# قدس (ق-د-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cemaatlerin toplandığı yerde önderin durduğu yerdir

- Harfler: ق - د - س
- Kur'an'da: 10 geçiş · 10 ayet · 6 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْقُدُسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D8%B3%D9%90.md) | الْفُعُلِ | Kutsal | 4 | 4 | [2:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/2:87.md) |
| [الْمُقَدَّسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B3%D9%90.md) | الْمُفَعَّلِ | Mukaddes | 2 | 2 | [20:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/20:12.md) |
| [الْقُدُّوسُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%B3%D9%8F.md) | الْفُعُّولُ | Mukaddes | 1 | 1 | [59:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/59:23.md) |
| [الْقُدُّوسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%B3%D9%90.md) | الْفُعُّولِ | Mukaddes | 1 | 1 | [62:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/62:1.md) |
| [الْمُقَدَّسَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B3%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْمُفَعَّلَةَ | Mukaddes | 1 | 1 | [5:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/5:21.md) |
| [وَنُقَدِّسُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8F%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D8%B3%D9%8F.md) | وَنُفَعِّلُ | Ve kutsarız | 1 | 1 | [2:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/2:30.md) |

## Mücavir kökler — 87 mücavir (108 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 28 · Yed el veya kol demektir
2. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 25 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
3. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · İsa
4. [طوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Buğday demeti demektir
5. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 20 · Meryem
6. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
7. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
8. [خلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · خيلعYensiz gömlek demektir
9. [نعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · İki ayakkabın
10. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Oğullar
11. [برص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
12. [سفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dökersiniz
13. [كمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kataraktlı
14. [كهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ve yetişkin
15. [هيمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Egemen
16. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
17. [قفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kafa tası demektir
18. [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Biçim gibi
19. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kelime
20. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
21. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
22. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ve kan
23. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Half : Ense demektir
24. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
25. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Döllenmiş yumurta
26. [نجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
27. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
28. [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kırıkların tutturulması için konan tahta parçasına denir
29. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Süllem” merdiven demektir
30. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Avuç demektir
31. [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Beşik demektir
32. [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sibat(Te) kayış demektir
33. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
34. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Körük demektir
35. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Yaşlı adamdır
36. [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Derc : “Derc” tomar demektir
37. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
38. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Tayr” kuş demektir
39. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
40. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Gem demektir
41. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Berr kara parçası demektir
42. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
43. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
44. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
45. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Onların hevesleri
46. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
47. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
48. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Akan deredir
49. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Nedve halkın toplandığı yerdir
50. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
51. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
52. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
53. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hamd: Cümle kapısı demektir
54. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
55. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Yavru” demektir
56. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
57. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
58. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kulak demektir
59. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
60. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%B3/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قدس |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md), [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md), [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [نجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Maddi ve manevi her türlü kirden, kusurdan arınma; saflaşarak ayrışma ve yüksek mertebeye tahsis edilme |
| Çekirdek Özet 2 | Allah’ın noksanlıklardan mutlak tenzihi, vahyin arılığı ve ilahi huzur için seçilip arındırılmış mekan ve elçilik |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın dünyevi ve süfli kayıtlardan arındırılarak ilahi gayeye ve aşkın düzene bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca Hristiyan teolojisindeki mistik ruhbanlık veya metafizik dokunulmazlık kalıbıyla anlayıp amelî, ahlaki ve ontolojik arınma boyutunu dışarıda bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قد | Bir şeyi ölçmek, biçmek, öne geçirmek, sınır belirlemek veya kesip ayırmak (karşılaştırınız: [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md), [قدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF.md), [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md), [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md), [قدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%88.md)) | س | Kesip ayırma ve sınır koyma hareketine tutunma, sabitleme ve dokunulmaz kılma boyutu eklenerek bir şeyin lekelerden bütünüyle soyutlanması, arı ve dokunulmaz bir sınırla korunması anlamı pekiştirilmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Yüksek bir merkezde odaklanma, aşkın bir sınıra toplanma ve belirleyici olma |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Sıradan alandan ayrılarak belirli bir sınırın veya özel bir mertebenin içine dahil olma |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Sağlam bir dayanak bulma, dış tesirlere ve lekelere karşı korunarak sabit kalma |
| قدس | Sınırlandırılıp içeri alınan ve dış tesirlerden korunarak arıtılan aşkın alan | Sıradanlıktan, noksanlıktan ve kirlilikten ayrıştırılarak koruma altına alınan, yüksek bir mertebeye bağlanan mutlak saflık hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Pürüzsüz, lekesiz beyaz gümüş inci veya habbe (el-kudâs); yüksek ve temiz, tarıma elverişli tepe veya arındırılmış kap/su |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays divanında arınmış, kendini ibadete adamış din adamının dokunulmazlığını anlatmak üzere geçer: فأدركنه يأخذن بالساق والنسا / كما شبرق الولدان ثوب المقدس |
| Erken Arapça kullanım | İbn Fâris’in tespitine göre İslamî ve şer‘î terminolojide taharet ve tenzih manasında genişletilmiş, erken rivayetlerde ise Cebel-i Kuds gibi yüksek ve temiz araziler için kullanılmıştır. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asāsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde قدس kökü, en köklü ve ortak kutsallık, ayrılmışlık ve arılık tabakasını temsil eder. İbranicede k-d-ş (*q-d-š* / קָדַשׁ) biçimiyle profane olandan ayrılmayı, ritüel ve ahlaki saflığı, Tanrı’ya tahsis edilmeyi ifade eder. Fenike ve Ugarit kitabelerinde *qdš* tanrısal mekanları, arınmış tapınak görevlilerini ve aşkın saflığı gösterir. Süryanicede *qaddīšā* (ܩܕܝܫܐ) doğrudan arı, mukaddes ve tenzih edilmiş olanı bildirir. Akadcada *qadāšu* kökü parıldamak, temiz ve parlak olmak, ritüel olarak arınmak fiiliyle karşılanır. Bütün Sami dillerinde kökün ilksel somut çekirdeği, bir nesnenin veya mekanın sıradan kullanımdan çekilip arındırılması, kirlilikten soyutlanarak aşkın bir makama tahsis edilmesidir; Arapçada bu çekirdek, Allah’ın noksanlıklardan mutlak tenzihi ve batıl unsurlardan bütünüyle temizlenme yönünde kavramlaşmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (HALOT), Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قد ikili kökünden türeyerek saflık, arılık ve sınır çekme | Gümüş tanesinin pürüzsüzlüğü ve yüksek yerin arılığı üzerinden zihinsel ve ahlaki tenzihe geçiş | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *qādoš*, Süryanice *qaddīš*, Ugaritçe *qdš*, Akadca *qadāšu* | Ortak Sami mirası olarak sıradanlıktan ayrılma, arınma ve ilahi alana tahsis edilme | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda arılık ve parıltı kökleri | Doğu ve Batı Sami dillerindeki kök yapısıyla tam örtüşme gösterir; aile dışı doğrudan bağ sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, HALOT, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قدس | Anlamlı | Arınmak, temiz ve dokunulmaz olmak | Noksanlıklardan tenzih edilme ve ilahi alana tahsis edilme | Hedef kök; Kur’an’da geçer |
| [قسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%AF.md) | Anlamlı | Güçlü, sert ve kalın boyunlu olmak | Sertlik, bükülmezlik ve bedensel kuvvet | Hedef kökle sertlik ve direnç üzerinden uzaktan bağ; Kur’an’da geçmez |
| [دقس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D8%B3.md) | Anlamlı | Küçük canlıların kaynaşması veya özel şahıs adı | Çeşitli böceklerin birikmesi; tarihi kişi adı | Hedef kökle anlam bağı zayıftır; Kur’an’da geçmez |
| [دسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%82.md) | Anlamlı | Taşmak, parıldamak, havuzun dolup taşması | Berrak ve dolu suyun parıldaması, serap akışı | Hedef kökle parlaklık ve akıcı berraklık yönünden örtüşür; Kur’an’da geçmez |
| [سقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş |
| [سدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قدس | Merkez | Mutlak arınma ve ilahi tahsis | Kusurlardan, noksanlıklardan arınarak aşkın bir makama ayrılma | Hem zatî arılığı hem de aşkın konuma tahsis edilmeyi kapsar |
| [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Maddi ve manevi temizlik | Kirin, pisliğin giderilmesi; arınmışlık | قدس köküne göre daha çok eylemsel ve maddî/hükmî temizliği vurgular |
| [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) | Komşu | Aşkın tenzih ve yüzme/akma | Allah’ı şanına yakışmayan her şeyden uzak tutma | قدس arılığı ve bereketi, [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) ise aşkınlığı ve hızla uzaklaşmayı öne çıkarır |
| [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Hayrın sürekliliği ve artışı | Bir şeyde ilahi hayrın yerleşmesi ve çoğalması | قدس arılık ve dokunulmazlık, [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) bereket ve kalıcı artış yönüdür |
| [نجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B3.md) | Zıt | Pislik, mundarlık, manevi kirlilik | Zihnen ve bedenen uzak durulması gereken kir | قدس kavramının bütünüyle dışladığı ontolojik ve hükmî murdarlık |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قدس | Arılık, tenzih, mukaddeslik | Noksanlıktan arınma ve aşkın alana tahsis edilme | Kesin |
| Latince | Sanctus, sacer | Kutsal, adanmış, dokunulmaz | Sacer tapınmaya tahsis edilmişliği, sanctus yasayla dokunulmaz kılınmışlığı verir; kökün tenzih yönü eksik kalır | Güçlü |
| İngilizce | Holy, sacred, sanctified | Kutsal, arınmış, tahsis edilmiş | Holy kelimesi tamlık ve ilahi arılığı karşılarken, sacred toplumsal veya dinsel dokunulmazlığı öne çıkarır | Güçlü |
| Almanca | Heilig, geweiht | Kutsal, arı, adanmış | Heilig ilahi arılığı ve aşkınlığı, geweiht ise ritüel olarak adanmışlığı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Saint, sacré | Kutsal, arı, dokunulmaz | Saint ahlaki ve ontolojik saflığı, sacré tabu ve adanmışlık alanını ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Dictionnaire Étymologique de la Langue Française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْقُدُّوسُ | Allah’ın her türlü eksiklik, ortak ve noksandan münezzeh zatı | Esmâ-i hüsnâ bağlamında ilahi egemenlik ve tenzih; Haşr [59:23](https://lisan.digital/tr/ayet/59:23.md), Cum‘a [62:1](https://lisan.digital/tr/ayet/62:1.md) |
| رُوحِ الْقُدُسِ | Vahyin ve teyidin tertemiz kaynağı, Cebrail | Elçilerin ilahi vahiyle desteklenmesi ve korunması; Bakara [2:87](https://lisan.digital/tr/ayet/2:87.md), Mâide [5:110](https://lisan.digital/tr/ayet/5:110.md), Nahl [16:102](https://lisan.digital/tr/ayet/16:102.md) |
| الْمُقَدَّسِ | Şirk ve kirden arındırılmış, tecelliye mazhar vadi | Hz. Musa’nın ilahi hitaba muhatap olduğu Tuvâ vadisi; Tâhâ [20:12](https://lisan.digital/tr/ayet/20:12.md), Nâziât [79:16](https://lisan.digital/tr/ayet/79:16.md) |
| الْمُقَدَّسَةَ | Tevhid inancıyla bereketlendirilmiş, arındırılmış yurt | İsrailoğullarına vadedilen ve putperestlikten temizlenmesi emredilen toprak; Mâide [5:21](https://lisan.digital/tr/ayet/5:21.md) |
| نُقَدِّسُ | Allah’ı noksanlıklardan arındırarak anma ve O’nun rızası için nefsi temizleme | Meleklerin insanın hilafetine dair sorusu ve ibadet beyanı; Bakara [2:30](https://lisan.digital/tr/ayet/2:30.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfâtullah ve tenzih | Allah’ın cisimiyetten, mekandan, parçalardan ve noksanlıklardan mutlak tenzihi | Teşbih ve tecsîmin reddedilerek tenzih sıfatlarının temellendirilmesi |
| Fıkıh | Hükmî ve hakiki taharet, mukaddes mekanlar | Harem bölgelerinin dokunulmazlığı, ibadet mekanlarının necasatten arındırılması | Belli mekan ve zamanların ibadete tahsis edilerek korunması |
| Tefsir | Meleklerin takdisi ve mukaddes toprak/vadi | Meleklerin hamd ile takdisi arasındaki fark; arz-ı mukaddesenin sınırları ve niteliği | Manevi arınma, vahiy teyidi ve şirkten temizlenme |
| Hadis | Namaz tesbihatı ve rükû/secde duaları | Hz. Peygamber’in rükû ve secdede zikrettiği tesbih ifadeleri | Zât-ı ilahiyyenin celal ve arılığına yönelik ubudiyet |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ibadet | Tenzih ve arınma | İbadeti ve inancı şirk unsurlarından bütünüyle yalıtmak | Varlık düzenini ilahi rızaya göre arı tutarak şirkten temizleme | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve bilgi nazariyesi | Metodolojik saflık | Bilgiyi vehim, hurafe ve önyargılardan arındırmak | Doğru bilginin bozulmamış kaynaklardan ve vahiyle teyit edilmiş akıldan neşet etmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve adalet alanı | Dokunulmazlık ve meşruiyet | Temel hakları ve adaleti tiranlıktan korunan dokunulmaz alan kılmak | Kamusal mekanın ve adaletin kişisel çıkarların kirinden arındırılması | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve helal kazanç | Şaibeden ve haramdan arilik | İktisadi dolaşımı faiz, haksız kazanç ve hileden temizlemek | Malın ve servetin sömürü ve necasatten temizlenerek bereketlendirilmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gürültüden arındırma ve mutlak referans noktası | Bir sinyalin parazitlerden bütünüyle temizlenerek asıl dalga boyuna indirgenmesi veya sistemin sıfır hata idealine kalibre edilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal dokunulmazlık ve etik yalıtım | Hukuk normlarının veya kamusal alanın keyfilikten, rüşvetten ve çıkar çatışmasından arındırılarak tarafsız kılınması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca dokunulmaz, tartışılamaz dogmalar veya ruhanî sınıfın imtiyazlı kutsiyeti şeklinde algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kirlilikten, şirkten ve noksanlıktan arınarak fıtrata ve tevhid dairesine dönmek; adaleti ve mekanı ıslah etmek |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kutsallığı insanları susturan otoriter bir araca dönüştürmek ve ayetlerdeki ahlaki/ameli arınma zorunluluğunu gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın ulûhiyet tasavvurunun temelini oluşturan tenzih fikrini inşa eder; Allah’ın hiçbir varlığa benzemediğini, vahyin korunduğunu ve müminin hayatını şirk ve kirden arındırması gerektiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılışı ve hilafetiyle ilgili ayetlerde (Bakara [2:30](https://lisan.digital/tr/ayet/2:30.md)), Hz. İsa’nın ve peygamberlerin teyidinde (Bakara [2:87](https://lisan.digital/tr/ayet/2:87.md), Nahl [16:102](https://lisan.digital/tr/ayet/16:102.md)), vahiy mekanlarının hürmetinde (Tâhâ [20:12](https://lisan.digital/tr/ayet/20:12.md)) ve esmâ-i hüsnâ bağlamında (Haşr [59:23](https://lisan.digital/tr/ayet/59:23.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kutsallığın nesnelere veya kişilere yapışık metafizik bir büyü olduğu zannını yıkar; kutsiyetin ancak şirkten, günahtan ve zulümden arınma şartıyla ilahi nispetten kaynaklandığını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Lekesiz, pürüzsüz gümüş incisi, yüksek ve arı toprak parçası, tortusuz ve temiz su kabı.
- Soyut anlam: Noksanlıklardan mutlak tenzih edilme, kirlilikten bütünüyle arınarak ilahi ve aşkın gayeye tahsis edilme.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin veya alanın harici tüm kirleticilerden, yabancı unsurlardan ve bozulmalardan yalıtılarak saf ilahi iradeye ayarlanması.
- LaTeX modeli: $$Q = \lim_{\epsilon \to 0} (X \setminus E_\epsilon) \cap T$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $X$ varlık veya mekan kümesini, $E_\epsilon$ varlığa arız olan her türlü maddi, manevi kusur, şirk ve noksanlık kümesini temsil eder. Limit süreci ($\epsilon \to 0$), tüm kusur ve kirleticilerin bütünüyle sıfırlanarak tasfiye edilmesini simgeler. $T$ ise aşkın ilahi tahsis ve tecelli alanıdır. Bu iki sürecin kesişimi olan $Q$, mutlak tenzih ve arınma neticesinde ulaşılan kudsi hali ifade eder.

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/2:30.md) — وَنُقَدِّسُ

وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Hani Rabbın meleklere: Ben, yeryüznde bir halife yaratacağım, demişti de melekler: Biz seni hamd ile tesbih, takdis eder dururken yeryüzünde fesad çıkarıp, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın? demişlerdi. Allah da: Sizin bilmediklerinizi ben bilirim, buyurmuştu.

### [Bakara 2:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/2:87.md) — الْقُدُسِ

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki, biz Musa’ya kitab verdik. Ondan sonra da birbiri ardınca peygamberler gönderdik. Meryem oğlu İsa’ya da beyyineler verdik. Ve onu ruh’ül-Kudüs ile destekledik. Demek, bir peygamber size ne zaman gönüllerinizin hoşlanmadığı bir şeyi getirirse, kibirlenmek isteyeceksiniz de; kimini yalanlayarak, kimini de öldüreceksiniz öyle mi?

### [Bakara 2:253](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/2:253.md) — الْقُدُسِ

تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ

Meal (IK): Şu peygamberler onlardan kimini kiminden üstün kıldık. Allah, onlardan kimiyle söyleşmiş, kimini de derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu İsa’ya da açık deliller verdik. Ve onu Ruh’ul-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dilesydi; onların arkasındakiler; kendilerine apaçık deliller geldikten sonra birbirlerini öldürmezlerdi. Fakat ihtilafa düştüler, sonra onlardan kimi inandı, kimi de inkar etti. Allah dileseydi; birbirlerini öldürmezlerdi. Ancak Allah, istediğini yapar.

