على المَلَقاتِ ساما  معنى أُتيح: قُدّر، والضمير في لها يعود على العُصْم. والأُقَيْدِرُ:  أَراد به الصائد. والحَشيف: الثوب الخَلَقُ. وسامت: مَرَّتْ ومضت.  والمُلَقات: جمع مَلَقَةٍ، وهي الصخرة الملساء. والأَوابد: الوحوش التي  تأَبَّدَتْ أَي توحشت. والعُصْمُ: جمع أَعْصَمَ وعَصْماء: الوَعِلُ يكون بذراعيه  بياض. والخِدَام: الخَلاخِيلُ، وأَراد الخطوطَ السُّودَ التي في يديه؛  وقال الشاعر:  رأَوْكَ أُقَيْدِرَ حِنْزَقْرَةً  وقيل: الأَقْدَر من الرجال القصير العنق. والقُدَارُ: الرَّبْعَةُ من  الناس. أَبو عمرو: الأَقْدَرُ من الخَيل الذي إِذا سار وقعت رجلاه مواقع  يديه؛ قال رجل من الأَنصار، وقال ابن بري: هو عَدِيُّ بن خَرَشَةَ  الخَطْمِيُّ:  ويَكْشِفُ نَخْوَةَ المُخْتالِ عَنِّي  جُرَازٌ، كالعَقِيقَةِ، إِن لَقِيتُ  وأَقْدَرُ مُشْرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ  كُمَيْتٌ، لا أَحَقُّ ولا شَئِيتُ  النخوة: الكبر. والمختال: ذو الخيلاء. والجراز: السيف الماضي في  الضَّرِيبة؛ شبهه بالعقيقة من البرق في لَمَعانه. والصهوات: جمع صَهْوَة، وهو  موضع اللِّبْدِ من ظهر الفرس. والشئيب: الذي يَقْصُرُ حافرا رجليه عن  حافِرَي يديه بخلاف الأَقْدَرِ. والأَحَقُّ: الذي يُطَبِّقُ حافِرا رجليه  حافِرَيْ يديه، وذكر أَبو عبيد أَن الأَحَقَّ الذي لا يَعْرَقُ، والشَّئيتُ  العَثُور، وقيل: الأَقدر الذي يُجاوِزُ حافرا رجليه مَواقعَ حافِرَيْ  يديه؛ ذكره أَبو عبيد، وقيل: الأَقْدَرُ الذي يضع رجليه حيث ينبغي.  والقِدْرُ: معروفة أُنْثَى وتصغيرها قُدَيْرٌ، بلا هاء على غير قياس.  الأَزهري: القِدْرُ مؤنثة عند جميع العرب، بلا هاء، فإِذا صغرت قلت لها  قُدَيرة وقُدَيْر، بالهاء وغير الهاء، وأَما ما حكاه ثعلب من قول العرب ما  رأَيت قِدْراً غلا أَسْرَعَ منها فإِنه ليس على تذكير القِدْرِ ولكنهم  أَرادوا ما رأَيت شيئاً غلا؛ قال: ونظيره قول الله تعالى: لا يَحِلُّ لك  النساء من بَعْدُ؛ قال: ذكر الفعل لأَن معناه معنى شيء، كأَنه قال: لا يحل  لك شيء من النساء. قال ابن سيده: فأَما قراءة من قرأَ: فناداه الملائكة،  فإِنما بناه على الواحد عندي كقول العرب ما رأَيت قِدْراً غلا أَسْرَعَ  منها، ولا كقوله تعالى: لا يحل لك النساء من بعد، لأَن قوله تعالى: فناداه  الملائكة، ليس بجحد فيكون شيء مُقَدَّر فيه كما قُدِّرَ في ما رأَيت  قِدْراً غَلا أَسْرَعَ، وفي قوله: لا يحل لك النساء، وإِنما استعمل تقدير شيء  في النفي دون الإِيجاب لأَن قولنا شيء عام لجميع المعلومات، وكذلك النفي  في مثل هذا أَعم من الإِيجاب، أَلا ترى أَن قولك: ضربت كل رجل، كذب لا  محالةً وقولك: ما ضربت رجلاً قد يجوز أَن يكون صدقاً وكذباً، فعلى هذا  ونحوه يوجد النفي أَعم من الإِيجاب، ومن النفي قوله تعالى: لن يَنالَ اللهَ  لحومُها ولا دِماؤها، إِنما أَراد لن ينالَ اللهَ شيءٌ من لحومها ولا شيء  من دمائها؛ وجَمْعُ القِدْرِ قُدورٌ، لا يُكَسَّرُ على غير ذلك.  وقَدَرَ القِدْرَ يَقْدِرُها ويَقْدُرُها قَدْراً: طَبَخَها، واقْتَدَر  أَيضاً بمعنى قَدَرَ مثل طَبَخَ واطَّبَخَ. ومَرَقٌ مَقْدُور وقَدِيرُ  أَي مطبوخ. والقَدِيرُ: ما يطبخ في القِدْرِ، والاقتدارُ: الطَّبْخُ فيها،  ويقال: أَتَقْتَدِرُون أَم تَشْتَوُون. الليث: القديرُ ما طُبِخَ من  اللحم بتَوابِلَ، فإِن لم يكن ذا تَوابِلَ فهو طبيخ. واقْتَدَرَ القومُ:  طَبَخوا في قِدْرٍ. والقُدارُ: الطَّبَّاخُ، وقيل: الجَزَّارُ، وقيل  الجَزَّار هو الذي يلي جَزْرَ الجَزُور وطَبْخَها؛ قال مُهَلْهِلٌ:  إِنَّا لنَضْرِبُ بالصَّوارِم هامَها،  ضَرْبَ القُدارِ نَقِيعةَ القُدَّامِ  القُدَّام: جمع قادم، وقيل هو المَلِكُ. وفي حديث عُمَيْر مولى آبي  اللحم: أَمرني مولاي أَن أَقْدُرَ لحماً أَي أَطْبُخَ قِدْراً من لحم.  والقُدارُ: الغلام الخفيف الروح الثَّقِفُ اللَّقِفُ. والقُدارُ: الحية،  كل ذلك بتخفيف الدال. والقُدارُ: الثعبان العظيم.  وفي الحديث: كان يَتَقَدَّرُ في مرضه أَين أَنا اليومَ؛ أَي يُقَدِّرُ  أَيامَ أَزواجه في الدَّوْرِ علهن.  والقَدَرةُ: القارورةُ الصغيرة.  وقُدارُ بن سالِفٍ: الذي يقال له أَحْمَرُ ثمود عاقر ناقة صالح، عليه  السلام؛ قال الأَزهري: وقالت العرب للجَزَّارِ قُدارٌ تشبيهاً به؛ ومنه قول  مُهَلْهِل:  ضَرْبَ القُدارِ نَقِيعةَ القُدَّامِ  اللحياني: يقال أَقمت عنده قَدْرَ أَن يفعل ذلك، قال: ولم أَسمعهم  يطرحون أَن في المواقيت إِلا حرفاً حكاه هو والأَصمعي، وهو قولهم: ما قعدت  عنده الاَّ رَيْثَ أَعْقِد شِسْعي. وقَيْدارٌ: اسم.
● - قدر: القَدِيرُ والقادِرُ: من صفات الله عز وجل يكونان من القُدْرَة  ويكونان من التقدير. وقوله تعالى: إِن الله على كل شيء قدير؛ من القُدْرة، فالله  عز وجل على كل شيء قدير، والله سبحانه مُقَدِّرُ كُلِّ شيء وقاضيه. ابن  الأَثير: في أَسماء الله تعالى القادِرُ والمُقْتَدِرُ والقَدِيرُ، فالقادر اسم  فاعل من قَدَرَ يَقْدِرُ، والقَدِير فعيل منه، وهو للمبالغة، والمقتدر  مُفْتَعِلٌ من اقْتَدَرَ، وهو أَبلغ.  التهذيب: الليث: القَدَرُ القَضاء المُوَفَّقُ. يقال: قَدَّرَ الإِله  كذا تقديراً، وإِذا وافق الشيءُ الشيءَ قلت: جاءه قَدَرُه. ابن سيده:  القَدْرُ والقَدَرُ القضاء والحُكْم، وهو ما يُقَدِّره الله عز وجل من القضاء  ويحكم به من الأُمور. قال الله عز وجل: إِنا أَنزلناه في ليلة القَدْرِ؛ أَي  الحُكْمِ، كما قال تعالى: فيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمر حكيم؛ وأَنشد الأَخفش  لهُدْبَة بنِ خَشْرَمٍ:  أَلا يا لَقَوْمي للنوائبِ والقَدْرِ  وللأَمْرِ يأْتي المَرءَ من حيثُ لا يَدْري  وللأَرْض كم من صالح قد تَوَدَّأَتْ  عليه، فَوَارَتْهُ بلَمَّاعَةٍ قَفْرِ  فلا ذَا جَلالٍ هِبْنَهُ لجَلالِه،  ولا ذا ضَياعٍ هُنَّ يَتْرُكْنَ للفَقْرِ  تودّأَت عليه أَي استوت عليه. واللماعة: الأَرض التي يَلْمع فيها  السَّرابُ. وقوله: فلا ذا جَلال انتصب ذا بإِضمار فعل يفسره ما بعده أَي فلا  هِبْنَ ذا جَلال، وقوله: ولا ذا ضَياع منصوب بقوله يتركن. والضَّياعُ، بفتح  الضاد: الضَّيْعَةُ، والمعنى أَن المنايا لا تَغْفُلُ عن أَحد، غنيّاً  كان أَو فقيراً، جَليلَ القَدْر كان أَو وضيعاً. وقوله تعالى: ليلةُ القدر  خير من أَلف شهر؛ أَي أَلف شهر ليس فيها ليلة القدر؛ وقال الفرزدق:  وما صَبَّ رِجْلي في حديدِ مُجاشِعٍ،  مَعَ القَدْرِ، إِلا حاجَةٌ لي أُرِيدُها  والقَدَرُ: كالقَدْرِ، وجَمْعُهما جميعاً أَقْدار. وقال اللحياني:  القَدَرُ الاسم، والقَدْرُ المصدر؛ وأَنشد  كُلُّ شيء حتى أَخِيكَ مَتاعُ؛  وبِقَدْرٍ تَفَرُّقٌ واجْتِماعُ  وأَنشد في المفتوح:  قَدَرٌ أَحَلَّكَ ذا النخيلِ، وقد أَرى،  وأَبيكَ، ما لَكَ، ذُو النَّخيلِ بدارِ  قال ابن سيده: هكذا أَنشده بالفتح والوزن يقبل الحركة والسكون. وفي  الحديث ذكر ليلة القدر، وهي الليلة التي تُقَدَّر فيها الأَرزاقُ وتُقْضى.  والقَدَرِيَّةُ: قوم يَجْحَدُون القَدَرَ، مُوَلَّدةٌ. التهذيب:  والقَدَرِيَّة قوم ينسبون إِلى التكذيب بما قَدَّرَ اللهُ من الأَشياء، وقال بعض  متكلميهم: لا يلزمنا هذا اللَّقَبُ لأَنا ننفي القَدَرَ عن الله عز وجل  ومن أَثبته فهو أَولى به، قال: وهذا تمويه منهم لأَنهم يثبتون القَدَرَ  لأَنفسهم ولذلك سموا؛ وقول أَهل السنَّة إِن علم الله سبق في البشر  فَعَلِم كفْرَ مَن كَفَر منهم كما عَلِم إِيمان مَن آمن، فأَثبت علمه السابق في  الخلق وكتبه، وكلُّ ميسر لما خلق له وكتب عليه. قال أَبو منصور: وتقدير  الله الخلق تيسيره كلاًّ منهم لما علم أَنهم صائرون إِليه من السعادة  والشقاء، وذلك أَنه علم منهم قبل خلقه إِياهم، فكتب علمه الأَزليّ السابق  فيهم وقَدَّره تقديراً؛ وقَدَرَ الله عليه ذلك يَقْدُرُه ويَقْدِرُه  قَدْراً وقَدَراً، وقَدَّره عليه وله؛ وقوله:  من أَيّ يَوْمَيَّ من الموتِ أَفِرّ:  أَيَومَ لم يُقْدَرَ أَمْ يومَ قُدِرْ؟  فإِنه أَراد النون الخفيفة ثم حذفها ضرورة فبقيت الراء مفتوحة كأَنه  أَراد: يُقْدَرَنْ، وأَنكر بعضهم هذا فقال: هذه النون لا تحذف إِلا لسكون ما  بعدها ولا سكون ههنا بعدها؛ قال ابن جني: والذي أَراه أَنا في هذا وما  علمت أَن أَحداً من أَصحابنا ولا غيرهم ذكره، ويشبه أَن يكونوا لم يذكروه  للُطْفِه، هو أَنْ يكون أَصله أَيوم لم يُقْدَرْ أَم بسكون الراء للجزم،  ثم أَنها جاوَرَتِ الهمزة المفتوحة وهي ساكنة، وقد أَجرت العرب الحرف  الساكن إِذا جاور الحرف المتحرّك مجرى المتحرك، وذلك قولهم فيما حكاه سيبويه  من قول بعض العرب: الكَماةُ والمَراة، يريدون الكَمْأَةَ والمَرْأَةَ  ولكن الميم والراء لما كانتا ساكنتين، والهمزتان بعدهما مفتوحتان، صارت  الفتحتان اللتان في الهمزتين كأَنهما في الراء والميم، وصارت الميم والراء  كأَنهما مفتوحتان، وصارت الهمزتان لما قدّرت حركاتهما في غيرهما كأَنهما  ساكنتان، فصار التقدير فيهما مَرَأْةٌ وكَمَأْةٌ، ثم خففتا فأُبدلت  الهمزتان أَلفين لسكونهما وانفتاح ما قبلهما، فقالوا: مَرَاةٌ وكَماةٌ، كما  قالوا في رأْس وفأْس لما خففتا: راس وفاس، وعلى هذا حمل أَبو علي قول عبد  يَغُوثَ:  وتَضْحَكُ مِنّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ،  كَأَنْ لم تَرَا قَبْلي أَسيراً يمَانِيا  قال: جاء به على أَن تقديره مخففاً كأَن لم تَرْأَ، ثم إِن الراء  الساكنة لما جاورت الهمزة والهمزة متحرّكة صارت الحركة كأَنها في التقدير قبل  الهمزة واللفظُ بها لم تَرَأْ، ثم أَبدل الهمزة أَلفاً لسكونها وانفتاح ما  قبلها فصارت تَرا، فالأَلف على هذا التقدير بدل من الهمزة التي هي عين  الفعل، واللام محذوفة للجزم على مذهب التحقيق، وقَوْلِ من قال: رَأَى  يَرْأَى، وقد قيل: إِن قوله ترا، على الخفيف السائغ، إِلا أَنه أَثبت الأَلف  في موضع الجزم تشبيهاً بالياء في قول الآخر:  أَلم يأْتيك، والأَنباءُ تَنْمِي،  بما لاقَتْ لَبُونُ بني زِيادِ؟  ورواه بعضهم أَلم يأْتك على ظاهر الجزْم؛ وأَنشده أَبو العباس عن أَبي  عثمان عن الأَصمعي:  أَلا هلَ تاكَ والأَنباءُ تَنْمِي  وقوله تعالى: إِلا امرأَته قَدَّرْنا أَنها لمن الغابرين؛ قال الزجاج:  المعنى علمنا أَنها لمن الغابرين، وقيل: دَبَّرنا أنها لمن الغابرين أَي  الباقين في العذاب. ويقال: اسْتَقْدِرِ اللهَ خيراً، واسْتَقْدَرَ اللهَ  خَيْراً سأَله أَن يَقْدُرَ له به؛ قال:  فاسْتَقْدِرِ اللهَ خيراً وارضَيَنَّ به،  فبَيْنَما العُسْرُ إِذ دارتْ مَياسِيرُ  وفي حديث الاستخارة: اللهم إِني أَسْتَقْدِرُكَ بقُدْرَتك أَي أَطلب منك  أَن تجعل لي عليه قُدْرَةً.  وقَدَرَ الرزقَ يَقْدِرُهُ: قَسَمه. والقَدْرُ والقُدْرَةُ  (* قوله«  والقدر والقدرة إلخ» عبارة القاموس: والقدر الغنى واليسار والقوة كالقدرة  والمقدرة مثلثة الدال والمقدار والقدارة والقدورة والقدور بضمهما والقدران  بالكسر والقدار ويكسر والاقتدار والفعل كضرب ونصر وفرح.) والمِقْدارُ:  القُوَّةُ؛ وقَدَرَ عليه يَقْدِرُ ويَقْدُرُ وقَدِرَ، بالكسر، قُدْرَةً  وقَدارَةً وقُدُورَةً وقُدُوراً وقِدْراناً وقِداراً؛ هذه عن اللحياني، وفي  التهذيب: قَدَراناً، واقْتَدَرَ وهو قادِرٌ وقَدِيرٌ وأَقْدَرَه اللهُ  عليه، والاسم من كل ذلك المَقْدَرَة والمَقْدُرَة والمَقْدِرَةُ. ويقال: ما  لي عليك مَقْدُرَة ومَقْدَرَة ومَقْدِرَة أَي قُدْرَة. وفي حديث عثمان،  رضي الله عنه: إِنَّ الذَّكاة في الحَلْقِ واللَّبَّة لمن قَدَرَ  (*  قوله« لمن قدر» أي لمن كانت الذبيحة في يده مقدر على ايقاع الذكاة بهذين  الموضعين، فاما إذا ندت البهيمة فحكمها حكم الصيد في أن مذبحه الموضع الذي  أصاب السهم او السيف، كذا بهامش النهاية.) أَي لمن أَمكنه الذبْحُ فيهما،  فأَما النَّادُّ والمُتَرَدِّي فأَيْنَ اتَّفَقَ من جسمهما؛ ومنه قولهم:  المَقْدُِرَةُ تُذْهِبُ الحَفِيظَةَ. والاقتدارُ على الشيء: القُدْرَةُ  عليه، والقُدْرَةُ مصدر قولك قَدَرَ على الشيء قُدْرَة أَي مَلَكه، فهو  قادِرٌ وقَدِيرٌ. واقْتَدَرَ الشيءَ: جعله قَدْراً. وقوله: عند مَلِيكٍ  مُقْتَدِرٍ؛ أَي قادِرٍ. والقَدْرُ: الغِنى واليَسارُ، وهو من ذلك لأَنه  كُلَّه قُوَّةٌ.  وبنو قَدْراء: المَياسيرُ. ورجل ذو قُدْرَةٍ أَي ذو يَسارٍ. ورجل ذو  مَقْدُِرَة أَي ذو يسار أَيضاً؛ وأَما من القَضاء والقَدَرِ فالمَقدَرَةُ،  بالفتح، لا غير؛ قال الهُذَليّ:  وما يَبْقَى على الأَيّامِ شَيءٌ،  فيا عَجَباً لمَقْدَرَةِ الكتابِ  وقدْرُ كل شيء ومِقْدارُه: مِقْياسُه. وقَدَرَ الشيءَ بالشيء يَقْدُرُه  قَدْراً وقَدَّرَه: قاسَه. وقادَرْتُ الرجل مُقادَرَةً إِذا قايسته وفعلت  مثل فعله. التهذيب: والتقدير على وجوه من المعاني: أَحدها التروية  والتفكير في تسوية أَمر وتهيئته، والثاني تقديره بعلامات يقطعه عليها، والثالث  أَن تَنْوِيَ أَمراً بِعَقْدِك تقول: قَدَّرْتُ أَمر كذا وكذا أَي  نويتُه وعَقَدْتُ عليه. ويقال: قَدَرْتُ لأَمْرِ كذا أَقْدِرُ له وأَقْدُرُ  قَدْراً إِذا نظرت فيه ودَبَّرْتَه وقايسته؛ ومنه قول عائشة، رضوان الله  عليها: فاقْدُرُوا قَدْرَ الجاريةِ الحديثة السِّنِّ المستهيئة للنظر أَي  قَدِّرُوا وقايسوا وانظروه وافْكِرُوا فيه. شمر: يقال قَدَرْتُ أَي هيأْت  وقَدَرْتُ أَي أَطَقْتُ وقَدَرْتُ أَي مَلَكْتُ وقَدَرْتُ أَي وَقَّتُّ؛  قال لبيد:  فَقَدَرْتُ للوِرْدِ المُغَلِّسَ غُدْوَةً،  فَوَرَدْتُ قبل تَبَيُّنِ الأَلْوانِ  وقال الأَعشى:  فاقْدُرْ بذَرْعِكَ ببنَنا،  إِن كنتَ بَوَّأْتَ القَدارَهْ  بَوَّأْتَ: هَيَّأْتَ. قال أَبو عبيدة: اقْدُر بذَرْعِك بيننا أَي  أَبْصِرْ واعْرِفْ قَدْرَك. وقوله عز وجل: ثم جئتَ على قَدَرٍ يا موسى؛ قيل في  التفسير: على مَوْعدٍ، وقيل: على قَدَرٍ من تكليمي إِياك؛ هذا عن  الزجاج. وقَدَرَ الشيءَ: دَنا له؛ قال لبيد:  قلتُ: هَجِّدْنا، فقد طال السُّرَى،  وقَدَرْنا إِنْ خَنى الليل غَفَلْ  وقَدَر القومُ أَمرهم يَقْدِرُونه قَدْراً: دَبَّروه وقَدَرْتُ عليه  الثوبَ قدراً فانْقَدَر أَي جاءَ على المِقْدار. ويقال: بين أَرضك وأَرض  فلان ليلة قادرة إِذا كانت لينة السير مثل قاصدةٍ ورافِهةٍ؛ عن يعقوب.  وقَدَرَ عليه الشيءَ يَقْدِرُه ويَقْدُره قَدْراً وقَدَراً وقَدَّرَه:  ضَيَّقه؛ عن اللحياني. وفي التنزيل العزيز: على المُوسِعِ قَدَرُه وعلى  المُقْتِرِ قَدَرُه؛ قال الفراء: قرئ قَدَرُه وقَدْرُه، قال: ولو نصب كان صواباً  على تكرر الفعل في النية، أَي ليُعْطِ المُوسِعُ قَدْرَه والمُقْتِرُ  قَدْرَه؛ وقال الأخفش: على الموسع قدره أَي طاقته؛ قال الأَزهري: وأَخبرني  المنذري عن أَبي العباس في وقوله على المُقْتِر قَدَرُه وقَدْرُه، قال:  التثقيل أَعلى اللغتين وأَكثر، ولذلك اختير؛ قال: واختار الأَخفش التسكين،  قال: وإِنما اخترنا التثقيل لأَنه اسم، وقال الكسائي: يقرأُ بالتخفيف  والتثقيل وكلٌّ صواب، وقال: قَدَرَ وهو يَقْدِر مَقْدِرة ومَقْدُرة  ومَقْدَرَة وقِدْراناً وقَدَاراً وقُدْرةً، قال: كل هذا سمعناه من العرب، قال:  ويَقْدُر لغة أُخرى لقوم يضمون الدال فيها، قال: وأَما قَدَرْتُ الشيء  فأَنا أَقْدِرُه، خفيف، فلم أَسمعه إِلا مكسوراً، قال: وقوله: وما قَدَروا  اللهَ حَقَّ قَدْرِه؛ خفيفٌ ولو ثُقِّلَ كان صواباً، وقوله: إِنَّا كلَّ  شيء خلقناه بِقَدَرٍ، مُثَقَّلٌ، وقوله: فسالتْ أَوديةٌ بقدَرها؛  مُثَقَّلٌ ولو خفف كان صواباً؛ وأَنشد بيت الفرزدق أَيضاً:  وما صَبَّ رِجْلِي في حَدِيدِ مُجاشِعٍ،  مع القَدْر، إِلا حاجةٌ لي أُرِيدُها  وقوله تعالى: فَظَنَّ أَن لن نَقْدِرَ عليه؛ يفسر بالقُدرة ويفسر  بالضِّيق، قال الفراء في قوله عز وجل: وذا النُّون إِذ ذهب مُغاضِباً فظنَّ أَن  لن نَقْدِرَ عليه؛ قال الفراء: المعنى فظن أَن لن نَقْدِرَ عليه من  العقوبة ما قَدَرْنا. وقال أَبو الهيثم: روي أَنه ذهب مغاضباً لقومه، وروي  أَنه ذهب مغاضباً لربه، فأَما من اعتقد أَن يونس، عليه السلام، ظن أَن لن  يقدر الله عليه فهو كافر لأَن من ظن ذلك غير مؤمن، ويونس، عليه السلام،  رسول لا يجوز ذلك الظن عليه. فآل المعنى: فظن أَن لن نَقْدِرَ عليه  العقوبة، قال: ويحتمل أَن يكون تفسيره: فظن أَن لن نُضَيِّقَ عليه، من قوله  تعالى: ومن قُدِرَ عليه رزقَه؛ أَي ضُيِّقَ عليه، قال: وكذلك قوله: وأَما  إِذا ما ابتلاه فَقَدَر عليه رزقه؛ معنى فَقَدَر عليه فَضَيَّقَ عليه، وقد  ضيق الله على يونس، عليه السلام، أَشدَّ تَضْيِيق ضَيَّقَه على مُعَذَّب  في الدنيا لأَنه سجنه في بطن حوت فصار مَكْظُوماً أُخِذَ في بَطْنِه  بكَظَمِهِ؛ وقال الزجاج في قوله: فظن أَن لن نُقْدِرَ عليه؛ أَي لن نُقَدِّرَ  عليه ما قَدَّرنا من كونه في بطن الحوت، قال: ونَقْدِرُ بمعنى  نُقَدِّرُ، قال: وقد جاء هذا في التفسير؛ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله أَبو إِسحق  صحيح، والمعنى ما قَدَّرَه الله عليه من التضييق في بطن الحوت، ويجوز  أَن يكون المعنى لن نُضَيِّق عليه؛ قال: وكل ذلك شائع في اللغة، والله  أَعلم بما أَراد. فأَما أَن يكون قوله أَن لن نَقْدِرَ عليه من القدرة فلا  يجوز، لأَن من ظن هذا كفر، والظن شك والشك في قدرة الله تعالى كفر، وقد عصم  الله أَنبياءه عن مثل ما ذهب إِليه هذا المُتَأَوِّلُ، ولا يَتَأَوَّلُ  مثلَه إِلا الجاهلُ بكلام العرب ولغاتها؛ قال الأَزهري: سمعت  المُنْذِرِيَّ يقول: أَفادني ابن اليَزيديّ عن أَبي حاتم في قوله تعالى: فظن أَن لن  نقدر عليه؛ أَي لن نضيق عليه، قال: ولم يدر الأَخفش ما معنى نَقْدِر وذهب  إِلى موضع القدرة إِلى معنى فظن أَن يَفُوتَنَا ولم يعلم كلام العرب حتى  قال: إِن بعض المفسرين قال أَراد الاستفهام، أَفَظَنَّ أَن لن نَقْدِرَ  عليه، ولو علم أَن معنى نَقْدِر نُضَيِّق لم يخبط هذا الخبط، قال: ولم  يكن عالماً بكلام العرب، وكان عالماً بقياس النحو؛ قال: وقوله: من قُدِرَ  عليه رِزْقُه؛ أَي ضُيِّقَ عليه عِلْمُه، وكذلك قوله: وأَما إِذا ما  ابتلاه فَقَدَرَ عليه رِزْقَه؛ أَي ضَيَّقَ. وأَما قوله تعالى: فَقَدَرْنا  فنِعْمَ القادِرُون، فإِن الفراء قال: قرأَها عليّ، كرم الله وجهه،  فَقَدَّرْنا، وخففها عاصم، قال: ولا يبعد أَن يكون المعنى في التخفيف والتشديد  واحداً لأَن العرب تقول: قُدِّرَ عليه الموتُ وقُدِرَ عليه الموتُ، وقُدِّر  عليه وقُدِرَ، واحتج الذين خففوا فقالوا: لو كانت كذلك لقال: فنعم  المُقَدِّرون، وقد تجمع العربُ بين اللغتين. قال الله تعالى: فَمَهِّلِ  الكافرين أَمْهِلْهُم رُوَيْداً. وقَدَرَ على عياله قَدْراً: مثل قَتَرَ.  وقُدِرَ على الإِنسان رِزْقُه قَدْراً: مثل قُتِرَ؛ وقَدَّرْتُ الشيء  تَقْدِيراً وقَدَرْتُ الشيء أَقْدُرُه وأَقْدِرُه قَدْراً من التقدير. وفي الحديث  في رؤية الهلال: صوموا لرؤيته وأَفطروا لرؤيته فإِن غُمَّ عليكم  فاقْدُرُوا له، وفي حديث آخر: فإِن غم عليكم فأَكملوا لعِدَّة؛ قوله: فاقْدُرُوا  له أَي قَدِّرُوا له عَدَدَ الشهر حتى تكملوه ثلاثين يوماً، واللفظان  وإن اختلفا يرجعان إِلى معنى واحد؛ وروي عن ابن شريح أَنه فسر قوله  فاقْدُرُوا له أَي قَدِّرُوا له منازلَ القمر فإِنها تدلكم وتبين لكم أَن الشهر  تسع وعشرون أَو ثلاثون، قال: وهذا خطاب لمن خصه الله تعالى بهذا العلم؛  قال: وقوله فأَكْمِلُوا العِدَّة خطاب العامَّة التي لا تحسن تقدير  المنازل، وهذا نظير النازلة تنزل بالعالِمِ الذي أَمر بالاجتهاد فيها وأَن لا  يُقَلِّدَ العلماء أَشكال النازلة به حتى يتبين له الصوب كما بان لهم،  وأَما العامة التي لا اجتهاد لها فلها تقليد أَهل العلم؛ قال: والقول الأَول  أَصح؛ وقال الشاعر إِياس بن مالك بن عبد الله المُعَنَّى:  كِلا ثَقَلَيْنا طامعٌ بغنِيمةٍ،  وقد قَدَر الرحمنُ ما هو قادِرُ  فلم أَرَ يوماً كانَ أَكثَرَ سالِباً  ومُسْتَلَباً سِرْبالَه لا يُناكِرُ  وأَكثَرَ مِنَّا يافِعاً يَبْتَغِي العُلى،  يُضارِبُ قِرْناً دارِعاً، وهو حاسِرُ  قوله: ما هو قادرُ أَي مُقَدِّرٌ، وثَقَلُ الرجل، بالثاء: حَشَمه ومتاع  بيته، وأَراد بالثَّقَل ههنا النساء أَي نساؤنا ونساؤهم طامعات في ظهور  كل واحد من الحَيَّيْنِ على صاحبه والأَمر في ذلك جار على قدر الرحمن.  وقوله: ومُسْتَلَباً سِرْبالَه لا يُناكِرُ أَي يُسْتَلَبُ سِرْبالَه وهو لا  يُنْكِرُ ذلك لأَنه مصروع قد قتل، وانتصب سرباله بأَنه مفعول ثان  لمُسْتَلَب، وفي مُسْتَلَب ضمير مرفوع به، ومن رفع سرباله جعله مرتفعاً به ولم  يجعل فيه ضميراً. واليافع: المُتَرَعْرِعُ الداخلُ في عَصْرِ شبابه.  والدارع: اللابس الدرع. والحاسر: الذي لا درع عليه.  وتَقَدَّر له الشيءُ أَي تهيأَ. وفي حديث الاستخارة: فاقْدُرْه لي  ويَسِّرْه عليّ أَي اقض لي به وهيئه. وقَدَرْتُ الشيء أَي هيأْته.  وقَدْرُ كل شيء ومِقْداره: مَبْلَغُه. وقوله تعالى: وما قَدَرُوا اللهَ  حَقَّ قَدْرِه؛ أَي ما عظموا الله حق تعظيمه، وقال الليث: ما وَصَفوه حق  صِفَتِه، والقَدَرُ والقَدْرُ ههنا بمعنى واحد، وقَدَرُ الله وقَدْرُه  بمعنًى، وهو في الأَصل مصدر.  والمِقْدارُ: الموتُ. قال الليث: المِقْدارُ اسم القَدْر إِذا بلغ  العبدُ المِقْدارَ مات؛ وأَنشد:  لو كان خَلْفَك أَو أَمامَك هائِباً  بَشَراً سِواكَ، لَهابَك المِقْدارُ  يعني الموت. ويقال: إِنما الأَشياء مقاديرُ لكل شيء مِقْدارٌ داخل.  والمِقْدار أَيضاً: هو الهِنْداز، تقول: ينزل المطر بمِقْدار أَي بقَدَرٍ  وقَدْرٍ، وهو مبلغ الشيء. وكل شيء مُقْتَدِرٌ، فهو الوَسَطُ. ابن سيده:  والمُقْتَدِر الوسط من كل شيء. ورجل مُقْتَدِرُ الخَلْق أَي وَسَطُه ليس  بالطويل والقصير، وكذلك الوَعِلُ والظبي ونحوهما. والقَدْرُ: الوسط من الرحال  والسروج ونحوهما؛ تقول: هذا سرجٌ قَدْرٌ، يخفف ويثقل. التهذيب: سَرْجٌ  قادرٌ قاترٌ، وهو الواقي الذي لا يَعْقِرُ، وقيل: هو بين الصغير والكبير.  والقَدَرُ: قِصَرُ العُنُق، قَدِرَ قَدَراً، وهو أَقدرُ؛ والأَقْدَر:  القصير من الرجال؛ قال صَخْرُ الغَيّ يصف صائداً ويذكر وُعُولاً قد وردت  لتشرب الماء:  أَرَى الأَيامَ لا تُبْقِي كريماً،  ولا الوَحْشَ الأَوابِدَ والنَّعاما  ولا عُصْماً أَوابِدَ في صُخُورٍ،  كُسِينَ على فَراسِنِها خِداما  أُتِيحَ لها أُقَيْدِرُ ذو حَشِيفٍ،  إِذا سامتْ على المَلَقاتِ ساما  معنى أُتيح: قُدّر، والضمير في لها يعود على العُصْم. والأُقَيْدِرُ:  أَراد به الصائد. والحَشيف: الثوب الخَلَقُ. وسامت: مَرَّتْ ومضت.  والمُلَقات: جمع مَلَقَةٍ، وهي الصخرة الملساء. والأَوابد: الوحوش التي  تأَبَّدَتْ أَي توحشت. والعُصْمُ: جمع أَعْصَمَ وعَصْماء: الوَعِلُ يكون بذراعيه  بياض. والخِدَام: الخَلاخِيلُ، وأَراد الخطوطَ السُّودَ التي في يديه؛  وقال الشاعر:  رأَوْكَ أُقَيْدِرَ حِنْزَقْرَةً  وقيل: الأَقْدَر من الرجال القصير العنق. والقُدَارُ: الرَّبْعَةُ من  الناس. أَبو عمرو: الأَقْدَرُ من الخَيل الذي إِذا سار وقعت رجلاه مواقع  يديه؛ قال رجل من الأَنصار، وقال ابن بري: هو عَدِيُّ بن خَرَشَةَ  الخَطْمِيُّ:  ويَكْشِفُ نَخْوَةَ المُخْتالِ عَنِّي  جُرَازٌ، كالعَقِيقَةِ، إِن لَقِيتُ  وأَقْدَرُ مُشْرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ  كُمَيْتٌ، لا أَحَقُّ ولا شَئِيتُ  النخوة: الكبر. والمختال: ذو الخيلاء. والجراز: السيف الماضي في  الضَّرِيبة؛ شبهه بالعقيقة من البرق في لَمَعانه. والصهوات: جمع صَهْوَة، وهو  موضع اللِّبْدِ من ظهر الفرس. والشئيب: الذي يَقْصُرُ حافرا رجليه عن  حافِرَي يديه بخلاف الأَقْدَرِ. والأَحَقُّ: الذي يُطَبِّقُ حافِرا رجليه  حافِرَيْ يديه، وذكر أَبو عبيد أَن الأَحَقَّ الذي لا يَعْرَقُ، والشَّئيتُ  العَثُور، وقيل: الأَقدر الذي يُجاوِزُ حافرا رجليه مَواقعَ حافِرَيْ  يديه؛ ذكره أَبو عبيد، وقيل: الأَقْدَرُ الذي يضع رجليه حيث ينبغي.  والقِدْرُ: معروفة أُنْثَى وتصغيرها قُدَيْرٌ، بلا هاء على غير قياس.  الأَزهري: القِدْرُ مؤنثة عند جميع العرب، بلا هاء، فإِذا صغرت قلت لها  قُدَيرة وقُدَيْر، بالهاء وغير الهاء، وأَما ما حكاه ثعلب من قول العرب ما  رأَيت قِدْراً غلا أَسْرَعَ منها فإِنه ليس على تذكير القِدْرِ ولكنهم  أَرادوا ما رأَيت شيئاً غلا؛ قال: ونظيره قول الله تعالى: لا يَحِلُّ لك  النساء من بَعْدُ؛ قال: ذكر الفعل لأَن معناه معنى شيء، كأَنه قال: لا يحل  لك شيء من النساء. قال ابن سيده: فأَما قراءة من قرأَ: فناداه الملائكة،  فإِنما بناه على الواحد عندي كقول العرب ما رأَيت قِدْراً غلا أَسْرَعَ  منها، ولا كقوله تعالى: لا يحل لك النساء من بعد، لأَن قوله تعالى: فناداه  الملائكة، ليس بجحد فيكون شيء مُقَدَّر فيه كما قُدِّرَ في ما رأَيت  قِدْراً غَلا أَسْرَعَ، وفي قوله: لا يحل لك النساء، وإِنما استعمل تقدير شيء  في النفي دون الإِيجاب لأَن قولنا شيء عام لجميع المعلومات، وكذلك النفي  في مثل هذا أَعم من الإِيجاب، أَلا ترى أَن قولك: ضربت كل رجل، كذب لا  محالةً وقولك: ما ضربت رجلاً قد يجوز أَن يكون صدقاً وكذباً، فعلى هذا  ونحوه يوجد النفي أَعم من الإِيجاب، ومن النفي قوله تعالى: لن يَنالَ اللهَ  لحومُها ولا دِماؤها، إِنما أَراد لن ينالَ اللهَ شيءٌ من لحومها ولا شيء  من دمائها؛ وجَمْعُ القِدْرِ قُدورٌ، لا يُكَسَّرُ على غير ذلك.  وقَدَرَ القِدْرَ يَقْدِرُها ويَقْدُرُها قَدْراً: طَبَخَها، واقْتَدَر  أَيضاً بمعنى قَدَرَ مثل طَبَخَ واطَّبَخَ. ومَرَقٌ مَقْدُور وقَدِيرُ  أَي مطبوخ. والقَدِيرُ: ما يطبخ في القِدْرِ، والاقتدارُ: الطَّبْخُ فيها،  ويقال: أَتَقْتَدِرُون أَم تَشْتَوُون. الليث: القديرُ ما طُبِخَ من  اللحم بتَوابِلَ، فإِن لم يكن ذا تَوابِلَ فهو طبيخ. واقْتَدَرَ القومُ:  طَبَخوا في قِدْرٍ. والقُدارُ: الطَّبَّاخُ، وقيل: الجَزَّارُ، وقيل  الجَزَّار هو الذي يلي جَزْرَ الجَزُور وطَبْخَها؛ قال مُهَلْهِلٌ:  إِنَّا لنَضْرِبُ بالصَّوارِم هامَها،  ضَرْبَ القُدارِ نَقِيعةَ القُدَّامِ  القُدَّام: جمع قادم، وقيل هو المَلِكُ. وفي حديث عُمَيْر مولى آبي  اللحم: أَمرني مولاي أَن أَقْدُرَ لحماً أَي أَطْبُخَ قِدْراً من لحم.  والقُدارُ: الغلام الخفيف الروح الثَّقِفُ اللَّقِفُ. والقُدارُ: الحية،  كل ذلك بتخفيف الدال. والقُدارُ: الثعبان العظيم.  وفي الحديث: كان يَتَقَدَّرُ في مرضه أَين أَنا اليومَ؛ أَي يُقَدِّرُ  أَيامَ أَزواجه في الدَّوْرِ علهن.  والقَدَرةُ: القارورةُ الصغيرة.  وقُدارُ بن سالِفٍ: الذي يقال له أَحْمَرُ ثمود عاقر ناقة صالح، عليه  السلام؛ قال الأَزهري: وقالت العرب للجَزَّارِ قُدارٌ تشبيهاً به؛ ومنه قول  مُهَلْهِل:  ضَرْبَ القُدارِ نَقِيعةَ القُدَّامِ  اللحياني: يقال أَقمت عنده قَدْرَ أَن يفعل ذلك، قال: ولم أَسمعهم  يطرحون أَن في المواقيت إِلا حرفاً حكاه هو والأَصمعي، وهو قولهم: ما قعدت  عنده الاَّ رَيْثَ أَعْقِد شِسْعي. وقَيْدارٌ: اسم.
مقاييس اللغة:
(قدر) القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به *** وابْرُزْ بِبَرْزَةَ حيثُ اضطرَّكَ القَدَرُ([1])
وقال في القَدْر بسكون الدال:
[وما صبَّ رِجلِي في حديدِ مجاشعٍ *** مع القَدْرِ إلاَّ حاجةٌ لي أريدُها([2])]