### [Maide 5:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/5:21.md) — الْمُقَدَّسَةَ

يَاقَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ

Meal (IK): Ey kavmim; Allah’ın size yazdığı mukaddes yere girin ve ardınıza dönmeyin, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursunuz.

### [Maide 5:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/5:110.md) — الْقُدُسِ

إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Hani Allah; Ey Meryem oğlu İsa; senin ve ananın üzerindeki nimetimi hatırla, demişti. Hani seni, Ruh’ül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikte iken de, yetişkin iken de insanlar la konuşuyordun. Hani sana; kitabı, hikmeti Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani sen; Benim iznimle çamurdan kuş gibi bir şey yapıyordun da içine üflüyordun ve Benim iznimle kuş oluyordu. Hani sen; anadan doğma körü ve abraşı Benim iznimle iyi ediyordun. Hani; ölüleri Benim iznimle diriltiyordun. Ve hani, İsrailoğullarını senden çekmiştim, kendilerine apaçık ayetler getirdiğin zaman içlerinden küfredenler; bu apaçık bir büyüdür, demişti.

### [Nahl 16:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/16:102.md) — الْقُدُسِ

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ

Meal (IK): De ki: Onu Ruh-el Kudüs, mü’minlerin imanını pekiştirmek, müslümanlara hidayet ve müjde olmak üzere Rabbın katından hak ile indirmiştir.

### [Taha 20:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/20:12.md) — الْمُقَدَّسِ

إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى

Meal (IK): Şüphesiz ki senin Rabbın Benim, Ben. Pabuçlarını çıkar. Zira sen mukaddes vadide, Tuva’dasın.

### [Haşr 59:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/59:23.md) — الْقُدُّوسُ

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ

Meal (IK): O, öyle Allah’tır ki; O’ndan başka ilah yoktur. Melik, Kuddüs, Selam, Mü’min, Müheymin, Aziz, Cebbar, Mütekebbir’dir. Allah, onların koştukları eşlerden münezzehtir.

### [Cuma 62:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/62:1.md) — الْقُدُّوسِ

يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ

Meal (IK): Göklerde ne var, yerde ne varsa; hepsi Melik, Kuddüs, Aziz, Hakim’i tesbih eder.

### [Naziat 79:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/ayet/79:16.md) — الْمُقَدَّسِ

إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى

Meal (IK): Hani Rabbı ona; mukaddes vadide, Tuva’da şöyle seslenmişti:

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cemaatlerin toplandığı yerde önderin durduğu yerdir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والسين والدال معهما
ق س د، ق د س، د س ق، د ق س مستعملات قسد: القِسْوَدُّ: الغليظ الرقبة القوي، قال:
ضخمُ الذِّفارى قاسياً قِسْوَداً
قدس: القُدسُ: تنزيه الله، وهو القُدّوس والمُقدَّس والمُتَقَّدِّس.
والقُداسُ: الجمان من فضة.
دسق: الدَّسقُ: امتلاء الحوض حتى يفيض على جوانبه، وأدْسَقْتُه فَدَسَقَ.
والدَّيْسَقُ: الحوض الملآن، قال رؤبة:
يردن تحت الأثل سياح الدِّسَقْ
والدَّيْسَقُ: السراب إذا اشتد جريه، قال:
هابي العشياتِ يسمى الدَّيْسقا
دقس: الدُّقيُوسُ: اسم الملك الذي بنى مسجداً على أصحاب الكهف، ويقال: دَقيُوش، ويقال: دَقينوس، لغات.

##### Türkçe

**القاف** ve **السين** ve **الدال** birlikte

**ق س د**، **ق د س**، **د س ق**، **د ق س** kullanımdadır. **قسد**: **القِسْوَدُّ**: boynu kalın olan, güçlü. Dedi ki:
ذِفارى’sı iri, sert, **قِسْوَداً**

**قدس**: **القُدسُ**: Allah’ı tenzih etmek; ve O, **القُدّوس** ve **المُقدَّس** ve **المُتَقَّدِّس**’tir.
Ve **القُداسُ**: gümüşten inci taneleri.

**دسق**: **الدَّسقُ**: havuzun dolması, ta ki yanları üzerine taşıncaya kadar; ve onu **أدْسَقْتُه** de, böylece **دَسَقَ**.
Ve **الدَّيْسَقُ**: dolu havuz. Rü’be dedi ki:
الأثل’in altında **الدِّسَقْ**’ın akıcıları inerler
Ve **الدَّيْسَقُ**: akışı şiddetlendiği zaman serap. Dedi ki:
akşamların ürkeği, **الدَّيْسقا** diye adlandırılır

**دقس**: **الدُّقيُوسُ**: Ashâb-ı Kehf üzerine bir mescid bina eden melikin adı; ve **دَقيُوش** denir, ve **دَقينوس** denir; lugatlar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القُدْسُ والقُدُسُ: الطُهْرُ، اسمٌ ومصدرٌ. ومنه قيل للجنَّة حظيرة القُدْسِ. وروح القُدُسِ: جبريل عليه السلام. والتَقْديسُ: التطهيرُ. وتَقَدَّسَ، أي تطهَّر. والأرضُ المُقَدَّسَةُ: المطَهَّرةُ. وبيت المُقَدَّسِ والمَقْدِسِ، يشدَّد ويخفَّف، والنسبة إليه مَقْدِسِيٌّ، مثال: مجلِسِيٍّ ومُقَدَّسِيّ. والقُدُّوسُ: اسمٌ من أسماء الله تعالى، وهو فُعُّولٌ من القُدْسِ، وهو الطهارة. وكان سيبويه يقول: قَدُّوسٌ وسَبُّوخٌ بفتح أوائلهما. والقدَسُ بالتحريك: السَطْلُ بلغة أهل الحجاز، لأنه يُتَطَهَّرُ فيه. والقُداسُ بالضم: شيءٌ يُعمل كالجُمان من فضَّة. قال الشاعر يصف الدموع:
كنَظْمِ قُداسٍ سِلْكُهُ مُتَقَطِّعُ

##### Türkçe

**القُدْسُ** ve **القُدُسُ**: temizlik; isim ve mastar. Ondan dolayı cennete **حظيرة القُدْسِ** denilmiştir. Ve **روح القُدُسِ**: Cebrâil عليه السلام. Ve **التَقْديسُ**: temizleme. Ve **تَقَدَّسَ**; yani temizlendi. Ve **الأرضُ المُقَدَّسَةُ**: temizlenmiş olan. Ve **بيت المُقَدَّسِ** ve **المَقْدِسِ**, şeddeli de okunur hafif de; ona nisbet **مَقْدِسِيٌّ**’dir; örnek: **مجلِسِيٍّ** ve **مُقَدَّسِيّ**. Ve **القُدُّوسُ**: Allah Teâlâ’nın isimlerinden bir isimdir; **القُدْسِ**’ten **فُعُّولٌ** veznindedir; o da temizliktir. Sîbeveyh şöyle derdi: **قَدُّوسٌ** ve **سَبُّوخٌ**, ikisinin evvellerini fetha ile. Ve harekeli olarak **القدَسُ**: Hicaz ehlinin dilinde kova; çünkü onda temizlenilir. Ve zamme ile **القُداسُ**: gümüşten, **الجُمان** gibi yapılan bir şey. Şair gözyaşlarını vasfederek dedi ki:
كنَظْمِ **قُداسٍ** سِلْكُهُ مُتَقَطِّعُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق س د
قسد ، قدس ، سقد ، سدق ، دقس ، دسق .
قسد : قال الليث : القِسْوَدُّ : الغليظُ الرَّقبةِ القويّ .
وأنشد :
ضَخْمَ الذَّفارَى قاسياً قِسْوِدّاً
وقال غيره : الْقِسْوَدُّ : دُوَيْبَّةٌ .
سقد : أهمله الليث .
ورَوَى أبو العباس عن عمرٍ و عن أبيه قال : السُّقْدُدُ : الفرسُ المُضَمَّرُ ، وقد أَسْقدَ فرسهُ وسَقَّده إذا ضمَّرَه .
وفي حديث أبي وَائلٍ عن ابن مُعَيْزٍ السَّعديِّ : ( خرجْتُ بالسحَر أُسَقِّدُ فَرساً ) ، أي : أراد أنه خرج بفرَسه يُضَمِّرُه .
دقس : قال الليث : الدَّقْسُ ليس بعربي ، ولكنه اسمُ الملِك الذي بَنى المسجدِ على أصحاب الكهف دَقْيُوسُ .
أبو منصورٍ : كأَنّه روميٌّ .
وفي ( نوادر الأعراب ) : ما أَدْرِي أين دَقَس ولا أيْنَ دُقِسَ بِهِ ولا أين طَهَسَ وطُهِسَ به ، أي : أينَ ذُهِب به .
دسق : قال الليث : الدَّسَقُ : امتلاءُ الحَوض حتى يَفِيضَ .
يقول : أَدْسَقْتُ الحَوْضَ حتى دَسِق .
وأنشد قولَ رؤبة :
يَرِدْنَ تحتَ الأَثْلِ سَيّاح الدَّسَق
قال : والدَّيْسَقُ : اسم الحَوض المَلآن ماءً .
قال : والسّرابُ يُسمَّى دَيْسقاً إذا اشتدَّ جَرْيُه .
وقال رؤبةُ أيضاً :
هابِي العَشِيِّ دَيْسَقٌ ضُحاؤُه
وقال أبو عمرٍ و : دَيْسق أبيض وَقْتَ الهاجِرةِ .
وقال ابن الأعرابي : الدَّيْسق : الممتَلِىءُ يعني السَّراب .
وأما قول الأعشى :
وقِدْرٌ وطبّاخٌ وكأْسٌ ودَيْسق
فإنَّ أبا الهيثم قال : الدَّيسق : الطُّشْتَخَانُ وهو الفاثور ، قال : ويقال لكلِّ شيءٍ يُنيرُ ويضيء دَيْسَق ، ويوم دَيسقة يومٌ من أيّامِ العرَب معروفٌ ، وكأَنّه اسمُ موضع .
قال الجَعْدِيُّ :
نحنُ الْفَوارِس يَوْمَ دَيْسَقَةَ الْ
مُغْشُو الكُمَاةِ غَوَارِبَ الأَكَمِ
عمرٌ و عن أبيه : الدَّيْسَق : الصّحْراءُ الواسعةُ .
قدس : قال الله عز وجل : ( وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ) ( البقرة : 30 ) ، أي : نُطَهِّرُ أنفسنا لك ، وكذلك نفعلُ بمنْ أطاعَكَ ، نقدِّسهُ أي : نطهِّرُهُ ومن هذا قيل للسَّطْلِ القَدَسُ لأنَّهُ يُتَقَدَّسُ منه : أي : يتطهرُ ، ومن هذا بيت المقدس أي : البيتُ المطهر الذي يُتَطَهَّرِ بِهِ مِن الذُّنوبِ .
وقوله : ( هُوَ الْمَلِكُ ) ( الحشر : 23 ) .
قال : القدوس : الطاهر : وهو من أسماء الله ، ونحو ذلك .
قال الأخفشُ : وقد قيلَ قَدُّوسٌ بفتحِ
القافِ ، فأما القِراءة فبضم القافِ .
وجاء في التفسير : أنَّ القدوس المباركُ ، ويقال : أرضٌ مقدسةٌ أيْ مباركَةٌ .
أبو نصر عن الأصمعي قال : القوادسُ : السُّفنُ الكبارُ .
وقال أبو عمرو : القادِسُ : السَّفينةُ العَظِيمَةُ ، وأنشد :
وتَهْفو بهَادٍ لَهَا ميلعٍ
كَما أقحَمَ القادِسَ الأَرْدَمُونا
قال : تهفو : تَميلُ يعني النَّاقَةَ ، والميلعُ : الذي يتحرَّكُ هكَذا وهكذا ، والأردمُ : المَلاَّحُ الحاذِقُ .
قال : والقَدَّاسُ : الحجَرُ ينصبُ على مصبِّ الماء في الحوضِ .
وقال غيره : القَدّاسُ : حجَرٌ يكون في وسطِ الحوضِ إذا غمرَهُ الماءُ رَويَتِ الإبلُ . وأنشد أبو عمرو :
لا ريْ حَتَّى يَتَوارَى قَدَّاسْ
ذَاكَ الحُجَيْرُ بالإزَاءِ الخنَّاسْ
وأنشد غيره :
نَئِفَتْ بِهِ وَلقدْ أرَى قَدَّاسَهُ
ما إنْ يوارَى ثم جاء الهيثمُ
قال : نئفَ إذا ارتوى .
وقال امرؤ القيس يَصِفُ الثوْر والكلاب :
فأدْرَكْنَهُ يأَخُذْنَ بالساقِ والنَّسا
كما شَبْرَقَ الولدَانُ ثوبَ المُقدِّس
قال شمر : أرادَ بالمقدسِ الراهِبَ ، وصبيانُ النصارى يتبَرّكونَ به ويمسحونَ ثيابهُ ويأخذُونَ خيوطَهُ حتى يتمزَّق عنه ثوبه .
وقال الليث : القُدْسُ : تنزيهُ اللَّهِ ، وهو القدُّوسُ المقَدَّسُ المتقدِّسُ .
قلت : لم يجىء في صفة الله غير القدُّوس ، ولا أعرف المتقدس في صفاته .
قال : والقُداسُ : الجمانُ من فضةٍ ، وأنشد :
كنظمِ قُدَاسٍ سِلكهُ متقطعُ
وقُدْسٌ : جَبَلٌ ، وقيل : جبل عظيم في نجد ، والقادسية : قريةٌ بينَ الكوفَةِ وعُذَيب .
وقال أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : القَدّاس : الحجرُ الذي يلقى في البئرِ ليعلم قدر مائها ، وهُوَ الْمِرجاسُ .

##### Türkçe

ق س د
قسد ، قدس ، سقد ، سدق ، دقس ، دسق .

قسد : Leys dedi: **القِسْوَدُّ**: boynu kalın, güçlü olan.
Ve inşad etti:
ضَخْمَ الذَّفارَى قاسياً قِسْوِدّاً
Ve başkası dedi: **الْقِسْوَدُّ**: bir küçük canlıdır.

سقد : Leys onu ihmal etti.
Ve Ebû’l-‘Abbâs, ‘Umer’den ve babasından rivayet etti; dedi: **السُّقْدُدُ**: zayıflatılmış (idmana sokulmuş) attır; ve atını zayıflattığı zaman onu **أَسْقدَ** etmiş olur ve onu zayıflattığı zaman **سَقَّده**.
Ve İbn Mu‘ayz es-Sa‘dî’den İbn Mu‘ayz es-Sa‘dî hakkında Ebû Vâil’in hadisinde: ( خرجْتُ بالسحَر أُسَقِّدُ فَرساً ) yani: onun, atıyla çıkıp onu zayıflatmak (idmana sokmak) istediği kastedilmiştir.

دقس : Leys dedi: **الدَّقْسُ** Arapça değildir; fakat o, Ashâb-ı Kehf’in üzerine mescidi bina eden kralın adıdır: **دَقْيُوسُ**.
Ebû Mansûr: Sanki o Rumîdir.
Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: **ما أَدْرِي أين دَقَس ولا أيْنَ دُقِسَ بِهِ ولا أين طَهَسَ وطُهِسَ به**, yani: onunla nereye gidildi.

دسق : Leys dedi: **الدَّسَقُ**: havuzun taşıncaya kadar dolmasıdır.
Der ki: **أَدْسَقْتُ الحَوْضَ** ta ki **دَسِق** oluncaya kadar.
Ve Rü’be’nin sözünü inşad etti:
يَرِدْنَ تحتَ الأَثْلِ سَيّاح الدَّسَق
Dedi: ve **الدَّيْسَقُ**: suyla dolu havuzun adıdır.
Dedi: ve serap, akışı şiddetlendiği zaman **دَيْسقاً** diye adlandırılır.
Ve Rü’be ayrıca dedi:
هابِي العَشِيِّ دَيْسَقٌ ضُحاؤُه
Ve Ebû ‘Umer dedi: **دَيْسق** öğle sıcağı vaktinde beyazdır.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدَّيْسق**: dolu olan; yani serap.
Ama A‘şâ’nın sözü:
وقِدْرٌ وطبّاخٌ وكأْسٌ ودَيْسق
Şüphesiz Ebû’l-Heysem dedi: **الدَّيسق**: **الطُّشْتَخَانُ**’dır; o da **الفاثور**’dur. Dedi: aydınlanan ve ışık veren her şeye **دَيْسَق** denir; ve **يوم دَيسقة** Arapların bilinen günlerinden bir gündür; sanki bir yer adıdır.
C‘adî dedi:
نحنُ الْفَوارِس يَوْمَ دَيْسَقَةَ الْ
مُغْشُو الكُمَاةِ غَوَارِبَ الأَكَمِ
‘Umer ve babasından: **الدَّيْسَق**: geniş çöldür.

قدس : Allah عز وجل dedi: ( وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ) ( البقرة : 30 ) yani: kendimizi senin için temizleriz; ve sana itaat edene de böyle yaparız; onu **نقدِّسهُ** ederiz, yani: onu temizleriz. Ve bundan dolayı kovaya **القَدَسُ** denildi; çünkü ondan **يُتَقَدَّسُ** olunur: yani temizlenilir. Ve bundan **بيت المقدس** (yani: günahlardan onunla temizlenilen, temizlenmiş ev) (denilmiştir).
Ve O’nun sözü: ( هُوَ الْمَلِكُ ) ( الحشر : 23 ) .
Dedi: **القدوس**: temiz olan; ve o, Allah’ın isimlerindendir; ve bunun benzeri.
Ahfeş dedi: ve **قَدُّوسٌ**’un **القافِ**’ın fethasıyla (okunduğu) da söylenmiştir; fakat kıraat **القافِ**’ın zammıyladır.
Ve tefsirde geldi: **القدوس** mübarek olandır; ve denir: **أرضٌ مقدسةٌ** yani mübarek.