ومن الباب الأَقْدَرُ من الخيل، وهو الذي تقعُ رِجلاهُ مَوَاقِعَ يَدَيْه، كأن ذلك قدَّرَه تقديراً. قال:
وأقْدَرُ مُشرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ *** كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئيتُ([3])
وقوله تعالى: ﴿ومَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ﴾ [الأنعام 91]، قال المفسرون: ما عظَّموا اللهَ حقَّ عظمته. وهذا صحيحٌ، وتلخيصهُ أنَّهم لم يصفوه بصِفَته التي تَنْبَغِي له تعالى.
وقولـه تعالى: ﴿وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ﴾ [الطلاق 7] فمعناه قُتِر. وقياسه أنَّه أُعْطِيَ ذلك بِقَدْر يسير. وقُدْرَةُ الله تعالى على خليقته: إيتاؤهم بالمبلغ الذي يشاؤه ويريده، والقياس فيه وفي الذي قبلَه سواء. ويقولون: رجلٌ ذو قُدرةٍ وذو مَقدِرة، أي يسار. ومعناه أنه يبلُغُ بيسارِه وغِنائِه من الأُمور المبلغَ الذي يوافق إرادتَه. ويقولون: الأقدر من الرِّجال: القصير العنُق؛ وهو القياسُ كأنَّ عُنقَه قد قُدِرت.
ومما شذَّ أيضاً عن هذا القياس القِدر، وهي معروفةٌ. والقَدِير: اللَّحمُ يُطبخ في القِدر. والقُدَار فيما يقولون: الجَزّار، ويقال الطَّباخ، وهو أشْبَه.
ومما شذَّ أيضاً قولُهم: القُدَار: الثُّعبان العظيم وفيه نظر.
القاموس المحيط:
القَدَرُ، محرَّكةً القَضاءُ، والحُكْمُ، ومَبْلَغُ الشيءِ، ويُضَمُّ، المِقْدارِ، والطاقةُ، كالقَدْرِ فيهما ج أقْدارٌ. والقَدَرِيَّةُ جاحِدُو القَدَرِ. وقَدَرَ اللّهُ تعالى ذلك عليه يَقْدُرُهُ ويَقْدِرُهُ قَدْراً وقَدَّرَهُ عليه وله. واسْتَقْدَرَ اللّهَ خَيْراً سألَهُ أن يَقْدِرَ له به. وقَدَرَ الرِّزْقَ قَسَمَهُ. والقَدْرُ الغِنَى، واليَسارُ، والقوةُ، كالقُدْرَةِ والمَقْدُرَةِ، مُثَلَّثَةَ الدال، والمقْدارِ والقَدارَةِ والقُدورَةِ والقُدورِ، بضمهما، والقِدْرانِ، بالكسر، والقَدَارِ، ويكسرُ، والاقْتِدارِ. والفِعلُ، كضَرَبَ ونَصَرَ وفَرِحَ، وهو قادرٌ وقَديرٌ، وأقْدَرَهُ اللّهُ تعالى عليه، والتَّضْيِيقُ، كالتَّقْديرِ والطَّبْخُ، وفِعْلُهُما كضَرَبَ وَنَصَرَ، والتعظيمُ، وتَدْبيرُ الأمرِ، قَدَرَهُ يَقْدِرُهُ، وقِياسُ الشيءِ بالشيءِ، والوَسَطُ من الرِّحالِ والسُّرُوجِ، ورأسُ الكتِفِ، وبالتحريكِ قِصَرُ العُنُقِ، قَدِرَ كفرِحَ، فهو أقْدَرُ. والأَقْدَرُ فرسٌ إذا سارَ، وقَعَتْ رِجلاهُ مَواقِعَ يَدَيْهِ، أو الذي يَضَعُ رجليه حيثُ ينبغي.
والقِدْرُ، بالكسر: م، أُنْثَى، أو يُؤَنَّثُ ج: قُدورٌ. والقَديرُ والقادرُ: ما يُطْبَخُ في القِدْرِ. وكهُمامٍ: الرَّبْعَةُ من الناسِ، والطَّبَّاخُ، أو الجَزَّارُ، والطابخُ في القِدْرِ، كالمُقْتَدِرِ، وابنُ سالفٍ عاقِرُ الناقةِ، وابنُ عَمْرِو بنِ ضُبَيْعَةَ رئيسُ رَبيعَةَ، والثُّعْبَانُ العظيمُ. وكسَحابٍ: ع. والمُقْتَدِرُ: الوَسَطُ من كلِّ شيءٍ. وبنُو قَدْراءَ: المَياسيرُ. والقَدَرَةُ، بالتحريك: القارُورَةُ الصغيرةُ. وقادَرْتُهُ: قايَسْتُهُ، وفَعَلْتُ مِثْلَ فِعْلِهِ. والتَّقْديرُ: التَّرْوِيَةُ، والتَّفْكيرُ في تَسْوِيَةِ أمرٍ. وتَقَدَّرَ: تَهَيَّأَ.
و " ما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ " : ما عَظَّمُوه حَقَّ تَعْظيمهِ. وقَدَرْتُ الثَّوْبَ فانْقَدَرَ: جاءَ على المِقْدارِ. وبَيْنَنَا ليلةٌ قادِرةٌ: هَيِّنَةُ السَّيْرِ، لا تَعَبَ فيها. وقَيْدَارُ: اسمٌ. والقَدْراءُ: الْأُذُنُ ليستْ بِصَغيرَةٍ ولا كبيرةٍ. وكَمْ قَدَرَةُ نَخْلِكَ، محركةً، وغُرِسَ على القَدَرَةِ، وهي أن يُغْرَسَ على حَدٍّ مَعلومٍ بينَ كلِّ نَخْلَتَيْنِ. وقَدَّرَهُ تَقديراً: جَعَلَهُ قَدَرِيًّا. ودارٌ مُقادَرَةٌ، بفتح الدال: ضَيِّقَةٌ. وقَدَرْتُه أقْدِرُهُ قَدَارَةً: هَيَّأْتُ، وَوَقَّتُّ.
تاج العروس:
ق - د - ر
القَدَرُ محرّكةً : القَضَاءُ المُوَفَّق نقله الأَزهرِيُّ عن اللَّيْث وفي المُحْكَم : القَدَرُ : القَضَاءُ والحُكْمُ وهو ما يُقَدِّرُه اللهُ عَزَّ وجَلَّ من القَضَاءِ ويَحْكُم به من الأُمورِ . والقَدَر أَيضاً : مَبْلعُ الشَّيْءِ . ويُضَمُّ نقله الصاغانيّ عن الفرّاءِ كالمِقْدَارِ بالكَسْر . والقَدَر أَيضاً : الطَّاقَة كالقَدْرِ بفَتْح فسُكُون فِيهما أَمّا في معنَى مَبْلَغِ الشَّيْءِ فقد نَقَلَه اللَّيْث وبه فَسَّرَ قَولَه تَعالَى : ومَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِه . قال : أَي ما وَصَفوهُ حَقَّ صِفَتِه . وقال : والقَدْر والقَدَر ها هنا : بمعنىً وهو في الأَصْلِ مَصْدرٌ . وقال أَيضاً : والمِقْدَارُ : اسمُ القَدَرِ . وأَمّا في مَعْنَى الطَّاقَةِ فقَدْ نُقِلَ الوَجْهَانِ عن الأَخْفَشِ ؛ ذَكرَه الصاغَانيّ وذَكَرَه الأَزْهرِيّ عنه وعن الفَرّاءِ . وبِهمَا قُرِئَ قولُه تَعَالَى : عَلَى المُوَسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى المُقْتِرِ قَدْرُهُ . قال الأَزهريُّ : وأَخْبَرَنِي المُنْذِرِيّ عن أَبي العَبّاس في قوله تعالَى : على المُقْتِر قَدَرُه . وقَدْرُه قال : التَّثْقِيلُ أَعْلَى اللُّغَتَيْنِ وأَكْثَرُ ولِذلك اخْتِير . قال : واخْتَار الأَخْفَشُ التَّسْكِينَ قال : وإِنَّمَا اخترنَا التَّثْقِيلَ لأَنّه اسمٌ . وقال الكسائيّ : يُقْرَأُ بالتَّخْفِيف وبالتَّثْقِيل وكلٌّ صَوابٌ . قلتُ : وبالقدْرِ بمعنَى الحُكْمِ فُسِّرَ قولُه تعالَى : إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ القَدْرِ . أَي الحُكْمِ كما قال تعالَى : فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ وأَنشد الأَخْفَشُ لهُدْبَةَ بنِ الخَشْرَمِ :
" أَلاَ يَا لَقَوْمِي للنَّوائبِ والقَدْرِوللأَمْرِ يَأْتِي المَرْءَ مِنْ حَيْثُ لا يَدْرِي فقولُ المُصَنّف كالقَدْرِ فيهما مَحَلُّ نَظر والصَّوابُ فيها أَي في الثَّلاثَة فتَأَمَّلْ . والقَدْرُ بالمَعَاني السابِقَة كالقَدَرِ فيها ج أَقْدَار أَي جَمْعُهَا جَمِيعاً . وقال اللّحْيَانيّ : القَدَرُ الاسْمُ والقَدْر المَصْدرُ . وأَنشد :
كُلُّ شيْءٍ حَتَّى أَخِيكَ مَتَاعُ ... وبِقَدْرٍ تَفَرُّقٌ واجتماعُ وأَنْشَدَ في المَفْتُوح :
قَدَرٌ أَحَلَّكَ ذا النُّخَيْلِ وقد أَرَى ... وأَبِيكَ مالَكَ ذُو النُّخَيْلِ بِدَارش قال ابنُ سِيدَه : هكذا أَنشدَهُ بالفَتْحِ والوَزْنُ يَقْبَل الحَرَكَةَ والسُّكُونَ . والقَدَرِيَّةُ مُحَرَّكَةً : جاحِدُو القَدَرِ مُوَلَّدةٌ . وقال الأَزْهريّ : هم قومٌ يُنْسَبُونَ إِلى التَّكْذِيبِ بما قَدَّر اللهُ من الأَشْيَاءِ . وقال بعضُ مُتَكَلِّمِيهم : لا يَلْزَمُنَا هذا اللَّقَب لأَنَّنَا نَنْفِي القَدَرَ عن الله عزَّ وجلَّ ومن أَثْبَتَهُ فهُوَ أَوْلَى بهِ . قال : وهذا تَمْوِيهٌ منهم ؛ لأَنَّهُمْ يُثْبِتُونَ القَدَرَ لأَنْفُسِهم ولِذلك سُمُّوا قَدَرِيَّةً . وقولُ أَهْلِ السُّنَّة إِنَّ عِلْمَ اللهِ عزَّ وجلَّ سَبَقَ في البَشَرِ فَعَلِمَ كُفْرَ مَنْ كَفَرَ منهم كما عَلِمَ إِيمانَ من آمَنَ فأَثْبَتَ عِلْمَه السابقَ في الخَلْق وكَتَبَه وكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ له . ويُقَال : قَدَرَ اللهُ تعالَى ذلك عَلَيْه يَقْدُرُهُ بالضَّمّ ويَقْدِرُه بالكَسْر قَدْراً بالتَّسْكِين وقَدَراً بالتَّحْرِيك وقَدَّرَهُ عليه تَقْدِيراً وقَدَّرَ لَهُ تَقْدِيراً : كُلُّ ذلك بمَعْنىً . قال إِياسُ بنُ مالِك :
كِلاَ ثَقَلَيْنَا طامِعٌ بغَنِيمَة ... وقَدْ قَدَرَ الرَّحْمنُ ما هُوَ قادِرُ قولُه : ما هو قادِرُ أَي مُقَدِّرٌ . وأَرادَ بالثَّقَلِ هُنَا النِّسَاءَ . واسْتَقْدَرَ اللهَ خَيْراً : سَأَلَهُ أَنْ يَقْدُرَ له به من حَدِّ نَصَرَ كما في نُسَخَتِنَا . وفي بَعْضِها أَنْ يُقَدِّرَ له به بالتَّشْدِيد وهما صَحِيحَان . قال الشاعر :
فاسْتَقْدِرِ اللهَ خَيْراً وارْضَيَنَّ بهِ ... فبَيْنَمَا العُسْرُ إِذ دَارَتْ مَياسِيرُ
وفي حديث الاسْتِخاَرة : اللّهُمَّ إِني أَسْتَقْدِرُك بقُدْرَتِك أَي أَطْلُبُ منك أَنْ تَجْعَلَ لي عليه قُدْرَةً . وقَدَرَ الرِّزْقَ يَقْدُرُه ويَقْدِرُه : قَسَمَهُ قِيلَ : وبه سُمِّيَت لَيْلَةُ القَدْرِ ؛ لأَنَّهَا تُقَسَّم فيها الأَرزاقُ . والقَدْرُ بفتح فسُكُون : الغِنَى واليَسَارُ وهُمَا مَأْخُوذانِ مِن القُوَّة لأَنَّ كُلاًّ منهما قُوّةٌ كالقُدْرَةِ بالضّمّ والمَقْدِرَةِ مثلثَة الدالِ يُقَال : رَجُلٌ ذو قُدْرَة ومَقْدِرَةٍ أَي ذُو يَسَارٍ . وأَمَّا مِنَ القَضَاءِ والقَدَرِ فالمَقْدَرَةُ بالفَتْح لا غَيْرُ . قال الهُذَليّ :
وما يَبْقَى على الأَيَّامِ شَيْءٌ ... فيا عَجَباً لمَقْدَرَةِ الكِتَابِ
والمِقْدَارُ والقَدْرُ : القُوَّة . وأَمّا القَدَارَةُ بالفَتْح والقَدَرُ محرَّكةً والقُدُورَةُ والقُدُورُ بضَمِّهما فمِنْ قَدِرَ بالكَسْر كالقُدْرَة والقِدْرَانِ بالكَسْر وفي التهذيب بالتَّحْرِيك ضَبْطَ القَلَم والقَدَارُ بالفَتْح ذَكره الصاغانيّ ويُكْسرُ وهذه عن اللّحيانيّ والاقْتِدار على الشَّيْءِ : القثدْرَةُ عَلَيه والفِعْلُ كَضَرَب وهي اللُّغة المشهورةُ ونَصَرَ نَقَلَهَا الكسائيُّ عن قوم من العَرَبِ وفَرِحَ نقلها الصّاغَانيّ عن ثَعْلَب ونَسَبَها ابنُ القَطّاع لِبَنِي مُرَّةَ من غَطَفَانَ واقْتَدَر . وهُوَ قادرٌ وقَديرٌ ومُقْتَدِرٌ . وأَقْدَرَه اللهُ تعالَى على كذا أي جَعَلَه قادِراً عليه . والاسْمُ من كُلِّ ذلك المَقْدِرَةُ بتثليث الدّال . والقَدْر : التَّضْيِيق كالتَّقْدِير . والقَدْر : الطَّبْخُ . وفِعْلُهُمَا كضَرَبَ ونَصَر يُقَال : قَدَرَ عليه الشَّيْءَ يَقْدِرُه ويَقْدُرُه قَدْراً وقَدَراً وقَدَّرَه : ضَيَّقَه عن اللّحيانيّ . وتَرْكُ المُصَنِّف القَدَرَ بالتَّحْرِيك هنا قُصُورٌ . وقولُه تَعَالَى : فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ . أَي لَنْ نُضَيِّق عليه ؛ قاله الفَرّاءُ وأَبو الهَيْثَم . وقال الزَّجّاج : أَي لَنْ نُقدِّر عليه ما قَدَّرنا من كوْنِه في بَطْنِ الحُوتِ . قال : ونَقْدِرُ : بمعنَى نُقدِّر . قال : وقد جَاءَ هذا في التَّفْسِير . قال الأَزْهريّ : وهذا الذي قالَهُ صحيحٌ والمعنى ما قَدّرَهُ اللهُ عَلَيْه من التَّضْيِيقِ في بَطْنِ الحُوت... وكُلُّ ذلك سائغٌ في اللُّغَة والله أَعلم بما أَراد . وأَمّا أَنْ يكونَ من القُدْرَة فلا يَجُوز لأَنَّ من ظَنَّ هذا كَفَر والظَنُّ شَكٌّ والشَّكُّ في قُدْرَةِ الله تعالى كُفْرٌ . وقد عَصَمَ الله أَنْبِيَاءَه عن ذلك ولا يَتَأَوَّل مِثْلَه إِلاّ جاهلٌ بكلامِ العَرَب ولُغَاتهَا . قال : ولَمْ يَدْرِ الأَخْفَشُ ما مَعْنَى نَقْدِر وذَهَب إِلى مَوضع القُدْرَة إِلى مَعْنَى فظَنَّ أَن يَفُوتَنا ولم يَعْلَمْ كلامَ العرب حتى قال : إِنّ بعض المفسّرِين قال : أَرادَ الاسْتِفْهَام : أَفَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْه ؟ ولو عَلِمَ أَنّ معنَى نَقْدِر : نُضَيِّق لم يَخْبِطْ هذا الخَبْطَ . قال ولَمْ يَكُنْ عالِماً بكلام العَرَب وكان عالِماً بقياسِ النَّحْو . وقال : وقولُه تعالى : وَمَنْ قُدِرَعَلَيْه رِزْقُهُ . أَي ضُيِّقَ . وَقَدَرَ عَلى عِيَالِه قَدْراً : مِثْل قَتَرَ . وقُدِرَ على الإِنْسَانِ رِزقُه : مثل قُتِرَ . وأَمّا القَدْرُ بمعنَى الطَّبْخِ الّذِي ذكرَهُ المُصَنّف فإِنّه يُقال : قَدَرَ القِدْرَ يَقْدُرَها ويَقْدِرُها قَدْراً : طَبَخَهَا . ومنه حَدِيثُ عُمَيْرٍ مَوْلَى آبِى اللَّحْمِ : أَمَرِني مَوْلايَ أَنْ أَقْدُرَ لَحْماً أَي أَطْبُخَ قِدْراً من لَحْم . واقتْدَرَ : أَيضاً : بمَعْنَى قَدَرَ مثلُ طَبَخَ واطَّبَخَ وقد تَرَكَه المصنّف هُنَا قُصوراً ولَمْ يَذْكُرْهُ فيما بَعْد ولهذا لَوْ قَالَ : والقَدْرُ : التَّضْيِيقُ كالتَّقْدِيرِ والقدْرُ : الطَّبْخُ كالاقْتِدار لكانَ أَحْسَنَ . والقَدْرُ : التَّعْظِيمُ وبه فُسِّر قولُه تَعَالَى : وما قَدَرُوا الله حَقَّ قَدْرِه . أَي ما عَظَّمُوا الله حَقَّ تَعْظِيمِه . والقَدْرُ : تَدْبِيرُ الأَمْرِ يُقَالُ : قَدَرَهُ يَقْدِرُه بالكَسْرِ أَي دَبَّرَه . والقَدْرُ : قياسُ الشَّيْءِ بالشَّيْءِ يُقَالُ : قَدَرَه بِهِ قَدْراً وقَدَّرَهُ إِذا قاسَهُ . ويُقَالُ أَيضاً : قَدَرْتُ لأَمْرِ كذا أَقْدِرُ لَهُ بهذا المَعْنَى . ومنه حَدِيث عائشةَ رَضي الله عنها : فَاقْدِرُوا قَدْرَ الجَارِيَةِ الحَدِيثَةِ السِّنِّ المُشْتَهِيَة للنّظَر أَي قَدِّرُوا وقايِسوا وانظُرُوه وأَفْكِرُوا فيه . والقَدْرُ : الوَسَطُ من الرِّحالِ والسُّرُوجِ يقال : رَحْلٌ قَدْرٌ وسَرْجٌ قَدْرٌ ؛ ذكره الزمخشري في الأَساس . وزادَ في اللسان : يُخَفَّف ويُثقَّل . وفي عبارة المُصَنّف قُصُورٌ ظاهِرٌ . ولم يذكر أَبو عُبَيْدَة في كِتَاب السَّرْجِ واللجَام إِلاَّ : سَرْجٌ قاتِرٌ وقد تقدّم وكأَنّ الدالَ لُغَةٌ في التاءِ . وفي التَّهْذِيب : سَرْجٌ قادرٌ : قاترٌ وهو الواقِي الذي لا يَعْقِرُ . وقيل : هو بَيْنَ الصَّغِيرِ والكَبير
والقَدْرُ : رَأْسُ الكَتِف . والقَدَرُ بالتَّحْرِيك : قِصَرُ العُنقِ قدِرَ كفَرِحَ يَقْدَرُ قَدَراً فهُوَ أَقْدَرُ : قَصِيرُ العُنُقِ . وقِيل : الأَقْدَر : القَصِيرُ من الرِّجَالِ وبه فُسِّر قولُ صخْرِ الغَيِّ يصفُ صائداً ويَذْكُر وُعُولاً وقد وَرَدتْ لِتَشْرَبَ الماءَ : والقَدْرُ : رَأْسُ الكَتِف . والقَدَرُ بالتَّحْرِيك : قِصَرُ العُنقِ قدِرَ كفَرِحَ يَقْدَرُ قَدَراً فهُوَ أَقْدَرُ : قَصِيرُ العُنُقِ . وقِيل : الأَقْدَر : القَصِيرُ من الرِّجَالِ وبه فُسِّر قولُ صخْرِ الغَيِّ يصفُ صائداً ويَذْكُر وُعُولاً وقد وَرَدتْ لِتَشْرَبَ الماءَ :
أَرَى الأَيّامَ لا تُبْقِى كَرِيماً ... ولا الوَحْشَ الأَوابِدَ والنَّعَامَا
ولا عُصْماً أَوَابِدَ في صُخُورٍ ... كُسِينَ عَلَى فَرَاسِنِها خِدَامَا
أُتِيحَ لَهَا أُقَيْدِرُ ذُو حَشِيفٍ ... إِذا سَامَتْ على المَلَقَاتِ سَامَا العُصْمُ : الوُعولُ . والخِدَامُ : الخَلْخَالُ وأَراد بِها الخُطُوطَ السُّودَ التي في يَدَيْه . والأُقَيْدِرُ : أَراد به الصائدَ . والحَشِيفُ : الثَّوْبُ الخَلَقُ . وسامَتْ : مَرَّتْ ومَضَتْ . والمَلَقَاتُ : جمع مَلَقَة وهي الصَّخْرَةُ المَلْسَاءُ . وقال أَبو عَمْرو : الأَقْدَرُ : فَرَسٌ إِذا سارَ وَقَعَتْ رِجْلاه مَواقِعَ يَدَيْهِ قال عَدِيُّ بن خَرَشَةَ الخَطْمِيُّ :
وأَقْدَرُ مُشْرِفُ الصَّهَواتِ ساطٍ ... كُمَيْتٌ لا أَحَقُّ ولا شَئِيتُ وقد قَدِرَتْ بالكَسْر أَو الأَقْدَر : هو الذي يَضعُ رِجْلَيْه وفي بعض النسخ : يَدَيْه وهو غلطٌ حَيْثُ يَنْبَغِي وقال أَبوعُبَيْد : الأَقْدَرُ : هو الّذِي يُجَاوِزُ حافِرَا رِجْلَيْه مِواقِعَ حافِرَيْ يَدَيْه . والشَّئيت : خِلافُه . والأَحَقُّ : الَّذِي يُطَبِّق حافِرَا رِجْلَيْه حافِرَيْ يَدَيْهِ . والقِدْر بالكَسْرِ : م مَعْروفَةٌ أُنْثَى بلا هاءٍ عند جمِيع العَرَب وتَصْغِيرُهَا قُدَيْرَةٌ وقُدَيْرٌ الأَخيرة على غَيْرِ قِيَاسٍ ؛ قاله الأَزهريّ أَو يُذَكَّر ويَُؤَّنث . ومن قال بتَذْكِيْرِهَا غَرَّهُ قَوْلُ ثَعْلَب . قال أَبو مَنْصُورٍ : وأَمّا ما حَكَاهُ ثَعْلَب من قَوْلِ العَرَب : ما رَأَْيُت قِدْرَاً غَلاَ أَسْرَعَ مِنْهَا فإِنّه لَيْس على تَذْكِير القِدْر ولكِنَّهم أَرادُوا : ما رَأَيْتُ شَيْئاً غَلاَ . قال : ونَظِيرُه قولُ الله تعالى : لا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِن بَعْدُ . قال ذَكَّرَ الفِعْلَ لأَنّ مَعْنَاه مَعْنَى شَيْءٍ كأَنَّه قال : لا يَحِلُّ لك شيْءٌ من النِّسَاءِ . ولابْنِ سِيدَه هُنَا في المُحْكم كلامٌ نَفِيسٌ فراجِعْه . قلتُ : وعلى قَوْلِ من قَالَ بالتَّذْكِير يُؤَوَّل قولُ مُعَاوِيَةَ رَضِيَ الله عنه فِيْمَا يُرْوَى عنه : غَلاَ قِدْرِي عَلاَ قَدْرِي كذا أَوْرَدَه بعضُ أَئمّة التَّصْحِيف . ج قُدُورٌ لا يُكَسَّر على غَيْر ذلك . والقَدِيرُ والقادِرُ : ما يُطْبَخُ في القِدْر هكذا في سائر النُّسَخ . وفي اللّسَانِ : مَرَقٌ مَقْدُورٌ وقَدِيرٌ أَي مَطْبُوخ . والقَدِيرُ : ما يُطْبَخُ في القِدْر . وقال اللَّيْث : القَدِيرُ : ما طُبِخَ من اللَّحْمِ بتَوَابِلَ فإِنْ لم يكن ذا تَوابلَ فهو طَبِيخٌ . وما رأَيتُ أَحَداً من الأَئمّة ذكرَ القادِرَ بهذا المَعْنَى . ثم إِنَّنِي تَنَبَّهْتُ بعدَ زَمان أَنَّه أَخَذَه من عِبَارَة الصاغانيّ : والقَدِيرُ : القَادِرُ فَوهِمَ فإِنَّه إِنّمَا عَنَى به صِفَةَ اللهِ تعالَى لا بمَعْنَى ما يُطْبَخُ في القِدْر فتَدَبَّر . ويُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنّ الصّواب في عِبَارَته : والقَدِيرُ : القادِرُ وما يُطْبَخُ في القِدْرِ فيرْتَفِع الوَهَمُ حينئذٍ ويكونُ تَوْسِيطُ الوَاوِ بَيْنَهُما من تَحْرِيفِ النُّسّاخ فافْهَمْه . والقُدَارُ كهُمَامٍ : الرَّبْعَةُ من الناسِ ليس بالطَّوِيلِ ولا بالقَصِيرِ . والقُدَارُ : الطَّبّاخُ أَو هو الجِزّارُ على التَّشْبِيه بالطَّبّاخِ وقِيلَ : الجَزّارُ هو الَّذِي يَلِي جَزْرَ الجَزُورِ وطَبْخَها . قال مُهَلْهِلٌ :
إِنَّا لَنَضْرِبُ بالصَّوارِمِ هَامَها ... ضَرْبَ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدّامِ
ومن سَجَعاتِ الأَساس : ودَعَوْا بالقُدَارِ فَنَحرَ فاقْتَدَرُوا وأَكَلُوا القَدِيرَ أي بالجَزّار وطَبَخُوا اللَّحْمَ في القِدْر وأَكَلُوه . والقُدَارُ الطابِخُ في القِدْر كالمُقْتَدِرِ يقال : اقْتَدَرَ وقَدَرَ مثل طَبَخَ واطَّبخَ ومنه قولُهُم : أَتَقْتَدِرُون أَم تَشْتَوُونَ . وقُدَارُ بنُ سالِفٍ الذي يُقَالُ له أُحَيْمِرُ ثَمُودَ : عاقِرُ الناقَةِ ناقَةِ صالحٍ عليه السّلام . والقُدَار بنُ عَمْرِو بن ضُبَيْعَة رَئِيسُ رَبِيعَةَ كان يَلِي العِزَّ والشَّرَف فيهم . والقُدَارُ : الثُّعْبَانُ العَظِيمُ وقِيلَ : الحَيَّة . وقَدَارٌ كَسَحَابِ : ع قال امُرؤ القَيْس :
ولا مِثْلَ يَومٍ في قَدَارٍ ظَلِلْتُه ... كَأَنِّي وأَصْحَابِي بقُلَّةِ عَنْدَرَا
قال الصاغانيّ : ورَوَى ابنُ حَبِيب وأَبو حاتِمٍ : في قَدَارَانَ ظَلْتُه وقد تَقَدَّم في ع د ر . والمُقْتَدِرُ : الوَسَطُ من كُلِّ شَيْءٍ هذه عبارةُ المُحْكَم . وقال غَيْرُه : وكُلُّ شيْءٍ مُقْتدِرٌ : فهو الوَسَطُ . وقال ابنُ سِيدَه أَيضاً : ورَجُلٌ مُقْتَدِرُ الخَلْقِ أَي وَسَطُه ليس بالطَّوْيِلِ والقَصِيرِ وكذلك الوَعِلُ والظَّبْيُ وغيرُهما . وفي الأَساس : رَجُلٌ مُقْتَدِرُ الطُّول : رَبْعَةٌ . وبَنُو قَدْراءَ : المَيَاسِيرُ أَي الأَغْنِيَاءُ وهو كِنَايَةٌ . والقَدَرَةُ بالتَّحْرِيك : القَارُورَةُ الصَّغِيرَةُ نقله الصاغانيّ . وقادَرْتُه مُقَادَرَةً : قايَسْتُه وفَعَلْتُ مِثْلَ فِعْلِه وفي الأَساس : قاوَيْتُه . وفي التَّهْذِيب : التَّقْدِيرُ على وُجوه من المَعَانِي : أَحدُها : التَّرْوِيَةُ والتَفْكِيرُ في تَسْوِيَةِ أَمرٍ وتَهْيِئَتِه زادَ في البَصَائِر : بحَسَبِ نَظَرِ العَقْل وبناءِ الأَمْرِ عليه وذلك مَحْمُودٌ . ثم قال : والثّاني تَقْدِيرُه بعلاماتٍ يُقطَّعُه عليها . والثالث : أَنْ تَنْوِيَ أَمراً بعَقْدِك تقولُ : قَدَّرْتُ أَمرَ كذا وكذا أَي نَوَيْتُه وعَقَدْتُ عليه . وذكر الصاغانيّ الأَوّلَ والثالِثَ وأَما المصّنف في البصائر فذَكَر بعد الأَوّل ما نَصُّه : والثانِي أَن يكونَ بحَسَبِ التَّهَيُّؤِ والشَّهْوَة . قال : وذلك مَذْمُومٌ كقوله تعالى : فَكَّرَو وَقَدَّرَ فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ وقال : إِنَّ كِلَيْهِمَا من الإِنْسَان . وقال أَيضاً : وأَمَّا تَقْدِيرُ اللهِ الأُمورَ فعَلَى نَوْعَيْن : أَحدُهما بالحُكْم منه أَنْ يَكُونَ كذا أو لا يِكُون كذا إِمَّا وُجُوباً وإِمّا إِمْكَاناً وعَلَى ذلك قولُه تعالى : قَدْ جَعَلَ اللهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً . والثاني بإِعْطَاءِ القُدْرَة عليهِ ومنه قولُه تعالَى : والَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى أَي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ ما فِيْه مَصْلَحَةٌ وهَداهُ لِما فيه خَلاصٌ إِمّا بالتَّسْخِير وإِمّا بالتَّعْلِيم كما قال : أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى . وتَقَدَّر له الشيءُ : تَهَيَّأَ . وقَدَرَهُ وقدَّرَه : هَيَّأَه . وقولُه تعالَى : وما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قدْرِهِ قِيلَ : أَي ما عَظَّمُوه حَقَّ تَعْظِيمِه وقال اللَّيْث : ما وَصَفُوه حَقَّ صِفَتِه . وفي البصائر : أَي ما عَرضفُوا كُنْهَه تَنْبِيهاً أَنْه كَيْفَ يُمْكِنُهم أَنْ يُدْرِكُوا كُنْهَه وهذا وَصْفُه وهو قوله : والأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ القِيَامَةِ . ويُقًالُ : قَدَرْتُ الثَّوْبَ عليه قَدْراً فانْقَدَرَ أَي جاءَ على المِقْدَارِ . وفي الأَساسِ : تَقَدَّرَ الثَّوْبُ عليه : جاءَ على مِقْدَارِه . ومن المَجَازِ : قولُهُم : بَيْنَنَا - ونصُّ يَعْقُوبَ : بَيْنَ أَرضِك وأَرْضِ فلان - لَيْلَةٌ قادِرَةٌ أَي هَيِّنَة ونَصُّ يَعْقُوبَ والزَّمَخْشَرِيّ : لَيِّنَةُ السَّيْرِ لا تَعَبَ فيها زادَ يعقُوبُ : مِثْل قاصِدَةٍ ورَافِهَة . وقَيْدَارُ : اسمٌ قال ابنُ دُرَيْد : فإِنْ كان عَرَبِيّا فاليَاءُ زائدَة وهو فَيْعَالٌ من القُدْرَة . والقَدْرَاءُ من الآذانِ : الّتي لَيْسَتْ بصَغِيرةٍ ولا كَبِيرةٍ نقله الصاغانيّ . وقال ابنُ القَطّاع قَدِرَت الأُذُنُ قَدَراً : حَسُنَتْ . ويُقَال كَمْ قَدَرَةُ نَخْلِك ؟ محرَّكَةً . ويُقَال أَيضاً : غُرِسَ نخْلُك على القَدَرَة مُحَرّكةً أَيضاً وهي - ونَصُّ الصاغانِيّ : وهُوَ - أَنْ يُغْرَسَ على حَدٍّ مَعْلُومٍ بَيْنَ كُلِّ نَخْلَتَيْن هذا نَصّ الصاغانِيّ . وقَدَّرَه تَقْدِيراً : جَعلَهُ قَدَرِيّاً نقله الصاغانيّ عن الفَرّاءِ وهي مُوَلَّدَةٌ . ودَارٌ مُقادَرَةٌ بفتح الدال : ضَيِّقَةٌ سُمّيَ بالمَصْدَر من قادَرَ الرَّجُلَ . وعن شَمِرٍ : قَدَرْتُه أَقْدِرُه من حَدِّ ضَرَب قَدَارَةً بالفَتْح : هَيَّأْتُ . وقَدَرْتُ : وَقَّتُّ قال الأَعْشى :
فاقْدِرْ بذَرْعِك بَيْنَنَا ... إِنْ كُنْتَ بَوّأْتَ القَدَارَهْ بَوَّأْت : هَيَّأْت . وقَال أَبو عُبَيْدَةَ : اقْدِرْ بذَرْعِك بَيْنَنا أَي أَبْصِرْ واعْرِفْ قَدْرَكَ . وقال لَبِيدٌ :
فقَدَرْتُ للوِرْدِ المُغَلِّس غُدْوَةً ... فَوَرَدْتُ قَبْلَ تَبَيُّنِ الأَلْوَانِ
وممّا يُسْتَدْرَك عليه : القَدِيرُ والقَادِرُ : من صِفَاتِ الله عَزّ وجَلَّ يكونَان من القُدْرَة ويَكُونانِ من التَّقْدِير . قال ابنُ الأَثِير : القَادِرُ : اسمُ فاعِل من قَدَرَ ويَقْدِرُ ؛ والقَدِيرُ فَعِيلٌ منه وهو للمُبَالَغَةِ والمُقْتَدِرُ مُفْتَعِلٌ من اقْتَدر وهو أَبْلغُ . وفي البَصائر للمُصَنِّف : القَدِيرُ : هو الفَاعِلُ لِمَا يَشَاءُ على قَدْرِ ما تقضِى الحِكْمَة لا زائداً عليه ولا ناقِصاً عنه ولذلك لا يَصِحُّ أَنْ يُوصَفَ به إِلاَّ اللهُ تعالى والمُقْتَدِرُ يُقَارِبُه إِلاّ أَنَّهُ قد يُوصَفُ به البَشَرُ ويكونُ مَعْنَاهُ المُتَكَلِّف والمُكْتَسِبُ للقُدْرَةِ ولا أَحَدَ يُوصَفُ بالقُدْرَة من وَجْهٍ إِلاّ ويَصِحّ أَنْ يُوصَفَ بالعَجْر من وَجْهٍ غَيْرَ أّنْ الله تعالَى فهُوَ الَّذِي يَنْتَفِى عنه العَجْزُ من كلّ وَجْهٍ تعالَى شَأْنُه . وفي الأَساس : صانِعٌ مُقْتَدِرٌ : رَفِيقٌ بالعَمَل . قال :
لَهَا جَبْهَةٌ كسَرَاةِ المِجَنِّ ... حَذَّقَة الصانِعُ المُقْتَدِرْ والأُمورُ تَجْرِي بقَدَرِ اللهِ ومِقْدَارِه وتَقْدِيرِه وأَقْدَارِه ومَقَادِيرِه . وفَرَسٌ بَعِيدُ القَدْرِ : بَعِيدُ الخَطْوِ . قال :
ببَعِيدٍ قَدْرُهُ ذِي جُبَبٍ ... سَبِطِ السُّنْبُكِ في رُسْغٍ عَجُرْ وهو مَجاز : والقَدْرُ : الشَّرَف والعَظَمةُ والتَّزِيينُ وتَحْسِينُ الصُّورَة . وبه فُسِّر قولُه تعالَى : فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ القادِرُونَ أَي صَوّرْنَا فنِعْمَ المُصَوِّرُونَ . قال الفَرّاءُ : قَرَأَهَا عليُّ كرَّمَ الله وَجْهَه فقَدَّرْنا بالتَّشْدِيد وخَفَّفها عاصِمٌّ . قال : ولا يَبْعُدُ أَنْ يكونَ المعنَى في التَّخْفِيفِ والتَّشْدِيدِ وَاحِداً لأَنَّ العَرَب تقولُ : قُدِّرَ عليه وقُدِرَ عَلَيْه . واحتجَّ الَّذِين خَفَّفُوا فقالوا : لو كانَتْ كذلك لَقَالَ : فنِعْمَ المُقَدِّرُون . وقد تَجْمَع العربُ بَيْنَ اللُّغَتَيْن قال الله تَعَالَى : فَمَهِّلِ الكافرِين أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً . والتَّقْدِيرُ : الجَعْلُ والصُّنْع ومنه قولُه تعالى : وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ . أَي جعلَ له وكذا قولُه تعالى وقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا . والتَّقْدِيرُ أَيضاً : العِلْمُ والحِكْمَة ومنه قولُه تعالى : واللهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ والنَّهَارَ أَي يَعْلَم ؛ كذا في البصائر . قلتُ : ومنه أَيضاً قولُه تعالَى : قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الغَابِرِينَ قال الزَّجَّاج : المَعْنَى عَلِمْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الغابِرين . وقيل : دَبَّرْنَا . وقَدَّرْتُ عليه الشَّيْءَ : وَصَفْتُه . ورَوَى أَبو تُرَاب عن شُجَاع غُلامٌ قُدُرٌّ كعُتُلٍّ : وهو التامُّ الشديدُ المُكْتَنِزُ . واقْتَدَرَ الشيءَ : جَعَلَه قَدْراً . ومن أَمثالِهم المَقْدرَةُ تُذْهِبُ الحَفِيظة . ومِقْدَارُ كلّ شيْءٍ : مِقْيَاسُه كالقَدْرِ والتَّقْدِير . وقال شَمِرٌ : قَدَرْتُ : مَلكْتُ . وقال الأَزْهَرِيّ : قَدَّرْتُ أَمْرَ كذا وكذا تَقْدِيراً : نَوَيْتُه وعَقَدْتُ عَلَيْه . والقَدَرُ بالتَّحْرِيك : المَوْعِدُ . وقَدَرَ الشَّيْءَ : دَنَا لَهُ قال لَبِيدٌ :
قُلْتُ هَجِّدْنا فَقَدْ طالَ السُّرَى ... وقَدَرْنَا إِنْ خَنَى اللَّيْلِ غَفَلْ قال الكسائيّ : قَدَرْتُ الشَّيءَ فأَنَا أَقْدِرُه لم أَسْمَعْه إِلاّ مَكْسُوراً . وقولُه : وَمَا قَدَروا الله حَقَّ قَدْرِه خفيفٌ ولو ثُقِّلَ كانَ صَوَاباً . وقوله : إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقدَر مُثَقَّلٌ . وقولُه : فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا . مُثقَّل ولو خُفِّف كان صَواباً . وقال ابنُ القَطّاع : وقَدَرَ الشَيْءَ : جعله بقَدَرٍ وقَدَرَ الإِنْسَانُ الشَّيْءَ : حَزَرَه لِيَعْرِف مَبْلَغَه ؛ كذا في التَّهْذيب له . والمِقْدَارُ : الهِنْدازُ ؛ والمَوْت وقالوا : إِذا بَلَغَ العَبْدُ المِقْدَارَ ماتَ . وأَنشد اللَّيْث :
لو كَانَ خَلْفَكَ أَو أَمَامَكَ هائِباً ... بَشَراً سِوَاكَ لَهَابَكَ المِقْدَارُ
يَعنِي المَوْتَ . وجَمْعُ المِقْدَارِ المَقَادِيرُ . وسَرْجٌ قادِرٌ : قاتِرٌ . والقُدَارُ كغُرَاب : الغُلام الخَفِيفُ الرُّوحِ الثَّقِفُ اللَّقِفُ . وفي الحديث : كانَ يَتَقَدَّرُ في مَرَضِه : أَينَ أَنا اليَوْمَ : أَي يُقَدِّر أَيامَ أَزْوَاجِه في الدَّوْرِ عليهنّ . وقال اللّحْيَانيّ : يقال : أَقَمْت عندَه قَدْرَ أَنْ يَفْعَل ذلك . قال : ولم أَسْمَعْهُمْ يَطْرَحُون أَنْ في المَوَاقِيت إِلا حَرْفاً حكاه هو الأَصمعيّ وهو قولهم : ما قَعَدْت عندَه إِلا رَيْثَ أَعْقِدُ شِسْعِى . وفي الحَدِيث : فإِنْ غُمَّ عليكُمْ فاقْدُرُوا له . وفي حديث آخر : فأَكْمِلُوا العِدَّة قولُه فاقْدُرُوا له أَيْ قَدِّرُوا له عَدَدَ الشَّهْرِ حتَى تُكْمِلُوه ثَلاثِينَ يَوْماً واللَّفْظَانِ وإنِ اخْتَلَفَا يَرْجِعَانِ إِلى مَعْنَىً واحِد . ولابْنِ سُرَيْج هُنَا تَفْصِيلٌ حَسنٌ ذكرَه الأَزْهَرِيُّ في التَّهْذِيب والصَّاغَانيّ في التكملة فراجِعْهما . وعبدُ اللهِ بنُ عُثْمانَ بنِ قُدَيرَة كجُهَيْنَةَ : سَمِعَ من أَبي البَدْرِ الكَرْخِيِّ وأَخُوه يُوسُفُ سَمِعَ من سَعِيدِ بنِ البَنّاءِ وماتا مَعاً سنة 612 . وبَيْتُ القُدَارى بالضَّمّ : قَرْيَةٌ باليَمَنْ . ومنها في المتأَخِّرِين سَعِيدُ ابنُ عَطّافِ بنِ قحليل القدارىّ سَمِع الحديثَ عن عبد الرَّحْمن بن حُسَيْنٍ النَّزِيلِيّ وغيره وتُوُفِّيَ بها سنة 1023 . وقَدُّورَةُ كسَفُّودَةَ : لَقَبُ أَبي عُثْمَانَ سَعِيدِ بنِ إِبرَاهِيمَ التُّونُسِيّ الجَزَائريّ الإِمَام مُسْنِد المَغْرِبِ رَوَى بتلِمْسَانَ عن المُسْنِدِ المُعَمَّر أَبي عُثْمَانَ سَعِيدِ بنِ أَحْمَد المُقْرِيّ التِّلِمْسَانِيّ وجالَ في البِلاد إِلى أَنْ أَلقَى عَصَا التَّسْيارِ بثَغْر الجَزَائِرِ وبها تُوُفِّىَ سنة 1026 وقد تَرْجَمَه تلمِيذُه الإِمامُ أَبو مَهْدِىّ عِيسَى الثَّعَالِبِيّ في مَقَالِيد الأَسَانِيد . وقَدَارَانُ بالفَتْح : مَوْضِعٌ في شعر امرئِ القَيْس على رِوَايَة ابنِ حَبِيب وأَبِي حاتم كما تقدّمت الإِشَارَةُ إِليه . وابنُ قِدْرَانَ بالكَسْرِ : رجلٌ أَظنّه من جُذَامَ إِلَيْه نُسِبَت الكُبَيْشَة القِدْرَانِيّة إِحْدَى الأَفْرَاسِ المَخْبُورَةِ المَشْهُورَةِ بِالشّأْم . ومِقْدَارُ بنُ مُخْتَارٍ المَطَامِيريّ له دِيوَانُ شِعْر