Ebû Nasr, Asma‘î’den: **القوادسُ**: büyük gemilerdir, dedi.
Ve Ebû ‘Amr dedi: **القادِسُ**: büyük gemidir. Ve inşad etti:
وتَهْفو بهَادٍ لَهَا ميلعٍ
كَما أقحَمَ القادِسَ الأَرْدَمُونا
Dedi: **تهفو**: meyleder; yani dişi deve. Ve **الميلعُ**: şöyle ve böyle hareket eden. Ve **الأردمُ**: mahir gemicidir.
Dedi: ve **القَدَّاسُ**: havuzda suyun döküldüğü yere dikilen taştır.
Ve başkası dedi: **القَدّاسُ**: su onu kapladığı zaman develerin suya kandığı, havuzun ortasında bulunan taştır. Ebû ‘Amr inşad etti:
لا ريْ حَتَّى يَتَوارَى قَدَّاسْ
ذَاكَ الحُجَيْرُ بالإزَاءِ الخنَّاسْ
Ve başkası inşad etti:
نَئِفَتْ بِهِ وَلقدْ أرَى قَدَّاسَهُ
ما إنْ يوارَى ثم جاء الهيثمُ
Dedi: **نئفَ**: suya kandı, (demektir).

Ve İmru’u’l-Kays, boğayı ve köpekleri vasfederek dedi:
فأدْرَكْنَهُ يأَخُذْنَ بالساقِ والنَّسا
كما شَبْرَقَ الولدَانُ ثوبَ المُقدِّس
Şemmer dedi: **المقدس** ile rahibi kastetti; ve Hristiyanların çocukları onunla bereketlenirler, elbisesini silerler ve ipliklerini alırlar; ta ki elbisesi onun üzerinden yırtılıncaya kadar.

Ve Leys dedi: **القُدْسُ**: Allah’ı tenzih etmektir; ve O, **القدُّوسُ**’tur, **المقَدَّسُ**’tir, **المتقدِّسُ**’tir.
Dedim: Allah’ın sıfatında **القدُّوس**’tan başkası gelmedi; ve sıfatlarında **المتقدس**’i tanımıyorum.
Dedi: ve **القُداسُ**: gümüşten inci taneleridir. Ve inşad etti:
كنظمِ قُدَاسٍ سِلكهُ متقطعُ
Ve **قُدْسٌ**: bir dağdır; ve denildi: Necd’de büyük bir dağdır. Ve **القادسية**: Kûfe ile ‘Uzeyb arasında bir köydür.
Ve Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَدّاس**: kuyuda suyunun miktarını bilmek için içine atılan taştır; ve o **الْمِرجاسُ**’tır, dedi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والدال وما يثلثهما)
(قدر)  القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به *** وابْرُزْ بِبَرْزَةَ حيثُ اضطرَّكَ القَدَرُ([1])وقال في القَدْر بسكون الدال:
[وما صبَّ رِجلِي في حديدِ مجاشعٍ *** مع القَدْرِ إلاَّ حاجةٌ لي أريدُها([2])]
ومن الباب الأَقْدَرُ من الخيل، وهو الذي تقعُ رِجلاهُ مَوَاقِعَ يَدَيْه، كأن ذلك قدَّرَه تقديراً. قال:
وأقْدَرُ مُشرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ *** كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئيتُ([3])وقوله تعالى: ﴿ومَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ﴾ [الأنعام 91]، قال المفسرون: ما عظَّموا اللهَ حقَّ عظمته. وهذا صحيحٌ، وتلخيصهُ أنَّهم لم يصفوه بصِفَته التي تَنْبَغِي له تعالى.
وقولـه تعالى: ﴿وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ﴾ [الطلاق 7] فمعناه قُتِر. وقياسه أنَّه أُعْطِيَ ذلك بِقَدْر يسير. وقُدْرَةُ الله تعالى على خليقته: إيتاؤهم بالمبلغ الذي يشاؤه ويريده، والقياس فيه وفي الذي قبلَه سواء. ويقولون: رجلٌ ذو قُدرةٍ وذو مَقدِرة، أي يسار. ومعناه أنه يبلُغُ بيسارِه وغِنائِه من الأُمور المبلغَ الذي يوافق إرادتَه. ويقولون: الأقدر من الرِّجال: القصير العنُق؛ وهو القياسُ كأنَّ عُنقَه قد قُدِرت.
ومما شذَّ أيضاً عن هذا القياس القِدر، وهي معروفةٌ. والقَدِير: اللَّحمُ يُطبخ في القِدر. والقُدَار فيما يقولون: الجَزّار، ويقال الطَّباخ، وهو أشْبَه.
ومما شذَّ أيضاً قولُهم: القُدَار: الثُّعبان العظيم وفيه نظر.
(قدس)  القاف والدال والسين أصلٌ صحيح، وأظنه من الكلام الشرعيِّ الإسلاميّ، وهو يدلُّ على الطهْر.
ومن ذلك الأرضُ المقدَّسة هي المطهَّرة. وتسمَّى الجنَّة حَظِيرةَ القُدْس، أي الطُّهر. وجَبْرَئيلُ عليه السلامُ رُوح القُدُس. وكلُّ ذلك معناه واحد. وفي صِفَة الله تعالى: القُدُّوس*، وهو ذلك المعنى، لأنّه منزَّهٌ عن الأضداد والأنداد، والصّاحبةِ والولد، تعالى الله عمَّا يقول الظالمون علوّاً كبيراً. ويقال: إنَّ القادسيَّة سمِّيت بذلك وإنَّ إبراهيم عليه السلام دعا لها بالقُدْس، وأن تكون مَحَلّة الحاجّ. وقُدْسٌ: جبل. ويقولون: إنَّ القُدَاس: شيءٌ كالجُمانِ يُعمَل من فِضّة. قال:
* كنَظْمِ قُدَاسٍ سِلكُه متقطِّعُ([4]) *
(قدع)  القاف والدال والعين أصلانِ صحيحانِ متباينان، أحدهما يدلُّ على الكَفِّ عن الشيء، ويدلُّ الآخَر على التهافُتِ في الشَّيء. فالأوَّل القَدْع، من قدعتُه عن الشيء: كفَفْتُه. وقَدَعْت الذُّبابَ: طردتُه عنِّي. قال:
قياماً تقَدعُ الذِّبَّانَ عنها *** بأذنابٍ كأجنحة النُّسُورِ
وامرأةٌ قَدِعَةٌ: قليلةُ الكلام حَيِيَّة، كأنَّها كفَّت نفسَها عن الكلام. وقَدَعْتُ الفَرَسَ باللِّجام: كبحتُه. والمِقدعة: العصا تَقْدَعُ بها عن نَفْسك.
قال ابن دُريد([5]): تقادَعَ القومُ بالرماح: تطاعَنُوا. وقياس ذلك كلِّه واحد.
والأصل الآخر: التهافت([6]). قالوا: القَدوع: المنصَبُّ على الشيء. يقال: تقادَعَ الفَراشُ في النَّار، إذا تهافَتَ. وتقادَعَ القومُ بعضُهم في إثرِ بعضٍ: تساقطُوا. وفي الحديث في ذكر الصِّراط: "فيتقادَعُون تَقادُعَ الفَراشِ في النّار".
(قدف)  القاف والدال والفاء. يقولون: القَدْف: غَرفُ الماء من الحوض. وقيل القُدَاف: جَرَّةٌ من فَخَّار.
(قدم)  القاف والدال والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على سَبْق ورَعْف([7]) ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: يقولون: القِدَم: خلاف الحُدوث. ويقال: شيءٌ قديم، إذا كان زمانُهُ سالفاً. وأصله قولُهم: مضَى فُلاَنٌ قُدُماً: لم يعرِّج ولم ينْثَنِ. وربما صغَّروا القُدّام قُدَيْدِيماً([8]) وقُدَيْدِيمةٌ. قال القُطاميُّ:
قُدَيديمَةُ التَّحريبِ والحِلْم إنَّني	 *** أرى غَفَلات العيشِ قَبْلَ التَّجَارِبِ([9])ويقال: ضُرِب فرَكِب مقاديمَه، إذا وقَع على وجهه. وقادِمَة الرَّحْلِ: خلاف آخِرَته. والقادمة من أطْبَاء النَّاقة: ما وَلِيَ السُّرَّة. ولفلانٍ قدمُ صدقٍ، أي شيءٌ متقدِّم من أثَر حسَن.
ومن الباب: قَدِم من سفره قُدوماً، وأقْدَم على الشيء إقداماً.
قال ابن دريد([10]): وقادِمُ الإنسان: رأسُه، والجمع قوادم. قال: ولا يكادون يتكلَّمون بالواحد. وقوادم الطَّير: مقاديم الرِّيش، عشرٌ في كلِّ جَناحٍ، الواحدةُ قدو
قادمة، وهي القُدَامى. ومُقدِّمَة([11]) الجيش: أوّله: وأقْدِمْ([12]): زجرٌ للفَرس، كأنّه يؤمر بالإقدام. ومضَى القوم في الحرب اليقدُمِيَّة، إذا تقدَّموا. قال:
الضَّاربين اليقدمِيَّةَ بالمُهَنَّدَةِ الصفائحْ([13])
وقَيدُوم الجبلِ: أنفٌ يتقدَّم منه وقوله:
إنَّا لنَضرِب بالسُّيوف رؤوسَهم *** ضَرْبَ القُدَارِ نَقيعةَ القُدّامِ([14])
فقال قوم: القُدَّام: الملك. وهذا قياسٌ صحيح، لأنَّ الملِك هو المُقدَّم. ويقال: القُدَّام: القادمون من سَفَر. وقَدَمُ الإنسان معروفةٌ، ولعلَّها سمِّيت بذلك لأنَّها آلة للتقدُّم والسَّبْق.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَدُوم: الحديدة يُنحَتُ بها، وهي معروفة. والقَدُوم: مكان. وفي الحديث: "اختتن إبراهيمُ عليه السَّلام بالقَدُوم".
(قدو)  القاف والدال والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على اقتباسٍ بالشَّيء واهتداء، ومُقادَرة في الشيء حتى يأتي به مساوياً لغيره.
من ذلك قولهم: هذا قِدَى رُمْحٍ، أي قيسُه. وفلان قُِدوةٌ([15]): يُقتدَى به.
ويقولون: إنَّ القَدْوَ: الأصل الذي يتشعَّب منه الفروع.
ومن الباب: فلانٌ يَقْدُو به فرسُه، إذا لزم سَنَن السِّيرة. وإنما سمِّي قدْواً لأنَّه تقديرٌ في السَّير. وتقدَّى فلانٌ على دابَّته، إذا سار سِيرةً على استقامة. ويقال: أتتْنا قاديةٌ من النَّاس، وهم أوَّل مَن يطرأ* عليك. وقد قدَتْ تَقدِي. وكلُّ ذلك من تقدير السَّير.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَدْو: مصدر قَدَا اللَّحْمُ يَقْدُو [قَدْواً([16])] ويَقْدِي قَدْيَاً، إذا شمِمتَ له رائحةً طيّبة. ويقولون: رجلٌ قِنْدَأْوٌ: شديد الظَّهر قصير العُنق.
(قدح)  القاف والدّال والحاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على شيءٍ كالهَزْم في الشيء، والآخر يدلُّ على غَرْفِ شيء.
فالأوَّل القَدْح: فِعْلُك إذا قَدَحْت الشيء. والقَدْح: تأكُّلٌ يقع في الشَّجرِ والأسنان. والقادحة: الدُّودة تأكل الشَّجرة. ومنه قولهُم: قدَحَ في نَسَبه: طَعَن. وقال في تأكُّل الأسنان:
رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى *** وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادحِ([17])ومن الباب القِدْح، وهو السَّهْم بلا نَصلٍ ولا قُذَذ؛ وكأنَّه سمِّي بذلك يُقْدح به أو يمكنُ القَدْح به. والقِدح: الواحدُ من قِداح الميسر، وهذا على التَّشبيه ومن الباب: قُدِّح الفرسُ تقديحاً، إذا ضمِّر حتى يصير مثل القدح. ومن الباب: قَدَّحَتِ العينُ: غارت. ويقال قَدَحَتْ. وقَدَحْتُ النَّار، وقَدحتُ العين: أخرجتُ ماءَها الفاسد.
والأصل الآخر القَدِيح: ما يبقى في أسفل القِدْر فيُغرَف بجُهْد. قال:
فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها *** كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ([18])وقَدَحْتُ القِدر: غرفتُ ما فيها. وركيٌّ قَدُوح([19]): تُغْرَف باليد. والقَدَح من الآنية من هذا، لأنّ به يُغرَف الشيء.
--------------ـــ
([1]) البيت لجرير في ديوانه 284 واللسان (برز). وبرزة، بفتح الباء: اسم أم عمر بن لجأ التيمي، الذي هجاه جرير بقصيدة البيت.
([2]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (قدر) وإصلاح المنطق 109. والبيت للفرزدق، وليس في ديوانه، ورواه جامع الديوان عن اللسان.
([3]) البيت لعدي بن خرشة الخطمي، كما في اللسان (شأت، حقق، سطا) وقد سبق في (حق، شأت).
([4]) أنشده هذا العجز في المجمل. وصدره في اللسان (قدس):
* تحدر دمع العين منها فخلته *
([5]) الجمهرة (2: 279).
([6]) في الأصل: "التقاعد".
([7]) الرعف: السبق، رعفه يرعفه: سبقه وتقدمه.
([8]) في الأصل: "قديدما"، صوابه في اللسان. ويقال في تصغيرها أيضاً: "قديدمة" بياء واحدة.
([9]) ديوان القطامي 50 واللسان (قدم). وقد سبق إنشاده في (2: 341).
([10]) في الجمهرة (2: 293).
 ([11]) ضبط في المجمل بكسر الدال، وهو المشهور فيه. وفي اللسان: "قال البطليوسي: ولو فتحت الدال لم يكن لحناً؛ لأن غيره قدمه".
([12]) ويقال أيضاً "أقدم" بضم الدال، كما في اللسان.
([13]) البيت لأمية بن أبي الصلت في ديوانه 21 والسيرة 532. وأنشده في اللسان (قدم) بدون نسبة. والرواية في جميعها: "التقدمية"، وهي بالتاء لغة في "اليقدمية".
([14]) لمهلهل، في اللسان (قدر، نقع، قدم) وقد نبه في (نقع) على رواية المقاييس. وروى: "إنا لنضرب بالصوارم هامهم"، وفي (قدم): "بالصوارم هامها".
([15]) يقال بكسر القاف وضمها.
([16]) التكملة من المجمل واللسان.
([17]) البيت لجميل، في ديوانه، واللسان والتاج (قدح) وأمالي القالي (2: 109) وفي الأصل: "وفى الله في عيني ثنية".
([18]) البيت للنابغة الذبياني، كما في اللسان والتاج (قدح)، وليس في ديوانه. وهذا البيت أورده الجوهري: "فظل الإماء" كما في رواية ابن فارس، قال ابن فارس: وصوابه "يظل"؛ لأن قبله:
بقية قدر من قدور توورثت *** لآل الجلاح كابرا بعد كابر
 ([19]) في الأصل: "قديح"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.

ـ

##### Türkçe

(باب **القاف** و**الدال** وما يثلثهما)
(**قدر**)  **القاف** ve**الدال** ve**الراء** sahih bir asıldır; şeyin ulaştığı miktara, onun künhüne ve nihayetine delâlet eder. Şu hâlde **القدر**: her şeyin ulaştığı miktardır. Denir ki: **قَدْرُه** şöyle şöyledir; yani onun ulaştığı miktarıdır. Kezâ **القَدَر** de böyledir. Ve **قَدَرتُ** şeyi **أَقْدِرُه** ve **أَقْدُرُه** takdîrden; ve onu **قدَّرته**: **أُقَدِّره**. Ve **القَدْر**: Allah Teâlâ’nın şeyleri, onlar için murad ettiği ulaştıkları miktarlar ve nihayetler üzere hükme bağlamasıdır; o da **القَدَر**dir. **القَدَر** hakkında dedi ki:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به *** وابْرُزْ بِبَرْزَةَ حيثُ اضطرَّكَ القَدَرُ([1])Ve **القَدْر** hakkında, **الدال** sâkin iken dedi:
[وما صبَّ رِجلِي في حديدِ مجاشعٍ *** مع القَدْرِ إلاَّ حاجةٌ لي أريدُها([2])]
Ve babdan: atlardan **الأَقْدَر**; o, iki ayağı, iki elinin basış yerlerine basandır; sanki bu, ona bir takdîr ile takdîr edilmiştir. Dedi ki:
وأقْدَرُ مُشرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ *** كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئيتُ([3])Ve O’nun sözü, yüce: ﴿ومَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ﴾ [الأنعام 91]; müfessirler dedi: Allah’ı, azametinin hakkıyla azametlendirmediler. Bu sahihtir; bunun hulâsası: O’nu, Teâlâ’ya lâyık olan sıfatıyla vasfetmediler.
Ve O’nun sözü, yüce: ﴿وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ﴾ [الطلاق 7]; mânâsı: **قُتِر**. Kıyası: ona, az bir **قَدْر** ile o verilmiştir. Ve Allah Teâlâ’nın mahlûkatı üzerindeki **قُدْرَة**si: onlara, dilediği ve murad ettiği miktarı vermesidir; kıyas bunda ve bundan önce olanda birdir. Ve derler: **رجلٌ ذو قُدرةٍ** ve **ذو مَقدِرة**; yani varlık. Mânâsı: varlığı ve zenginliği ile işlerden, iradesine uygun olan miktara ulaşır. Ve derler: erkeklerden **الأقدر**: kısa boyunlu; bu kıyastır, sanki boynu takdîr edilmiştir.
Ve bu kıyastan şâz olanlardan: **القِدر**; o bilinir. Ve **القَدِير**: **القِدر**de pişirilen ettir. Ve **القُدَار** onların söylediklerine göre: kasap; ve denir: aşçı; bu daha benzer.
Ve bu kıyastan şâz olanlardan da onların sözü: **القُدَار**: büyük yılandır; bunda nazar vardır.
(**قدس**)  **القاف** ve**الدال** ve**السين** sahih bir asıldır; ve ben onu şer‘î İslâmî sözden sanıyorum; ve o, temizliğe delâlet eder.
Bundan: **الأرضُ المقدَّسة**; o, temizlenmiş olandır. Ve cennete **حَظِيرةَ القُدْس** denir; yani temizlik. Cebrâîl عليه السلام **رُوح القُدُس**tur. Bütün bunların mânâsı birdir. Ve Allah Teâlâ’nın sıfatında: **القُدُّوس**; o, o mânâdır; çünkü O, zıtlar ve denkler, eş ve çocuk’tan tenzih edilmiştir; Allah, zalimlerin söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir. Ve denir ki: **القادسيَّة** bununla adlandırıldı; ve İbrâhîm عليه السلام onun için **القُدْس** ile ve hacının mahallesi olmasıyla dua etti. Ve **قُدْسٌ**: bir dağdır. Ve derler: **القُدَاس**: gümüşten yapılan, **الجُمان** gibi bir şeydir. Dedi ki:
* كنَظْمِ قُدَاسٍ سِلكُه متقطِّعُ([4]) *
(**قدع**)  **القاف** ve**الدال** ve**العين** iki sahih, birbirinden ayrı asıldır; birisi şeyden el çekmeye delâlet eder; diğeri şeyde tehaffüte delâlet eder. Birincisi **القَدْع**dır; **قدعتُه** عن الشيء: onu men ettim. Ve **قَدَعْت** **الذُّبابَ**: onu benden kovdum. Dedi ki:
قياماً تقَدعُ الذِّبَّانَ عنها *** بأذنابٍ كأجنحة النُّسُورِ
Ve **امرأةٌ قَدِعَةٌ**: az konuşan, hayâlı; sanki kendini konuşmaktan men etmiştir. Ve **قَدَعْتُ** atı **باللِّجام**: onu dizginledim. Ve **المِقدعة**: kendin hakkında onunla men ettiğin asadır.
İbn Düreyd([5]) dedi: **تقادَعَ** kavim **بالرماح**: birbirlerine mızrakla vuruştular. Bunun hepsinin kıyası birdir.
Diğer asıl: **التهافت**([6]). Dediler: **القَدوع**: şeye dökülen. Denir: **تقادَعَ** **الفَراشُ** **في النَّار**; tehaffüt ettiğinde. Ve **تقادَعَ** kavim, bir kısmı bir kısmının ardından: düştüler. Ve hadiste, sıratın zikrinde: "فيتقادَعُون تَقادُعَ الفَراشِ في النّار".
(**قدف**)  **القاف** ve**الدال** ve**الفاء**. Derler: **القَدْف**: havuzdan suyu avuçlayıp almak. Ve denildi: **القُدَاف**: çömlekten bir testidir.
(**قدم**)  **القاف** ve**الدال** ve**الميم** sahih bir asıldır; bir sebk ve **رَعْف**([7])e delâlet eder; sonra ondan ona yakın olan şeyler dallanır: derler: **القِدَم**: **الحُدوث**un zıddıdır. Ve denir: **شيءٌ قديم**; zamanı geçmiş olduğunda. Aslı onların sözü: **مضَى فُلاَنٌ قُدُماً**: ne saptı ne döndü. Ve bazen **القُدّام**ı küçültürler: **قُدَيْدِيماً**([8]) ve **قُدَيْدِيمةٌ**. **القُطاميُّ** dedi:
قُدَيديمَةُ التَّحريبِ والحِلْم إنَّني	 *** أرى غَفَلات العيشِ قَبْلَ التَّجَارِبِ([9])Ve denir: vuruldu da **مقاديمَه** üzerine bindi; yani yüzü üzerine düştü. Ve **قادِمَة** **الرَّحْلِ**: onun sonunun zıddıdır. Ve devenin **أطْبَاء**sından **القادمة**: göbeğe bitişik olan. Ve falanın **قدمُ صدقٍ**u vardır; yani güzel bir eserden ileri bir şey.
Ve babdan: seferinden **قُدوماً** geldi; ve şeye **إقداماً** ile **أقْدَم** etti.
İbn Düreyd([10]) dedi: insanın **قادِمُ**u: başıdır; çoğulu **قوادم**. Dedi: tekiliyle neredeyse konuşmazlar. Ve kuşun **قوادم**i: tüyün önleri; her kanatta ondur; tekili **قادمة**; o da **القُدَامى**dır. Ve ordunun **مُقدِّمَة**si: onun evveli. Ve **أقْدِمْ**([12]): ata sürme sözü; sanki ona ilerlemesi emredilir. Ve kavim savaşta **اليقدُمِيَّة** içinde yürüdü; ilerlediklerinde. Dedi ki:
الضَّاربين اليقدمِيَّةَ بالمُهَنَّدَةِ الصفائحْ([13])
Ve dağın **قَيدُوم**u: ondan öne çıkan bir burundur. Ve onun sözü:
إنَّا لنَضرِب بالسُّيوف رؤوسَهم *** ضَرْبَ القُدَارِ نَقيعةَ القُدّامِ([14])
Bir kavim dedi: **القُدَّام**: meliktir. Bu sahih bir kıyastır; çünkü melik, öne geçirilendir. Ve denir: **القُدَّام**: seferden gelenler. Ve insanın **قَدَم**ı bilinir; belki de ona bu ad verildi; çünkü o, ilerlemenin ve sebkin âletidir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **القَدُوم**; onunla yontulan demirdir; o bilinir. Ve **القَدُوم**: bir yerdir. Ve hadiste: "اختتن إبراهيمُ عليه السَّلام بالقَدُوم".
(**قدو**)  **القاف** ve**الدال** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyle iktibas ve hidayete, ve bir şeyde mukâdereye delâlet eder; ta ki onu başkasına eşit olarak getirinceye kadar.
Bundan onların sözü: bu, **قِدَى رُمْحٍ**dır; yani onun ölçüsüdür. Ve falan **قُِدوةٌ**([15]): ona uyulur.
Ve derler: **القَدْوَ**: dalların ondan ayrıldığı asıldır.
Ve babdan: falanın atı onunla **يَقْدُو** eder; sîretin yolunu tuttuğunda. Ancak ona **قدْواً** denildi; çünkü o, yürüyüşte bir takdîrdir. Ve falan, biniti üzerinde **تقدَّى** etti; dosdoğru bir gidiş üzere yürüdüğünde. Ve denir: bize insanlardan bir **قاديةٌ** geldi; onlar, sana ilk gelenlerdir. Ve o, **قدَتْ** **تَقدِي** etti. Bütün bunlar yürüyüşün takdîrindendir.
Ve bu babdan şâz olanlardan: **القَدْو**; **قَدَا** et **يَقْدُو** [**قَدْواً**([16])] ve **يَقْدِي** **قَدْيَاً** masdarı; ona hoş bir koku kokladığında. Ve derler: **رجلٌ قِنْدَأْوٌ**: sırtı kuvvetli, boynu kısa.
(**قدح**)  **القاف** ve**الدّال** ve**الحاء** iki sahih asıldır; birisi, şeyde kırılma gibi bir şeye delâlet eder; diğeri, bir şeyi avuçlayıp almaya delâlet eder.
Birincisi **القَدْح**: senin, şeyi **قَدَحْت**ığında fiilindir. Ve **القَدْح**: ağaçta ve dişlerde meydana gelen bir yenmedir. Ve **القادحة**: ağacı yiyen kurtçuktur. Ondandır onların sözü: onun nesebinde **قدَحَ** etti: ta‘n etti. Ve dişlerin yenmesi hakkında dedi:
رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى *** وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادحِ([17])Ve babdan **القِدْح**; o, ne temrensiz ne de tüyleri olan oktur; sanki onunla **يُقْدح** edildiği yahut onunla **القَدْح** mümkün olduğu için böyle adlandırıldı. Ve **القِدح**: **قِداح** **الميسر**den bir tanedir; bu, benzetme üzerinedir. Ve babdan: at **قُدِّح** edildi **تقديحاً**; zayıflatılıp **القدح** gibi oluncaya kadar. Ve babdan: göz **قَدَّحَت**: çöktü. Ve denir: **قَدَحَتْ**. Ve ben ateşi **قَدَحْتُ**; ve gözü **قَدحتُ**: onun bozuk suyunu çıkardım.
Diğer asıl **القَدِيح**: **القِدْر**in dibinde kalan, güçlükle avuçlanıp alınandır. Dedi ki:
فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها *** كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ([18])Ve ben **القِدر**i **قَدَحْتُ**: içindekini avuçlayıp aldım. Ve **ركيٌّ قَدُوح**([19]): elle avuçlanıp alınır. Ve kaplardan **القَدَح** da bundandır; çünkü onunla şey avuçlanıp alınır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التقديس: التطهير الإلهي المذكور في قوله: ﴿ويطهركم تطهيرا﴾ [الأحزاب/ 33]، دون التطهير الذي هو إزالة النجاسة المحسوسة، وقوله: ﴿ونحن نسبح بحمدك ونقدس لك﴾ [البقرة/30]، أي: نطهر الأشياء ارتساما لك. وقيل: نقدسك، أي: نصفك بالتقديس. وقوله: ﴿قل نزله روح القدس﴾ [النحل/102]، يعني به جبريل من حيث إنه ينزل بالقدس من الله، أي: بما يطهر به نفوسنا من القرآن والحكمة والفيض الإلهي، والبيت المقدس هو المطهر من النجاسة، أي: الشرك، وكذلك الأرض المقدسة. قال تعالى: ﴿يا قوم ادخلوا الأرض المقدسة التي كتب الله لكم﴾ [المائدة/21]، وحظيرة القدس. قيل: الجنة. وقيل: الشريعة. وكلاهما صحيح، فالشريعة حظيرة منها يستفاد القدس، أي: الطهارة.

##### Türkçe

- **التقديس**: ﴿**ويطهركم تطهيرا**﴾ [الأحزاب/ 33] sözünde zikredilen ilâhî arındırmadır; duyulur necaseti giderme olan arındırma olmaksızın. Ve ﴿**ونحن نسبح بحمدك ونقدس لك**﴾ [البقرة/30] sözü: yani, sana uyarak şeyleri arındırırız. Ve denildi ki: **نقدسك**; yani, seni **التقديس** ile niteleriz. Ve ﴿**قل نزله روح القدس**﴾ [النحل/102] sözü; bununla Cebrâil kastedilir; Allah’tan **القدس** ile indiği cihetten; yani, onunla nefislerimizi Kur’ân, hikmet ve ilâhî feyizden arındırdığı şey ile. Ve **البيت المقدس** necasetten arındırılmış olandır; yani: şirk. Ve كذلك **الأرض المقدسة**. Yüce Allah dedi: ﴿**يا قوم ادخلوا الأرض المقدسة التي كتب الله لكم**﴾ [المائدة/21]. Ve **حظيرة القدس**. Denildi ki: cennet. Ve denildi ki: şeriat. Ve ikisi de doğrudur; zira şeriat, ondan **القدس** istifade edilen bir **حظيرة**dir; yani: temizlik.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق د س
سبّحوا الله وقدّسوه وهو القدّوس المقدّس المتقدّس ربّ لاقدس‏.‏
قال‏:‏ قد علم القدّوس رب القدس بمعدن الملك قديم الكرس وخرج إلى البيت المقدس وإلى القدس وإلى الأرض المقدسة‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ ودع المدينة إنها مرهوبة واعمد لمكة أو لبيت المقدس وقدّس الرجل‏:‏ أتى بيت المقدس كما تقول‏:‏ كوّف وبصّر ومنه قولهم‏:‏ راهب مقدّس‏.‏
قال امرؤ القيس يصف الثور والكلاب‏:‏ فأدركنه يأخذن بالساق والنّسا كما شبرق الولدان ثوب المقدس لأن الصبيان يتمسحون بثيابه تبركا به فيمزقونها‏.‏
وأنزلك الله حظيرة القدس وهي الجنة‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ قل وروح القدس معك ‏"‏ أي ومعينك جبريل عليه السلام‏.‏
وقيل‏:‏ وعصمة الله وتوفيقه معك‏.‏
واغتسل بالقدس وهو السّطل‏.‏
ولا قدّسك الله‏.‏

##### Türkçe

ق د س
Allah’ı tesbih ettiler ve O’nu takdis ettiler; O, **القدّوس**’tur, **المقدّس**’tir, **المتقدّس**’tir; **ربّ** (olan) **لاقدس**’tur.

Dedi: **القدّوس**; **ربّ القدس**; mülkün madenini, kadîm kürsüyü bilmiştir; ve **البيت المقدس**’e, **القدس**’e ve **الأرض المقدسة**’ye çıktı.

El-Ferazdak dedi:
Medine’yi bırak; çünkü o korkulan (bir yer)dir; Mekke’ye yahut **بيت المقدس**’e yönel.

Ve **قدّس الرجل**: **بيت المقدس**’e geldi; senin “**كوّف**” ve “**بصّر**” dediğin gibi. Ve ondan onların sözü: **راهب مقدّس**.

İmru’ul-Kays, öküzü ve köpekleri vasfederken dedi:
Onu yakaladılar; bacak ve **النّسا**’dan tutuyorlar; tıpkı oğlan çocuklarının **ثوب المقدس**’i parçalaması gibi.
Çünkü çocuklar onun elbisesine bereketlenmek için sürünürler; böylece onu yırtarlar.

Ve Allah seni **حظيرة القدس**’e indirdi; o da cennettir.

Ve hadiste: “De; ve **روح القدس** seninle beraberdir” yani yardımcın Cebrâil (aleyhisselâm) ile beraberdir.

Ve denildi: Allah’ın koruması ve tevfiki seninle beraberdir.

Ve **القدس** ile yıkandı; o **السّطل**’dır.