##### Türkçe

قدر
**قَدَرَ** - **يَقْدِرُ** - **قََدْر** - **قَدَر** - **ِمِقْدَارٍ**- **قَادِر** - **قَادِرُوْن** - **قََدِيْر**- **مَقْدُور** - **قِدْر** - **قُدُور** - **قَدَّر** - **يُقَدِّرُ** - **تَقْدِيْر**
**قَدَرَ - يَقْدِرُ** + bir varlık + bir şeyi: şeyin veya işin üzerinde bulunacağı ölçüleri, boyutları ve mertebeyi belirler.
**قَدَرَ - يَقْدِرُ** + bir varlık + bir varlığa karşı veya bir varlık için + bir şeyi: ona, dakik bir hesapla bir şeyi belirledi: belirli bir şeyden ona mevcut ve mümkün olanı belirledi.
**قََدْر**: “**قَدَرَ - يَقْدِرُ**”dan fiil ismi; ve o da mef‘ûl anlamındadır: takdir edilmiş boyutlar, ölçüler ve mertebe; dakik olarak hesaplanmış ve belirlenmiş iş veya şey.
**قَدَر**: “**قَدَرَ - يَقْدِرُ**”dan mef‘ûl anlamında fiil ismi: dakik olarak hesaplanmış ölçüler ve boyutlar.
**ِمِقْدارٍ**: “**قَدَرَ - يَقْدِرُ**”dan “**مـِفعال**” vezninde âlet ismi: takdir için kullanılan referans ölçüler.
**مَقْدُور**: “**قَدَرَ - يَقْدِرُ**”dan mef‘ûl ismi.
**قِدْر**: “**فِعل**” vezninde, “**قَدَرَ - يَقْدِرُ**”dan fiil ismi: ölçme ve takdir âletinin adı; hacmi bilinen kap: ıstılahta bilinen pişirme kabı.
**قُدُور**: “**قِدْر**”ün çoğulu.
**قَدَّرَ - يُقَدِّرُ**: “**قَدَرَ - يَقْدِرُ**”dan “**فَعَّل**” vezninde: onu, bir şeyi dakik ve şiddetli biçimde “**يَقْدِرُ**” kıldı: kendisini, bir şeyi ihtiyat, özen ve dakiklikle “**تَقْدِرُ**” kıldı: boyutlarını, ölçülerini ve niteliklerini pek üstün bir özenle tayin etti.
**تَقْدِيْر**: **قَدَّرَ - يُقَدِّرُ**’in fiil ismi: şeyin boyutlarının ve niteliklerinin dakik hesabı.
Ve lafız, “benzer şeylerden bir grup veya zümre içinde bir varlığı sayıp kapsamak, ve onu daha büyük bir benzerler grubundan kesip ayırmak; bunun da onunla muamele etmek için olması” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**جَمَلَ - يَجْمُلُ**، **شَمِلَ - يَشْمَلُ**، **قَدَرَ - يَقْدِرُ**، **حَسَبَ - يَحْسُبُ**، **حَصا - يَحْصوْ** (**حَصِيَ - يَحْصَى**)، **عَدَّ - يّعُدُّ**
Lafızca ayırt edilir:
**قَدَرَ - يَقْدِرُ** + bir varlık + bir şeyi: şeyin veya işin üzerinde bulunacağı ölçüleri, boyutları ve mertebeyi belirler.
**قَدِرَ - يَقْدِرُ** + bir varlık + bir şey üzerine: bir işin veya bir şeyin gerçekleştirilme vasıtalarına sahip olur: kesin bir kudret ve etkinlikle yapabilir.
Not: iki lafız muzârîde örtüşür; ayırım şudur ki lafız kudrete delalet ettiğinde, cer harfi “**على**” ile geçişli olur: “**على**” üzerine **قادر** ve **قدير**.
**قـَـدِرً-**
1 - **قَدَرَ** - **قَدْر**  - miktar
**قَدَرُوا**: değerlendirme, düzeltme ve **قَدْر** yani ölçü veya hacim (veya mertebe) doğru olanı verme anlamındadır.
	﴿Ey insanlar, bir misal vuruldu; onu dinleyin: Allah’tan başka çağırdıklarınız, bir araya gelseler bile bir sinek yaratamazlar; sinek onlardan bir şey kapıp alsa onu ondan geri alamazlar; isteyen de istenen de zayıftır (73). **مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ**; şüphesiz Allah elbette kuvvetlidir, azizdir (74)﴾ Hac
﴿**وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ**; hani dediler ki: Allah bir beşere hiçbir şey indirmedi. De ki: Musa’nın getirdiği, insanlar için bir nur ve hidayet olan kitabı kim indirdi? Onu kâğıtlar yapıyorsunuz; onu gösteriyorsunuz ve çoğunu gizliyorsunuz; ve siz ve babalarınız bilmediğiniz şeyler size öğretildi. De ki: Allah. Sonra onları dalmalarında oynar halde bırakın (91)﴾ En‘âm
﴿**وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ**; kıyamet günü yer bütünüyle O’nun kabzasındadır; gökler de O’nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştuklarından münezzehtir ve yücedir (67)﴾ Zümer
**يَقْدِرُ**: şeyin veya işin üzerinde bulunacağı ölçüleri, boyutları ve mertebeyi belirler.
(kararlaştırılmış rızkın miktarını belirler—kişinin mali gücünü azaltır)
﴿Allah’ın rızkı dilediğine yaydığını ve **يَقْدِرُ** ettiğini görmediler mi? Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette ayetler vardır (37)﴾ Rûm
﴿Allah’ın rızkı dilediğine yaydığını ve **يَقْدِرُ** ettiğini bilmediler mi? Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette ayetler vardır (52)﴾ Zümer
	﴿De ki: Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine yayar ve **يَقْدِرُ** eder; fakat insanların çoğu bilmez (36)﴾ Sebe’
﴿De ki: Şüphesiz Rabbim kullarından dilediğine rızkı yayar ve ona **يَقْدِرُ** eder; siz her ne infak ederseniz O onu yerine koyar; O rızık verenlerin en hayırlısıdır (39)﴾ Sebe’
﴿Allah kullarından dilediğine rızkı yayar ve ona **يَقْدِرُ** eder; şüphesiz Allah her şeyi bilendir (62)﴾ Ankebût
	﴿Allah rızkı dilediğine yayar ve **يَقْدِرُ** eder; dünya hayatıyla sevindiler; dünya hayatı ahirette ancak bir metadır (26)﴾ Ra‘d
﴿Şüphesiz Rabbin rızkı dilediğine yayar ve **يَقْدِرُ** eder; şüphesiz O kullarına haberdar, görendir (30)﴾ İsrâ
﴿Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur; rızkı dilediğine yayar ve **يَقْدِرُ** eder; şüphesiz O her şeyi bilendir (12)﴾ Şûrâ
﴿Dün onun yerini temenni edenler sabahladılar, diyorlar ki: Vay, sanki Allah kullarından dilediğine rızkı yayar ve **يَقْدِرُ** eder; eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı bizi yere geçirirdi; vay, sanki kâfirler felah bulmaz (82)﴾ Kasas
	﴿Genişlik sahibi, genişliğinden infak etsin; rızkı kendisine **قُدِرَ عَلَيْهِ** olan da Allah’ın kendisine verdiğinden infak etsin; Allah hiçbir nefsi ancak ona verdiğiyle mükellef kılar; Allah bir zorluktan sonra bir kolaylık kılacaktır (7)﴾ Talâk
﴿Ama onu imtihan edip rızkını ona **فَقَدَرَ عَلَيْهِ** edince der ki: Rabbim beni aşağıladı (16)﴾ Fecr
**مَقْدُورًا**
﴿Peygambere, Allah’ın ona farz kıldığı şeyde bir darlık yoktur; daha önce geçenler hakkında Allah’ın sünnetidir; Allah’ın emri **قَدَرًا مَقْدُورًا** idi (38)﴾ Ahzâb
**قَدَرُهُ**: insanların mali güç sınırları
﴿Kadınları, onlara dokunmadan veya onlar için bir farz belirlemeden boşarsanız size bir günah yoktur; onları faydalandırın: genişlik sahibine **قَدَرُهُ** kadar, darlık sahibine **قَدَرُهُ** kadar; maruf üzere bir meta olarak; muhsinler üzerine bir hak olarak (236)﴾ Bakara
	﴿Şüphesiz biz her şeyi bir **بِقَدَرٍ** ile yarattık (49)﴾ Kamer
2 - **قَدَّرَ** - **تقدير**:
belirli bir sistem için, gelecek zamandan karşılanacak olan süre boyunca zamansal, mekânsal, hareketî, kütlesel vb. boyutların önceden belirlenmesidir.
**قَدَّرَ**: miktarları ve ölçmeyi ayarlamak anlamında.
﴿Gümüşten kadehler; onları bir **تَقْدِيرًا** ile **قَدَّرُوهَا** ettiler (16)﴾ İnsân
﴿Geniş zırhlar yap; ve örgüde **قَدِّرْ** et; ve salih amel işleyin; şüphesiz ben yaptıklarınızı görüyorum (11)﴾ Sebe’
**قَدَّرَ**: **فَكَّرَ وَقَدَّرَ** anlamında: bir işlemin gidiş yöntemine dair önceden bir tasavvur koydu.

﴿Şüphesiz o düşündü ve **قَدَّرَ**(18)﴾ **المدثر** ﴿artık öldürüldü; nasıl **قَدَّرَ**(19)﴾ **المدثر** ﴿sonra öldürüldü; nasıl **قَدَّرَ**(20) sonra baktı(21) sonra kaşlarını çattı ve surat astı(22) sonra arkasını döndü ve büyüklendi(23) dedi ki: “Bu, ancak aktarılan bir büyüdür(24); bu, ancak beşerin sözüdür(25).”﴾ **المدثر**

**التقدير** - **القَدْر** :
Şüphesiz biz her şeyi bir **قَدَرٍ** ile yarattık ﴿Göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan; çocuk edinmeyen; mülkte kendisine ortak olmayan; her şeyi yaratan, sonra onu bir **تَقْدِيرًا** ile **فَقَدَّرَهُ**(2)﴾ **الفرقان** ﴿Şüphesiz biz her şeyi bir **قَدَرٍ** ile yarattık(49)﴾ **القمر**

Allah her şey için bir **قَدْرًا** kılmıştır (zamansal boyutlar - mekânsal - hareketî - rütbe) - ﴿Ve onu, ummadığı yerden rızıklandırır; kim Allah’a tevekkül ederse, O ona yeter; şüphesiz Allah emrini yerine getirendir; Allah her şey için bir **قَدْرًا** kılmıştır(3)﴾ **الطلاق**

Ve Allah’ın emri, takdir edilmiş bir **قَدَرًا مَقْدُورًا** idi - Allah’ın sünneti: bu düzen için, gelecekte bu düzene ne olacağına dair, ona göre kesin, hesaplanmış bir biçimde öngörüde bulunulabilen bir nizam ﴿Ve onu, ummadığı yerden rızıklandırır; kim Allah’a tevekkül ederse, O ona yeter; şüphesiz Allah emrini yerine getirendir; Allah her şey için bir **قَدْرًا** kılmıştır(3)﴾ **الطلاق** ﴿Peygambere, Allah’ın ona farz kıldığı şeyde bir darlık yoktur; daha önce gelip geçenler hakkında Allah’ın sünneti; ve Allah’ın emri, takdir edilmiş bir **قَدَرًا مَقْدُورًا** idi(38)﴾ **الأحزاب**

Ve Allah’ın emri, takdir edilmiş bir **قَدَرًا مَقْدُورًا** idi: takdir edilmiş bir iş, **قَدْ قُدِرَ** ﴿Peygambere, Allah’ın ona farz kıldığı şeyde bir darlık yoktur; daha önce gelip geçenler hakkında Allah’ın sünneti; ve Allah’ın emri, takdir edilmiş bir **قَدَرًا مَقْدُورًا** idi(38)﴾ **الأحزاب** ﴿Yeri pınarlar hâlinde fışkırttık; su, takdir edilmiş bir iş üzere birleşti(12)﴾ **القمر**

Kadir gecesi: hassas biçimde hesaplanmış, takdir edilmiş ilahî emirlerin indiriliş gecesi ﴿Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik(1); Kadir gecesinin ne olduğunu sana ne bildirdi?(2) Kadir gecesi bin aydan hayırlıdır(3); melekler ve ruh, Rablerinin izniyle, her bir emirden dolayı onda iner(4)﴾ **القدر** ﴿onda her hikmetli emir ayrılır(4)﴾ **الدخان**

**مِقْدَارٍ**
Zamanî takdir = **مقدار** ﴿Allah, her dişinin ne taşıdığını, rahimlerin ne eksilttiğini ve ne artırdığını bilir; her şey O’nun katında bir **بِمِقْدَارٍ**(8) iledir﴾ **الرعد** ﴿Emri gökten yere tedbir eder; sonra, sizin saydıklarınızdan bin yıl olan bir günde, onun katına yükselir(5)﴾ **السجدة** ﴿Melekler ve ruh, elli bin yıl olan bir günde, O’na yükselir(4)﴾ **المعارج**

Kaderin ve önceden takdirin kapsadığı şeyler (boyutların, hareketin ve akıbetin önceden belirlenmesi)
1 - yaratma
Gece ve gündüz ﴿Şüphesiz Rabbin, senin gecenin üçte ikisinden daha azında, yarısında ve üçte birinde kalktığını ve seninle beraber olanlardan bir topluluğun da (kalktığını) bilir; Allah geceyi ve gündüzü **يُقَدِّرُ**; onu sayamayacağınızı bildi de size tevbe ile döndü; öyleyse Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun; içinizden hastalar olacağını, başkalarının Allah’ın fazlından aramak üzere yeryüzünde yolculuk edeceklerini, başkalarının da Allah yolunda savaşacaklarını bildi; öyleyse ondan kolayınıza geleni okuyun; namazı ikame edin, zekâtı verin ve Allah’a güzel bir borç verin﴾ **المزمل** ﴿Sabahı yaran; geceyi sükûn kılan; güneşi ve ayı bir hesap ile (kılan); işte bu, azîz ve alîm olanın **تَقْدِيرُ**’idir(96)﴾ **الأنعام**

Güneş ve ay, gezegenler ﴿Sabahı yaran; geceyi sükûn kılan; güneşi ve ayı bir hesap ile (kılan); işte bu, azîz ve alîm olanın **تَقْدِيرُ**’idir(96)﴾ **الأنعام** ﴿Güneş, kendisi için bir karar yerine doğru akar; işte bu, azîz ve alîm olanın **تَقْدِيرُ**’idir(38)﴾ **يس** ﴿Sonra onları iki günde yedi gök olarak hükme bağladı; her göğe emrini vahyetti; en yakın göğü kandillerle süsledik ve koruma (kıldık); işte bu, azîz ve alîm olanın **تَقْدِيرُ**’idir(12)﴾ **فصلت**

Ayın menzilleri ﴿Güneşi bir ışık, ayı bir nur kılan O’dur; yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye onu menziller olarak **قَدَّرَهُ**; Allah bunu ancak hak ile yarattı; bilen bir kavim için âyetleri ayrıntılı kılar(5)﴾ **يونس** ﴿Ayı menziller olarak **قَدَّرْنَاهُ**; nihayet eski hurma salkımı gibi dönünceye kadar(39)﴾ **يس**

Ve gökten bir **بِقَدَرٍ** ile su indirdik ﴿Gökten bir **بِقَدَرٍ** ile su indirdik; onu yerde iskân ettik; şüphesiz biz onu gidermeye elbette kadiriz(18)﴾ **المؤمنون** ﴿Gökten bir **بِقَدَرٍ** ile su indiren; onunla ölü bir beldeyi dirilten; işte böyle çıkarılacaksınız(11)﴾ **الزخرف**

Yollar, mesafeler ve yerin hayırları ﴿Onlarla, içinde bereket kıldığımız şehirler arasında görünen şehirler kıldık; onda yürüyüşü **قَدَّرْنَا**; “Orada geceler ve günler boyunca güven içinde yürüyün” (dedik)(18)﴾ **سبأ** ﴿Orada üstünden sabit dağlar kıldı; onda bereket kıldı; onda rızıklarını dört günde **قَدَّرَ**; isteyenler için eşit olarak(10)﴾ **فصلت**

İnsanın cenini ﴿Onu sağlam bir karargâhta kıldık(21), bilinen bir **قَدَرٍ**’a kadar(22); sonra **فَقَدَرْنَا**; ne güzel **الْقَادِرُونَ**’uz(23)﴾ **المرسلات** ﴿Bir nutfeden onu yarattı, sonra onu **فَقَدَّرَهُ**(19)﴾ **عبس**

﴿Ve **قَدَّرَ** eden, sonra hidayet eden(3)﴾ **الأعلى**

2 - rızık
Ve onu ancak bilinen bir **بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ** ile indiririz ﴿Hiçbir şey yoktur ki hazineleri bizim yanımızda olmasın; onu ancak bilinen bir **بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ** ile indiririz(21)﴾ **الحجر** ﴿Allah kullarına rızkı genişletseydi, yeryüzünde azgınlık ederlerdi; fakat dilediğini bir **بِقَدَرٍ** ile indirir; şüphesiz O, kullarına habîr ve basîrdir(27)﴾ **الشورى**

3 - ölüm
﴿Aranızda ölümü biz **قَدَّرْنَا**; biz geçilip gidilecek değiliz(60)﴾ **الواقعة**

4 - akıbet: dünyada ve âhirette

﴿**إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ**: “Hani kız kardeşin yürüyordu da” **فَتَقُولُ**: “ve diyordu ki” **هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ**: “Size onu kefalet altına alacak kimseyi göstereyim mi?” **فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ**: “Böylece seni annene geri döndürdük” **كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ**: “gözü aydın olsun ve üzülmesin diye”; **وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنْ الْغَمِّ**: “ve bir can öldürmüştün de seni gamdan kurtarmıştık”; **وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا**: “ve seni imtihanlarla imtihan etmiştik”; **فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ**: “sonra Medyen halkı içinde yıllarca kaldın”; **ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى**: “sonra bir **قَدَرٍ** üzere geldin, ey Musa.” (40)﴾ طه

﴿**إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا**: “Ancak karısı; biz takdir ettik: **إِنَّهَا لَمِنْ الْغَابِرِينَ**: ‘Şüphesiz o, geride kalanlardandır.’”(60)﴾ الحجر ﴿**فَأَنجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنْ الْغَابِرِينَ**: “Böylece onu ve ailesini kurtardık; ancak karısı: onu geride kalanlardan takdir ettik.”(57)﴾ النمل

﴿**أَنزَلَ مِنْ السَّمَاءِ مَاءً**: “Gökten su indirdi”; **فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا**: “dereler kendi **قَدَرِهَا**’sınca aktı”; **فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا**: “sel kabaran bir köpük yüklendi”; **وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ**: “süs veya eşya arayarak ateşte üzerine yakıp erittikleri şeylerden de onun benzeri bir köpük (çıkar)”; **كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ**: “Allah hak ile bâtılı işte böyle misal getirir”; **فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً**: “köpüğe gelince, atılıp gider”; **وَأَمَّا مَا يَنفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ**: “insanlara fayda veren ise yerde kalır”; **كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ**: “Allah misalleri işte böyle getirir.”(17)﴾ الرعج

قدور

﴿**يعملون له ما يشاء من محاريب وتماثيل وجفان كالجواب وقدور راسيات**: “Onun için dilediği şeyleri yaparlardı: mihraplardan, heykellerden, havuzlar gibi leğenlerden ve yerleşik kazanlardan”; **اعملوا آل داوود شكرا**: “Ey Davud ailesi, şükür olarak iş yapın”; **وقليل من عبادي الشكور**: “kullarımın şükredeni pek azdır.”(13)﴾ سبأ

مختار الصحاح

● [قدر] ق د ر: **قَدُرُ الشيء**: şeyin ulaştığı miktarıdır; “dedim ki: o, **الدال**’ın sükûnu ve fethi iledir”; bunu **التهذيب** ve **المجمل**’de zikretti. **وقدَرَ الله** ve **قَدْرُهُ**: “mânâsı: (takdir etti)” ve o aslında bir mastardır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وما قدروا الله حق قدره**﴾ yani “Allah’ı hakkıyla tazim etmediler.” **القَدَرُ** ve **القَدْرُ** dahi: Allah’ın kazadan takdir ettiği şeydir. Ve denir: **مالي عليه مَقْدَرَةٌ**; **الدال**’ın kesri ve fethi ile; yani “bir **قُدْرةُ** (güç) yoktur.” Ve ondan onların sözü: **المَقْدَرَةُ تذهب الحفيظة**. Ve **رجل ذو مَقْدُرةٍ**; **الضم** ile; yani “genişlik sahibi.” Amma kaza ve kaderden olan (mânâda) ise **المَقْدَرَةُ** feth ile, başka değil. Ve **قَدَرَ على الشيء**: **قُدْرة** ile ve **قُدْراناً** ile dahi; **القاف**’ın zammı ile. Ve **قَدِرَ يقدر قُدْرَةً**: onda bir lugattır; “**علم يعلم**” gibi. Ve **رجل ذو قدرة**: yani “genişlik.” Ve **قَدَرَ الشيء**: yani “onu **قَدَّرَهُ**”; takdirden. Ve onun bâbı: **ضرب** ve **نصر**’dır. Ve hadiste: ﴿**إذا غم عليكم الهلال فاقْدُرُوا له**﴾ yani “otuzu tamamlayın.” Ve **قَدَرْتُ عليه الثوب**; tahfîf ile; böylece **انْقَدَرَ**: yani “ölçüye geldi.” Ve **قَدَرَ على عياله**; tahfîf ile; “**فتر** gibi.” Ve ondan Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**ومن قدر عليه رزقه**﴾. Ve **قَدَّرَ الشيء تَقْديرا**. Ve denir: **استَقْدِرِ الله خيرا**. Ve **تَقَدَّرَ له الشيء**: yani “hazırlandı.” Ve **الاقْتِدَارُ على الشيء**: “ona **القُدْرةُ** (güç yetirme)”dir. Ve **القِدْرُ** müennestir; ve onun küçültmesi: **قُدَيْرٌ**; **هاء** olmaksızın; kıyasa aykırı olarak.

الراغب

قدر

- **القدرة**: insana nispetle vasfedildiğinde, onunla bir şey yapmaya imkân bulduğu bir heyet için isimdir; Allah Teâlâ’ya nispetle vasfedildiğinde ise, ondan aczi nefyetmektir. Ve mânâ bakımından mutlak **القدرة** ile Allah’tan başkasının vasfedilmesi muhaldir; lafız bakımından ona (başkasına) ıtlak edilse bile; bilakis hakkı şudur ki: “şuna **قادر**” denilsin. Ne zaman “o **قادر**” denilse, kayıt mânâsı yoluyla olur. Bunun için Allah’tan başkası hiçbir kimse bir yönden **القدرة** ile vasfedilmez ki bir yönden acz ile vasfedilmesi sahih olmasın; Allah Teâlâ ise, her yönden aczin kendisinden nefyedildiği zâttır. Ve **القدير**: hikmetin gerektirdiği miktar üzere, dilediğini yapan fâildir; ondan fazla da değil, ondan eksik de değil; bunun için onunla ancak Allah Teâlâ vasfedilmesi sahih olur. Dedi ki: }**إن الله على كل شيء قدير**﴿[البقرة/ 20]. Ve **المقتدر** ona yakındır; şu gibi:﴾**عند مليك مقتدر**﴿[القمر/55]؛ lâkin onunla beşer de vasfedilebilir. Allah hakkında kullanıldığında mânâsı **القدير**’dir; beşer hakkında kullanıldığında mânâsı: “gücü tekellüf eden ve kazanan”dır. Denir: **قدرت على كذا**. Allah Teâlâ dedi ki:﴾**لا يقدرون على شيء مما كسبوا**{ [البقرة/264]. Ve **القدر** ve **التقدير**: şeyin miktarını açıklamaktır. Denir: **قدرته وقدرته**; ve şeddeli olarak **قدره**: “ona gücü verdi.” Denir: **قدرني الله على كذا وقواني عليه**; “Allah beni şuna güç yetirtti ve onun üzerine beni kuvvetlendirdi.” Böylece Allah’ın eşyayı takdiri iki vecih üzeredir:

أحدهما: güç vermekle.

والثاني: hikmetin gerektirdiği üzere, onu belirli bir miktar ve belirli bir vecih üzerine kılmasıyla. Şu da var ki Allah Teâlâ’nın fiili iki kısımdır:

Bir kısmı: onu fiilen var etti. Onu fiilen var etmesinin mânâsı: onu bir defada tam olarak ibdâ etmesidir; onu yok etmeyi dileyinceye kadar, yahut onu değiştirmeyi dileyinceye kadar, ona artma ve eksilme arız olmaz; gökler ve içindekiler gibi.

Ve ondan (diğer kısmı): asıllarını fiilen mevcut kıldığı, parçalarını ise kuvve hâlinde (bıraktığı) şeylerdir; ve onu, onda takdir ettiği şeyden başka bir şeyin ondan meydana gelmesi mümkün olmayacak bir vecih üzere takdir etti; çekirdekte, ondan elma ve zeytin değil de hurma bitmesini takdir etmesi gibi; ve insan menisinde, ondan diğer hayvanlar değil de insan olmasını takdir etmesi gibi.

Böylece Allah’ın takdiri iki vecih üzeredir:

Birincisi: ondan bir hüküm ile, “şöyle olsun” yahut “şöyle olmasın”; ya vücûb yolu üzere, yahut imkân yolu üzere. Ve bunun üzerinedir onun sözü: }**قد جعل الله لكل شيء قدرا**{ [الطلاق/3].

İkincisi: ona güç vermekle. Ve onun sözü: }**فقدرنا فنعم القادرون**﴿[المرسلات/ 23]؛ her hükmettiği şeyin hükmünde övülmüş olduğuna tenbih olarak; yahut onun sözü:﴾**قد جعل الله لكل شيء قدرا**﴿[الطلاق/3]’dendir. Ve﴾**فقدرنا**﴿(şedde ile okundu; **نافع** ve **الكسائي** ve **أبو جعفر** şedde ile okudu. Bak: **الإتحاف** s. 430) şedde ile okundu; bu da ondan (yani hükümden)dir; yahut güç vermekten. Ve onun sözü:﴾**نحن قدرنا بينكم الموت**﴿[الواقعة/60]؛ bunun, takdir edenin o olması bakımından bir hikmet olduğuna tenbihtir; ve bunun, mecûsîlerin zannettiği gibi “Allah yaratır, İblis öldürür” şeklinde olmadığına tenbihtir. Ve onun sözü:﴾**إنا أنزلناه في ليلة القدر**{ [القدر/ 1]؛ sonuna kadar.

Yani: belirli işlere tahsis ettiği bir gece. Ve onun sözü: **إنا كل شيء خلقناه بقدر** [القمر/49], ve onun sözü: **والله يقدر الليل والنهار علم أن لن تحصوه** [المزمل/20], geceyi gündüz üzerine dolandırma ve gündüzü gece üzerine dolandırma hususunda yürütülmüş olana; ve ikisinin saatlerini bilmeye ve onlardan ibadetin hakkını bilinen bir vakitte tam yerine getirmeye hiç kimsenin güç yetiremeyeceğine bir işarettir. Ve onun sözü: **من نطفة خلقه فقدره** [عبس/19], onda kuvvet halinde var ettiği şeye bir işarettir; sonra suret ile varlığa, halden hale ortaya çıkar. Ve onun sözü: **وكان أمر الله قدرا مقدورا** [الأحزاب/38], o halde **قدر**: kendisiyle hükmün ve **اللوح المحفوظ**’ta yazının önceden geçtiği şeye işarettir; ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözüyle işaret edilendir: (**فرغ ربكم من الخلق والخلق والأجل والرزق**) (hadis (خزن) maddesinde geçti; ve İbn Hibban onu روضة العقلاء s. 149’da İbn Mesud’un sözünden çıkardı). Ve **المقدور**: **قدر** edilmiş olandan, ondan halden hale meydana gelen şeye işarettir; ve onun sözüyle işaret edilendir: **كل يوم هو في شأن** [الرحمن/29]. Ve bunun üzerine onun sözü: **وما ننزله إلا بقدر معلوم** [الحجر/21]. Ebu’l-Hasen dedi: “Onu şu kadar **بقدر** ile ve şu kadar **بقدر** ile al”; ve falan kimse **بقدر** ve **قدر** ile çekişir. Ve onun sözü: **على الموسع قدره وعلى المقتر قدره** [البقرة/236], yani: hâline layık olan, ona takdir edilmiş olarak. Ve onun sözü: **والذي قدر فهدى** [الأعلى/3], yani: her şeye, onda maslahatının bulunduğu şeyi verdi; ve onu, onda özün bulunduğu şeye hidayet etti; ya boyun eğdirme ile; ya da öğretme ile; nitekim dedi: **أعطى كل شيء خلقه ثم هدى** [طه/50]. Ve **التقدير** insandan iki vecih üzeredir: birincisi, aklın nazarına göre işte düşünmek ve işi onun üzerine bina etmektir; bu övülmüştür. İkincisi, temenni ve şehvete göre olmasıdır; bu ise yerilmiştir; onun sözü gibi: **فكر وقدر * فقتل كيف قدر** [المدثر/18 - 19]. Ve **القدرة** ve **المقدور** hâl için ve malda genişlik için ödünç alınır. Ve **القدر**: kendisi için takdir edilmiş şeyin vakti ve kendisi için takdir edilmiş yeridir. Dedi: **إلى قدر معلوم** [المرسلات/22]. Ve dedi: **فسالت أودية بقدرها** [الرعد/17], yani: onları alacak şekilde takdir edilmiş yerin miktarınca. Ve şöyle okunmuştur: (**بقدرها**) (bu şâz bir kıraattir; Hasan ve el-Eşheb el-Ukaylî bununla okudu. Bkz.: Kurtubî tefsiri 9/305), yani: onun takdiri. Ve onun sözü: **وغدوا على حرد قادرين** [القلم/25], kastedenler; yani: takdir ettikleri bir vakte belirleyenler. Ve bunun gibi onun sözü: **فالتقى الماء على أمر قد قدر** [القمر/12]. Ve “**قدرت عليه الشيء**”: onu daralttım; sanki onu, hesapsız olarak vasfedilene aykırı biçimde, bir **قدر** ile kılmışım gibi. Yüce Allah dedi: **ومن قدر عليه رزقه** [الطلاق/7], yani: ona daraltıldı. Ve dedi: **يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر** [الروم/37]. Ve dedi: **فظن أن لن نقدر عليه** [الأنبياء /87], yani: ona daraltmayacağız. Ve şöyle okunmuştur: (**لن نقدر عليه**) (bu şâz bir kıraattir; İbn Abbas, ez-Zührî ve Ömer b. Abdülaziz bununla okudu. Bkz.: Kurtubî tefsiri 11/332). Ve bu manadan **الأقدر** türemiştir; yani: kısa boyunlu. Ve **فرس أقدر**: ayağının tırnağını elinin tırnağının yerine koyar. Ve onun sözü: **وما قدروا الله حق قدره** [الأنعام/91], yani: onun künhünü bilmediler; onun künhünü idrak etmelerinin nasıl mümkün olacağına dair bir uyarı olarak; ve bu, onun vasfıdır; ve o, onun sözüdür: **والأرض جميعا قبضته يوم القيامة** [الزمر/67]. Ve onun sözü: **أن اعمل سابغات وقدر في السرد** [سبأ/11], yani: onu sağlam yap. Ve onun sözü: **فإنا عليهم مقتدرون** [الزخرف/42]. Ve **مقدار** şey: kendisi için ve kendisiyle takdir edilmiş olan şey içindir; vakit olsun, zaman olsun veya başkası olsun. Dedi: **في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة** [المعارج/4]. Ve onun sözü: **لئلا يعلم أهل الكتاب ألا يقدرون على شيء من فضل الله** [الحديد/29], o halde söz, onda te’vile mahsustur. Ve **القدر**: etin içinde pişirildiği şeyin adıdır. Yüce Allah dedi: **وقدور راسيات** [سبأ/13]. Ve “**قدرت اللحم**”: onu **القدر** içinde pişirdim. Ve **القدير**: onun içinde pişirilmiş olandır. Ve **القدار**: boğazlayan ve **يقدر** eden kimsedir. Şair dedi:
- 364 - **ضرب القدار نقيعة القدام**
(Bu bir beytin ikinci yarısıdır; ve onun ilk yarısı:
**إنا لنضرب بالسيوف رؤوسهم**
ve o, Mühelhil’indir. Beyit: el-Cemhere 2/253; el-Mücmel 3/745; el-Lisân (**قدر**); ve Şerhu’l-Hamâse 3/36’dadır.)