Allah seni takdis etmesin.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّقْدِيسُ: تنزيه اللَّه عز وجل. وفي التهذيب: القُدْسُ تنزيه اللَّه تعالى، وهو المتَقَدَّس القُدُّوس المُقَدَّس. ويقال: القُدُّوس فَعُّول من القُدْس، وهو الطهارة، وكان سيبويه يقول: سَبُّوح وقَدُّوس، بفتح أََوائلهما؛ قال اللحياني: المجتمع عليه في شُبُّوح وقُدُّوس الضم، قال: وإِن فتحته جاز، قال: ولا أَدري كيف ذلك؛ قال ثعلب: كل اسم على فَعُّول، فهو مفتوح الأَول مثل سَفُّود وكَلُّوب وسَمُّور وتَنُّور إِلا السُّبُّوح والقُدُّوس، فإِن الضم فيهما الأَكثر، وقد يفتحان، وكذلك الذُّرُّوح، بالضم، وقد يفتح. قال الأَزهري: لم يجئ في صفات اللَّه تعالى غير القُدُّوس، وهو الطاهر المُنَزَّه عن العُيوب والنَّقائص، وفُعُّول بالضم من أَبنية المبالغة، وقد تفتح القاف وليس بالكثير.
وفي حديث بلال بن الحرث: أَنه أَقْطَعَه حَيث يَصْلُح للزرع من قُدْس ولم يُعْطِه حَقَّ مُسْلِمٍ؛ هو، بضم القاف وسكون الدال، جبل معروف، وقيل: هو الموضع المرتفع الذي يصلح للزِّراعة. وفي كتاب الأَمكنة أَنه قَرِيس؛ قيل: قَريس وقَرْس جَبَلان قُرْب المدينة والمشهورُ المَرْوِيّ في الحديث الأَوّل، وأَما قَدَس، بفتح القاف والدال، فموضع بالشام من فتوح شُرَحْبيل بن حَسَنة. والقُدُس والقُدْس، بضم الدال وسكونها، اسم ومصدر، ومنه قيل للجنَّة: حَضِيرة القُدْس.
والتَقْدِيس: التَّطْهِير والتَّبْريك. وتَقَدَّس أَي تطهَّر. وفي التنزيل: ونحن نُسَبِّحُ بحمدك ونُقَدِّس لك؛ الزجاج: معنى نُقدس لك أَي نُطهِّر أَنفسنا لك، وكذلك نفعل بمن أَطاعك نُقَدِّسه أَي نطهِّره. ومن هذا قيل للسَّطْل القَدَس لأَنه يُتَقدَّس منه أَي يُتَطَّهر. والقَدَس، بالتحريك: السَّطْل بلغة أَهل الحجاز لأَنه يتطهر فيه. قال: ومن هذا بيت المَقْدِس أَي البيت المُطَّهَّر أَي المكان الذي يُتطهَّر به من الذنوب. ابن الكلبي: القُدُّوس الطاهر، وقوله تعالى: الملك القُدُّوس الطَّاهِر في صفة اللَّه عز وجل، وقيل قَدُّوس، بفتح القاف، قال: وجاءَ في التفسير أَنه المبارك. والقُدُّوس: هو اللَّه عز وجل. والقُدْسُ: البركة. والأَرض المُقَدَّسة: الشام، منه، وبيت المَقْدِس من ذلك أَيضاً، فإِمّا أَن يكون على حذف الزائد، وإِمّا أَن يكون اسماً ليس على الفِعْل كما ذهب إِليه سيبويه في المَنْكِب، وهو يُخفَّف ويُثقَّل، والنسبة إِليه مَقْدِسِيّ مثال مَجْلِسِيّ ومُقَدَّسِيٌّ؛ قال امرؤ القيس:
فأَدْرَكْنَه يأْخُذْنَ بالسَّاق والنَّسا،
كما شَبْرَقَ الوِلْدانُ ثَوْبَ المُقَدِّسِي
والهاء في أَدْرَكْنَه ضميرُ الثَّور الوَحْشِيّ، والنون في أَدركنه ضمير الكلاب، أَي أَدركتِ الكلاب الثورَ فأَخذن بساقه ونَساه وشَبْرَقَتْ جلده كما شَبْرَقَ وِلْدان النَّصارى ثوبَ الرَّاهب المُقَدِّسِي، وهو الذي جاء من بيت المَقْدِس فقطَّعوا ثيابه تبرُّكاً بها؛ والشَّبْرَقة: تقطيعُ الثوب وغيره، وقيل: يعني بهذا البيت يهوديّاً.
ويقال للراهب مُقَدَّسٌ، وأَراد في هذا البيت بالمُقَدَّسِي الرَّاهِبَ، وصبيانُ النصارى يتبرَّكون به وبِمَسْحِ مِسْحِه الذي هو لابِسُه، وأَخذ خُيُوطِه منه حتى يَتَمَزَّقَ عنه ثوبه. والمُقَدِّس: الحَبْر ُ؛ وحكى ابن الأَعرابي: لا قَدَّسه اللَّه أَي لا بارك عليه. قال: والمُقَدَّس المُبارَك. والأَرض المُقَدَّسة: المطهَّرة. وقال الفرَّاء: الأَرض المقدَّسة الطاهرة، وهي دِمَشْق وفِلَسْطين وبعض الأُرْدُنْ. ويقال: أَرض مقدَّسة أَي مباركة، وهو قول قتادة، وإِليه ذهب ابن الأَعرابي؛ وقول العجاج: قد عَلِمَ القُدُّوس، مَوْلى القُدْسِ،
أَنَّ أَبا العَبَّاس أَوْلى نَفْسِ
بِمَعْدن المُلْك القَديم الكِرْسِ
أَراد أَنه أَحقُّ نفسٍ بالخِلافة.
ورُوحُ القُدُس: جبريل، عليه السلام. وفي الحديث: إِن رُوحَ القُدُس نَفَث في رُوعِي، يعني جبريل، عليه السلام، لأَنه خُلِق من طهارة. وقال اللَّه عز وجل في صفة عيسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: وأَيَّدْناه بِرُوحِ القُدُسِ؛ هو جبريل معناه رُوحُ الطهارة أَي خُلِق من طهارة؛ وقول الشاعر:
لا نَومَ حتى تَهْبِطِي أَرضَ العُدُسْ،
وتَشْرَبي من خير ماءٍ بِقُدُسْ
أَراد الأَرض المقدَّسة. وفي الحديث: لا قُدِّستْ أُمَّة لا يُؤْخَذ لضَعِيفها من قَوِيِّها أَي لا طُهِّرت. والقادِسُ والقَدَّاس: حصاة توضع في الماء قَدْراً لِرِيِّ الإِبل، وهي نحو المُقْلَة للإِنسان، وقيل: هي حَصاة يُقْسَمُ بها الماء في المفاوز اسم كالحَبَّان. غيره: القُدَاس الحجر الذي يُنْصَبُ على مَصَبِّ الماء في الحَوْض وغيره. والقَدَّاس: الحجر يُنْصَب في وسَط الحوض إِذا غَمَره الماء رَوِيَتِ الإِبل؛ وأَنشد أَبو عمرو:
لا رِيَّ حتى يَتَوارى قَدَّاسُ،
ذاك الحُجَيْرُ بالإِزاء الخنَّاسْ
وقال:
نَئِفَتْ به، ولقَدْ أَرى قَدّاسَه
ما إِنْ يُوارى ثم جاء الهَيْثَمُ
نَئِفَ إِذا ارْتَوى. والقُداس، بالضم: شيء يعمل كالجُمان من فِضَّة؛ قال يصف الدُّمُوع:
تَجَدَّرَ دمعُ العَيْنِ منها، فَخِلْتُه
كَنَظْمِ قُداسٍ، سِلْكُه. مُتَقَطِّعُ
شبَّه تَحَدُّرَ دمعه بنظم القُداس إِذا انقطع سِلْكُه. والقَديسُ: الدُّرُّ؛ يمانية.
والقادِس: السفينة، وقيل: السفينة العظيمة، وقيل: هو صِنْف من المراكب معروف، وقيل: لَوْحٌ من أَلواحها؛ قال الهذلي:
وتَهْفُو بِهادٍ لَها مَيْلَعٍ،
كما أَقْحَم القادِسَ الأَرْدَمونا
وفي المحكم:
كما حَرَّك القادِسَ الأَرْدَمُونا
يعني المَلاَّحين. وتَهْفُو: تَمِيل يعني الناقةَ. والمَيْلَعُ: الذي يتحرك هكذا وهكذا. والأَرْدَمُ: المَلاَّح الحاذِق. والقَوادِس: السُّفُن الكِبار.
والقادس: البيتُ الحرام. وقادِسُ: بلدة بخُراسان، أَعجمي. والقادِسيَّة: من بلاد العرب؛ قيل إِنما سميت بذلك لأَنها نزل بها قوم من أَهل قادس من أَهل خُراسان، ويقال: إِن القادسيَّة دَعا لها إِبراهيم، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، بالقُدْسِ وأَن تكون مَحَلَّة الحاجِّ، وقيل: القادسيَّة قرية بين الكوفة وعُذَيب. وقُدْس، بالتسكين: جبل، وقيل: جبل عظيم في نَجْدٍ؛ قال أَبو ذؤيب:
فإَنك حقًّا أَيَّ نَظْرة عاشِقٍ
نَظَرْتَ، وقُدْسٌ دونها وَوَقيرُ
وقُدْسُ أَوارَة: جَبَلٌ أَيضا. غيره: قُدْس وآرةُ جبَلان في بلاد مُزَيْنة معروفان بِحِذاء سُقْيا مزينة.

##### Türkçe

**التَّقْدِيسُ**: Allah عز وجل’i tenzih etmektir. Ve **التهذيب**’de: **القُدْسُ** Allah تعالى’yı tenzih etmektir; ve O, **المتَقَدَّس** **القُدُّوس** **المُقَدَّس**’tır. Ve denilir: **القُدُّوس** **القُدْس**’ten **فَعُّول**’dür; o da temizliktir. Sîbeveyh şöyle derdi: **سَبُّوح** ve **قَدُّوس**, ikisinin evvellerini fetha ile. Lihyânî dedi: **شُبُّوح** ve **قُدُّوس**’ta üzerinde birleşilen (okuyuş) dammadır. Dedi: Onu fetha ile okursan caiz olur. Dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Sa‘leb dedi: **فَعُّول** vezninde olan her isim, **سَفُّود** ve **كَلُّوب** ve **سَمُّور** ve **تَنُّور** gibi evveli meftuhtur; ancak **السُّبُّوح** ve **القُدُّوس** müstesna; zira bu ikisinde damma daha çoktur; bazen fetha da yapılır. Keza **الذُّرُّوح** da böyledir: damma iledir, bazen fetha yapılır. Ezherî dedi: Allah تعالى’nın sıfatlarında **القُدُّوس**’tan başka gelmemiştir; o, ayıplardan ve noksanlıklardan temizlenmiş olan temizdir. Ve damma ile **فُعُّول**, mübalağa binalarındandır; **القاف** bazen fetha edilir, fakat çok değildir.

Bilâl b. el-Hâris hadîsinde: ona, ekine elverişli olan yerden **قُدْس**’tan iktâ etti ve ona bir Müslümanın hakkını vermedi; o, **القاف**’ın damması ve **الدال**’ın sükûnu ile, bilinen bir dağdır. Ve denildi: o, ziraate elverişli yüksek yerdir. **كتاب الأَمكنة**’de onun **قَرِيس** olduğu (geçer). Denildi: **قَريس** ve **قَرْس** Medine’ye yakın iki dağdır; ve hadîste meşhur rivayet, birincisidir. Ama **قَدَس** ise, **القاف** ve **الدال**’ın fethasıyla, Şam’da Şurahbîl b. Hasene’nin fetihlerinden bir yerdir. Ve **القُدُس** ve **القُدْس**, **الدال**’ın damması ve sükûnu ile, isim ve masdardır; bundan dolayı cennete **حَضِيرة القُدْس** denilmiştir.

Ve **التَقْدِيس**: temizleme ve bereketleme. Ve **تَقَدَّس**: yani temizlendi. Ve tenzîlde: “Ve biz senin hamdinle tesbih ederiz ve sana **نُقَدِّس** ederiz”; Zeccâc: **نُقدس لك**’in manası, yani senin için nefislerimizi temizleriz; ve sana itaat edene de böyle yaparız: onu **نُقَدِّسه** ederiz, yani onu temizleriz. Bundan dolayı kovaya **السَّطْل القَدَس** denildi; çünkü ondan **يُتَقدَّس** olunur, yani temizlenilir. Ve **القَدَس** (harekeli): Hicaz ehlinin dilinde kova; çünkü onda temizlenilir. Dedi: Bundan dolayı **بيت المَقْدِس** (vardır); yani temizlenmiş ev, yani günahlardan onunla temizlenilen yer. İbnü’l-Kelbî: **القُدُّوس** temizdir. Ve Allah عز وجل’in sıfatında O’nun تعالى sözü: “**الملك القُدُّوس**”: temizdir. Ve denildi: **قَدُّوس**, **القاف**’ın fethasıyla. Dedi: Tefsirde onun “mübarek” olduğu gelmiştir. Ve **القُدُّوس**: O, Allah عز وجل’dir. Ve **القُدْسُ**: berekettir. Ve **الأَرض المُقَدَّسة**: Şam’dır; ondan (gelir). Ve **بيت المَقْدِس** de bundan (gelir). Şu halde ya ziyadenin hazfi üzerinedir, yahut Sîbeveyh’in **المَنْكِب** hakkında gittiği üzere fiil üzere olmayan bir isimdir; o hafifletilir ve ağırlaştırılır. Ve ona nisbet: **مَقْدِسِيّ**; **مَجْلِسِيّ** misali; ve **مُقَدَّسِيٌّ**. İmru’ul-Kays dedi:
فأَدْرَكْنَه يأْخُذْنَ بالسَّاق والنَّسا،
كما شَبْرَقَ الوِلْدانُ ثَوْبَ المُقَدِّسِي

Ve **الهاء** **أَدْرَكْنَه**’de yaban öküzünün zamiridir; ve **النون** **أَدركنه**’de köpeklerin zamiridir; yani köpekler öküzü yakaladı da onun baldırından ve **نَسا**’sından tuttular; ve derisini parçaladılar; tıpkı Hristiyan çocuklarının **المُقَدِّسِي** râhibinin elbisesini parçalaması gibi; o, **بيت المَقْدِس**’ten gelmişti de elbiselerini onunla teberrük ederek parçaladılar. Ve **الشَّبْرَقة**: elbisenin ve başkasının parçalanmasıdır. Ve denildi: bu beyitle bir Yahudiyi kasteder.

Ve râhibe **مُقَدَّسٌ** denilir. Ve bu beyitte **المُقَدَّسِي** ile râhibi kastetti. Ve Hristiyan çocukları onunla ve giydiği **مِسْح**’ının meshine bereket umarak teberrük ederler; ve elbisesi üzerinde parçalanıncaya kadar ondan ipliklerini alırlar. Ve **المُقَدِّس**: **الحَبْر**’dır. İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: “Allah onu **قَدَّسه** etmesin” yani ona bereket vermesin. Dedi: **المُقَدَّس** bereketli olandır. Ve **الأَرض المُقَدَّسة**: temizlenmiş olandır. Ferrâ dedi: **الأَرض المقدَّسة** temiz olandır; o, **دِمَشْق** ve **فِلَسْطين** ve **الأُرْدُنْ**’ün bir kısmıdır. Ve denilir: **أَرض مقدَّسة** yani mübarek; bu, Katâde’nin sözüdür; ve İbnü’l-A‘râbî buna gitti. Ve ‘Accâc’ın sözü:
قد عَلِمَ القُدُّوس، مَوْلى القُدْسِ،
أَنَّ أَبا العَبَّاس أَوْلى نَفْسِ
بِمَعْدن المُلْك القَديم الكِرْسِ
Onunla, hilâfete en layık nefis olduğunu kastetti.

Ve **رُوحُ القُدُس**: Cebrâil’dir, عليه السلام. Ve hadîste: “Şüphesiz **رُوحَ القُدُس** benim içime üfledi”; yani Cebrâil, عليه السلام; çünkü temizlikten yaratılmıştır. Ve Allah عز وجل, Îsâ’nın sıfatında—nebîmize ve ona salât ve selâm olsun—şöyle dedi: “Ve onu **بِرُوحِ القُدُسِ** ile destekledik”; o, Cebrâil’dir; manası: temizlik ruhu; yani temizlikten yaratılmıştır. Ve şairin sözü:
لا نَومَ حتى تَهْبِطِي أَرضَ العُدُسْ،
وتَشْرَبي من خير ماءٍ بِقُدُسْ
**الأَرض المقدَّسة**’yi kastetti. Ve hadîste: “Zayıfı için güçlüsünden alınmayan ümmet **قُدِّستْ** olmaz”; yani temizlenmedi. Ve **القادِسُ** ve **القَدَّاس**: suya konulan bir çakıl taşıdır; develerin sulanması için bir ölçü olarak; insana göre **المُقْلَة** gibidir. Ve denildi: o, çöllerde suyun onunla taksim edildiği bir çakıl taşıdır; **الحَبَّان** gibi bir isimdir. Başkası: **القُدَاس** havuzda ve başkasında suyun döküldüğü yere dikilen taştır. Ve **القَدَّاس**: su onu kapladığında develer sulanmış olsun diye havuzun ortasına dikilen taştır. Ebû ‘Amr inşâd etti:
لا رِيَّ حتى يَتَوارى قَدَّاسُ،
ذاك الحُجَيْرُ بالإِزاء الخنَّاسْ
Ve dedi:
نَئِفَتْ به، ولقَدْ أَرى قَدّاسَه
ما إِنْ يُوارى ثم جاء الهَيْثَمُ
**نَئِفَ**: sulandığı zaman (denir). Ve **القُداس** (damma ile): gümüşten, **الجُمان** gibi yapılan bir şeydir. Gözyaşlarını vasfederek dedi:
تَجَدَّرَ دمعُ العَيْنِ منها، فَخِلْتُه
كَنَظْمِ قُداسٍ، سِلْكُه. مُتَقَطِّعُ
Gözyaşının aşağı yuvarlanmasını, ipi koptuğunda **القُداس** dizisine benzetti. Ve **القَديسُ**: inci; Yemenî (lehçesiyle).

Ve **القادِس**: gemidir. Ve denildi: büyük gemidir. Ve denildi: bilinen bir kayık türüdür. Ve denildi: onun tahtalarından bir tahtadır. Hüzeylî dedi:
وتَهْفُو بِهادٍ لَها مَيْلَعٍ،
كما أَقْحَم القادِسَ الأَرْدَمونا
Ve **المحكم**’de:
كما حَرَّك القادِسَ الأَرْدَمُونا
Yani gemiciler. Ve **تَهْفُو**: meyleder; yani dişi deveyi. Ve **المَيْلَعُ**: şöyle ve böyle hareket eden. Ve **الأَرْدَمُ**: mahir gemici. Ve **القَوادِس**: büyük gemiler.

Ve **القادس**: Beytü’l-Harâm’dır. Ve **قادِسُ**: Horasan’da bir beldedir; Acemcedir. Ve **القادِسيَّة**: Arap beldelerindendir. Denildi: ancak, Horasan ehli olan **قادس** ehlinin bir kavmi oraya indiği için bununla isimlendirildi. Ve denilir: **القادسيَّة** için İbrâhim—nebîmize ve ona salât ve selâm olsun—**القُدْس** ile ve hacının mahallesi olmasıyla dua etti. Ve denildi: **القادسيَّة** Kûfe ile **عُذَيب** arasında bir köydür. Ve **قُدْس** (sükûn ile): bir dağdır. Ve denildi: Necd’de büyük bir dağdır. Ebû Züeyb dedi:
فإَنك حقًّا أَيَّ نَظْرة عاشِقٍ
نَظَرْتَ، وقُدْسٌ دونها وَوَقيرُ
Ve **قُدْسُ أَوارَة**: yine bir dağdır. Başkası: **قُدْس** ve **آرةُ** Müzeyne diyarında, Müzeyne’nin **سُقْيا**’sı hizasında bilinen iki dağdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق د س * * القُدُْسُ * بسكون الدال وضمها الطهر اسم ومصدر ومنه قيل للجنة حظيرة القدس وروح القدس جبراءيل عليه السلام و * التَّقْدِيسُ * التطهير و * تَقَدَّسً * تطهر والأرض * المُقَدّسةُ * المطهرة وبيت * المَقْدِس * يشدد ويخفف والنسبة اليه * مَقْدِسِيٌّ * بوزن مجلسي و * مُقَدَّسِيٌّ * بوزن محمدي ويقال إن * القَادِسَّةَ * دعا لها إبراهيم عليه السلام بالقدس وأن تكون محلة الحاج و * قُدُّوسٌ * بالضم اسم من أسماء الله تعالى وهو فعول من * القُدْسِ * وهو الطهارة وكان سيبويه يقول * قَدُّوسٌ * وسبوح بفتح أوائلهما وقد سبق في ذرح وقال ثعلب كل اسم على فعول فهو مفتوح الأول مثل سفود وكلوب وسمور وشبوط وتنور الا السبوح والقدوس فإن الضم فيهما أكثر وقد يفتحان قال وكذلك الذروح بالضم وقد يفتح