Lisân’ın özeti:
1. **القَدِيرُ** ve **القادِرُ**: Aziz ve Celil Allah’ın sıfatlarındandır; **القُدْرَة**’den de olur, **التقدير**’den de olur. **قَدَرَ يَقْدِرُ**’den.
2. **القَدَرُ**: muvaffak kılınmış kaza. Ve bir şey bir şeye uygun düştüğünde: “ona **قَدَرُه** geldi” dersin. **القَدْرُ** ve **القَدَرُ**: kaza ve hükümdür; ve o, Aziz ve Celil Allah’ın kazadan takdir ettiği ve işlerden hükmettiği şeydir.
3. Ve “Allah ona bunu takdir etti”: **يَقْدُرُه** ve **يَقْدِرُه**; **قَدْراً** ve **قَدَراً**; ve onu onun üzerine ve onun için takdir etti.
4. “Allah’ım, ben senden kudretinle **أَسْتَقْدِرُكَ**”: yani senden, onun üzerinde bana bir **قُدْرَة** kılmanı isterim.
5. Ve “rızkı takdir etti”: **يَقْدِرُهُ**; onu paylaştırdı.
6. Ve **القَدْرُ** ve **القُدْرَةُ** ve **القدر**: zenginlik, bolluk ve güçtür; **القدرة** gibi ve **المقدرة** gibi. Ve “ona güç yetirdi”: **يَقْدِرُ** ve **يَقْدُرُ**; ve **قَدِرَ**.
7. Ve her şeyin **قدْرُ**’ü ve **مِقْدارُه**: onun ölçüsüdür. Ve “şeyi şey ile ölçtü”: **يَقْدُرُه**; **قَدْراً**; ve “onu takdir etti”: **قَدَّرَه**; onu ölçtü.
8. Ve **التقدير** manalardan vecihler üzeredir: birincisi, bir işi düzeltmede ve onu hazırlamada teenni ve düşünmedir; ikincisi, onu, üzerinde keseceği alametlerle takdir etmesidir; üçüncüsü, akdinle bir işi niyet etmendir.
9. Ve denir: “şu iş için takdir ettim”: **أَقْدِرُ** ona ve **أَقْدُرُ**; **قَدْراً**; onda baktığım, onu tedbir ettiğim ve onu ölçtüğüm zaman.
10. Ve “**قَدَرْتُ**”: güç yetirdim; ve “**قَدَرْتُ**”: malik oldum; ve “**قَدَرْتُ**”: vakit tayin ettim.
11. Ve “şeyi takdir etti”: ona yaklaştı.
12. Ve “ona şeyi takdir etti”: **يَقْدِرُه** ve **يَقْدُره**; **قَدْراً** ve **قَدَراً**; ve “onu takdir etti”: **قَدَّرَه**; onu daralttı.
13. Ve insana rızkı **قُدِرَ**: **قَدْراً**; **قُتِرَ** gibidir.
14. Ve **وما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِه**: yani Allah’ı, hakkıyla tazim etmediler.
15. Ve **المِقْدارُ**: ölümdür.
16. Ve **المُقْتَدِر**: her şeyin ortasıdır.
17. Ve **القِدْر**’ün çoğulu **قُدورٌ**’dur. Ve “tencereyi pişirdi”: **قَدَرَ القِدْرَ**; **يَقْدِرُها** ve **يَقْدُرُها**; **قَدْراً**: onu pişirdi,

Lisânü’l-Arab

● - قدر: **القَدِيرُ** ve **القادِرُ**: Allah عز وجل’in sıfatlarındandır; ikisi de **القُدْرَة**’den olur, ve **التقدير**’den olur. Ve O’nun تعالى sözü: **إِن الله على كل شيء قدير**; **القُدْرة**’dendir; artık Allah عز وجل her şey üzerine **قدير**’dir; ve Allah سبحانه her şeyin **مُقَدِّرُ**’ü ve onun hükmünü verendir. İbn الأَثير: Allah تعالى’nın isimlerinde **القادِرُ** ve **المُقْتَدِرُ** ve **القَدِيرُ** vardır; artık **القادر** **قَدَرَ يَقْدِرُ**’den ism-i fâildir; ve **القَدِير** ondan **فعيل**dir, ve o mübalağa içindir; ve **المقتدر** **اقْتَدَرَ**’dan **مُفْتَعِلٌ**dür, ve o daha mübalağalıdır.
التهذيب: el-Leys: **القَدَرُ** muvaffak kılınmış hüküm vermedir. Denir: **قَدَّرَ الإِله كذا تقديراً**; ve şey şey’e uygun düştüğü zaman: “Ona **قَدَرُه** geldi” dersin. İbn Sîde: **القَدْرُ** ve **القَدَرُ** kaza ve hükümdür; ve o, Allah عز وجل’in kazadan takdir ettiği ve işlerden onunla hükmettiği şeydir. Allah عز وجل dedi: **إِنا أَنزلناه في ليلة القَدْرِ**; yani hüküm (gecesi); nitekim تعالى dedi: **فيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمر حكيم**; ve el-Ahfeş, Hudbe b. Haşrem’e ait olarak inşad etti:

أَلا يا لَقَوْمي للنوائبِ والقَدْرِ
وللأَمْرِ يأْتي المَرءَ من حيثُ لا يَدْري
وللأَرْض كم من صالح قد تَوَدَّأَتْ
عليه، فَوَارَتْهُ بلَمَّاعَةٍ قَفْرِ
فلا ذَا جَلالٍ هِبْنَهُ لجَلالِه،
ولا ذا ضَياعٍ هُنَّ يَتْرُكْنَ للفَقْرِ

**تودّأَت عليه**: yani onun üzerinde düzleşti. Ve **اللماعة**: serabın içinde parladığı yer olan topraktır. Ve onun sözü: **فلا ذا جَلال**; **ذا** kendisinden sonra gelenin açıkladığı bir fiilin gizlenmesiyle nasb olmuştur; yani: “Artık **ذا جَلال**’dan korkmadılar.” Ve onun sözü: **ولا ذا ضَياع**; **يتركن** sözüyle mansubdur. Ve **الضَّياعُ**, **الضاد**’ın fethiyle: **الضَّيْعَةُ**’dır; ve mana şudur ki: ölümler hiç kimseden gafil olmaz; zengin de olsa fakir de olsa; **القَدْر**’i yüce de olsa aşağı da olsa. Ve O’nun تعالى sözü: **ليلةُ القدر خير من أَلف شهر**; yani içinde ليلة القدر bulunmayan bin ay. Ve el-Ferazdak dedi:

وما صَبَّ رِجْلي في حديدِ مُجاشِعٍ،
مَعَ القَدْرِ، إِلا حاجَةٌ لي أُرِيدُها

Ve **القَدَرُ**: **القَدْرِ** gibidir; ve ikisinin ikisinin de cem‘i: **أَقْدار**. Ve el-Lihyânî dedi: **القَدَرُ** isimdir, **القَدْرُ** masdardır; ve inşad etti:

كُلُّ شيء حتى أَخِيكَ مَتاعُ؛
وبِقَدْرٍ تَفَرُّقٌ واجْتِماعُ

Ve meftûh (harekeli)da inşad etti:

قَدَرٌ أَحَلَّكَ ذا النخيلِ، وقد أَرى،
وأَبيكَ، ما لَكَ، ذُو النَّخيلِ بدارِ

İbn Sîde dedi: Onu böyle fetha ile inşad etti; ve vezin harekeyi ve sükûnu kabul eder. Ve hadiste ليلة القدر zikredilmiştir; ve o, rızıkların takdir edildiği ve hükme bağlandığı gecedir. Ve **القَدَرِيَّةُ**: **القَدَرَ**’i inkâr eden bir kavimdir; müvelleddir.
التهذيب: ve **القَدَرِيَّة** Allah’ın eşyadan takdir ettiği şeylerle tekzibe nisbet olunan bir kavimdir. Ve onların mütekellimlerinden bazıları dedi: “Bu lakap bize lâzım gelmez; çünkü biz **القَدَرَ**’i Allah عز وجل’den nefyederiz; onu ispat eden ona daha lâyıktır.” Dedi: “Bu, onlardan bir kamuflajdır; çünkü onlar **القَدَرَ**’i kendileri için ispat ederler; bu yüzden adlandırıldılar.” Ve ehl-i sünnetin sözü: Allah’ın ilmi insanlarda önce geçti; onlardan küfredenin küfrünü bildiği gibi iman edenin imanını da bildi; böylece yaratılmışlarda önceki ilmini ispat etti ve onu yazdı; ve herkes, kendisi için yaratıldığı ve üzerine yazıldığı şeye kolaylaştırılmıştır. Ebû Mansûr dedi: Allah’ın خلق’ı takdiri, onların her birini, kendilerinin ona varacakları saadet ve şekavetten bildiği şeye kolaylaştırmasıdır; ve bu, onları yaratmadan önce onlardan bildiği içindir; böylece onlarda ezelî önceki ilmini yazdı ve onu bir takdir ile takdir etti; ve Allah onu onun üzerine takdir etti: onu **يَقْدُرُه** ve **يَقْدِرُه** **قَدْراً** ve **قَدَراً** olarak; ve onu onun üzerine ve onun için **قَدَّره**. Ve onun sözü:

من أَيّ يَوْمَيَّ من الموتِ أَفِرّ:
أَيَومَ لم يُقْدَرَ أَمْ يومَ قُدِرْ؟

Şüphesiz o, hafif nûn’u kastetti, sonra zaruret olarak onu hazfetti; böylece **الراء** açık kaldı; sanki o şunu kastetmiş gibidir: **يُقْدَرَنْ**. Ve bazıları bunu inkâr etti ve dedi: “Bu nûn, ancak kendisinden sonrakinin sükûnu için hazfedilir; burada ondan sonra sükûn yoktur.” İbn Cinnî dedi: “Benim bu hususta gördüğüm, ve ashabımızdan hiç kimsenin ve başkalarının onu zikrettiğini bilmediğim şey—ve onların onu inceliğinden dolayı zikretmemiş olmaları benzer—şudur: Aslı, cezme binaen **الراء**’ın sükûnuyla **أَيَوم لم يُقْدَرْ أَم** idi; sonra o, açık hemzeye komşu oldu, hâlbuki o sâkindi; Araplar, sâkin harf, harekeli harfe komşu olunca onu harekeli gibi yürütürler; bu, Sîbeveyh’in bazı Araplardan naklettiği sözlerdendir: **الكَماةُ** ve **المَراة**; **الكَمْأَةَ** ve **المَرْأَةَ**’yi isterler; fakat **الميم** ve **الراء** sâkin oldukları, ve onlardan sonra iki hemze açık olduğu için, iki hemzedeki iki fetha, sanki **الراء** ve **الميم**’deymiş gibi oldu; ve **الميم** ve **الراء** sanki açıkmış gibi oldu; ve iki hemze, hareketleri başkasında takdir edildiği için sanki sâkinmiş gibi oldu; böylece ikisinde takdir **مَرَأْةٌ** ve **كَمَأْةٌ** oldu; sonra ikisi hafifletildi; iki hemze, sükûnları ve öncelerinin fethası sebebiyle iki elife ibdâl edildi; böylece **مَرَاةٌ** ve **كَماةٌ** dediler; nitekim **رأْس** ve **فأْس**’ta ikisi hafifletilince: **راس** ve **فاس** dediler. Ve bu üzere Ebû Ali, Abd Yeğûs’un sözünü حمل etti:

وتَضْحَكُ مِنّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ،
كَأَنْ لم تَرَا قَبْلي أَسيراً يمَانِيا

Dedi: Onu, takdiri hafifletilmiş olarak, sanki **كَأَن لم تَرْأَ** imiş gibi getirdi; sonra sâkin **الراء**, hemzeye komşu olunca ve hemze harekeli iken, hareket sanki takdirde hemzeden önceymiş gibi oldu; ve lafız onunla **لم تَرَأْ** oldu; sonra hemzeyi, sükûnu ve öncesinin fethası sebebiyle elife ibdâl etti; böylece **تَرا** oldu. Artık elif, bu takdire göre, fiilin **عين**’i olan hemzeden bedeldir; ve **اللام** cezme binaen, tahkik mezhebine göre hazfedilmiştir; ve “**رَأَى يَرْأَى**” diyenin sözüne göre. Ve denildi ki: Onun sözü **ترا**, câiz hafif üzere olmakla beraber, cezmin yerinde elifi ispat etti; diğerinin şu sözünde **الياء**’a benzeterek:

أَلم يأْتيك، والأَنباءُ تَنْمِي،
بما لاقَتْ لَبُونُ بني زِيادِ؟

Ve bazıları onu, cezmin zahiri üzere **أَلم يأْتك** diye rivayet etti. Ve Ebû’l-Abbâs, Ebû عثمان’dan, el-Asma‘î’den olarak inşad etti:

أَلا هلَ تاكَ والأَنباءُ تَنْمِي

Ve O’nun تعالى sözü: **إِلا امرأَته قَدَّرْنا أَنها لمن الغابرين**; ez-Zeccâc dedi: mana: “Onun **لمن الغابرين** olduğunu bildik.” Ve denildi: “Onun **لمن الغابرين** olmasını tedbir ettik”; yani azapta kalanlardan. Ve denir: **اسْتَقْدِرِ اللهَ خيراً**; ve **اسْتَقْدَرَ اللهَ خَيْراً**: ondan, onun için onunla takdir etmesini istedi. Dedi:

فاسْتَقْدِرِ اللهَ خيراً وارضَيَنَّ به،
فبَيْنَما العُسْرُ إِذ دارتْ مَياسِيرُ

Ve istihâre hadîsinde: “Allah’ım, ben senden **بقُدْرَتك** **أَسْتَقْدِرُكَ**”; yani senden, onun üzerinde benim için bir **قُدْرَةً** kılmanı isterim.
Ve **قَدَرَ الرزقَ يَقْدِرُهُ**: onu paylaştırdı. Ve **القَدْرُ** ve **القُدْرَةُ**
(* Onun sözü: “**والقدر والقدرة إلخ**” Kâmûs’un ibaresidir: “Ve **القدر** zenginlik ve bolluk ve kuvvettir; **القدرة** ve **المقدرة** gibi; **الدال**’ı üç vecihli; ve **المقدار** ve **القدارة** ve **القدورة** ve **القدور** ikisinin dammesiyle; ve **القدران** kesre ile; ve **القدار** ve kesrelenir; ve **الاقتدار**; ve fiil **ضرب** ve **نصر** ve **فرح** gibidir.”) Ve **المِقْدارُ**: kuvvettir. Ve **قَدَرَ عليه**: **يَقْدِرُ** ve **يَقْدُرُ**; ve **قَدِرَ** (kesre ile): **قُدْرَةً** ve **قَدارَةً** ve **قُدُورَةً** ve **قُدُوراً** ve **قِدْراناً** ve **قِداراً**; bunlar el-Lihyânî’dendir. Ve **التهذيب**’de: **قَدَراناً**. Ve **اقْتَدَرَ**; ve o **قادِرٌ** ve **قَدِيرٌ**dür. Ve Allah onu onun üzerine **أَقْدَرَه**. Ve bütün bunlardan isim: **المَقْدَرَة** ve **المَقْدُرَة** ve **المَقْدِرَةُ**.

Ve denilir: “Benim senin üzerinde **مَقْدُرَة** ve **مَقْدَرَة** ve **مَقْدِرَة** yoktur”; yani **قُدْرَة**. Ve Osman’ın, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Şüphesiz **الذَّكاة** **الحَلْقِ** ve **اللَّبَّة**’dedir; **لمن قَدَرَ** için” (* “**لمن قدر**” sözü: yani kesilecek hayvan elinde olup bu iki yerde **الذَّكاة**’yı icraya muktedir olan kimse içindir; fakat hayvan ürküp kaçarsa, hükmü av hükmüdür; onun boğazlama yeri okun yahut kılıcın isabet ettiği yerdir; böylece **النهاية**’nin kenarında.) yani orada ikisinde boğazlamaya imkânı olan kimse içindir; fakat kaçan ve yuvarlanıp düşen için, bedenlerinden neresi denk gelirse; ve ondandır onların sözü: **المَقْدُِرَةُ تُذْهِبُ الحَفِيظَةَ**. Ve bir şey üzerine **الاقتدارُ**: ona **القُدْرَةُ**’dir; ve **القُدْرَةُ**, “bir şey üzerine **قَدَرَ**” sözünün masdarıdır: **قُدْرَة**; yani ona sahip oldu; o hâlde o **قادِرٌ** ve **قَدِيرٌ**’dir. Ve **اقْتَدَرَ** şeyi: onu **قَدْراً** kıldı. Ve sözü: **عند مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ**; yani **قادِرٍ**. Ve **القَدْرُ**: zenginlik ve bolluktur; ve bu ondandır, çünkü onun hepsi kuvvettir.

Ve **بنو قَدْراء**: varlıklılardır. Ve **رجل ذو قُدْرَةٍ**: yani bolluk sahibi. Ve **رجل ذو مَقْدُِرَة**: yani yine bolluk sahibi; fakat **القَضاء** ve **القَدَرِ**’den olan ise **المَقدَرَةُ**, fetih ile, başkası değil; Hüzeli dedi ki:

وما يَبْقَى على الأَيّامِ شَيءٌ،
فيا عَجَباً لمَقْدَرَةِ الكتابِ

Ve her şeyin **قدْرُ**’ü ve **مِقْدارُه**: onun ölçüsüdür. Ve **قَدَرَ** şeyi şey ile, **يَقْدُرُه** **قَدْراً** ve **قَدَّرَه**: onu ölçtü. Ve **قادَرْتُ** adamı **مُقادَرَةً**: onu ölçüştüğüm ve onun yaptığı gibi yaptığım zaman.

**التهذيب**: Ve **التقدير** mânâlardan vecihler üzerinedir: birincisi bir işi düzeltmede ve onu hazırlamada ağır ağır düşünme ve tefekkür; ikincisi onu, üzerinde keseceği alâmetlerle takdir etmesi; üçüncüsü, akdinle bir işi niyet etmendir; dersin ki: **قَدَّرْتُ** şu şu işi; yani onu niyet ettim ve ona bağlandım. Ve denilir: **قَدَرْتُ** şu iş için, ona **أَقْدِرُ** ve **أَقْدُرُ** **قَدْراً**: onda baktığım, onu tedbir ettiğim ve onu ölçtüğüm zaman; ve ondandır Âişe’nin, Allah’ın rızası onun üzerine olsun, sözü: **فاقْدُرُوا قَدْرَ الجاريةِ الحديثة السِّنِّ المستهيئة للنظر**; yani takdir edin, ölçüştürün, ona bakın ve onda düşünün.

Şemmer: denilir **قَدَرْتُ**: yani hazırladım; ve **قَدَرْتُ**: yani güç yetirdim; ve **قَدَرْتُ**: yani sahip oldum; ve **قَدَرْتُ**: yani vakit tayin ettim; Lebîd dedi ki:

فَقَدَرْتُ للوِرْدِ المُغَلِّسَ غُدْوَةً،
فَوَرَدْتُ قبل تَبَيُّنِ الأَلْوانِ

Ve A‘şâ dedi ki:

فاقْدُرْ بذَرْعِكَ ببنَنا،
إِن كنتَ بَوَّأْتَ القَدارَهْ

**بَوَّأْتَ**: hazırladın. Ebû Ubeyde dedi: **اقْدُر بذَرْعِك بيننا**: yani gör ve kadrini bil. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **ثم جئتَ على قَدَرٍ يا موسى**; tefsirde denildi: bir vade üzere; ve denildi: seninle konuşmamdan bir **قَدَرٍ** üzere; bu, Zeccâc’dandır.

Ve **قَدَرَ** şeyi: ona yaklaştı; Lebîd dedi ki:

قلتُ: هَجِّدْنا، فقد طال السُّرَى،
وقَدَرْنا إِنْ خَنى الليل غَفَلْ

Ve kavim işlerini **قَدَرَ** eder, **يَقْدِرُونه** **قَدْراً**: onu tedbir ettiler. Ve elbiseyi onun üzerine **قَدْراً** **قَدَرْتُ**, derken **فانْقَدَر**: yani ölçüye göre geldi. Ve denilir: senin yerin ile falanın yeri arasında **ليلة قادرة**: eğer yürüyüşü yumuşak ise, **قاصدةٍ** ve **رافِهةٍ** gibi; Yakub’dan.

Ve onun üzerine şeyi **قَدَرَ** eder, **يَقْدِرُه** ve **يَقْدُره** **قَدْراً** ve **قَدَراً** ve **قَدَّرَه**: onu daralttı; Lihyânî’den. Ve Aziz tenzilde: **على المُوسِعِ قَدَرُه وعلى المُقْتِرِ قَدَرُه**; Ferrâ dedi: **قَدَرُه** ve **قَدْرُه** okunmuştur; dedi: eğer nasb edilse de doğru olurdu, fiilin niyette tekrarı üzerine; yani geniş olan kendi **قَدَرَه**’ini versin ve dar olan kendi **قَدَرَه**’ini; Ahfeş dedi: **على الموسع قدره**: yani onun gücü; Ezherî dedi: Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi; ve onun sözü **على المُقْتِر قَدَرُه وقَدْرُه** hakkında, dedi: teşdîd iki lugatin daha üstünü ve daha çoğudur; bunun için seçildi; dedi: Ahfeş sükûnu seçti; dedi: biz teşdîdi ancak onun isim olmasından dolayı seçtik. Kisâî dedi: hafifletme ile ve teşdîd ile okunur; her biri doğrudur. Ve dedi: **قَدَرَ** eder, o **يَقْدِر**: **مَقْدِرة** ve **مَقْدُرة** ve **مَقْدَرَة** ve **قِدْراناً** ve **قَدَاراً** ve **قُدْرةً**; dedi: bunun hepsini Araplardan işittik; dedi: **ويَقْدُر** başka bir lugattır, bir kavim için; onda **الدال**’ı damme ederler; dedi: fakat “şeyi **قَدَرْتُ**” ise ben onu **أَقْدِرُه**; hafif; onu ancak meksûr olarak işittim. Dedi: ve onun sözü: **وما قَدَروا اللهَ حَقَّ قَدْرِه**; hafiftir; eğer teşdîd edilse doğru olurdu. Ve onun sözü: **إِنَّا كلَّ شيء خلقناه بِقَدَرٍ**; teşdîdlidir. Ve onun sözü: **فسالتْ أَوديةٌ بقدَرها**; teşdîdlidir; eğer hafifletilse doğru olurdu. Ve Ferazdak’ın beytini de inşad etti:

وما صَبَّ رِجْلِي في حَدِيدِ مُجاشِعٍ،
مع القَدْر، إِلا حاجةٌ لي أُرِيدُها

Ve Yüce’nin sözü: **فَظَنَّ أَن لن نَقْدِرَ عليه**; **القُدرة** ile tefsir edilir ve **الضِّيق** ile tefsir edilir. Ferrâ, Aziz ve Celil olanın sözü **وذا النُّون إِذ ذهب مُغاضِباً فظنَّ أَن لن نَقْدِرَ عليه** hakkında dedi: mânâ, “bizim takdir ettiğimiz gibi, cezadan ona takdir etmeyeceğimizi sandı”dır. Ebû’l-Heysem dedi: rivayet olundu ki kavmine kızgın olarak gitti; ve rivayet olundu ki Rabbine kızgın olarak gitti; fakat kim Yunus’un, عليه السلام, Allah’ın ona güç yetiremeyeceğini sandığını itikad ederse kâfirdir; çünkü bunu sanan mümin değildir; ve Yunus, عليه السلام, resuldür; bu zannın ona caiz olması yoktur.

Böylece mânânın dönüşü: “ona cezayı takdir etmeyeceğimizi sandı”dır. Dedi: ve muhtemeldir ki tefsiri şöyle olsun: “ona daraltmayacağımızı sandı”; Yüce’nin sözü **ومن قُدِرَ عليه رزقَه**’den; yani ona daraltıldı. Dedi: ve bunun gibi onun sözü: **وأَما إِذا ما ابتلاه فَقَدَر عليه رزقه**; **فَقَدَر عليه**’in mânâsı: ona daralttı; ve Allah Yunus’a, عليه السلام, dünyada azaplandırılmış birine daralttığından daha şiddetli bir daraltma ile daralttı; çünkü onu balığın karnında hapsetti; böylece o **مَكْظُوماً** oldu; karnında, onun **كَظَمِهِ** ile tutuldu. Zeccâc, onun sözü **فظن أَن لن نُقْدِرَ عليه** hakkında dedi: yani balığın karnında oluşundan, bizim takdir ettiğimiz şeyi ona takdir etmeyeceğiz; dedi: ve **نَقْدِرُ** “**نُقَدِّرُ**” mânâsınadır; dedi: bu tefsirde gelmiştir.

Ezherî dedi: Ebû İshak’ın dediği bu şey doğrudur; mânâ, Allah’ın ona balığın karnında daraltmadan takdir ettiği şeydir; ve caizdir ki mânâ “ona daraltmayacağız” olsun; dedi: bunların hepsi dilde yaygındır; ve Allah ne murad ettiğini daha iyi bilendir. Fakat onun sözü “ona güç yetirmekten **أَن لن نَقْدِرَ عليه**” olması caiz değildir; çünkü bunu sanan küfre girer; ve zan şüphedir; ve Allah Teâlâ’nın kudretinde şüphe küfürdür; ve Allah peygamberlerini, bu müte’evvilin gittiği şeye benzer şeylerden korumuştur; ve Arapların sözünü ve lugatlarını bilmeyen cahilden başkası onun benzerini te’vil etmez.

Ezherî dedi: Münzirî’yi şöyle derken işittim: İbnü’l-Yezîdî bana Ebû Hâtim’den, Yüce’nin sözü **فظن أَن لن نقدر عليه** hakkında fayda verdi: yani ona daraltmayacağız; dedi: Ahfeş, **نَقْدِر**’in mânâsının ne olduğunu bilmedi ve kudret mevkiine, “bize kaçacağını sandı” mânâsına gitti; ve Arapların sözünü bilmedi; ta ki dedi ki: “müfessirlerin bazısı istifhamı murad etti dedi: **أَفَظَنَّ أَن لن نَقْدِرَ عليه**”; eğer **نَقْدِر**’in mânâsının “daraltırız” olduğunu bilseydi bu çırpınışı çırpınmazdı. Dedi: Arapların sözünde âlim değildi; nahiv kıyasına âlim idi. Dedi: ve onun sözü: **من قُدِرَ عليه رِزْقُه**: yani onun ilmi ona daraltıldı,

Ve yine onun sözü: **وأَما إِذا ما  ابتلاه فَقَدَرَ عليه رِزْقَه**; yani: daralttı. Ve أما Yüce Allah’ın sözü: **فَقَدَرْنا  فنِعْمَ القادِرُون**; çünkü el-Ferrâ dedi ki: onu bana okudu, Allah yüzünü keremli kılsın: **فَقَدَّرْنا**; ve Âsım onu hafifletti. Dedi ki: hafifletme ile şeddelendirmede mânânın bir olması uzak değildir; çünkü Araplar der: **قُدِّرَ عليه الموتُ** ve **قُدِرَ عليه الموتُ**; ve **قُدِّر  عليه** ve **قُدِرَ**. Ve hafifletenler delil getirdiler de dediler ki: eğer öyle olsaydı “**فَنِعْمَ  المُقَدِّرون**” derdi; hâlbuki Araplar iki lugat arasında cem eder. Yüce Allah dedi: **فَمَهِّلِ  الكافرين أَمْهِلْهُم رُوَيْداً**. Ve **قَدَرَ على عياله قَدْراً**: **قَتَرَ** gibi. Ve **قُدِرَ على الإِنسان رِزْقُه قَدْراً**: **قُتِرَ** gibi; ve **قَدَّرْتُ الشيء  تَقْدِيراً** ve **قَدَرْتُ الشيء أَقْدُرُه وأَقْدِرُه قَدْراً**: تقديرden bir **قَدْر**. Ve hadiste, hilâli görme hakkında: “**صوموا لرؤيته وأَفطروا لرؤيته فإِن غُمَّ عليكم  فاقْدُرُوا له**”; ve başka bir hadiste: “**فإِن غم عليكم فأَكملوا لعِدَّة**”; onun sözü: **فاقْدُرُوا  له** yani: ayın sayısını ona takdir edin, ta ki onu otuz gün tamamlayasınız; iki lafız her ne kadar farklı olsa da tek bir mânâya döner. Ve İbn Şurayh’tan rivayet olundu ki o, **فاقْدُرُوا له** sözünü şöyle tefsir etti: yani: ayın menzillerini ona takdir edin; çünkü onlar size delâlet eder ve size beyan eder ki ay yirmi dokuz yahut otuzdur. Dedi ki: bu, Yüce Allah’ın bu ilimle tahsis ettiği kimseye hitaptır. Dedi ki: ve onun sözü **فأَكْمِلُوا العِدَّة** menzilleri takdir etmeyi iyi yapmayan âmme’ye hitaptır. Ve bu, âlimin başına inen bir nâzileye benzer: onda içtihadla emrolunmuştur ve onda âlimleri taklit etmemesiyle; ta ki onlara açık olduğu gibi ona da doğru açık oluncaya kadar. Amma içtihadı olmayan âmme için, ehl-i ilmi taklit vardır. Dedi ki: birinci söz daha sahîhtir. Ve şair İyâs b. Mâlik b. Abdillah el-Mu‘annâ dedi:

كِلا ثَقَلَيْنا طامعٌ بغنِيمةٍ،
وقد قَدَر الرحمنُ ما هو قادِرُ
فلم أَرَ يوماً كانَ أَكثَرَ سالِباً
ومُسْتَلَباً سِرْبالَه لا يُناكِرُ
وأَكثَرَ مِنَّا يافِعاً يَبْتَغِي العُلى،
يُضارِبُ قِرْناً دارِعاً، وهو حاسِرُ

Onun sözü: **ما هو قادرُ** yani: **مُقَدِّرٌ**. Ve erkeğin **ثَقَلُ**’ı, **بالثاء** ile: haşemi ve evinin eşyasıdır. Ve burada **الثَّقَل** ile kadınları kastetti; yani: bizim kadınlarımız ve onların kadınları, iki haydan her birinin ötekine galip gelmesinde tamahkârdır; ve bu husustaki iş, Rahmân’ın kaderi üzere cereyan eder. Ve onun sözü: **ومُسْتَلَباً سِرْبالَه لا يُناكِرُ** yani: gömleği soyulur ve o bunu inkâr etmez; çünkü o, yere serilmiş, öldürülmüş biridir. Ve **سرباله** mansub oldu; çünkü **مُسْتَلَب** için ikinci mef‘ûldür. Ve **مُسْتَلَب**’da onunla merfû bir zamir vardır. Ve kim **سرباله**’yi merfû okursa, onu onunla yükselmiş kıldı ve onda bir zamir kılmadı. Ve **اليافع**: gençliğinin çağına giren, serpilip büyüyen. Ve **الدارع**: zırh giyen. Ve **الحاسر**: üzerinde zırh olmayan.

Ve **تَقَدَّر له الشيءُ**: yani hazırlandı. Ve istihâre hadîsinde: “**فاقْدُرْه لي  ويَسِّرْه عليّ**” yani: onu benim için hükme bağla ve onu bana hazırla. Ve **قَدَرْتُ الشيء**: yani onu hazırladım.

Ve her şeyin **قَدْرُ**’ü ve **مِقْداره**: onun miktarıdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وما قَدَرُوا اللهَ  حَقَّ قَدْرِه**; yani Allah’ı, hakkıyla tazim etmediler. Ve el-Leys dedi ki: onu, hakkıyla sıfatlandırmadılar. Ve burada **القَدَرُ** ve **القَدْرُ** tek bir mânâdadır. Ve Allah’ın **قَدَرُ**’ü ve **قَدْرُه** bir mânâ iledir; ve o aslında masdardır.

Ve **المِقْدارُ**: ölümdür. el-Leys dedi ki: **المِقْدارُ**, kul **المِقْدارَ**’a ulaştığında ölürken **القَدْر**’ün adıdır. Ve şu beyti şâhid getirdi:

لو كان خَلْفَك أَو أَمامَك هائِباً
بَشَراً سِواكَ، لَهابَك المِقْدارُ

Yani ölüm. Ve denilir: ancak şeyler, ölçülerdir; her şey için içeri giren bir **مِقْدارٌ** vardır.

Ve **المِقْدار** ayrıca: o **الهِنْداز**’dır; dersin ki: yağmur **بمِقْدار** iner, yani bir **قَدَرٍ** ve **قَدْرٍ** ile; ve o, şeyin miktarıdır. Ve her şey **مُقْتَدِرٌ**dür; o da ortadır. İbn Sîde: ve **المُقْتَدِر** her şeyin ortasıdır. Ve **رجل مُقْتَدِرُ الخَلْق**: yani onun ortasıdır; ne uzun ne kısadır. Ve aynı şekilde **الوَعِلُ** ve **الظبي** ve benzerleri.

Ve **القَدْرُ**: semerlerin ve eyerlerin ve benzerlerinin ortasıdır; dersin ki: bu bir **سرجٌ قَدْرٌ**’dür; hafifletilir ve ağırlaştırılır. et-Tehzîb: **سَرْجٌ  قادرٌ قاترٌ**; o, yaralamayan koruyucudur. Ve denildi ki: o, küçük ile büyük arasındadır.

Ve **القَدَرُ**: boynun kısalığıdır; **قَدِرَ قَدَراً**; ve o **أَقدرُ**’dür. Ve **الأَقْدَر**: erkeklerden kısa olandır. Sahr el-Gayy, bir avcıyı vasfederken ve su içmek için gelmiş dağ keçilerini anarken dedi:

أَرَى الأَيامَ لا تُبْقِي كريماً،
ولا الوَحْشَ الأَوابِدَ والنَّعاما
ولا عُصْماً أَوابِدَ في صُخُورٍ،
كُسِينَ على فَراسِنِها خِداما
أُتِيحَ لها أُقَيْدِرُ ذو حَشِيفٍ،
إِذا سامتْ على المَلَقاتِ ساما

**أُتيح**’ın mânâsı: **قُدّر**. Ve **لها**’daki zamir **العُصْم**’a döner. Ve **الأُقَيْدِرُ**: onunla avcıyı kastetti. Ve **الحَشيف**: eski püskü elbise. Ve **سامت**: geçti ve gitti. Ve **المُلَقات**: **مَلَقَةٍ**’nin cem‘idir; o, düz kayadır. Ve **الأَوابد**: ehlileşmeyip yabanileşmiş vahşî hayvanlardır; yani **تأَبَّدَتْ**: vahşileşti. Ve **العُصْمُ**: **أَعْصَمَ** ve **عَصْماء**’nın cem‘idir; o, kollarında beyazlık bulunan dağ keçisidir. Ve **الخِدَام**: halhallardır; ve onunla, ellerinde bulunan siyah çizgileri kastetti. Ve şair dedi ki:

رأَوْكَ أُقَيْدِرَ حِنْزَقْرَةً

Ve denildi ki: erkeklerden **الأَقْدَر** kısa boyunlu olandır. Ve **القُدَارُ**: insanlardan orta boylu olan. Ebû Amr: atlardan **الأَقْدَر** olandır ki yürüdüğünde arka ayakları ön ayaklarının bastığı yerlere basar. Ensardan bir adam dedi; ve İbn Berrî dedi ki: o, Adiyy b. Harşe el-Hatmî’dir:

ويَكْشِفُ نَخْوَةَ المُخْتالِ عَنِّي
جُرَازٌ، كالعَقِيقَةِ، إِن لَقِيتُ
وأَقْدَرُ مُشْرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ
كُمَيْتٌ، لا أَحَقُّ ولا شَئِيتُ

**النخوة**: kibirdir. Ve **المختال**: kendini beğenmişlik sahibi. Ve **الجراز**: darbede keskin kılıçtır; onu, parıltısında şimşekten bir parça olan **العقيقة**’ye benzetti. Ve **الصهوات**: **صَهْوَة**’nin cem‘idir; o, atın sırtında keçe yeridir. Ve **الشئيب**: arka ayaklarının tırnaklarını, ön ayaklarının tırnaklarından kısa bırakan; **الأَقْدَر**’in hilâfına. Ve **الأَحَقُّ**: arka ayaklarının tırnaklarını ön ayaklarının tırnaklarına denk getiren. Ve Ebû Ubeyd zikretti ki **الأَحَقَّ** terlemeyen olandır. Ve **الشَّئيتُ**: tökezleyen. Ve denildi ki: **الأَقدر** arka ayaklarının tırnaklarını, ön ayaklarının tırnaklarının bastığı yerleri aşan olandır; Ebû Ubeyd onu zikretti. Ve denildi ki: **الأَقْدَرُ** bacaklarını, gerektiği yere koyan olandır.

Ve **القِدْرُ**: bilinen (tencere); dişildir; ve onun küçültmesi **قُدَيْرٌ**’dür; **هاء** olmaksızın, القياس dışı. el-Ezherî: **القِدْرُ** bütün Araplar nezdinde dişildir; **هاء** olmaksızın. Öyleyse küçülttüğünde ona **قُدَيرة** ve **قُدَيْر** dersin; **هاء** ile ve **هاء**sız. Amma Sa‘leb’in Arapların sözü olarak naklettiği “**ما  رأَيت قِدْراً غلا أَسْرَعَ منها**” ise, **القِدْر**’ün müzekkerliği üzere değildir; fakat onlar “kaynadı” diye bir şey kastettiler; dedi ki: onun benzeri Yüce Allah’ın sözü: **لا يَحِلُّ لك  النساء من بَعْدُ**; dedi ki: fiili müzekker getirdi; çünkü mânâsı “şey” mânâsıdır; sanki “kadınlardan hiçbir şey sana helâl olmaz” dedi. İbn Sîde dedi ki: Amma kim **فناداه الملائكة** diye okuduysa, ancak onu benim nezdimde tekil üzere bina etti; Arapların “**ما رأَيت قِدْراً غلا أَسْرَعَ  منها**” sözü gibi; ve Yüce Allah’ın sözü “**لا يحل لك النساء من بعد**” gibi değil; çünkü Yüce Allah’ın sözü: **فناداه  الملائكة**،

**ليس بجحد**: öyleyse onda bir şey **مُقَدَّر** olur; nitekim gördüğümde **قُدِّرَ** edildiği gibi: “**قِدْراً** kaynadı, daha hızlı oldu”; ve onun sözünde: “**لا يحل لك النساء**”. Ancak o, olumsuzlamada bir şeyin **تقدير** edilmesini, olumlamanın dışında kullandı; çünkü “şey” sözümüz, bütün bilinenlere umumîdir; yine bu gibi bir yerde olumsuzlama, olumlamadan daha umumîdir. Görmez misin ki “Her erkeği dövdüm” demen, kaçınılmaz olarak yalandır; “Bir erkeği dövmedim” demen ise doğru da olabilir, yalan da olabilir. İşte buna ve benzerine göre olumsuzlama, olumlamadan daha umumî bulunur. Olumsuzlamadan, Yüce Allah’ın sözü: **لن يَنالَ اللهَ لحومُها ولا دِماؤها**; ancak muradı: “Allah’a onların etlerinden hiçbir şey ve onların kanlarından hiçbir şey erişmeyecektir”tir. **القِدْرِ**’ün çoğulu **قُدورٌ**’dur; bunun dışında başka bir şeye kırılmaz.

**وقَدَرَ القِدْرَ**: onu **يَقْدِرُها** ve **يَقْدُرُها** **قَدْراً**: onu pişirdi. Ve **اقْتَدَر** da, **قَدَرَ** mânasında; tıpkı **طَبَخَ** ve **اطَّبَخَ** gibi.

**ومَرَقٌ مَقْدُور** ve **قَدِيرُ**: yani pişmiş. **والقَدِيرُ**: **القِدْرِ** içinde pişirilen şeydir. **والاقتدارُ**: onun içinde pişirmektir. Ve denilir: **أَتَقْتَدِرُون أَم تَشْتَوُون**.

el-Leys: **القديرُ**, baharatlarla etten pişirilmiş olandır; eğer baharatlı değilse o **طبيخ**tir.

**واقْتَدَرَ القومُ**: bir **قِدْرٍ** içinde pişirdiler.

**والقُدارُ**: aşçı. Ve denildi: kasap. Ve denildi: kasap, **الجَزُور**’un boğazlanmasını ve onun pişirilmesini üstlenen kimsedir. Mühelhil dedi ki:

إِنَّا لنَضْرِبُ بالصَّوارِم هامَها،
ضَرْبَ القُدارِ نَقِيعةَ القُدَّامِ

**القُدَّام**: **قادم**’in çoğuludur; ve denildi: o, hükümdardır.

Âbî’l-lahm’ın mevlası Umeyr hadîsinde: “Mevlâm bana **أَن أَقْدُرَ لحماً** emretti”; yani etten bir **قِدْراً** pişireyim.

**والقُدارُ**: ruhu hafif, zeki, kapıp alan oğlan.

**والقُدارُ**: yılan; bunların hepsi **الدال**’ın hafifletilmesiyle.

**والقُدارُ**: büyük ejderha.

Hadîste: “Hastalığında **يَتَقَدَّرُ** ederdi: bugün ben neredeyim?”; yani eşlerinin günlerini, onların üzerindeki nöbette takdir ederdi.

**والقَدَرةُ**: küçük şişe.

**وقُدارُ بن سالِفٍ**: kendisine Semûd’un “**أَحْمَرُ**”ı denilen, (selâm üzerine olsun) Sâlih’in devesini kesen kimse. el-Ezherî dedi ki: Araplar kasaba, ona benzeterek **قُدارٌ** dediler; ondan Mühelhil’in sözü:

ضَرْبَ القُدارِ نَقِيعةَ القُدَّامِ

el-Lihyânî: denilir: “Onun yanında, bunu yapacağı kadar **قَدْرَ** kaldım.” Dedi ki: vakitlerde, onun ve el-Asma‘î’nin rivayet ettiği bir harf dışında, onların **أَن**’ı attıklarını işitmedim; o da onların sözü: “Onun yanında, ancak **رَيْثَ أَعْقِد شِسْعي** kadar oturmadım.”

**وقَيْدارٌ**: bir isim.

● - قدر: **القَدِيرُ** ve **القادِرُ**: Allah عز وجل’in sıfatlarındandır; ikisi de **القُدْرَة**’den olur ve **التقدير**’den olur. Yüce sözü: **إِن الله على كل شيء قدير**; **القُدْرة**’dendir; artık Allah عز وجل her şey üzerine **قدير**’dir; Allah سبحانه her şeyin **مُقَدِّرُ**’idir ve onun hükmünü verendir. İbnü’l-Esîr: Allah تعالى’nın isimlerinde **القادِرُ** ve **المُقْتَدِرُ** ve **القَدِيرُ** vardır; artık **القادر** **قَدَرَ يَقْدِرُ**’den ism-i fâildir; **القَدِير** ondan **فعيل**dir ve o, mübalağa içindir; **المقتدر** **اقْتَدَرَ**’dan **مُفْتَعِلٌ**dir ve o daha beliğdir.
التهذيب: el-Leys: **القَدَرُ** muvaffak kılınmış hüküm vermedir. Denilir: İlah şöyle şöyle **قَدَّرَ** etti, **تقديراً**; ve şey şeye uygun geldiği vakit: “Ona **قَدَرُه** geldi” dersin. İbn Sîde: **القَدْرُ** ve **القَدَرُ** kaza ve hükümdür; o, Allah عز وجل’in kazadan takdir ettiği ve işlerden onunla hükmettiği şeydir. Allah عز وجل dedi: **إِنا أَنزلناه في ليلة القَدْرِ**; yani **الحُكْمِ**; nitekim تعالى dedi: **فيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمر حكيم**; ve el-Ahfeş, Hüdbe b. Haşrem’e ait olarak inşad etti:

أَلا يا لَقَوْمي للنوائبِ والقَدْرِ
وللأَمْرِ يأْتي المَرءَ من حيثُ لا يَدْري

وللأَرْض كم من صالح قد تَوَدَّأَتْ
عليه، فَوَارَتْهُ بلَمَّاعَةٍ قَفْرِ

فلا ذَا جَلالٍ هِبْنَهُ لجَلالِه،
ولا ذا ضَياعٍ هُنَّ يَتْرُكْنَ للفَقْرِ

“**تودّأَت** عليه” yani onun üzerinde düzleşti. Ve **اللماعة**: içinde serabın parladığı yer. Ve sözü: “فلا ذا جَلال”da **ذا** sonraki şeyin tefsir ettiği bir fiilin gizlenmesiyle dikilmiştir; yani “artık **ذا جَلال**’dan korkmadılar”; ve sözü: “ولا ذا ضَياع” “**يتركن**” sözüyle mansuptur. Ve **الضَّياعُ**, **الضاد**’ın fethiyle: **الضَّيْعَةُ**’dir; mana: ölümler hiç kimseden gafil olmaz; zengin olsun yahut fakir, **القَدْر**’i yüce olsun yahut aşağı. Ve yüce sözü: **ليلةُ القدر خير من أَلف شهر**; yani içinde **ليلة القدر** bulunmayan bin ay; ve el-Ferazdak dedi:

وما صَبَّ رِجْلي في حديدِ مُجاشِعٍ،
مَعَ القَدْرِ، إِلا حاجَةٌ لي أُرِيدُها

Ve **القَدَرُ**: **القَدْرِ** gibidir; ikisinin cem‘i birlikte **أَقْدار**dır. Ve el-Lihyânî dedi: **القَدَرُ** isimdir, **القَدْرُ** masdardır; ve inşad etti:

كُلُّ شيء حتى أَخِيكَ مَتاعُ؛
وبِقَدْرٍ تَفَرُّقٌ واجْتِماعُ

Ve meftûhta inşad etti:

قَدَرٌ أَحَلَّكَ ذا النخيلِ، وقد أَرى،
وأَبيكَ، ما لَكَ، ذُو النَّخيلِ بدارِ

İbn Sîde dedi: onu böyle fetha ile inşad etti; vezin harekeyi ve sükûnu kabul eder. Ve hadiste **ليلة القدر** zikredildi; o, rızıkların takdir edildiği ve hükme bağlandığı gecedir. Ve **القَدَرِيَّةُ**: **القَدَرَ**i inkâr eden bir kavimdir; türetilmiş (müvelled)dir. التهذيب: ve **القَدَرِيَّة** Allah’ın eşyadan takdir ettiği şeylerle tekzibe nisbet olunan bir kavimdir; ve onların bazı kelâmcıları dedi: “Bu lakap bize lâzım gelmez; çünkü biz Allah عز وجل’den **القَدَرَ**i nefyederiz; onu ispat eden ona daha lâyıktır.” Dedi: “Bu, onlardan bir göz boyamadır; çünkü onlar **القَدَرَ**i kendileri için ispat ederler; bu yüzden adlandırıldılar.” Ve ehl-i sünnetin sözü: Allah’ın ilmi insanlarda önce geçti; onlardan küfredenin küfrünü bildiği gibi iman edenin imanını da bildi; artık yaratılmışlarda önceki ilmini ispat etti ve onu yazdı; ve herkes, kendisi için yaratıldığı ve üzerine yazıldığı şeye kolaylaştırılmıştır. Ebû Mansûr dedi: Allah’ın mahlûku takdiri, onların her birini, kendilerinin ona varacaklarını bildiği saadet ve şekavete kolaylaştırmasıdır; bu da şudur: onları yaratmadan önce onlardan bildi; artık onlarda ezelî önceki ilmini yazdı ve onu bir takdir ile takdir etti; ve Allah ona bunu takdir etti: onu **يَقْدُرُه** ve **يَقْدِرُه** **قَدْراً** ve **قَدَراً** olarak; ve onu onun üzerine ve onun için **قَدَّره** etti; ve sözü:

من أَيّ يَوْمَيَّ من الموتِ أَفِرّ:
أَيَومَ لم يُقْدَرَ أَمْ يومَ قُدِرْ؟

Şüphesiz o, hafif **النون**’u murad etti, sonra zaruret olarak onu hazfetti; böylece **الراء** fethalı kaldı; sanki murad etti: **يُقْدَرَنْ**. Bazıları bunu inkâr etti ve dedi: “Bu **النون** ancak kendisinden sonrakinin sükûnu için hazfedilir; burada ondan sonra sükûn yoktur.” İbn Cinnî dedi: “Benim bu hususta gördüğüm—ve ashabımızdan yahut başkalarından birinin onu zikrettiğini bilmedim—ve onların onu zikretmemiş olmaları onun inceliğindendir: aslı, cezme binaen **الراء**’ın sükûnuyla ‘**أَيَوم لم يُقْدَرْ أَم**’ olmasıdır; sonra o, fethalı hemzeye komşu oldu, hâlbuki kendisi sâkindi; Araplar, sâkin harfi, harekeli harfe komşu olunca harekeli gibi yürütmüştür; bu, Sîbeveyh’in bazı Araplardan naklettiği sözlerindendir: **الكَماةُ** ve **المَراة**; **الكَمْأَةَ** ve **المَرْأَةَ**yı murad ederler; fakat **الميم** ve **الراء** sâkin oldukları ve onlardan sonra iki hemze fethalı olduğu için, hemzelerdeki iki fetha sanki **الراء** ve **الميم**deymiş gibi oldu; ve **الميم** ve **الراء** sanki fethalıymış gibi oldu; ve iki hemze, harekeleri başkasında takdir edildiği için sanki sâkinmiş gibi oldu; böylece ikisinde takdir **مَرَأْةٌ** ve **كَمَأْةٌ** oldu; sonra ikisi hafifletildi; sükûnları ve öncelerinin fethalı oluşu sebebiyle iki hemze iki **ألف**e ibdal edildi; böylece **مَرَاةٌ** ve **كَماةٌ** dediler; nitekim **رأْس** ve **فأْس**’ta ikisi hafifletilince: **راس** ve **فاس** dediler. Ve bu üzere Ebû Ali, Abd Yeğûs’un sözünü hamletti:

وتَضْحَكُ مِنّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ،
كَأَنْ لم تَرَا قَبْلي أَسيراً يمَانِيا

Dedi: onu, hafifletilmiş takdiri “**كَأَن لم تَرْأَ**” üzere getirdi; sonra sâkin **الراء**, hemzeye komşu olunca—hemze harekeli iken—hareke sanki takdirde hemzeden önceymiş gibi oldu; ve lafız onunla “**لم تَرَأْ**” oldu; sonra hemzeyi, sükûnu ve öncesinin fethalı oluşu sebebiyle **ألف**e ibdal etti; böylece “**تَرا**” oldu; artık **الأَلف** bu takdire göre, fiilin **عين**i olan hemzeden bedeldir; ve **اللام** cezme binaen, tahkik mezhebine göre hazfedilmiştir; ve “**رَأَى يَرْأَى**” diyenin sözüne göre. Ve denildi ki: onun sözü “**ترا**”, hafif olan câiz üzere olmakla beraber, cezmin yerinde **الأَلف**i sabit kıldı; diğerinin sözündeki **الياء**a benzeterek:

أَلم يأْتيك، والأَنباءُ تَنْمِي،
بما لاقَتْ لَبُونُ بني زِيادِ؟

Ve bazıları onu, cezmin zahiri üzere “**أَلم يأْتك**” diye rivayet etti; ve Ebû’l-Abbâs, Ebû Osman’dan, o da el-Asma‘î’den inşad etti:

أَلا هلَ تاكَ والأَنباءُ تَنْمِي

Ve yüce sözü: **إِلا امرأَته قَدَّرْنا أَنها لمن الغابرين**; ez-Zeccâc dedi: mana “bildik ki o, geride kalanlardandır”dır; ve denildi: “tedbir ettik ki o, geride kalanlardandır”; yani azapta kalanlardan. Ve denilir: **اسْتَقْدِرِ اللهَ خيراً**; ve **اسْتَقْدَرَ اللهَ خَيْراً**: ondan, kendisi için onunla takdir etmesini istedi; dedi:

فاسْتَقْدِرِ اللهَ خيراً وارضَيَنَّ به،
فبَيْنَما العُسْرُ إِذ دارتْ مَياسِيرُ

Ve istihâre hadîsinde: “Allah’ım, ben senden **بقُدْرَتك** **أَسْتَقْدِرُكَ**”; yani senden, onun üzerine benim için bir **قُدْرَةً** kılmanı isterim.
Ve rızkı **قَدَرَ** eder, **يَقْدِرُهُ**: onu paylaştırdı. Ve **القَدْرُ** ve **القُدْرَةُ**
(* sözü: “والقدر والقدرة إلخ” Kâmûs’un ibaresi: “ve **القدر** zenginlik ve bolluk ve kuvvettir; **القدرة** ve **المقدرة** gibi; **الدال**’ı üç türlüdür; ve **المقدار** ve **القدارة** ve **القدورة** ve **القدور** ikisinin zammıyla; ve **القدران** kesreyle; ve **القدار** ve kesrelenir; ve **الاقتدار**; ve fiil **ضرب** ve **نصر** ve **فرح** gibidir.”) ve **المِقْدارُ**: kuvvettir; ve ona güç yetirdi: **يَقْدِرُ** ve **يَقْدُرُ**; ve **قَدِرَ**—kesre ile—**قُدْرَةً** ve **قَدارَةً** ve **قُدُورَةً** ve **قُدُوراً** ve **قِدْراناً** ve **قِداراً**; bunlar el-Lihyânî’dendir. Ve **التهذيب**’de: **قَدَراناً**; ve **اقْتَدَرَ**; ve o **قادِرٌ** ve **قَدِيرٌ**’dir; ve Allah onu ona **أَقْدَرَه** etti; ve bütün bunların ismi: **المَقْدَرَة** ve **المَقْدُرَة** ve **المَقْدِرَةُ**.

Ve denilir: “Benim senin üzerinde **مَقْدُرَة** ve **مَقْدَرَة** ve **مَقْدِرَة** yoktur”; yani **قُدْرَة**. Osman’ın, رضي الله عنه, hadisinde: “Şüphesiz **الذَّكاة** **الحَلْقِ** ve **اللَّبَّة**’dedir; **لمن قَدَرَ** için” (* “**لمن قدر**” sözü: yani kesilecek hayvan elinde olup bu iki yerde **الذَّكاة**’yı icraya muktedir olan kimse için; fakat hayvan ürküp kaçarsa, hükmü av hükmüdür; onun boğazlama yeri okun yahut kılıcın isabet ettiği yerdir; **النهاية**’nin kenarında böyle.) yani o ikisinde boğazlamaya imkânı olan kimse için; fakat kaçan ve düşen için, bedenlerinden neresi denk gelirse; ve ondandır onların sözü: **المَقْدُِرَةُ تُذْهِبُ الحَفِيظَةَ**. Ve **الاقتدارُ** bir şey üzerine: ona **القُدْرَةُ**’dir; ve **القُدْرَةُ**, “**قَدَرَ** bir şey üzerine **قُدْرَة**” sözünün masdarıdır; yani ona sahip oldu; o hâlde o **قادِرٌ** ve **قَدِيرٌ**’dir. Ve **اقْتَدَرَ** şeyi: onu **قَدْراً** kıldı. Ve onun sözü: **عند مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ**; yani **قادِرٍ**. Ve **القَدْرُ**: zenginlik ve bolluktur; ve o bundandır, çünkü onun hepsi kuvvettir.

Ve **بنو قَدْراء**: varlıklılardır. Ve **رجل ذو قُدْرَةٍ**: yani bolluk sahibi. Ve **رجل ذو مَقْدُِرَة**: yani yine bolluk sahibi; fakat **القَضاء** ve **القَدَرِ**’den olan ise **المَقدَرَةُ**, fetha ile, başkası değil; Hüzeli dedi ki:

وما يَبْقَى على الأَيّامِ شَيءٌ،
فيا عَجَباً لمَقْدَرَةِ الكتابِ

Ve her şeyin **قدْرُ**’ü ve **مِقْدارُه**: onun ölçüsüdür. Ve **قَدَرَ** şeyi şey ile, **يَقْدُرُه** **قَدْراً** ve **قَدَّرَه**: onu ölçtü. Ve **قادَرْتُ** adamı **مُقادَرَةً**: onu ölçüştüğüm ve onun yaptığı gibi yaptığım zaman.

**التهذيب**: Ve **التقدير** mânâlardan yüzler üzeredir: birincisi, bir işin düzeltilmesinde ve hazırlanmasında ağır ağır düşünme ve tefekkür; ikincisi, onu üzerinde keseceği alâmetlerle takdir etmesi; üçüncüsü, akdinle bir işi niyet etmendir; dersin ki: **قَدَّرْتُ** iş şöyle şöyle; yani onu niyet ettim ve üzerine akdettim. Ve denilir: **قَدَرْتُ** bir iş için, ona **أَقْدِرُ** ve **أَقْدُرُ** **قَدْراً**: onda baktığım, onu tedbir ettiğim ve onu ölçtüğüm zaman; ve ondandır Âişe’nin, رضوان الله عليها, sözü: “**فاقْدُرُوا قَدْرَ الجاريةِ الحديثة السِّنِّ المستهيئة للنظر**”; yani takdir edin, ölçüştürün, ona bakın ve onda düşünün.

Şemmer: denilir **قَدَرْتُ**; yani hazırladım; ve **قَدَرْتُ**; yani güç yetirdim; ve **قَدَرْتُ**; yani sahip oldum; ve **قَدَرْتُ**; yani vakit tayin ettim; Lebîd dedi ki:

فَقَدَرْتُ للوِرْدِ المُغَلِّسَ غُدْوَةً،
فَوَرَدْتُ قبل تَبَيُّنِ الأَلْوانِ

Ve A‘şâ dedi ki:

فاقْدُرْ بذَرْعِكَ ببنَنا،
إِن كنتَ بَوَّأْتَ القَدارَهْ

**بَوَّأْتَ**: hazırladın. Ebû Ubeyde dedi: “**اقْدُر بذَرْعِك بيننا**”; yani gör ve kadrini bil. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **ثم جئتَ على قَدَرٍ يا موسى**; tefsirde denildi: bir vaad üzere; ve denildi: sana hitabımın bir **قَدَرٍ**’i üzere; bu, Zeccâc’dandır.

Ve **قَدَرَ** şeyi: ona yaklaştı; Lebîd dedi ki:

قلتُ: هَجِّدْنا، فقد طال السُّرَى،
وقَدَرْنا إِنْ خَنى الليل غَفَلْ

Ve kavim işlerini **قَدَرَ** eder, **يَقْدِرُونه** **قَدْراً**: onu tedbir ettiler. Ve elbiseyi onun üzerine **قَدَرْتُ** **قَدْراً**; derken **فانْقَدَر**; yani ölçüye göre geldi. Ve denilir: senin yerin ile falanın yeri arasında **ليلة قادرة** vardır; yürüyüş yumuşak olduğu zaman, **قاصدةٍ** ve **رافِهةٍ** gibi; Yakub’dan.

Ve onun üzerine şeyi **قَدَرَ** eder, **يَقْدِرُه** ve **يَقْدُره** **قَدْراً** ve **قَدَراً** ve **قَدَّرَه**: onu daralttı; Lihyânî’den. Ve Aziz tenzilde: **على المُوسِعِ قَدَرُه وعلى المُقْتِرِ قَدَرُه**; Ferrâ dedi: **قَدَرُه** ve **قَدْرُه** diye okundu; dedi: nasb etse de doğru olurdu, niyette fiilin tekrarı üzere; yani geniş olan kendi **قَدَر**’ini versin, darlıkta olan kendi **قَدَر**’ini; Ahfeş dedi: **على الموسع قدره**; yani onun tâkati; Ezherî dedi: Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi; ve onun sözü **على المُقْتِر قَدَرُه** ve **قَدْرُه** hakkında, dedi: teşdîd iki lugatin daha üstünü ve daha çoğudur; bunun için tercih edildi; dedi: Ahfeş sükûnu seçti; dedi: biz teşdîdi ancak onu isim olduğu için seçtik. Kisâî dedi: hafifletme ile ve teşdîd ile okunur; her biri doğrudur. Ve dedi: **قَدَرَ** ve o **يَقْدِر**: **مَقْدِرة** ve **مَقْدُرة** ve **مَقْدَرَة** ve **قِدْراناً** ve **قَدَاراً** ve **قُدْرةً**; dedi: bunların hepsini Araplardan işittik. Dedi: **ويَقْدُر** başka bir lugattır; bir kavim için, onda **الدال**’ı damme ederler. Dedi: fakat “**قَدَرْتُ** şeyi, ben onu **أَقْدِرُه**” hafif; onu ancak kesreli olarak işittim. Dedi: ve onun sözü: **وما قَدَروا اللهَ حَقَّ قَدْرِه**; hafiftir; teşdîd edilse doğru olurdu. Ve onun sözü: **إِنَّا كلَّ شيء خلقناه بِقَدَرٍ**; müşedded. Ve onun sözü: **فسالتْ أَوديةٌ بقدَرها**; müşedded; hafifletse doğru olurdu. Ve Ferazdak’ın beytini de inşad etti:

وما صَبَّ رِجْلِي في حَدِيدِ مُجاشِعٍ،
مع القَدْر، إِلا حاجةٌ لي أُرِيدُها

Ve Yüce olanın sözü: **فَظَنَّ أَن لن نَقْدِرَ عليه**; **القُدرة** ile tefsir edilir ve **الضِّيق** ile tefsir edilir. Ferrâ, Aziz ve Celil olanın sözü **وذا النُّون إِذ ذهب مُغاضِباً فظنَّ أَن لن نَقْدِرَ عليه** hakkında dedi: mânâ, “bizim takdir ettiğimiz gibi, cezadan ona takdir etmeyeceğimizi sandı”dır. Ebû’l-Heysem dedi: rivayet olundu ki kavmine kızgın olarak gitti; ve rivayet olundu ki Rabbine kızgın olarak gitti. Fakat kim Yunus’un, عليه السلام, “Allah’ın ona güç yetiremeyeceğini sandı” diye itikad ederse, o kâfirdir; çünkü bunu sanan mümin değildir; ve Yunus, عليه السلام, resuldür; bu zannın ona caiz olması yoktur.

Böylece mânânın dönüşü: “ona cezayı takdir etmeyeceğimizi sandı”dır. Dedi: ve muhtemeldir ki tefsiri şöyle olsun: “ona daraltmayacağımızı sandı”; Yüce olanın sözü **ومن قُدِرَ عليه رزقَه**’den; yani ona daraltıldı. Dedi: ve yine onun sözü: **وأَما إِذا ما ابتلاه فَقَدَر عليه رزقه**; **فَقَدَر عليه**’nin mânâsı: ona daralttı; ve Allah Yunus’a, عليه السلام, dünyada azap görene daralttığından daha şiddetli bir daraltma ile daralttı; çünkü onu balığın karnında hapsetti; böylece o **مَكْظُوماً** oldu; karnında, onun **كَظَمِهِ** ile tutuldu.

Zeccâc, onun sözü **فظن أَن لن نُقْدِرَ عليه** hakkında dedi: yani balığın karnında oluşundan, bizim takdir ettiğimiz şeyi ona takdir etmeyeceğiz. Dedi: ve **نَقْدِرُ** “**نُقَدِّرُ**” mânâsınadır. Dedi: bu tefsirde gelmiştir. Ezherî dedi: Ebû İshâk’ın dediği bu şey doğrudur; mânâ, Allah’ın ona balığın karnında daraltmadan takdir ettiği şeydir. Ve caizdir ki mânâ “ona daraltmayacağız” olsun. Dedi: bunların hepsi dilde yaygındır; Allah ne murad ettiğini daha iyi bilir.