##### Türkçe

* ق د س * * **القُدُْسُ** * دâl’ın sükûnu ve zammıyla: temizlik; isim ve mastar. Ondan dolayı cennete **حظيرة القدس** denilmiştir. Ve **روح القدس**: Cebrâîl -aleyhi’s-selâm-. Ve * **التَّقْدِيسُ** *: temizleme. Ve * **تَقَدَّسً** *: temizlendi. Ve * **المُقَدّسةُ** * yer: temizlenmiş. Ve * **المَقْدِس** * ev: şeddeli de yapılır, hafif de yapılır. Ve ona nisbet: * **مَقْدِسِيٌّ** * (meclisî vezninde) ve * **مُقَدَّسِيٌّ** * (Muhammedî vezninde). Ve denilir ki **القَادِسَّةَ** için İbrâhîm -aleyhi’s-selâm- **القدس** ile ve hacının konak yeri olmasıyla dua etmiştir. Ve * **قُدُّوسٌ** * zamm ile: Allah Teâlâ’nın isimlerinden bir isimdir; **القُدْسِ**’ten (ki o temizliktir) فعول’dür. Ve Sîbeveyh şöyle derdi: * **قَدُّوسٌ** * ve سبوح, ikisinin evvellerini fetha ile. Ve ذرح’da geçmişti. Ve Sa‘leb dedi: فعول üzere olan her isim, evveli meftuhtur; سفود ve كلوب ve سمور ve شبوط ve تنور gibi; إلا **السبوح** ve **القدوس**; zira zamm bu ikisinde daha çoktur; ve ikisi fetha da yapılabilir. Dedi: وكذلك الذروح zamm ile; ve fetha da yapılabilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القدس بالضم وبضمتين: الطهر، اسم ومصدر، ومنه قيل للجنة: حظيرة القدس. وقدس، بالضم: جبل عظيم بنجد قال أبو ذؤيب:
  فإنك حقا أي نظرة عاشـق                      نظرت وقدس دونها ووقير ويروى وقف دونها، قاله السكري، وبه فسر حديث بلال بن الحارث: أنه أقطعه حيث يصلح للزرع من قدس، ولم يعطه حق مسلم. قلت: هكذا ذكروه، والذي في حديث بلال هذا: أنه أقطعه معادن القبلية غوريها وجلسيها وحيث يصلح للزرع من قريس، بالراء، كما سيأتي. والقدس: البيت المقدس، لأنه يتطهر فيه من الذنوب، أو للبركة التي فيه، قال الشاعر:
  لا نوم حتى تهبطي أرض العدس
  وتشربي من خير ماء بقدس أراد الأرض المقدسة. والقدس: سيدنا جبريل عليه السلام، كروح القدس، وفي الحديث: إن روح القدس نفث في روعي، يعني جبريل عليه السلام، لأنه خلق من طهارة، وفي صفة عيسى عليه السلام:  وأيدناه بروح القدس  معناه: روح الطهارة، وهو جبريل عليه السلام. وقدس الأسود، وقدس الأبيض جبلان بالحجاز عند العرج البيضاء، في ديار مزينة، وقرب الأبيض ثنية ركوبة، ويقابل الأسود جبل آرة، ويعرفان أيضا بقدس آرة، وقال ابن دريد: قدس أوارة، بتقديم الهمزة على الواو. والقداس، كغراب: شيء يعمل كالجمان من الفضة، قال الشاعر يصف الدموع:
  تحدر دمع العين منها فخلته                      كنظم قداس سلكه متقطع شبه تحدر دمعه بنظم القداس إذا إنقطع سلكه. والقداس: الحجر ينصب على مصب الماء في الحوض وغيره، وقيل: ينصب في وسط الحوض، إذا غمره الماء رويت الإبل، وقد يفتح مشددا، أي ككتان، عن ابن دريد، ولو قال: كغراب وكتان، سلم من هذا التطويل، أنشد أبو عمرو:
  لاري حتى يتوارى قـداس                      ذاك الحجير بالإزاء الخناس أو حجر يطرح في حوض الإبل يقدر عليه الماء يقتسمونه بينهم وهذا قول ابن دريد. وقيل: هي حصاة توضع في الماء قدر الري للإبل، وهي نحو المقلة للإنسان. وقيل: هي حصاة يقسم بها الماء في ا لمفاوز، اسم كالحبان، والقداس: المنيع الضخم من الشرف، عن ابن عباد، يقال: شرف قداس، أي منيع ضخم. والقدس كصرد وكتب: قدح نحو الغمر. يتطهر بها. والقديس، كأمير: ا لدر، يمانية قديمة، زعموا، قاله ابن دريد. والقدس، كجبل: السطل، حجازية، لأنه يتطهر فيه وبه. وقدس: د، قرب حمص، من فتوح شرحبيل بن حسنة، وإليه تضاف جزيرة قدس، هكذا في النسخ، والصواب: بحيرة قدس كما في العباب. والقادس: السفينة العظيمة، قاله أبو عمرو، وقيل: هو صنف من أصناف المراكب، وقيل: لوح من ألواحها، وأنشد أبو عمرو لأمية بن أبي عائذ الهذلي، هكذا نقله الصاغاني، ولم أجده في شعره:
  وتهفو بهاد لـهـا مـيلـع                      كما اطرد القادس الأردمونا

  الميلع: الذي يتحرك هكذا وهكذا. والأردم: الملاح الحاذق، وفي ا للسان: كما أقحم القادس، وفي المحكم: كما حرك القادس، والجمع: القوادس. وقادس: جزيرة بالأندلس غربيها قرب البر، على نصف يوم منها، منها كامل بن أحمد بن يوسف القادسي، مات بإشبيلية سنة 465 وقادس: قصبة بهراة خراسان، أعجمي. والقادسية: ة قرب الكوفة، على مرحلة منه، بينها وبين عذيب، يقال: مر بها إبراهيم عليه السلام فوجد بها عجوزا فغسلت رأسه، فقال: قدست من أرض، فسميت بالقادسية، وقيل: دعا لها وأن تكون محلة الحاج، وقيل: إنما سميت بذلك، لأنه نزل بها قوم من أهل قادس خراسان، نقله السهيلي في الروض. والقدوس، بالضم والتشديد: من أسماء الله تعالى الحسنى، ويفتح، عن سيبويه، وبه قرأ زيد بن علي:  الملك القدوس  وقال يعقوب: سمعت أعرابيا يقول عند الكسائي يكنى أبا الدنيا يقرأ  القدوس  بالفتح وحكى اللحياني الإجماع على ضم قدوس وسبوح، وجوز الفتح فيهما، أي الطاهر المنزه عن العيوب والنقائص أو المبارك، هكذا جاء في التفسير، عن ابن الكلبي. وقال ثعلب: كل اسم على فعول فهو مفتوح الأول غير قدوس وسبوح وذروح، هؤلاء الثلاثة هكذا إستثناها ثعلب. وزاد المصنف: فروج، وليس في نصه: فبالضم ويفتحن، وقد أنكر الأزهري ما حكاه اللحياني من الإجماع. ويقال: هو قدوس بالسيف، كصبور، أي قدوم به، نقله الصاغاني. وسموا قيداسا، والعامة تقلب الدال طاء، ومقداسا، بالكسر، ومن الأول: أبو طاهر محمد بن أحمد بن قيداس البوني، عن أبي علي بن شاذان. والتقديس: التطهير وتنزيه الله عز وجل، وقوله تعالى:  ونحن نسبح بحمدك ونقدس لك  قال الزجاج: أي نطهر أنفسنا لك، وكذلك نفعل بمن أطاعك، نقدسه: أي نطهره: ومنه الأرض المقدسة، أي المطهرة وهي أرض الشام، وقال الفراء: الأرض المقدسة: الطاهرة، وهي دمشق وفلسطين وبعض الأردن. ومنه أيضا: بيت المقدس، كمجلس، فإما أن تكون على حذف الزائد، وإما أن تكون اسما ليس على ا لفعل، كما ذهب إليه سيبويه في المنكب، وقد يثقل فيقال: بيت المقدس، كمعظم، أي المطهر، والنسبة إليه: مقدسي ومقدسي. والمقدس، كمحدث: الحبر، وقيل: ا لراهب، قال امرؤ القيس يصف الكلاب والثور:
  فأدركنه يأخذن بالساق والنساكما شبرق الولدان ثوب المقدس

  هكذا بخط أبي سهل، والموجود في نسخ الصحاح كلها: ثوب المقدسي بالياء، أي الكلاب أدركت الثور فأخذت بساقه ونساه، وشبرقت جلده كما شبرقت ولدان النصارى ثوب الراهب المقدس، وهو الذي جاء من بيت المقدس، فقطعوا ثيابة تبركا بها. وتقدس: تطهر وتنزه. وقديسة، كجهينة: بنت الربيع، وهي أم عبد الرحمن بن إبراهيم بن الزبير بن سهيل بن عبد الرحمن بن عوف بن عبد عوف ابن الحارث بن زهرة بن كلاب القرشي الزهري، ولو إقتصر على قوله: أم عبد الرحمن بن إبراهيم العوفي القرشي، كان أخصر. والحسين بن قداس، كغراب: محدث، روى عنه عبد الله بن أبي سعد الوراق، وابنه محمد، روى عنه الباغندي. ومما يستدرك عليه: القدس: تنزيه الله تعالى. وهو المتقدس، نقله الازهري. والقدس، بالضم: الموضع المرتفع الذي يصلح للزراعة، وبه فسر بعض حديث بلال بن الحارث لمتقدم. والتقديس: التبريك، والقدس: البركة، وحكى ابن الأعرابي: لا قدسه الله: أي لا بارك عليه. قال: والمقدس: المبارك، وقال قتادة: أرض مقدسة: مباركة، وإليه ذهب ابن الأعرابي. والقادس: القداس. والقادوس: إناء من خزف أصغر من الجرة يخرج به الماء من السواقي، والجمع قواديس. والقادس: البيت الحرام، وقال يعقوب: من أسماء مكة: قادس، ولمقدسة لأنها تقدس من الذنوب، أي تطهر. ومنية قادوس: من قرى الجيزة بمصر. والقديس، كزبير: اسم للقادسية، أولضرورة الشعر، كما جاء في شعر بشر بن ربيعة الخثعمي:
  تذكر هداك الله وقع سيوفنا                      بباب قديس والمكر ضرير كما جعلها الكميت قادسا حيث يقول:
  كأني على حب البويب وأهله                      أرى بالقريين العذيب وقادسا والقادسية أيضا: قرية قرب سرمن رأى

##### Türkçe

**القدس** (ضمme ile) ve iki ضمme ile: temizlik; isim ve mastar. Ondan dolayı cennete şöyle denildi: **حظيرة القدس**. Ve **قدس** (ضمme ile): Necd’de büyük bir dağ; Ebû Züeyb dedi ki:
  “Şüphesiz sen, ey âşık bakışı, gerçekten (öylesin);
  baktım; onun önünde **قدس** ve **وقير** (vardı).”
Ve “**وقف** onun önünde” diye rivayet edilir; bunu es-Sukkerî söyledi; ve bununla Bilâl b. el-Hâris hadisi tefsir edildi: ona, **قدس**’tan ekine elverişli olan yere kadar iktâ etti; ve ona bir Müslümanın hakkını vermedi. Dedim: onu böyle zikrettiler; hâlbuki Bilâl’in bu hadisinde olan şudur: ona, **القبلية** madenlerini—çukurunu ve düzlüğünü—ve ekine elverişli olan yeri **قريس**’ten (ر ile) iktâ etti; ileride geleceği üzere. Ve **القدس**: **البيت المقدس**; çünkü onda günahlardan temizlenilir; yahut onda bulunan bereket sebebiyle. Şair dedi ki:
  “Uyku yok; ta ki **أرض العدس**’e ininceye kadar,
  ve **بقدس**’ta en hayırlı sudan içinceye kadar.”
Maksadı: mukaddes yer. Ve **القدس**: efendimiz Cebrâil aleyhisselâm; **روح القدس** gibi. Hadiste: “Şüphesiz **روح القدس** içime üfledi”; yani Cebrâil aleyhisselâm; çünkü temizlikten yaratılmıştır. Ve Îsâ aleyhisselâmın sıfatında: **وأيدناه بروح القدس**; mânası: temizlik ruhu; o da Cebrâil aleyhisselâmdır. Ve **قدس الأسود** ve **قدس الأبيض**: Hicaz’da, **العرج البيضاء** yanında, Müzeyne diyarında iki dağdır; **الأبيض**’in yakınında **ثنية ركوبة** vardır; **الأسود**’un karşısında **جبل آرة** bulunur; ikisi ayrıca **قدس آرة** diye de bilinir. İbn Düreyd dedi ki: **قدس أوارة**; hemzeyi vâvın önüne almakla. Ve **القداس** ( **غراب** gibi): gümüşten, inci dizisi gibi yapılan bir şey; şair gözyaşlarını vasfederek dedi ki:
  “Gözün yaşı ondan aşağı yuvarlandı; onu,
  ipi kopmuş **قداس** dizisi gibi sandın.”
Gözyaşının aşağı yuvarlanmasını, ipi kopunca **القداس** dizisine benzetti. Ve **القداس**: havuz ve benzerinde suyun döküldüğü yere dikilen taş; ve denildi ki: havuzun ortasına dikilir; su onu kaplayınca develer sulanır. Ve şeddeli olarak فتح ile de gelebilir; yani **كتان** gibi; İbn Düreyd’den. Eğer “**كغراب وكتان** gibi” deseydi, bu uzatmadan kurtulurdu. Ebû Amr inşâd etti:
  “Kanmayacağım; ta ki **قداس** gizleninceye kadar;
  o küçük taş, **الخناس**’ın hizasında.”
Yahut: develerin havuzuna atılan bir taş; su onun üzerine takdir edilir; onu aralarında paylaştırırlar; bu, İbn Düreyd’in sözüdür. Ve denildi ki: develer için sulama miktarı kadar suya konulan bir çakıl taşıdır; insana göre gözbebeği gibidir. Ve denildi ki: çöllerde suyun onunla taksim edildiği bir çakıl taşıdır; **الحبان** gibi bir isimdir. Ve **القداس**: şeref (yükseklik)ten, sağlam, iri olan; İbn Abbâd’dan. Denir: **شرف قداس**; yani sağlam, iri. Ve **القدس** ( **صرد** ve **كتب** gibi): **الغمر**’e yakın bir kap; onunla temizlenilir. Ve **القديس** ( **أمير** gibi): inci; eski Yemenî (bir ad), zannettiklerine göre; İbn Düreyd söyledi. Ve **القدس** ( **جبل** gibi): kova; Hicazî (bir kelime); çünkü onda ve onunla temizlenilir. Ve **قدس**: حمص yakınında bir belde; Şurahbîl b. Hasene’nin fetihlerindendir; ve ona **جزيرة قدس** izafe edilir; nüshalarda böyle; doğrusu: **بحيرة قدس**; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **القادس**: büyük gemi; Ebû Amr söyledi. Ve denildi ki: kayıkların türlerinden bir türdür. Ve denildi ki: onun tahtalarından bir tahta parçasıdır. Ebû Amr, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî için inşâd etti; es-Sağânî böyle nakletti; ben onu şiirinde bulmadım:
  “Onunla, bir **ميلع**’a sahip bir rehberle sürüklenir;
  tıpkı **الأردم**’in **القادس**’i sürüp götürmesi gibi.”

  **الميلع**: şöyle ve böyle hareket eden. Ve **الأردم**: mahir denizci. Ve **اللسان**’da: “tıpkı **القادس**’i içeri soktuğu gibi”; ve **المحكم**’de: “tıpkı **القادس**’i hareket ettirdiği gibi”. Çoğulu: **القوادس**. Ve **قادس**: Endülüs’te bir ada; batısında, karaya yakın; ondan yarım gün mesafede. Ondandır: Kâmil b. Ahmed b. Yûsuf el-**قادسي**; İşbîliye’de 465 yılında öldü. Ve **قادس**: Horasan Herat’ında bir kasaba; Acemcedir. Ve **القادسية**: Kûfe yakınında bir yer; ondan bir merhale mesafede; onunla **عذيب** arasındadır. Denilir: İbrâhim aleyhisselâm oradan geçti; orada bir kocakarı buldu; başını yıkadı; o da dedi ki: “**قدست** من أرض”; böylece **القادسية** diye adlandırıldı. Ve denildi ki: ona dua etti ve hacıların konak yeri olmasını (diledi). Ve denildi ki: ancak bu adla adlandırıldı; çünkü Horasan **قادس** eh­linden bir kavim oraya indi. Bunu es-Süheylî **الروض**’da nakletti. Ve **القدوس** (ضمme ve şedde ile): Allah Teâlâ’nın güzel isimlerindendir; ve فتح ile de gelir; Sîbeveyh’ten. Zeyd b. Ali şöyle okudu: **الملك القدوس**. Ya‘kûb dedi ki: el-Kisâî’nin yanında, künyesi **أبو الدنيا** olan bir bedevînin **القدوس**’u فتح ile okuduğunu işittim. el-Lihyânî, **قدوس** ve **سبوح**’un ضمme ile oluşu üzerinde icmâı nakletti; ve ikisinde فتح’ı câiz gördü; yani ayıplardan ve noksanlıklardan temizlenmiş yahut mübârek; tefsirde böyle geldi; İbnü’l-Kelbî’den. Sa‘leb dedi ki: **فعول** vezninde olan her isim, ilkinin فتح’ıyladır; **قدوس** ve **سبوح** ve **ذروح** hariç; bu üçü, Sa‘leb’in istisna ettiği şekilde böyledir. Musannif artırdı: **فروج**; fakat onun metninde “**فبالضم ويفتحن**” yoktur. el-Ezherî, el-Lihyânî’nin icmâdan naklettiğini inkâr etti. Ve denilir: “o, kılıçla **قدوس**’tur” ( **صبور** gibi); yani onunla çokça kesendir; es-Sağânî nakletti. Ve **قيداسا** diye adlandırdılar; avam, **الدال**’ı **طاء**’a çevirir; ve **مقداسا** (kesra ile). Birincidendir: Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. **قيداس** el-Bûnî; Ebû Ali b. Şâzân’dan. Ve **التقديس**: temizleme ve Allah عز وجل’i tenzih etme. Allah Teâlâ’nın sözü: **ونحن نسبح بحمدك ونقدس لك**; ez-Zeccâc dedi ki: yani kendimizi senin için temizleriz; ve sana itaat edene de böyle yaparız; onu **نقدسه**: yani onu temizleriz. Ondandır: **الأرض المقدسة**; yani temizlenmiş; o da Şam diyarıdır. el-Ferrâ dedi ki: **الأرض المقدسة**: temiz olan; o da Dımaşk ve Filistin ve Ürdün’ün bir kısmıdır. Ondandır ayrıca: **بيت المقدس** ( **مجلس** gibi); ya زائدın hazfi üzerinedir, yahut fiil üzere olmayan bir isimdir; Sîbeveyh’in **المنكب** hakkında gittiği görüş gibi. Ve ağırlaştırılır da denilir: **بيت المقدس** ( **معظم** gibi); yani temizlenmiş. Ona nisbet: **مقدسي** ve **مقدسي**. Ve **المقدس** ( **محدث** gibi): haham; ve denildi ki: rahip. İmru’ul-Kays, köpekleri ve boğayı vasfederek dedi ki:
  “Ona yetiştiler; bacak ve sinirlerden yakalıyorlardı;
  tıpkı çocukların **ثوب المقدس**’i parçalaması gibi.”