Fakat onun sözü “ona güç yetirmekten **أَن لن نَقْدِرَ عليه**” olması caiz değildir; çünkü bunu sanan küfre girer; ve zan şüphedir; Allah Teâlâ’nın kudretinde şüphe küfürdür. Allah, peygamberlerini bu müte’evvilin gittiği şeyin benzerinden korumuştur; Arapların sözünü ve lugatlarını bilmeyen cahilden başkası onun benzerini te’vil etmez. Ezherî dedi: Münzirî’yi şöyle derken işittim: İbnü’l-Yezîdî bana Ebû Hâtim’den, Yüce olanın sözü **فظن أَن لن نقدر عليه** hakkında fayda verdi: yani ona daraltmayacağız. Dedi: Ahfeş, **نَقْدِر**’in mânâsının ne olduğunu bilmedi ve kudret yerinden “bizi geçip gideceğini sandı” mânâsına gitti; Arapların sözünü bilmedi; ta ki dedi ki: “Şüphesiz bazı müfessirler istifhamı murad etti dedi: **أَفَظَنَّ أَن لن نَقْدِرَ عليه**.” Eğer **نَقْدِر**’in mânâsının “daraltırız” olduğunu bilseydi bu bocalamayı bocalamazdı. Dedi: Arapların sözüne âlim değildi; nahiv kıyasına âlim idi. Dedi: onun sözü **من قُدِرَ عليه رِزْقُه**: yani onun ilmi ona daraltıldı,

Ve yine onun sözü: **وأَما إِذا ما  ابتلاه فَقَدَرَ عليه رِزْقَه**; yani: daralttı. Ve yüce Allah’ın sözüne gelince: **فَقَدَرْنا  فنِعْمَ القادِرُون**; şüphesiz Ferrâ dedi ki: Onu bana okudu, Allah yüzünü keremli kılsın: **فَقَدَّرْنا**; Âsım ise onu hafifletti. Dedi ki: Hafifletme ile şeddelendirmede mananın bir olması uzak değildir; çünkü Araplar der ki: **قُدِّرَ عليه الموتُ** ve **قُدِرَ عليه الموتُ**; ve **قُدِّر  عليه** ve **قُدِرَ**. Hafifletenler delil getirdiler de dediler ki: Eğer öyle olsaydı “**فَنِعْمَ  المُقَدِّرون**” derdi; hâlbuki Araplar iki lugati bir araya da getirir. Yüce Allah dedi ki: **فَمَهِّلِ  الكافرين أَمْهِلْهُم رُوَيْداً**. Ve **قَدَرَ على عياله قَدْراً**: **قَتَرَ** gibidir. Ve **قُدِرَ على الإِنسان رِزْقُه قَدْراً**: **قُتِرَ** gibidir; ve **قَدَّرْتُ الشيء  تَقْدِيراً** ve **قَدَرْتُ الشيء أَقْدُرُه وأَقْدِرُه قَدْراً**: takdirden (olan) bir **قَدْر** ile.

Ve hadiste, hilali görme hakkında: “Onu görmenizle oruç tutun ve onu görmenizle iftar edin; eğer size bulutlanırsa, onun için **فاقْدُرُوا له**.” Başka bir hadiste: “Eğer size bulutlanırsa, sayıyı tamamlayın”; onun sözü: **فاقْدُرُوا  له** yani: ayın sayısını onun için takdir edin, ta ki onu otuz gün tamamlayasınız; iki lafız farklı olsa da tek bir manaya döner. İbn Şureyh’ten rivayet edildiğine göre o, **فاقْدُرُوا له** sözünü şöyle tefsir etti: yani ayın menzillerini onun için takdir edin; çünkü onlar size delalet eder ve size açıklar ki ay yirmi dokuz yahut otuzdur. Dedi ki: Bu, yüce Allah’ın bu ilimle kendisini tahsis ettiği kimseye hitaptır. Dedi ki: Ve “**فأَكْمِلُوا العِدَّة**” sözü, menzilleri takdir etmeyi iyi yapamayan avama hitaptır. Bu, içtihatla emrolunan âlime inen bir vâkıanın benzeridir; onda içtihat etmesi ve vâkıanın şekillerinde âlimleri taklit etmemesi, ta ki onlara açık olduğu gibi kendisine de doğru olan açıklanıncaya kadar. Ama içtihadı olmayan avam için, ilim ehline taklit vardır. Dedi ki: Birinci söz daha sahih olandır.

Ve şair İyâs b. Mâlik b. Abdillah el-Muannâ dedi ki:

Kِلا ثَقَلَيْنا طامعٌ بغنِيمةٍ،
وقد قَدَر الرحمنُ ما هو قادِرُ

فلم أَرَ يوماً كانَ أَكثَرَ سالِباً
ومُسْتَلَباً سِرْبالَه لا يُناكِرُ

وأَكثَرَ مِنَّا يافِعاً يَبْتَغِي العُلى،
يُضارِبُ قِرْناً دارِعاً، وهو حاسِرُ

Onun sözü: **ما هو قادرُ** yani: **مُقَدِّرٌ**. Ve adamın **ثَقَلُ**’ı, **بالثاء** ile: hizmetkârları ve ev eşyasıdır. Burada **الثَّقَل** ile kadınları kastetti; yani bizim kadınlarımız ve onların kadınları, iki kabileden her birinin ötekine üstün gelmesine tamah eder; bu husustaki iş, Rahmân’ın takdiri üzere cereyan eder. Ve onun sözü: **ومُسْتَلَباً سِرْبالَه لا يُناكِرُ** yani: gömleği soyulur, o da bunu inkâr etmez; çünkü o, yere serilmiş, öldürülmüş biridir. **سِرْبالَه** mansup oldu; çünkü **مُسْتَلَب** için ikinci mef’uldür; **مُسْتَلَب**’da onunla (ilgili) merfû bir zamir vardır. **سِرْبالَه**’yi merfû okuyan ise onu onunla yükselmiş kıldı ve onda bir zamir kılmadı. Ve **اليافع**: gençliğinin çağına giren, serpilip büyüyen kimsedir. Ve **الدارع**: zırh giyen. Ve **الحاسر**: üzerinde zırh olmayan.

Ve **تَقَدَّر له الشيءُ** yani: hazırlandı. Ve istihâre hadîsinde: “**فاقْدُرْه لي  ويَسِّرْه عليّ**” yani: onu benim için hükme bağla ve onu hazırla. Ve **قَدَرْتُ الشيء** yani: onu hazırladım.

Ve her şeyin **قَدْرُ**’ü ve **مِقْداره**: onun miktarıdır. Ve yüce Allah’ın sözü: **وما قَدَرُوا اللهَ  حَقَّ قَدْرِه**; yani: Allah’ı, yüceltmenin hakkıyla yüceltmediler. Leys dedi ki: Onu, sıfatının hakkıyla vasfetmediler. Ve burada **القَدَرُ** ile **القَدْرُ** bir manadadır. Ve Allah’ın **قَدَرُ**’ü ve **قَدْرُه** bir manadadır; aslında o bir masdardır.

Ve **المِقْدارُ**: ölümdür. Leys dedi ki: **المِقْدارُ**, kul **المِقْدارَ**a ulaştığında öldüğü vakit **القَدْر**’ün adıdır. Ve şu beyti delil getirdi:

لو كان خَلْفَك أَو أَمامَك هائِباً
بَشَراً سِواكَ، لَهابَك المِقْدارُ

Yani ölüm. Ve denir ki: Eşyalar ancak takdirlerdir; her şey için içeri giren bir **مِقْدارٌ** vardır.

Ve **المِقْدار** ayrıca: o **الهِنْداز**’dır; dersin ki: yağmur **بمِقْدار** ile iner; yani bir **قَدَرٍ** ve **قَدْرٍ** ile; o, şeyin miktarıdır. Ve her şey **مُقْتَدِرٌ** (olandır); o da ortadır. İbn Sîdeh: **والمُقْتَدِر** her şeyin ortasıdır. Ve **رجل مُقْتَدِرُ الخَلْق** yani: onun ortasıdır; ne uzun ne de kısadır; aynı şekilde dağ keçisi ve ceylan ve benzerleri.

Ve **القَدْرُ**: semerlerin ve eyerlerin ve benzerlerinin ortasıdır; dersin ki: bu, **سرجٌ قَدْرٌ**’dür; hafifletilir de ağırlaştırılır da. Tehzîb: **سَرْجٌ  قادرٌ قاترٌ**; o, yaralamayan koruyucudur; ve denildi ki: o, küçük ile büyük arasındadır.

Ve **القَدَرُ**: boynun kısalığıdır; **قَدِرَ قَدَراً**; o da **أَقدرُ**’dür. Ve **الأَقْدَر**: erkeklerden kısa olan. Sahr el-Ğayy, bir avcıyı vasfederken ve su içmek için gelmiş dağ keçilerini anarken dedi ki:

أَرَى الأَيامَ لا تُبْقِي كريماً،
ولا الوَحْشَ الأَوابِدَ والنَّعاما

ولا عُصْماً أَوابِدَ في صُخُورٍ،
كُسِينَ على فَراسِنِها خِداما

أُتِيحَ لها أُقَيْدِرُ ذو حَشِيفٍ،
إِذا سامتْ على المَلَقاتِ ساما

**أُتيح**’ın manası: **قُدّر**. Ve **لها**’daki zamir **العُصْم**’a döner. Ve **الأُقَيْدِرُ**: onunla avcıyı kastetti. Ve **الحَشيف**: eski elbise. Ve **سامت**: geçti ve gitti. Ve **المُلَقات**: **مَلَقَةٍ**’nin çoğuludur; o da düz kaya parçasıdır. Ve **الأَوابد**: vahşileşmiş yaban hayvanlarıdır; yani **تأَبَّدَتْ**: vahşileşti. Ve **العُصْمُ**: **أَعْصَمَ** ve **عَصْماء**’nın çoğuludur; o, kollarında beyazlık bulunan dağ keçisidir. Ve **الخِدَام**: halhallardır; onunla, ellerindeki siyah çizgileri kastetti. Ve şair dedi ki:

رأَوْكَ أُقَيْدِرَ حِنْزَقْرَةً

Ve denildi ki: erkeklerden **الأَقْدَر** boynu kısa olandır. Ve **القُدَارُ**: insanlardan orta boylu olan. Ebû Amr: Atlardan **الأَقْدَر**; yürüdüğünde ayakları, ön ayaklarının bastığı yerlere düşen (attır). Ensardan bir adam dedi; İbn Berrî dedi ki: o, Adiyy b. Haraşe el-Hatmî’dir:

ويَكْشِفُ نَخْوَةَ المُخْتالِ عَنِّي
جُرَازٌ، كالعَقِيقَةِ، إِن لَقِيتُ

وأَقْدَرُ مُشْرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ
كُمَيْتٌ، لا أَحَقُّ ولا شَئِيتُ

**النخوة**: kibirdir. Ve **المختال**: böbürlenme sahibi. Ve **الجراز**: darbede keskin kılıçtır; onu, parıltısında şimşeğin parıltısından olan **العقيقة**’ya benzetti. Ve **الصهوات**: **صَهْوَة**’nin çoğuludur; o, atın sırtında keçe yeridir. Ve **الشئيب**: arka ayaklarının tırnaklarını, ön ayaklarının tırnaklarından kısa bırakan; **الأَقْدَر**’in tersine. Ve **الأَحَقُّ**: arka ayaklarının tırnaklarını, ön ayaklarının tırnaklarına denk getiren. Ebû Ubeyd, **الأَحَقَّ**’ın terlemeyen olduğunu zikretti. Ve **الشَّئيتُ**: tökezleyen. Ve denildi ki: **الأَقدر**; arka ayaklarının tırnaklarını, ön ayaklarının tırnaklarının bastığı yerleri aşan (attır); bunu Ebû Ubeyd zikretti. Ve denildi ki: **الأَقْدَرُ**; ayaklarını, gerektiği yere koyan (attır).

Ve **القِدْرُ**: bilinen (şeydir); dişildir; onun küçültmesi **قُدَيْرٌ**’dür; **هاء**sız, kıyasa aykırı olarak. Ezherî: **القِدْرُ** bütün Araplar nezdinde dişildir; **هاء**sızdır. Onu küçülttüğünde ona **قُدَيرة** ve **قُدَيْر** dersin; **هاء** ile ve **هاء**sız. Ama Sa‘leb’in Arapların sözü olarak naklettiği “**ما  رأَيت قِدْراً غلا أَسْرَعَ منها**” ise, **القِدْر**’ün müzekker kılınması üzerine değildir; fakat onlar “kaynadı” (fiilini) “hiçbir şey” manasında kastettiler; dedi ki: Bunun benzeri yüce Allah’ın sözü: **لا يَحِلُّ لك  النساء من بَعْدُ**; dedi ki: fiili müzekker getirdi; çünkü manası “bir şey” manasıdır; sanki “kadınlardan hiçbir şey sana helal olmaz” demiş gibidir. İbn Sîdeh dedi ki: Ama “**فناداه الملائكة**” diye okuyan kimsenin kıraatine gelince, bence onu tekil üzerine bina etti; Arapların “**ما رأَيت قِدْراً غلا أَسْرَعَ  منها**” sözü gibi; yüce Allah’ın sözü “**لا يحل لك النساء من بعد**” gibi değil; çünkü yüce Allah’ın sözü: **فناداه  الملائكة**،

**ليس بجحد**; böylece onda, gördüğümde takdir edildiği gibi, içinde takdir edilmiş bir şey olur: “Bir **قِدْر** kaynadı, daha hızlı oldu”da; ve onun sözünde: “Sana kadınlar helâl olmaz”; ve ancak, olumsuzlamada bir şeyin takdir edilmesini, olumlamanın dışında kullandı; çünkü “şey” sözümüz, bütün bilinenlere umumîdir; yine olumsuzlama, bunun gibi bir yerde, olumlamadan daha umumîdir. Görmez misin ki senin “Her erkeği dövdüm” sözün, kaçınılmaz olarak yalandır; “Bir erkeği dövmedim” sözün ise doğru da olabilir, yalan da olabilir. İşte bu ve benzeri üzere, olumsuzlama, olumlamadan daha umumî bulunur. Olumsuzlamadan, Yüce Allah’ın sözü: “Onun etleri de kanları da Allah’a erişmez”; ancak muradı: “Onun etlerinden hiçbir şey Allah’a erişmez ve kanlarından hiçbir şey (erişmez)”dir. **القِدْر**’ün çoğulu **قُدور**’dur; bunun dışında bir şeye kırık çoğul yapılmaz.

Ve **قَدَرَ القِدْرَ** **يَقْدِرُها** ve **يَقْدُرُها** **قَدْراً**: onu pişirdi. Ve **اقْتَدَر** da, **قَدَرَ** mânâsında; **طَبَخَ** ve **اطَّبَخَ** gibi. Ve **مَرَقٌ مَقْدُور** ve **قَدِيرُ**: yani pişmiş. Ve **القَدِيرُ**: **القِدْر** içinde pişirilen şeydir; ve **الاقتدارُ**: onda pişirmedir; ve denilir: “**أَتَقْتَدِرُون** yoksa **تَشْتَوُون**?”

**الليث**: **القديرُ**; baharatlarla etten pişirilmiş olandır; eğer baharatlı değilse o, **طبيخ**’tir. Ve **اقْتَدَرَ القومُ**: bir **قِدْر** içinde pişirdiler. Ve **القُدارُ**: aşçı; ve denildi: kasap; ve denildi: kasap, **الجَزُور**’un boğazlanmasını ve onun pişirilmesini üstlenen kimsedir. **مُهَلْهِلٌ** dedi ki:

إِنَّا لنَضْرِبُ بالصَّوارِم هامَها،
ضَرْبَ القُدارِ نَقِيعةَ القُدَّامِ

**القُدَّام**: **قادم**’in çoğuludur; ve denildi: o, hükümdardır.

Ve **عُمَيْر**’in, **آبي اللحم**’ın azatlısının hadîsinde: Efendim bana “**أَقْدُرَ لحماً**” diye emretti; yani etten bir **قِدْر** pişireyim.

Ve **القُدارُ**: hafif ruhlu, zeki, kapıcı (çabuk kavrayan) oğlandır. Ve **القُدارُ**: yılandır; bunların hepsi **الدال**’ın hafifletilmesi iledir. Ve **القُدارُ**: büyük ejderhadır.

Ve hadîste: Hastalığında “Bugün ben neredeyim?” diye **يَتَقَدَّرُ** idi; yani, onların üzerindeki nöbette, eşlerinin günlerini takdir ederdi.

Ve **القَدَرةُ**: küçük şişedir.

Ve **قُدارُ بن سالِفٍ**: kendisine **أَحْمَرُ ثمود** denilen, Sâlih’in devesini boğazlayan (öldüren)dir, عليه السلام. **الأَزهري** dedi ki: Araplar kasaba, ona benzeterek **قُدارٌ** dediler; ve ondan, **مُهَلْهِل**’in sözü:

ضَرْبَ القُدارِ نَقِيعةَ القُدَّامِ

**اللحياني**: Denilir: Onun yanında, bunu yapacağı kadar **قَدْرَ** kaldım. Dedi ki: Vakitlerde, onun ve **الأَصمعي**’nin rivayet ettiği bir harften başka, **أَن**’ı attıklarını işitmedim; o da onların sözü: “Onun yanında, ancak ‘**رَيْثَ أَعْقِد شِسْعي**’ kadar oturmadım.”

Ve **قَيْدارٌ**: bir isimdir.

مقاييس اللغة:
(**قدر**) **القاف** ve **الدال** ve **الراء** sağlam bir asıldır; şeyin ulaştığı miktara, onun künhüne ve sonuna delâlet eder. Şu hâlde **القدر**: her şeyin ulaştığı miktardır. Denir ki: **قَدْرُه** şöyle şöyledir; yani ulaştığı miktarıdır. Aynı şekilde **القَدَر**. Ve **قَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه** takdirden (ölçüp biçmeden); ve **قدَّرته أُقَدِّره**. Ve **القَدْر**: Allah Teâlâ’nın şeyleri, onlar için istediği ulaştıkları miktarlar ve sonlar üzere hükme bağlamasıdır; o da **القَدَر**dır. **القَدَر** hakkında dedi ki:
Yolu, onunla minareyi inşa edene bırak *** ve **بَرْزَة** ile ortaya çık; **القَدَر** seni nereye mecbur ettiyse orada

Ve **القَدْر** hakkında, **الدال**’ın sükûnu ile, dedi ki:
[Demirden **مجاشع** içinde ayağımı (oraya) bastıran şey *** **القَدْر** ile beraber ancak benim istediğim bir ihtiyaçtır]

Ve babdan (bu kökten) atlarda **الأَقْدَر** vardır; o, iki ayağı, iki elinin (ön ayaklarının) bastığı yerlere basan kimsedir; sanki bunu bir takdir ile takdir etmiştir. Dedi ki:
Ve **وأقْدَرُ** yüksek sağrılı, parlak *** doru, ne **أحَقُّ** ne de **شئيتُ**

Ve O’nun sözü, yüce: ﴿Ve Allah’ı, O’nun hakkı olan **قَدْرِهِ** ile takdir etmediler﴾ [الأنعام 91]; müfessirler dedi: Allah’ı, O’nun hakkı olan azametiyle tazim etmediler. Bu doğrudur; bunun özeti, O’nu, Teâlâ’ya yaraşan sıfatıyla vasfetmemiş olmalarıdır.

Ve O’nun sözü, yüce: ﴿Ve rızkı kendisine **قُدِرَ** olunan﴾ [الطلاق 7]; mânâsı: **قُتِر** (daraltıldı). Kıyas şudur ki: ona bu, az bir **قَدْر** ile verilmiştir. Ve Allah Teâlâ’nın mahlûkatı üzerindeki **قُدْرَةُ**: onlara, dilediği ve istediği miktarı vermesidir; kıyas bunda ve ondan öncekinde birdir. Ve derler: **رجلٌ ذو قُدرةٍ وذو مَقدِرة**; yani varlık. Mânâsı: varlığı ve zenginliği ile işlerden, iradesine uygun olan miktara ulaşır. Ve derler: erkeklerden **الأقدر**: boynu kısa olan; bu kıyastır, sanki boynu takdir edilmiştir.

Ve bu kıyastan şâz olanlardan da **القِدر**dır; o bilinir. Ve **القَدِير**: **القِدر** içinde pişirilen ettir. Ve söylediklerine göre **القُدَار**: kasaptır; ve denir: aşçı; bu daha benzer.

Ve bu kıyastan şâz olanlardan da onların sözü: **القُدَار**: büyük yılandır; bunda bakış (tereddüt) vardır.

القاموس المحيط:
**القَدَرُ** (harekeli olarak): kaza, hüküm ve şeyin ulaştığı miktar; ve (kaf) dammeli de gelir: **المِقْدار**; ve tâkat; ikisinde de **القَدْر** gibi; çoğulu **أقْدارٌ**. Ve **القَدَرِيَّةُ**: kaderi inkâr edenler. Ve Allah Teâlâ onu onun üzerine takdir etti: **يَقْدُرُهُ** ve **يَقْدِرُهُ**; **قَدْراً** ve **قَدَّرَهُ** onu onun üzerine ve onun için. Ve **اسْتَقْدَرَ اللّهَ خَيْراً**: ondan, kendisi için onunla takdir etmesini istedi. Ve **قَدَرَ الرِّزْقَ**: onu paylaştırdı. Ve **القَدْرُ**: zenginlik, varlık ve kuvvet; **القُدْرَةِ** ve **المَقْدُرَةِ** gibi; **الدال**’ı üç türlü (harekeli) olarak; ve **المقْدارِ** ve **القَدارَةِ** ve **القُدورَةِ** ve **القُدورِ** (ikisi dammeli olarak) ve **القِدْرانِ** (kesre ile) ve **القَدَارِ** (ve kesrelenir) ve **الاقْتِدارِ**. Ve fiil (babı): **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ** ve **فَرِحَ** gibi; ve o **قادرٌ** ve **قَديرٌ**dur. Ve Allah Teâlâ onu onun üzerine **أقْدَرَهُ**. Ve daraltma; **التَّقْديرِ** gibi. Ve pişirme; ikisinin fiili **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ** gibi. Ve tazim. Ve işin tedbiri: **قَدَرَهُ يَقْدِرُهُ**. Ve bir şeyi bir şeyle ölçme. Ve bineklerin ve eyerlerin orta kısmı. Ve omuz başı. Ve harekeli olarak: boynun kısalığı; **قَدِرَ** **فَرِحَ** gibi; o hâlde o **أقْدَرُ**dur. Ve **الأَقْدَرُ**: yürüdüğünde iki ayağı, iki elinin bastığı yerlere basan at; yahut iki ayağını, gerektiği yere koyan.

Ve **القِدْرُ** (kesre ile): (müzekker); dişi de yapılır; çoğulu: **قُدورٌ**. Ve **القَديرُ** ve **القادرُ**: **القِدْرِ** içinde pişirilen şey. Ve **كهُمامٍ** gibi: insanlardan orta boylu olan; ve aşçı; yahut kasap; ve **القِدْرِ** içinde pişiren; **المُقْتَدِرِ** gibi; ve **ابنُ سالفٍ**: dişi deveyi kesen; ve **ابنُ عَمْرِو بنِ ضُبَيْعَةَ**: **رَبيعَةَ**’nin reisi; ve büyük yılan. Ve **كسَحابٍ** gibi: (bir kabile/nisbe). Ve **المُقْتَدِرُ**: her şeyin ortası. Ve **بَنُو قَدْراءَ**: varlıklılar. Ve **القَدَرَةُ** (harekeli): küçük şişe. Ve **قادَرْتُهُ**: onu ölçtüm; ve onun fiilinin benzerini yaptım. Ve **التَّقْديرُ**: sulama; ve bir işin düzeltilmesinde düşünme. Ve **تَقَدَّرَ**: hazırlandı.

Ve “**ما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ**”: O’nu, taziminin hakkıyla tazim etmediler. Ve **قَدَرْتُ الثَّوْبَ فانْقَدَرَ**: ölçüye geldi. Ve aramızda **ليلةٌ قادِرةٌ**: yürüyüşü kolay; onda yorgunluk yok. Ve **قَيْدَارُ**: bir isim. Ve **القَدْراءُ**: kulak; küçük de değil büyük de değil. Ve “senin hurmalarının **قَدَرَةُ**’si ne kadardır?” (harekeli olarak); ve **القَدَرَةِ** üzerine dikildi; o, her iki hurma ağacı arasında bilinen bir sınır üzere dikilmesidir. Ve **قَدَّرَهُ تَقديراً**: onu **قَدَرِيًّا** yaptı. Ve **دارٌ مُقادَرَةٌ** (**الدال**’ın fethiyle): dar. Ve **قَدَرْتُه أقْدِرُهُ قَدَارَةً**: hazırladım ve vakit tayin ettim.

تاج العروس:
ق - د - ر
**القَدَرُ** (harekeli): muvaffak kaza; **الأَزهرِيُّ** onu **اللَّيْث**’ten nakletti. Ve **المُحْكَم**’de: **القَدَرُ**: kaza ve hükümdür; o, Allah’ın عزّ وجلّ kazadan takdir ettiği ve işlerden onunla hükmettiği şeydir. Ve **القَدَر** ayrıca: şeyin ulaştığı miktardır. Ve dammeli de gelir; **الصاغانيّ** onu **الفرّاءِ**’dan nakletti; kesreli **المِقْدَار** gibi. Ve **القَدَر** ayrıca: tâkattir; ikisinde de feth sonra sükûn ile **القَدْر** gibi. Şeyin ulaştığı miktar mânâsında ise, onu **اللَّيْث** nakletti ve onunla, Teâlâ’nın şu sözünü tefsir etti: **ومَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِه**. Dedi: yani O’nu, sıfatının hakkıyla vasfetmediler. Ve dedi: burada **القَدْر** ve **القَدَر** bir mânâdadır; aslında o bir masdardır. Ve ayrıca dedi: **والمِقْدَارُ**: **القَدَر**’in ismidir. Tâkat mânâsında ise, iki vecih **الأَخْفَشِ**’ten nakledilmiştir; **الصاغَانيّ** onu zikretti ve **الأَزْهرِيّ** onu ondan ve **الفَرّاءِ**’dan zikretti. Ve onunla, Teâlâ’nın şu sözü okunmuştur: **عَلَى المُوَسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى المُقْتِرِ قَدْرُهُ**. **الأَزهريُّ** dedi: ve **المُنْذِرِيّ** bana, **أَبي العَبّاس**’tan, Teâlâ’nın şu sözü hakkında haber verdi: **على المُقْتِر قَدَرُه** ve **قَدْرُه**; dedi: ağırlaştırma iki lugatin daha yükseği ve daha çok olanıdır; bu yüzden seçilmiştir. Dedi: **الأَخْفَشُ** sükûnu seçti. Dedi: biz ağırlaştırmayı ancak, onun bir isim olması sebebiyle seçtik. **الكسائيّ** dedi: hafifletme ile de ağırlaştırma ile de okunur; her biri doğrudur. Dedim: hüküm mânâsında **القدْر** ile, Teâlâ’nın şu sözü tefsir edilmiştir: **إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ القَدْرِ**; yani hüküm; Teâlâ’nın şu sözü gibi: **فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ**. Ve **الأَخْفَشُ**, **هُدْبَةَ بنِ الخَشْرَمِ**’e ait olarak şu beyti okudu:
“Dikkat edin, kavmim için musibetlere ve **القَدْرِ**e; ve kişiye nereden geldiğini bilmediği yerden gelen işe...”
Şu hâlde musannifin “ikisinde de **كالقَدْرِ**” sözü, bakış yeridir; doğrusu, onda, yani üçünde (de)dir; öyleyse düşün. Ve önceki mânâlarda **القَدْر**: onda **القَدَر** gibidir; çoğulu **أَقْدَار**; yani hepsinin çoğulu, hepsinin tamamı olarak. **اللّحْيَانيّ** dedi: **القَدَر** isimdir, **القَدْر** masdardır. Ve şu beyti okudu:
Her şey, kardeşin bile, bir metadır... ve bir **قَدْر** ile ayrılık ve birleşme vardır
Ve meftûhta (fethli olanda) şu beyti okudu:
**قَدَرٌ** seni **ذا النُّخَيْلِ**e indirdi; ve ben görüyorum... ve baban, **ذا النُّخَيْلِ**’in maliki, **بِدَارش**’tedir
**ابنُ سِيدَه** dedi: onu böyle, feth ile okuttu; vezin, harekeyi de sükûnu da kabul eder. Ve **القَدَرِيَّةُ** (harekeli): kaderi inkâr edenler; sonradan türemedir. **الأَزْهريّ** dedi: onlar, Allah’ın şeylerden takdir ettiği şeyi yalanlamaya nisbet edilen bir kavimdir. Onların bazı kelâmcıları dedi: bu lakap bize lâzım gelmez; çünkü biz kaderi Allah عزّ وجلّ’den nefyederiz; onu ispat eden ona daha lâyıktır. Dedi: bu, onlardan bir göz boyamadır; çünkü onlar kaderi kendileri için ispat ederler; bu yüzden **قَدَرِيَّةً** diye adlandırıldılar. Ve ehl-i sünnetin sözü: Allah عزّ وجلّ’nin ilmi, beşerde önce geçti; onlardan kâfir olanın küfrünü bildiği gibi iman edenin imanını da bildi; böylece yaratılmışlarda önceki ilmini ispat etti ve onu yazdı; ve herkes, kendisi için yaratıldığı şeye kolaylaştırılmıştır. Ve denir: Allah Teâlâ onu onun üzerine takdir etti: damme ile **يَقْدُرُهُ** ve kesre ile **يَقْدِرُه**; sükûn ile **قَدْراً** ve hareke ile **قَدَراً**; ve onu onun üzerine **قَدَّرَهُ** **تَقْدِيراً**; ve onun için **قَدَّرَ لَهُ تَقْدِيراً**: bunların hepsi bir mânâdadır. **إِياسُ بنُ مالِك** dedi ki:
İki yükümüz de bir ganimete tamah eder... ve Rahmân, O’nun takdir edicisi olduğu şeyi takdir etmiştir
Onun sözü: **ما هو قادِرُ**; yani **مُقَدِّرٌ**. Ve burada **الثَّقَل** ile kadınları kastetti. Ve **اسْتَقْدَرَ اللهَ خَيْراً**: ondan, kendisi için onunla takdir etmesini istedi; bizim nüshamızda **نَصَرَ** haddi üzere. Bazılarında ise, şeddeli olarak **أَنْ يُقَدِّرَ**; ikisi de sahihtir. Şair dedi ki:
Allah’tan hayır iste ve onunla razı ol... çünkü zorluk, döndüğü vakit kolaylıklar (gelir)

**وفي حديث الاسْتِخاَرة**: “Allah’ım, ben senden, kudretinle bana takdir etmeni isterim”; yani senden, onun üzerinde benim için bir güç/kudret kılmanı talep ederim.

**وقَدَرَ الرِّزْقَ يَقْدُرُه ويَقْدِرُه**: onu paylaştırdı. Denildi ki: bununla **لَيْلَةُ القَدْرِ** adlandırıldı; çünkü onda rızıklar paylaştırılır.

**والقَدْرُ** (fetha ile sonra sükûn): zenginlik ve bolluktur; ikisi de kuvvetten alınmıştır; çünkü her biri, **القُدْرَةِ** (damme ile) ve **المَقْدِرَةِ** (dâl’i üç vecihli) gibi bir kuvvettir. Denir ki: **رَجُلٌ ذو قُدْرَة ومَقْدِرَةٍ**; yani bolluk sahibi.

Ama **القَضَاءِ والقَدَرِ**’den olana gelince, **المَقْدَرَةُ** fetha iledir, başka değil. Hüzeli dedi ki:
وما يَبْقَى على الأَيَّامِ شَيْءٌ ... فيا عَجَباً لمَقْدَرَةِ الكِتَابِ

**والمِقْدَارُ والقَدْرُ**: kuvvettir.

Ama **القَدَارَةُ** fetha ile, **القَدَرُ** harekeli olarak, **القُدُورَةُ** ve **القُدُورُ** ikisi de damme ile; bunlar, kesra ile **قَدِرَ**’dendir; **القُدْرَة** gibi. Ve **القِدْرَانِ** kesra iledir; **التهذيب**’de ise tahrîk ile “kalemin ضبط’ı”dır. **القَدَارُ** fetha ile: onu Sâgânî zikretti; ve kesra da yapılır; bu da Lihyânî’dendir.

**والاقْتِدار على الشَّيْءِ**: onun üzerinde güç/kudrettir. Fiil, **ضَرَب** gibi (gelir); bu meşhur lugattır. **نَصَرَ** (vezniyle olanı) Kısâî onu Araplardan bir kavimden nakletti. **فَرِحَ** (vezniyle olanı) Sâgânî onu Sa‘leb’den nakletti ve İbnü’l-Kattâ‘ onu Gatafân’dan Benî Murra’ya nisbet etti: **واقْتَدَر**.

Ve o, **قادرٌ** ve **قَديرٌ** ve **مُقْتَدِرٌ**’dir. **وأَقْدَرَه اللهُ تعالَى على كذا**: yani onu ona kâdir kıldı. Bütün bunlardan isim: **المَقْدِرَةُ** (dâl’in üç vecihli oluşuyla).

**والقَدْر**: daraltmadır; **التَّقْدِير** gibi. **والقَدْر**: pişirmedir. İkisinin fiili **ضَرَبَ** ve **نَصَر** gibi (gelir). Denir ki: **قَدَرَ عليه الشَّيْءَ يَقْدِرُه ويَقْدُرُه قَدْراً وقَدَراً وقَدَّرَه**: onu daralttı; Lihyânî’den. Müellifin burada **القَدَرَ**’i tahrîk ile terk etmesi bir eksikliktir.

Onun (Allah’ın) sözü: **فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ**; yani “ona daraltmayacağız”; bunu Ferrâ ve Ebû’l-Heysem söyledi. Zeccâc dedi ki: yani “balığın karnında oluşu hakkında takdir ettiğimiz şeyi ona takdir etmeyeceğiz.” Dedi ki: **ونَقْدِرُ** “نُقدِّر” manasındadır. Dedi ki: bu tefsirde gelmiştir. Ezherî dedi ki: onun söylediği doğrudur; mana, Allah’ın ona balığın karnında daraltmadan takdir ettiği şeydir... Bunların hepsi dilde câizdir; Allah ne murad ettiğini daha iyi bilir.

Ama bunun **القُدْرَة**’den olması câiz değildir; çünkü bunu zanneden kâfir olur; zann şüphedir; Allah Teâlâ’nın kudretinde şüphe küfürdür. Allah peygamberlerini bundan korumuştur; Arapların sözünü ve lugatlarını bilmeyen cahilden başkası bunun benzerini te’vil etmez.

Dedi ki: Ahfeş, **نَقْدِر**’in manasını bilmedi; kudret mevkiine gitti; “bizi aşacağını zannetti” manasına gitti; Arapların sözünü bilmedi; ta ki şöyle dedi: “müfessirlerin bazısı dedi ki: istifhamı murad etti: **أَفَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْه ؟**” Eğer **نَقْدِر**’in manasının “daraltırız” olduğunu bilseydi bu çarpıtmayı yapmazdı. Dedi ki: Arapların sözünü bilen değildi; nahiv kıyasını bilen idi.

Ve onun (Allah’ın) sözü: **وَمَنْ قُدِرَعَلَيْه رِزْقُهُ**; yani daraltıldı. **وَقَدَرَ عَلى عِيَالِه قَدْراً**: **قَتَرَ** gibi. **وقُدِرَ على الإِنْسَانِ رِزقُه**: **قُتِرَ** gibi.

Ama müellifin zikrettiği “pişirme” manasındaki **القَدْر** için denir ki: **قَدَرَ القِدْرَ يَقْدُرَها ويَقْدِرُها قَدْراً**: onu pişirdi. Ondan, Ebû’l-Lahm’ın mevlâsı Umeyr hadisi: “Mevlâm bana et pişirmemi emretti”; yani etten bir tencere pişirmemi.

**واقتْدَرَ**: ayrıca, **قَدَرَ** manasında; **طَبَخَ** ve **اطَّبَخَ** gibidir. Müellif onu burada bırakmıştır; bir eksikliktir; sonra da onu zikretmemiştir. Bu sebeple eğer şöyle deseydi: “**والقَدْرُ**: daraltmadır, **التَّقْدِير** gibi; ve **القدْرُ**: pişirmedir, **كالاقْتِدار**” daha iyi olurdu.

**والقَدْرُ**: yüceltmedir; bununla onun (Allah’ın) sözü tefsir edildi: **وما قَدَرُوا الله حَقَّ قَدْرِه**; yani Allah’ı hakkıyla yüceltmediler.

**والقَدْرُ**: işin tedbiridir. Denir ki: **قَدَرَهُ يَقْدِرُه بالكَسْرِ**; yani onu tedbir etti.

**والقَدْرُ**: bir şeyi bir şeyle ölçmektir. Denir ki: **قَدَرَه بِهِ قَدْراً وقَدَّرَهُ**; onu ölçtüğü zaman. Yine denir ki: **قَدَرْتُ لأَمْرِ كذا أَقْدِرُ لَهُ** bu manada. Ondan, Âişe hadisi (Allah ondan razı olsun): “**فَاقْدِرُوا قَدْرَ الجَارِيَةِ الحَدِيثَةِ السِّنِّ المُشْتَهِيَة للنّظَر**”; yani takdir edin, kıyaslayın, ona bakın ve onda düşünün.

**والقَدْرُ**: eyerlerin ve semerlerin ortasıdır. Denir ki: **رَحْلٌ قَدْرٌ** ve **سَرْجٌ قَدْرٌ**; bunu Zemahşerî **الأَساس**’ta zikretti. **اللسان**’da artırdı: hafifletilir ve ağırlaştırılır. Müellifin ibaresinde açık bir eksiklik vardır.

Ebû Ubeyde, **السَّرْجِ واللجَام** kitabında ancak şunu zikretti: **سَرْجٌ قاتِرٌ**; ve geçti. Sanki dâl, tâ’da bir lugattır. **التَّهْذِيب**’de: **سَرْجٌ قادرٌ**: **قاترٌ**; o, yaralamayan koruyucudur. Denildi ki: küçük ile büyük arasındadır.

**والقَدْرُ**: kürek kemiğinin başıdır.

**والقَدَرُ** tahrîk ile: boynun kısalığıdır. **قدِرَ كفَرِحَ يَقْدَرُ قَدَراً فهُوَ أَقْدَرُ**: boynu kısa. Denildi ki: **الأَقْدَر**: erkeklerden kısa olan; bununla, Sahrü’l-Gayy’ın bir avcıyı vasfederken ve su içmek için gelmiş dağ keçilerini zikrederken söylediği söz tefsir edildi:

**والقَدْرُ**: kürek kemiğinin başıdır.
**والقَدَرُ** tahrîk ile: boynun kısalığıdır. **قدِرَ كفَرِحَ يَقْدَرُ قَدَراً فهُوَ أَقْدَرُ**: boynu kısa.
Denildi ki: **الأَقْدَر**: erkeklerden kısa olan; bununla, Sahrü’l-Gayy’ın sözü tefsir edildi; bir avcıyı vasfeder ve su içmek için gelmiş dağ keçilerini zikreder:
أَرَى الأَيّامَ لا تُبْقِى كَرِيماً ... ولا الوَحْشَ الأَوابِدَ والنَّعَامَا
ولا عُصْماً أَوَابِدَ في صُخُورٍ ... كُسِينَ عَلَى فَرَاسِنِها خِدَامَا
أُتِيحَ لَهَا أُقَيْدِرُ ذُو حَشِيفٍ ... إِذا سَامَتْ على المَلَقَاتِ سَامَا

**العُصْمُ**: dağ keçileridir. **الخِدَامُ**: halhaldır; onunla, ellerindeki siyah çizgileri murad etti. **الأُقَيْدِرُ**: onunla avcıyı murad etti. **الحَشِيفُ**: eski elbisedir. **سامَتْ**: geçti ve yürüdü. **المَلَقَاتُ**: **مَلَقَة**’nin cem‘idir; o, düz kayadır.

Ebû Amr dedi ki: **الأَقْدَرُ**: bir attır; yürüdüğü zaman ayakları, ellerinin yerlerine basar. Adiyy b. Harşe el-Hatmî dedi ki:
وأَقْدَرُ مُشْرِفُ الصَّهَواتِ ساطٍ ... كُمَيْتٌ لا أَحَقُّ ولا شَئِيتُ

Ve kesra ile **قَدِرَتْ**; yahut **الأَقْدَر**: o, ayaklarını koyandır; bazı nüshalarda “ellerini” (gelir); bu yanlıştır; zira gereken (ayaklarıdır). Ebû Ubeyd dedi ki: **الأَقْدَرُ**: o, ayaklarının iki nal izini, ellerinin iki nal izinin yerlerini aşandır. **الشَّئيت**: onun zıddıdır. **الأَحَقُّ**: ayaklarının iki nalını, ellerinin iki nalına bitiştirendir.

**والقِدْر** kesra ile: bilinen (şey)dir; bütün Araplar yanında hâ’sız dişildir. Onun küçültmesi **قُدَيْرَةٌ** ve **قُدَيْرٌ**’dür; sonuncusu kıyasa aykırıdır; bunu Ezherî söyledi. Yahut müzekker yapılır ve müennes yapılır. Onu müzekker yapanı Sa‘leb’in sözü aldattı.

Ebû Mansûr dedi ki: Sa‘leb’in Araplardan hikâye ettiği şu söz: “Ben ondan daha hızlı kaynayan bir tencere görmedim” (**ما رَأَْيُت قِدْرَاً غَلاَ أَسْرَعَ مِنْهَا**) bu, **القِدْر**’in müzekkerliği üzere değildir; fakat onlar “Ben kaynayan bir şey görmedim”i murad ettiler. Dedi ki: onun benzeri Allah’ın sözü: **لا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِن بَعْدُ**; fiili müzekker getirdi; çünkü manası “şey” manasınadır; sanki şöyle dedi: “Sana kadınlardan bir şey helâl olmaz.”

İbn Sîde’nin burada **المُحْكم**’de nefis bir sözü vardır; ona müracaat et.

Ben derim ki: müzekker diyenin sözüne göre, rivayet olunduğu üzere Muâviye’nin (Allah ondan razı olsun) sözü te’vil edilir: “Tencerem kaynadı, kaderimin üzerine” (**غَلاَ قِدْرِي عَلاَ قَدْرِي**)—bunu bazı tashîf imamları nakletti.

Cemi: **قُدُورٌ**; bunun dışında kırılmaz.

**والقَدِيرُ والقادِرُ**: tencerede pişirilen şeydir; bütün nüshalarda böyle. **اللسان**’da: **مَرَقٌ مَقْدُورٌ وقَدِيرٌ**; yani pişmiş. **والقَدِيرُ**: tencerede pişirilen şeydir. Leys dedi ki: **القَدِيرُ**: baharatlarla etten pişirilmiş şeydir; eğer baharatlı değilse o **طَبِيخٌ**’tir. İmamlardan hiç kimsenin **القادِر**’i bu manada zikrettiğini görmedim.

Sonra ben, bir zaman sonra fark ettim ki onu Sâgânî’nin ibaresinden almıştır: “**والقَدِيرُ : القَادِرُ**”; böylece vehmetti; çünkü o bununla Allah Teâlâ’nın sıfatını kastetmişti, tencerede pişirilen manasını değil; öyleyse düşün.

Ve denilebilir ki: onun ibaresinde doğru olan şudur: “**والقَدِيرُ : القادِرُ وما يُطْبَخُ في القِدْرِ**”; böylece vehim kalkar; o vakit ikisinin arasına vav koymak, nüshacıların tahrifindendir; onu anla.

**والقُدَارُ** (Humâm vezninde): insanlardan orta boylu; ne uzun ne kısa. **والقُدَارُ**: aşçı; yahut aşçıya benzetme yoluyla kasaptır. Denildi ki: kasap, deve kesimini ve onun pişirilmesini üstlenendir. Mühelhil dedi ki:
إِنَّا لَنَضْرِبُ بالصَّوارِمِ هَامَها ... ضَرْبَ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدّامِ

**الأَساس**’ın secilerinden: “Ve **القُدَار** ile çağırdılar; o da boğazladı; böylece **اقْتَدَرُوا** ve **القَدِير**’i yediler; yani kasap ile; ve eti **القِدْر**’de pişirdiler ve onu yediler.”

Ve **القُدَار**: **القِدْر**’de pişiren (kimse)dir; **المُقْتَدِر** gibi. Denir: **اقْتَدَرَ** ve **قَدَرَ**; **طَبَخَ** ve **اطَّبخَ** gibi. Ondandır onların sözü: “**أَتَقْتَدِرُون** yoksa **تَشْتَوُونَ**?”

Ve **قُدَارُ بنُ سالِفٍ** ki ona **أُحَيْمِرُ ثَمُودَ** denilir: deve(yi) kesen; Sâlih’in (aleyhisselâm) devesi.

Ve **القُدَار بنُ عَمْرِو بن ضُبَيْعَة**: **رَبِيعَةَ**’nın reisi idi; onların içinde izzet ve şerefi üstlenirdi.

Ve **القُدَارُ**: büyük yılandır; ve denildi: **الحَيَّة**.

Ve **قَدَارٌ** ( **سَحَابِ** vezninde): bir yer adı. **امُرؤ القَيْس** dedi:
ولا مِثْلَ يَومٍ في قَدَارٍ ظَلِلْتُه ... كَأَنِّي وأَصْحَابِي بقُلَّةِ عَنْدَرَا

**الصاغانيّ** dedi: **ابنُ حَبِيب** ve **أَبو حاتِمٍ** rivayet etti: “**في قَدَارَانَ ظَلْتُه**”; ve bu, **ع د ر**’de geçmişti.

Ve **المُقْتَدِرُ**: her şeyin ortasıdır; bu, **المُحْكَم**’ın ibaresidir. Ve başkası dedi: Her şey **مُقْتدِرٌ** ise, o onun ortasıdır. Ve **ابنُ سِيدَه** de dedi: Ve **رَجُلٌ مُقْتَدِرُ الخَلْقِ**: yani ortasıdır; ne uzun ne kısa. Aynı şekilde **الوَعِلُ** ve **الظَّبْيُ** ve başkaları.

Ve **الأَساس**’ta: **رَجُلٌ مُقْتَدِرُ الطُّول**: orta boylu.

Ve **بَنُو قَدْراءَ**: **المَيَاسِيرُ**; yani zenginler; ve bu bir kinayedir.

Ve **القَدَرَةُ** (harekeli): küçük şişedir; **الصاغانيّ** nakletti.

Ve **قادَرْتُه مُقَادَرَةً**: onu kıyasladım ve onun fiilinin benzerini yaptım. Ve **الأَساس**’ta: **قاوَيْتُه**.

Ve **التَّهْذِيب**’de: **التَّقْدِيرُ** mânâlardan yüzler üzeredir: birincisi: bir işin düzeltilmesinde ve hazırlanmasında düşünme ve tefekkürdür. **البَصَائِر**’de artırdı: aklın nazarına göre ve işin onun üzerine bina edilmesiyle; ve bu övülendir. Sonra dedi: ikincisi: onu, üzerinde kesilip biçileceği işaretlerle takdir etmesidir. Üçüncüsü: akdinle bir işi niyet etmendir; dersin ki: “**قَدَّرْتُ** şu şu işi”; yani onu niyet ettim ve ona bağlandım.

**الصاغانيّ** birinciyi ve üçüncüyü zikretti. **البصائر**’deki musannif ise birinciden sonra, lafzı şu olanı zikretti: “İkincisi: hazırlanış ve şehvet bakımından olmasıdır.” Dedi: Bu yerilendir; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **فَكَّرَو وَقَدَّرَ فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ**. Ve dedi: “Şüphesiz ikisi de insandandır.”

Ve yine dedi: Allah’ın işleri takdir etmesi ise iki tür üzeredir: birincisi: O’ndan bir hüküm ile “şöyle olması” yahut “şöyle olmaması”dır; ya vücûben ya imkânca. Bunun üzerine Allah Teâlâ’nın sözü: **قَدْ جَعَلَ اللهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً**. İkincisi: ona kudret vermekledir. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **والَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى**; yani her şeye, içinde maslahat olanı verdi ve onu, içinde kurtuluş olan şeye hidayet etti; ya boyun eğdirme ile ya öğretme ile; nitekim dedi: **أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى**.

Ve **تَقَدَّر** ona şey: hazırlandı. Ve **قَدَرَهُ** ve **قدَّرَه**: onu hazırladı.

Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **وما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قدْرِهِ**; denildi: yani onu, taziminin hakkıyla tazim etmediler. **اللَّيْث** dedi: onu, sıfatının hakkıyla vasfetmediler. Ve **البصائر**’de: yani onun künhünü bilmediler; bununla, onların onun künhünü idrak etmelerinin nasıl mümkün olacağına dikkat çekmek için; ve bu, O’nun vasfıdır; ve o, O’nun sözü: **والأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ القِيَامَةِ**.

Ve denilir: **قَدَرْتُ الثَّوْبَ عليه قَدْراً فانْقَدَرَ**; yani ölçüye göre geldi. Ve **الأَساس**’ta: **تَقَدَّرَ الثَّوْبُ عليه**: onun ölçüsüne göre geldi.

Ve mecazdandır: onların sözü: “Aramızda” — **يَعْقُوب**’un lafzı: “Senin toprağın ile falanın toprağı arasında” — “**لَيْلَةٌ قادِرَةٌ**”; yani kolay. **يَعْقُوب**’un ve **الزَّمَخْشَرِيّ**’nin lafzı: yürüyüşü yumuşak; onda yorgunluk yok. **يعقُوب** artırdı: **قاصِدَةٍ** ve **رَافِهَة** gibi.

Ve **قَيْدَارُ**: bir isimdir. **ابنُ دُرَيْد** dedi: Eğer Arapça ise, **اليَاء** ziyadedir; ve o, **فَيْعَالٌ**’dır; **القُدْرَة**’den.

Ve kulaklardan **القَدْرَاءُ**: küçük de büyük de olmayan (kulak)tır; **الصاغانيّ** nakletti. **ابنُ القَطّاع** dedi: **قَدِرَت الأُذُنُ قَدَراً**: güzelleşti.

Ve denilir: “Senin hurmalığının **قَدَرَةُ**’si ne kadardır?” (harekeli). Ve yine denilir: “Hurmalığın **القَدَرَة** üzere dikildi” (yine harekeli); yani — **الصاغانِيّ**’nin lafzı: “ve o” — iki hurma fidanı arasındaki bilinen bir sınır üzere dikilmesidir; bu, **الصاغانِيّ**’nin lafzıdır.

Ve **قَدَّرَه تَقْدِيراً**: onu **قَدَرِيّاً** yaptı; **الصاغانيّ** bunu **الفَرّاءِ**’den nakletti; ve bu, müvelleddir.

Ve **دَارٌ مُقادَرَةٌ** (dâl’in fethiyle): dardır; **قادَرَ** adamdan masdar ile adlandırıldı.

Ve **شَمِرٍ**’den: **قَدَرْتُه أَقْدِرُه**; **ضَرَب** haddinden; **قَدَارَةً** (feth ile): hazırladım.

Ve **قَدَرْتُ**: vakit tayin ettim. **الأَعْشى** dedi:
فاقْدِرْ بذَرْعِك بَيْنَنَا ... إِنْ كُنْتَ بَوّأْتَ القَدَارَهْ
**بَوَّأْت**: hazırladın.

Ve **أَبو عُبَيْدَةَ** dedi: “**اقْدِرْ بذَرْعِك بَيْنَنا**”; yani gör ve kadrini bil.

Ve **لَبِيدٌ** dedi:
فقَدَرْتُ للوِرْدِ المُغَلِّس غُدْوَةً ... فَوَرَدْتُ قَبْلَ تَبَيُّنِ الأَلْوَانِ

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **القَدِيرُ** ve **القَادِرُ**: Allah عزّ وجلّ’in sıfatlarındandır; **القُدْرَة**’den olurlar ve **التَّقْدِير**’den olurlar. **ابنُ الأَثِير** dedi: **القَادِرُ**: **قَدَرَ** ve **يَقْدِرُ**’den ism-i fâildir; **القَدِيرُ** ise ondan **فَعِيلٌ**’dir ve mübalağa içindir; **المُقْتَدِرُ** ise **اقْتَدر**’den **مُفْتَعِلٌ**’dir ve daha beliğdir.

Ve musannifin **البَصائر**’inde: **القَدِيرُ**: hikmetin gerektirdiği kadar, ondan fazla da eksik de olmaksızın, dilediğini yapan kimsedir; bu sebeple onunla ancak Allah Teâlâ’nın vasfedilmesi sahih olur. Ve **المُقْتَدِرُ** ona yaklaşır; ancak onunla beşer de vasfedilebilir; ve mânâsı, kudreti tekellüf eden ve kudreti kazanan kimsedir. Ve hiç kimse bir yönden kudretle vasfedilmez ki başka bir yönden acz ile vasfedilmesi sahih olmasın; Allah Teâlâ müstesna; çünkü O, her yönden aczin kendisinden nefyedildiği kimsedir; şânı yücedir.

Ve **الأَساس**’ta: **صانِعٌ مُقْتَدِرٌ**: işte yumuşak (ince)dir. Dedi:
لَهَا جَبْهَةٌ كسَرَاةِ المِجَنِّ ... حَذَّقَة الصانِعُ المُقْتَدِرْ

Ve işler Allah’ın **قَدَر**’i ve **مِقْدَار**’ı ve **تَقْدِير**’i ve **أَقْدَار**’ı ve **مَقَادِير**’i ile cereyan eder.

Ve **فَرَسٌ بَعِيدُ القَدْرِ**: adımı uzak (uzun adımlı)dır. Dedi:
ببَعِيدٍ قَدْرُهُ ذِي جُبَبٍ ... سَبِطِ السُّنْبُكِ في رُسْغٍ عَجُرْ

Ve bu mecazdır.

Ve **القَدْرُ**: şeref, azamet, süsleme ve sureti güzelleştirmedir. Bununla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: **فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ القادِرُونَ**; yani suret verdik; ne güzel suret verenleriz.

**الفَرّاءُ** dedi: **عليُّ** (Allah yüzünü keremli kılsın) onu şeddeli olarak **فَقَدَّرْنا** diye okudu; **عاصِمٌّ** ise hafifletti. Dedi: Hafifletmede ve şeddede mânânın bir olmasından uzak değildir; çünkü Arap, “**قُدِّرَ عليه**” ve “**قُدِرَ عَلَيْه**” der.

Hafifletenler delil getirdiler ve dediler: Eğer öyle olsaydı, “**فنِعْمَ المُقَدِّرُون**” derdi. Arap, iki lugati bir araya da getirir. Allah Teâlâ dedi: **فَمَهِّلِ الكافرِين أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً**.

Ve **التَّقْدِيرُ**: kılma ve yapmadır. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ**; yani ona (menziller) kıldı. Ve yine Allah Teâlâ’nın sözü: **وقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا**.

Ve **التَّقْدِيرُ** ayrıca: ilim ve hikmettir. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **واللهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ والنَّهَارَ**; yani bilir; **البصائر**’de böyledir.

Dedim: Ondandır ayrıca Allah Teâlâ’nın sözü: **قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الغَابِرِينَ**. **الزَّجَّاج** dedi: mânâ “bildik ki o, geride kalanlardandır”dır. Ve denildi: “tedbir ettik.”

Ve **قَدَّرْتُ عليه الشَّيْءَ**: onu vasfettim.

Ve **أَبو تُرَاب** **شُجَاع**’dan rivayet etti: **غُلامٌ قُدُرٌّ كعُتُلٍّ**: o, tam, şiddetli, sıkı yapılıdır.

Ve **اقْتَدَرَ الشيءَ**: onu **قَدْراً** yaptı.

Ve onların darb-ı mesellerindendir: **المَقْدرَةُ تُذْهِبُ الحَفِيظة**.

Ve her şeyin **مِقْدَارُ**’ı: onun ölçüsüdür; **القَدْر** ve **التَّقْدِير** gibi.

Ve **شَمِرٌ** dedi: **قَدَرْتُ**: malik oldum.

Ve **الأَزْهَرِيّ** dedi: **قَدَّرْتُ أَمْرَ كذا وكذا تَقْدِيراً**: onu niyet ettim ve ona bağlandım.

Ve **القَدَرُ** (harekeli): vadedir.

Ve **قَدَرَ الشَّيْءَ**: ona yaklaştı. **لَبِيدٌ** dedi:
قُلْتُ هَجِّدْنا فَقَدْ طالَ السُّرَى ... وقَدَرْنَا إِنْ خَنَى اللَّيْلِ غَفَلْ

**الكسائيّ** dedi: **قَدَرْتُ الشَّيْءَ فأَنَا أَقْدِرُه**; onu ancak kesreli olarak işittim.

Ve onun sözü: **وَمَا قَدَروا الله حَقَّ قَدْرِه** hafiftir; şeddeli olsaydı da doğru olurdu.

Ve onun sözü: **إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقدَر** şeddelidir.

Ve onun sözü: **فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا** şeddelidir; hafifletilseydi doğru olurdu.

**ابنُ القَطّاع** dedi: **وقَدَرَ الشَيْءَ**: onu bir ölçü ile yaptı. Ve **قَدَرَ الإِنْسَانُ الشَّيْءَ**: onun miktarını bilmek için onu tahmin etti; **التَّهْذيب**’inde böyledir.

Ve **المِقْدَارُ**: **الهِنْدازُ**; ve ölüm. Ve dediler: Kul **المِقْدَار**’a ulaştığında öldü.

**اللَّيْث** şu beyti okudu:
لو كَانَ خَلْفَكَ أَو أَمَامَكَ هائِباً ... بَشَراً سِوَاكَ لَهَابَكَ المِقْدَارُ

(mânâsı) **المَوْتَ**’u (ölümü) kasteder. **المِقْدَارِ**’ın çoğulu **المَقَادِيرُ**’dur. Ve **سَرْجٌ قادِرٌ**: **قاتِرٌ** (dır). Ve **القُدَارُ** ( **غُرَاب** gibi): ruhu hafif, zeki, kapıcı (çabuk kavrayan) oğlandır. Ve hadiste: “Hastalığında **يَتَقَدَّرُ** ederdi: ‘Bugün ben neredeyim?’” yani, onların üzerinde dolaşmada eşlerinin günlerini sırayla **يُقَدِّر** eder (takdir eder/hesaplar). Ve **اللّحْيَانيّ** dedi ki: denilir: “Onun yanında, bunu yapacağı kadar **قَدْرَ أَنْ يَفْعَل** ikamet ettim.” Dedi ki: vakitlerde **أَنْ**’yi atmalarını, ancak onun rivayet ettiği bir harf olarak işitmedim; onu **الأَصمعيّ** hikâye etmiştir; ve bu, onların şu sözüdür: “Onun yanında, ancak ayakkabımın kayışını bağlayacağım kadar **رَيْثَ أَعْقِدُ شِسْعِى** oturdum.” Ve hadiste: “Eğer size (hilâl) kapalı olursa, onun için **فاقْدُرُوا له**.” Ve başka bir hadiste: “O hâlde sayıyı tamamlayın.” Onun sözü **فاقْدُرُوا له**: yani, onu otuz gün tamamlayıncaya kadar ayın sayısını onun için **قَدِّرُوا** edin; iki lafız, her ne kadar farklı olsalar da, tek bir mânâya dönerler. Ve İbn **سُرَيْج**’in burada güzel bir tafsili vardır; onu **الأَزْهَرِيُّ** **التَّهْذِيب**’de ve **الصَّاغَانيّ** **التكملة**’de zikretmiştir; ikisine müracaat et. Ve **عبدُ اللهِ بنُ عُثْمانَ بنِ قُدَيرَة** ( **جُهَيْنَةَ** gibi): **أَبي البَدْرِ الكَرْخِيِّ**’den işitti; ve kardeşi **يُوسُفُ** **سَعِيدِ بنِ البَنّاءِ**’dan işitti; ve birlikte 612 senesinde öldüler. Ve **بَيْتُ القُدَارى** (zamm ile): Yemen’de bir köydür. Ve ondan, müteahhirîn içinde, **سَعِيدُ ابنُ عَطّافِ بنِ قحليل القدارىّ** vardır; hadisi **عبد الرَّحْمن بن حُسَيْنٍ النَّزِيلِيّ** ve başkasından işitti; ve orada 1023 senesinde vefat etti. Ve **قَدُّورَةُ** ( **سَفُّودَةَ** gibi): Mağrib’in imamı, müsnidi, Tunuslu Cezayirli **أَبي عُثْمَانَ سَعِيدِ بنِ إِبرَاهِيمَ**’in lakabıdır; Tilimsân’da, muammer müsnid **أَبي عُثْمَانَ سَعِيدِ بنِ أَحْمَد المُقْرِيّ التِّلِمْسَانِيّ**’den rivayet etti; ve ülkelerde dolaştı, tâ ki Cezayir sınırında seyrin asasını bırakıncaya kadar; ve orada 1026 senesinde vefat etti; ve onu talebesi imam **أَبو مَهْدِىّ عِيسَى الثَّعَالِبِيّ** **مَقَالِيد الأَسَانِيد**’de tercüme etmiştir. Ve **قَدَارَانُ** (fetha ile): İmru’ul-Kays’ın şiirinde, İbn **حَبِيب** ve **أَبِي حاتم** rivayetine göre bir yerdir; daha önce ona işaretin geçtiği üzere. Ve **ابنُ قِدْرَانَ** (kesra ile): bir adamdır; onu, Şam’da bilinen meşhur atlardan biri olan **الكُبَيْشَة القِدْرَانِيّة**’nin kendisine nisbet edildiği **جُذَامَ**’dan zannediyorum. Ve **مِقْدَارُ بنُ مُخْتَارٍ المَطَامِيريّ**’nin bir şiir divanı vardır.