İşte Ebû Sehl’in hattıyla böyledir; ve **الصحاح** nüshalarının hepsinde bulunan: **ثوب المقدسي** **الياء** ile; yani köpekler boğaya yetişti de onun baldırına ve sinirine yapıştı; ve derisini, Hristiyan çocuklarının **الراهب المقدس**’in elbisesini parçaladığı gibi parçaladı; o da **بيت المقدس**’ten gelmiş olandır; böylece onun elbiselerini, onunla teberrüken kestiler. Ve **تقدس**: temizlendi ve arındı. Ve **قديسة**، **جهينة** gibi: er-Rabî‘ kızı; ve o, Abdurrahman b. İbrâhîm b. ez-Zübeyr b. Süheyl b. Abdurrahman b. Avf b. Abd Avf b. el-Hâris b. Zühre b. Kilâb el-Kureşî ez-Zührî’nin annesidir; ve eğer onun sözüyle yetinseydi: İbrâhîm’in annesi Abdurrahman el-Avfî el-Kureşî, daha kısa olurdu. Ve **الحسين بن قداس**، **غراب** gibi: muhaddis; ondan Abdullah b. Ebî Sa‘d el-Verrâk rivayet etti; ve oğlu Muhammed, ondan el-Bâğandî rivayet etti. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **القدس**: Allah Teâlâ’yı tenzih etmektir. Ve O, **المتقدس**’tir; bunu el-Ezherî nakletti. Ve **القدس**، **الضم** ile: ziraate elverişli olan yüksek yer; ve bununla, daha önce geçen Bilâl b. el-Hâris hadisinin bir kısmı tefsir edilmiştir. Ve **التقديس**: tebrik etmektir; ve **القدس**: berekettir. İbnü’l-A‘râbî nakletti: **لا قدسه الله**: yani ona bereket vermesin. Dedi: ve **المقدس**: mübarek olandır. Ve Katâde dedi: **أرض مقدسة**: mübarek. Ve buna İbnü’l-A‘râbî gitti. Ve **القادس**: **القداس**. Ve **القادوس**: çömlekten bir kap; testiden daha küçük; onunla ark(lar)dan su çıkarılır; çoğulu **قواديس**. Ve **القادس**: Beyt-i Harâm’dır. Ve Ya‘kūb dedi: Mekke’nin adlarındandır: **قادس**; ve **لمقدسة** (denilmiştir), çünkü günahlardan **تقدس** eder; yani temizlenir. Ve **منية قادوس**: Mısır’da Cîze’nin köylerindendir. Ve **القديس**، **زبير** gibi: **القادسية** için bir isimdir; şiirin zarureti sebebiyle; nitekim Bişr b. Rabî‘a el-Has‘amî’nin şiirinde geldiği gibi:
  Allah sana hidayet versin, kılıçlarımızın vuruşunu hatırla                      **باب قديس**’te; ve kurnaz, keskin görüşlüdür
Kümeyt de onu **قادسا** kılmıştır; şöyle dediği yerde:
  Sanki ben el-Buveyyib’in sevgisi ve halkı üzerine                      iki köyde **العذيب**’i ve **قادسا**’yı görüyorum
Ve **القادسية** ayrıca: Sürmen ra’â yakınında bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَدَسَ فِى الأَرْضِ
1 قَدَسَ فِى الأَرْضِ ذ He went far away into the land, or country. (Bd, ii. 28.) -A2- قَدُسَ, aor. قَدُسَ , (TK,) inf. n. قُدْسٌ and قُدُسٌ, (S, A, K,) said of a thing, (TK,) It was, or became, [holy, accord. to the most common usage, or] pure. (S, * A, * K, * TK.) [It may also be said of God, as meaning, emphatically, He is holy.]

قدّسهُ
2 قدّسهُ ذ , (A,) inf. n. تَقْدِيسٌ, (S, M, K,) [He hallowed, or sanctified, him or it: he consecrated him or it]. ― -b2- He declared Him (namely God, M, A) to be far removed, or free, from every impurity or imperfection, or from everything derogatory from his glory; (M;) he declared Him to be far removed from evil; [i. e., to be holy;] and so قدّس لَهُ; from قَدَسَ فِى الأَرْضِ, explained above; (Bd, ii. 28;) the ل, in the latter case, being redundant. (Jel, ii. 28.) ― -b3- He purified him or it; (S, M, K, Bd, ubi supra;) because he who purifies a thing removes it far from unclean things. (Bd.) Accord. to Zj, وَنُقَدِّسُ لَكَ, in the Kur, ii. 28, means, And we purify ourselves, and those who obey Thee, for, or towards, Thee. (TA.) ― -b4- He blessed him. You say, لَا قَدَّسَهُ اللّٰهُ May God not bless him. (IAar, M.) ― -b5- تَقْدِيسٌ also signifies The praying for a blessing. (M.) [You say, app., قَدَّسَ لَهُ, meaning, He prayed for a blessing for him.] -A2- Also قدّس He came [or went] to بَيْت المَقْدِس [i. e. Jerusalem]; like كَوَّفَ [he came or went to El-Koofeh] and بَصَّرَ [he came or went to El-Basrah]. (A.)

تقدّس
5 تقدّس ذ [He, or it, was, or became, hallowed, or sanctified: he, or it, was, or became, consecrated]. ― -b2- He (God, Msb) was far, or far removed, or free, [or clear,] from every impurity or imperfection, or from everything derogatory from his glory; [i. e., He was holy;] or He removed himself far from every impurity or imperfection, &c.: (Msb, TA:) he, or it, was, or became, purified; or he purified himself. (S, K.)

قُدْسٌ
قُدْسٌ ذ and ↓ قُدُسٌ [Holiness, sanctity:] purity: (S, A, Msb, K:) [each] a subst. as well as an inf. n.: (S, A, K:) the former a contraction of the latter. (Msb.) ― -b2- Hence, (S,) حَظِيرَةُ القُدْسِ, or ↓ القُدُسِ, [The Enclosure of Holiness or Purity;] i. e., Paradise. (S, A.) ― -b3- [Hence, also,] رُوحُ ↓ القُدُسِ, (S, A, K,) and رُوحُ القُدْسِ, accord. to the reading of Ibn-Ketheer, (Bd, ii. 81,) [The Spirit of Holiness or Purity; properly applied to The Holy Spirit, The Third Person of the Trinity, in Christian theology; generally, but incorrectly, called by the Eastern Christians among the Arabs الرُّوحُ القُدُسُ: but accord. to the Muslims,] Jibreel [i. e. Gabriel, the Archangel]; (S, A, K; and Bd, ubi supra;) as also القُدْسُ and القُدُسُ: (K, TA:) or the Spirit of Jesus: or the Gospel: or the most great name of God, by which Jesus used to raise to life the dead: (Bd, ubi supra:) or God's protection and direction. (A.) You say, رُوحُ القُدُسِ مَعَكَ, and مُعِينُكَ, Gabriel, or God's protection and direction, be with thee, and be thine aider. (A.) ― -b4- قُدْسٌ or ↓ قُدُسٌ also signifies Blessing. (M, TA.) ― -b5- Also, القُدْسُ and ↓ القُدُسُ i. q. البَيْتُ المُقَدَّسُ, q. v. (K,) or بَيْتُ المَقْدِسِ. (A.) ― -b6- And ↓ أَرْضُ القُدُسِ [or ارض القُدْسِ] i. q. الارض المُقَدَّسَةُ. (TA.)

قَدَسٌ
قَدَسٌ ذ A [vessel of the kind called] سَطْل; (S, A, K;) of the dial. of the people of El-Hijلz; so called because one purifies himself in it, (S, TA,) and with it. (TA.)

قُدُسٌ
قُدُسٌ ذ : see قُدْسٌ, throughout.

حَدِيثٌ قُدْسِيٌّ
حَدِيثٌ قُدْسِيٌّ ذ [A holy tradition or narration]: see art. حدث.

القُدُّوسُ
القُدُّوسُ ذ (S, M, A, Msb, K) and القَدُّوسُ, (S, M, K,) applied to God, (S, M, A, &c.,) as also ↓ المُتَقَدِّسُ (M, A) and ↓ المُقَدَّسُ; (A;) [all of which are nearly syn.;] القدّوس signifies [The All-holy, All-pure, or All-perfect;] He who is far removed from every imperfection or impurity, or from everything derogatory from his glory; (M, Msb;) as also المتقدّس [but not in an intensive degree]; (M;) and المقدّس signifies the same as this last; (T, TA;) or from faults and defects: (TA:) or the Pure; (S, * K;) [or the Very Pure:] or the Blessed; (Ibn-El-Kelbee, K;) [or the Greatly Blessed:] Sb used to say قَدُّوسٌ and سَبُّوحٌ, with fet-h to the first letter of each: (S:) Th says, (S,) every noun of the measure فعُّول is with fet-h to the first letter, (S, K, *) like سَفُّودٌ and كَلُّوبٌ &c., (S,) except سُبُّوحٌ and قُدُّوسٌ (S) and ذُرُّوحٌ, (S, K, but not as from Th,) and in the K is added فُرُّوجٌ; (TA;) [see سُبُّوحٌ] for these are mostly with damm, though sometimes with fet-h: (S, K: *) Lh says, all agree in pronouncing سبّوح and قدّوس with damm, though fet-h is allowable; (M;) but Az denies this agreement: (TA:) and Lh adds, that all other words of the measure فعُّول are with fet-h. (M.)

بَيْتُ المَقْدِسِ
بَيْتُ المَقْدِسِ ذ : see مُقَدَّسٌ.

مُقَدَّسٌ
مُقَدَّسٌ ذ Hallowed, or sanctified: consecrated: purified:] blessed. (M.) ― -b2- المُقَدَّسُ, applied to God: see القُدُّوسُ. ― -b3- البَيْتُ المُقَدَّسُ, (K,) and بَيْتُ المُقَدَّسِ, (S, K,) and [more commonly] بَيْتُ ↓ المَقْدِسِ, (M, A, K,) which [i. e. المَقْدِس] is either formed from مُقَدَّسٌ by rejecting the augmentative letter, or is a subst. not formed from a verb, like as Sb says of المَنْكِبُ, (M,) [signifying The hallowed, or consecrated, or purified, or blessed, dwelling; or the dwelling of the hallowed, &c.; are appellations of Jerusalem;] also called ↓ القُدْسُ [which is the name generally given to it in the present day] and ↓ القُدُسُ; (A, K;) because one is purified therein from sins, or because of the blessing that is therein. (TA.) ― -b4- الأَرْضُ المُقَدَّسَةُ The [hallowed, or consecrated, or] purified land; (S, Msb, K;) or the pure land; (Fr;) or the blessed land; (IAar;) is an appellation of Damascus and Palestine and part of the Jordan: (Fr:) or Syria: (M:) and ↓ أَرْضُ القُدُسِ [or ↓ أَرْضُ القُدْسِ] signifies the same. (TA.)

مُقَدِّسٌ
مُقَدِّسٌ ذ A Christian monk [or any Christian or a Jew] who comes [or goes or performs pilgrimage or has performed pilgrimage] to القُدْس or بَيْت المَقْدِس [i. e. Jerusalem]: (A:) or a Christian monk: (K:) or a [learned Jew or other, such as is called] حَبْر. (M, TA.) Imra-el-Keys says, describing dogs and a [wild] bull,
فَأَدْرَكْنَهُ يَأْخُذْنَ بِالسَّاقِ وَالنَّسَا
كَمَا شَبْرَقَ الوِلْدَانُ ثَوْبَ المُقَدِّسِ
 And they (the dogs) overtook him, (namely, the bull,) seizing the shank and the sciatic vein, and tearing his skin, as the children of the Christians tear the garment of the monk that has come from بَيْت المَقْدِس, [or Jerusalem] for the purpose of obtaining a blessing from it: thus the verse is found in the handwriting of Aboo-Sahl; but in all the copies of the S, we find ثَوْبَ المُقَدَّسِى, with ى. (TA.)

مَقْدِسِىٌّ
مَقْدِسِىٌّ ذ and مُقَدَّسِىٌّ Of, or relating to, or belonging to, بَيْت المَقْدِس or بَيْت المُقَدَّس [i. e. Jerusalem]: a Jew. (S.)

المُتَقَدِّسُ
المُتَقَدِّسُ ذ : see القُدُّوسُ.

قَادُوسٌ
قَادُوسٌ ذ (pl. قَوَادِيسُ) An earthen or wooden pot of a water-wheel. (PU.)

##### Türkçe

**قَدَسَ فِى الأَرْضِ**
1 **قَدَسَ فِى الأَرْضِ** ذ Yeryüzünde, yahut memlekette, uzaklara gitti. (Bd, ii. 28.) -A2- **قَدُسَ**, muzâri‘i **قَدُسَ**, (TK,) mastarı **قُدْسٌ** ve **قُدُسٌ**, (S, A, K,) bir şey hakkında söylenir, (TK,) [en yaygın kullanıma göre] mukaddes oldu, yahut oldu; yahut temiz oldu. (S, * A, * K, * TK.) [Bu, Allah hakkında da, vurgulu olarak, “O mukaddestir” mânâsıyla söylenebilir.]

**قدّسهُ**
2 **قدّسهُ** ذ, (A,) mastarı **تَقْدِيسٌ**, (S, M, K,) [onu yahut onu (şeyi) mukaddes kıldı: onu yahut onu (şeyi) takdis etti]. ― -b2- O’nu (yani Allah’ı, M, A) her türlü pislikten yahut noksanlıktan, yahut O’nun yüceliğini eksilten her şeyden uzak, yahut beri, yahut arı diye ilan etti; (M;) O’nu kötülükten uzak diye ilan etti; [yani, mukaddes diye;] ve böyledir **قدّس لَهُ**; yukarıda açıklanan **قَدَسَ فِى الأَرْضِ**’den; (Bd, ii. 28;) bu ikinci durumda **ل** زائد olur. (Jel, ii. 28.) ― -b3- Onu yahut onu (şeyi) temizledi; (S, M, K, Bd, ubi supra;) çünkü bir şeyi temizleyen kimse onu pis şeylerden uzaklaştırır. (Bd.) Zj’ye göre, Kur’ân’da, ii. 28’deki **وَنُقَدِّسُ لَكَ**, “Ve biz, kendimizi ve Sana itaat edenleri, Senin için yahut Sana doğru, temizleriz” demektir. (TA.) ― -b4- Onu bereketledi. Şöyle dersin: **لَا قَدَّسَهُ اللّٰهُ** “Allah onu bereketlemesin.” (IAar, M.) ― -b5- **تَقْدِيسٌ** ayrıca bereket için dua etmek mânâsına gelir. (M.) [Görünüşe göre, **قَدَّسَ لَهُ** dersin; mânâsı: onun için bereket diledi.] -A2- Ayrıca **قدّس**: **بَيْت المَقْدِس**’e [yani Kudüs’e] geldi [yahut gitti]; **كَوَّفَ** [Kûfe’ye geldi yahut gitti] ve **بَصَّرَ** [Basra’ya geldi yahut gitti] gibi. (A.)

**تقدّس**
5 **تقدّس** ذ [mukaddes oldu yahut oldu: takdis edilmiş oldu yahut oldu]. ― -b2- O (Allah, Msb) her türlü pislikten yahut noksanlıktan, yahut O’nun yüceliğini eksilten her şeyden uzak oldu, yahut uzaklaşmış oldu, yahut beri oldu, [yahut arı oldu;] [yani, mukaddes oldu;] yahut kendisini her türlü pislikten yahut noksanlıktan, vb. uzaklaştırdı: (Msb, TA:) o yahut o (şey) temizlendi, yahut temiz oldu; yahut kendisini temizledi. (S, K.)

**قُدْسٌ**
**قُدْسٌ** ذ ve ↓ **قُدُسٌ** [kudsiyet, mukaddeslik:] temizlik: (S, A, Msb, K:) [her biri] hem isim hem mastardır: (S, A, K:) birincisi ikincinin kısaltılmışıdır. (Msb.) ― -b2- Bundan dolayı, (S,) **حَظِيرَةُ القُدْسِ**, yahut ↓ **القُدُسِ**, [kudsiyetin yahut temizliğin çevrili yeri;] yani Cennet. (S, A.) ― -b3- [Bundan dolayı, ayrıca,] **رُوحُ ↓ القُدُسِ**, (S, A, K,) ve İbn-Kesîr’in kıraatına göre **رُوحُ القُدْسِ**, (Bd, ii. 81,) [kudsiyetin yahut temizliğin ruhu; Hristiyan ilahiyatında “Kutsal Ruh”a, Teslis’in üçüncü şahsına, aslen uygulanır; genel olarak, fakat yanlış olarak, Araplar arasındaki Doğu Hristiyanlarınca **الرُّوحُ القُدُسُ** diye adlandırılır: fakat Müslümanlara göre,] Cibrîl [yani Cebrâil, başmelek]; (S, A, K; ve Bd, ubi supra;) ayrıca **القُدْسُ** ve **القُدُسُ** da böyledir: (K, TA:) yahut Îsâ’nın ruhu: yahut İncil: yahut Allah’ın en büyük ismi; Îsâ onunla ölüleri diriltirdi: (Bd, ubi supra:) yahut Allah’ın himayesi ve hidayeti. (A.) Şöyle dersin: **رُوحُ القُدُسِ مَعَكَ**, ve **مُعِينُكَ**, “Cebrâil, yahut Allah’ın himayesi ve hidayeti, seninle olsun ve yardımcın olsun.” (A.) ― -b4- **قُدْسٌ** yahut ↓ **قُدُسٌ** ayrıca bereket mânâsına gelir. (M, TA.) ― -b5- Ayrıca, **القُدْسُ** ve ↓ **القُدُسُ**, **البَيْتُ المُقَدَّسُ** ile aynı mânâdadır, bk. (K,) yahut **بَيْتُ المَقْدِسِ**. (A.) ― -b6- Ve ↓ **أَرْضُ القُدُسِ** [yahut **ارض القُدْسِ**] **الارض المُقَدَّسَةُ** ile aynı mânâdadır. (TA.)

**قَدَسٌ**
**قَدَسٌ** ذ **سَطْل** denilen türden bir kap; (S, A, K;) Hicaz halkının lehçesindendir; (S, TA,) kişi onda ve onunla temizlendiği için böyle adlandırılmıştır. (TA.)

**قُدُسٌ**
**قُدُسٌ** ذ: baştan sona **قُدْسٌ**’e bak.

**حَدِيثٌ قُدْسِيٌّ**
**حَدِيثٌ قُدْسِيٌّ** ذ [kudsî hadis yahut rivayet]: md. **حدث**’e bak.

**القُدُّوسُ**
**القُدُّوسُ** ذ (S, M, A, Msb, K) ve **القَدُّوسُ**, (S, M, K,) Allah’a nispetle, (S, M, A, &c.,) ayrıca ↓ **المُتَقَدِّسُ** (M, A) ve ↓ **المُقَدَّسُ**; (A;) [bunların hepsi neredeyse eş anlamlıdır;] **القدّوس** şu mânâya gelir: [her bakımdan mukaddes, her bakımdan temiz, yahut her bakımdan kâmil;] her türlü noksanlıktan yahut pislikten, yahut O’nun yüceliğini eksilten her şeyden uzak olan; (M, Msb;) ayrıca **المتقدّس** de böyledir [fakat şiddetli derece olmaksızın]; (M;) ve **المقدّس** bunun sonuncusuyla aynı mânâya gelir; (T, TA;) yahut kusurlardan ve ayıplardan (uzak olan): (TA:) yahut temiz olan; (S, * K;) [yahut pek temiz olan:] yahut bereketli olan; (İbn-El-Kelbî, K;) [yahut pek bereketli olan:] Sb, **قَدُّوسٌ** ve **سَبُّوحٌ** derdi; her ikisinin ilk harfinde fetḥa ile: (S:) Th der ki, (S,) vezni **فعُّول** olan her isim ilk harfinde fetḥa iledir, (S, K, *) **سَفُّودٌ** ve **كَلُّوبٌ** vb. gibi, (S,) ancak **سُبُّوحٌ** ve **قُدُّوسٌ** (S) ve **ذُرُّوحٌ**, (S, K, fakat Th’den olarak değil,) müstesnadır; K’da buna **فُرُّوجٌ** da eklenmiştir; (TA;) [bk. **سُبُّوحٌ**] çünkü bunlar çoğunlukla ḍamme iledir, her ne kadar bazen fetḥa ile de olsa: (S, K: *) Lh der ki, herkes **سبّوح** ve **قدّوس**’u ḍamme ile telaffuz etmekte ittifak etmiştir; her ne kadar fetḥa caiz ise de; (M;) fakat Az bu ittifakı reddeder: (TA:) ve Lh şunu ekler: vezni **فعُّول** olan diğer bütün kelimeler fetḥa iledir. (M.)

**بَيْتُ المَقْدِسِ**
**بَيْتُ المَقْدِسِ** ذ: **مُقَدَّسٌ**’e bak.

**مُقَدَّسٌ**
**مُقَدَّسٌ** ذ [mukaddes kılınmış, takdis edilmiş:] adanmış:] temizlenmiş:] bereketli. (M.) ― -b2- **المُقَدَّسُ**, Allah’a nispetle: **القُدُّوسُ**’a bak. ― -b3- **البَيْتُ المُقَدَّسُ**, (K,) ve **بَيْتُ المُقَدَّسِ**, (S, K,) ve [daha yaygın olarak] **بَيْتُ ↓ المَقْدِسِ**, (M, A, K,) ki [yani **المَقْدِس**] ya **مُقَدَّسٌ**’dan ziyade harfi atmak suretiyle yapılmıştır, yahut fiilden yapılmamış bir isimdir; Sb’nin **المَنْكِبُ** hakkında söylediği gibi; (M,) [mukaddes, yahut adanmış, yahut temizlenmiş, yahut bereketli mesken; yahut mukaddes olanların vb. meskeni; Kudüs’ün adlarıdır;] ayrıca ↓ **القُدْسُ** [ki günümüzde ona genel olarak verilen addır] ve ↓ **القُدُسُ** diye de adlandırılır; (A, K;) çünkü orada günahlardan temizlenilir, yahut oradaki bereket sebebiyle. (TA.) ― -b4- **الأَرْضُ المُقَدَّسَةُ** [mukaddes kılınmış, yahut adanmış, yahut] temizlenmiş yer; (S, Msb, K;) yahut temiz yer; (Fr;) yahut bereketli yer; (IAar;) Şam’ın ve Filistin’in ve Ürdün’ün bir kısmının adıdır: (Fr:) yahut Suriye: (M:) ve ↓ **أَرْضُ القُدُسِ** [yahut ↓ **أَرْضُ القُدْسِ**] aynı mânâya gelir. (TA.)

**مُقَدِّسٌ**
**مُقَدِّسٌ** ذ **القُدْس**’e yahut **بَيْت المَقْدِس**’e [yani Kudüs’e] gelen [yahut giden, yahut hacceden, yahut haccetmiş olan] bir Hristiyan keşiş [yahut herhangi bir Hristiyan yahut bir Yahudi]: (A:) yahut bir Hristiyan keşiş: (K:) yahut [âlim bir Yahudi yahut başkası;] **حَبْر** denilen kimse. (M, TA.) İmru’ul-Kays, köpekleri ve bir [yabanî] boğayı tasvir ederek der ki,
فَأَدْرَكْنَهُ يَأْخُذْنَ بِالسَّاقِ وَالنَّسَا
كَمَا شَبْرَقَ الوِلْدَانُ ثَوْبَ المُقَدِّسِ
Ve onlar (köpekler) ona (yani boğaya) yetiştiler; incik ve siyatik damarı tutarak, ve derisini yırtarak; Hristiyanların çocuklarının, **بَيْت المَقْدِس**’ten [yahut Kudüs’ten] bereket elde etmek maksadıyla gelmiş keşişin elbisesini yırtmaları gibi: beyit, Ebû-Sehl’in el yazısında böyle bulunur; fakat S’nin bütün nüshalarında **ثَوْبَ المُقَدَّسِى**, **ى** ile, buluruz. (TA.)

**مَقْدِسِىٌّ**
**مَقْدِسِىٌّ** ذ ve **مُقَدَّسِىٌّ** **بَيْت المَقْدِس**’e yahut **بَيْت المُقَدَّس**’e [yani Kudüs’e] ait, onunla ilgili, ona mensup: bir Yahudi. (S.)

**المُتَقَدِّسُ**
**المُتَقَدِّسُ** ذ: **القُدُّوسُ**’a bak.

**قَادُوسٌ**
**قَادُوسٌ** ذ (çoğulu **قَوَادِيسُ**) Bir su dolabının toprak veya tahta kabı. (PU.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَدُسَ
قَدُسَ U ( n. ac. قُدْس 3 ,  قُدُس 10 ),
a.  Was pure, spotless, stainless; was holy.

قَدَّسَ
قَدَّسَ II ,
a.  Purified, sanctified; hallowed; consecrated.

b.  Declared pure; praised the holiness of ( God ).

c.  Blessed.

d.  [ La ], Prayed for a blessing for.

e.  Went to Jerusalem.

f.  [ coll. ], Celebrated or heard mass.

تَقَدَّسَ
تَقَدَّسَ V ,
a.  Was purified, sanctified; was hallowed, consecrated; purified himself.

b.  Was holy ( God ).

قُدْس
قُدْس 3 ,
a.  Purity; holiness, sanctity.

b.  Blessing.

c.  [ art. ], Jerusalem.

قُدْسِيّ
قُدْسِيّ 3yi ,
a.  Holy, sacred.

قَدَس
قَدَس 4 ,
a.  A certain vessel.

قُدَس
قُدَس 9 ,
a.  see 10 (a) .

قُدُس
قُدُس 10 ,
a.  Small cup; small plate.

b.  see 3 .

مَقْدِس
مَقْدِس 18 ,
a.  Holy place, sanctuary,

مَقْدِسِيّ
مَقْدِسِيّ 18yi ,
a.  Of Jerusalem.

قَاْدِس
قَاْدِس 21 ,
a.  Ship, vessel.

قَدَاْسَة
قَدَاْسَة 22t
a.  [ coll. ],  see 3 (a) .

قُدَاْس
قُدَاْس 24 ,
a.  Silver ornaments.

b.  Great ( dignity ).

قَدِيْس
قَدِيْس 25 ,
a.  Precious stone, gem.

قَدُوْس
قَدُوْس 26 ,
a.  Bold.

قُدَّاْس
قُدَّاْس 29 , ( pl. قَدَاْدِيْسُ 70 )
a.  [ coll. ], Mass; the Holy Sacrament.

b.  [ coll. ], Liturgy.

قِدِّيْس
قِدِّيْس 30 , ( pl. reg. ),
a.  Holy; saint.

قَدُّوْس
قَدُّوْس 31 ,  قُدُّوْس 32
a.  [ art. ], The Most Holy; All-perfect.

قَاْدُوْس
قَاْدُوْس 40 , ( pl. قَوَاْدِيْسُ 66 ),
a.  Trough; bucket.

قَدَّسَ
N. Ag. قَدَّسَ II ,
a.  Purifier; sanctifier.

b.  Consecrator.

c.  Monk; pilgrim; devotee.

قَدَّسَ
N. P. قَدَّسَ II ,
a.  Hallowed; sanctified; consecrated; purified; blessed.

b.  see 81 .

قَدَّسَ
N. Ac. قَدَّسَ II ,
a.  Purification; sanctification.

b.  The praise of God.

c.  Consecration.

تَقَدَّسَ
N. Ag. تَقَدَّسَ V ,
a.  Purified, sanctified; pure, holy.

b.  see 31 .

مُقْدُسِيّ
مُقْدُسِيّ ( pl. مَقَاْدِسَة 44t )
a.  [ coll. ], Pilgrim to Jerusalem.

قُدْس الأَقْدَاس
قُدْس الأَقْدَاس
a.  The Holy of Holies.

رُوْحُ القُدْس
رُوْحُ القُدْس ,
a.  رُوْحُ القُدُس The Holy Spirit, the Holy Ghost.

b.  Gabriel.

الرُّوْحُ القُدُسُ
الرُّوْحُ القُدُسُ
a.  see supra (a) .

الكِتَاب المُقَدَّس
الكِتَاب المُقَدَّس
a.  The Scriptures; the Bible.

أَلبَيْتُ الْمُقَدَّس
أَلبَيْتُ الْمُقَدَّس بَيْتُ الْمَقْدِس بَيْتُ الْمَقْدِس
a.  The holy place: Jerusalem.

حَظِيْرَة الْقُدُْس
حَظِيْرَة الْقُدُْس
a.  Paradise.

الأَرْضُ المُقَدَّسَة
الأَرْضُ المُقَدَّسَة
a.  The holy land.

أَرْضُ الْقُدُْس
أَرْضُ الْقُدُْس
a.  see supra.

##### Türkçe

**قَدُسَ**
**قَدُسَ** U (n. ac. **قُدْس** 3, **قُدُس** 10),
a. Saf, lekesiz, paslanmaz idi; mukaddes idi.

**قَدَّسَ**
**قَدَّسَ** II,
a. Arıttı, takdis etti; mukaddes kıldı; takdis etti.

b. Saf ilan etti; (Tanrı’nın) kutsiyetini övdü.

c. Bereketledi.

d. [La], bereket için dua etti.

e. Kudüs’e gitti.

f. [coll.], ayin yaptı veya ayin dinledi.

**تَقَدَّسَ**
**تَقَدَّسَ** V,
a. Arıtılmış, takdis edilmiş idi; mukaddes kılınmış, takdis edilmiş idi; kendini arıttı.

b. Mukaddes idi (Tanrı).

**قُدْس**
**قُدْس** 3,
a. Saflık; kutsiyet, mukaddeslik.

b. Bereket.

c. [art.], Kudüs.

**قُدْسِيّ**
**قُدْسِيّ** 3yi,
a. Mukaddes, kutsal.

**قَدَس**
**قَدَس** 4,
a. Belli bir kap.

**قُدَس**
**قُدَس** 9,
a. 10 (a)’ya bak.

**قُدُس**
**قُدُس** 10,
a. Küçük kadeh; küçük tabak.

b. 3’e bak.

**مَقْدِس**
**مَقْدِس** 18,
a. Mukaddes yer, mabet,

**مَقْدِسِيّ**
**مَقْدِسِيّ** 18yi,
a. Kudüs’e ait.

**قَاْدِس**
**قَاْدِس** 21,
a. Gemi, tekne.

**قَدَاْسَة**
**قَدَاْسَة** 22t
a. [coll.], 3 (a)’ya bak.

**قُدَاْس**
**قُدَاْس** 24,
a. Gümüş süsler.

b. Büyük (itibar).

**قَدِيْس**
**قَدِيْس** 25,
a. Kıymetli taş, mücevher.

**قَدُوْس**
**قَدُوْس** 26,
a. Cesur.

**قُدَّاْس**
**قُدَّاْس** 29, (pl. **قَدَاْدِيْسُ** 70)
a. [coll.], ayin; Mukaddes Sakrament.

b. [coll.], liturji.

**قِدِّيْس**
**قِدِّيْس** 30, (pl. reg.),
a. Mukaddes; aziz.

**قَدُّوْس**
**قَدُّوْس** 31, **قُدُّوْس** 32
a. [art.], En Mukaddes; her bakımdan mükemmel.

**قَاْدُوْس**
**قَاْدُوْس** 40, (pl. **قَوَاْدِيْسُ** 66),
a. Yalak; kova.

**قَدَّسَ**
N. Ag. **قَدَّسَ** II,
a. Arıtıcı; takdis edici.

b. Takdis eden.

c. Rahip; hacı; kendini ibadete vermiş kimse.

**قَدَّسَ**
N. P. **قَدَّسَ** II,
a. Mukaddes kılınmış; takdis edilmiş; takdis edilmiş; arıtılmış; bereketlenmiş.

b. 81’e bak.

**قَدَّسَ**
N. Ac. **قَدَّسَ** II,
a. Arıtma; takdis.

b. Tanrı’nın övülmesi.

c. Takdis.

**تَقَدَّسَ**
N. Ag. **تَقَدَّسَ** V,
a. Arıtılmış, takdis edilmiş; saf, mukaddes.

b. 31’e bak.

**مُقْدُسِيّ**
**مُقْدُسِيّ** (pl. **مَقَاْدِسَة** 44t)
a. [coll.], Kudüs’e hacı.

**قُدْس الأَقْدَاس**
**قُدْس الأَقْدَاس**
a. Mukaddeslerin Mukaddesi.

**رُوْحُ القُدْس**
**رُوْحُ القُدْس**,
a. **رُوْحُ القُدُس** Mukaddes Ruh, Kutsal Ruh.

b. Cebrâil.

**الرُّوْحُ القُدُسُ**
**الرُّوْحُ القُدُسُ**
a. Yukarıdaki (a)’ya bak.

**الكِتَاب المُقَدَّس**
**الكِتَاب المُقَدَّس**
a. Kutsal Yazılar; İncil.

**أَلبَيْتُ الْمُقَدَّس**
**أَلبَيْتُ الْمُقَدَّس بَيْتُ الْمَقْدِس بَيْتُ الْمَقْدِس**
a. Mukaddes yer: Kudüs.

**حَظِيْرَة الْقُدُْس**
**حَظِيْرَة الْقُدُْس**
a. Cennet.

**الأَرْضُ المُقَدَّسَة**
**الأَرْضُ المُقَدَّسَة**
a. Mukaddes toprak.

**أَرْضُ الْقُدُْس**
**أَرْضُ الْقُدُْس**
a. Yukarıdakine bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قدس
قَدُسَ - يَقْدُسُ - قُدُسٌ - القُدُس - قَدَّسَ - يُقَدِّسُ - مُقَدَّس - مُقَدَّسة - قُدُّوس
قَدُسَ - يَقْدُس + الكائن: يكون ذا منزلة وقدر عال وتعظيم ورفعة، وذلك لكماله وخلوه من النقص والعيب والدنس
قُدُسٌ - القُدُسٌ: اسم فعل من " قَدُسَ - يَقْدُسُ ": القدسية
قُدُّوس: اسم مفعول مبالغة من " قَدُسَ - يَقْدُسُ ": مُقَدَّس بأعلى درجة عما سواه
قَدَّسَ - يُقَدِّسُ + كائن + كائناً : على وزن " فَعّل " من " قَدُسَ - يَقْدُسُ ": يجعله " يَقْدُسُ " على وجه التكرار والشدة: يبدي كل ما من شأنه أن يجعل آخر يكون ذا منزلة وقدر عال وتعظيم ورفعة، وكمال وخلو من النقص والعيب، وذلك بذكر صفاته الخاصة بذلك، وبفعل ما يترتب عل ذلك
قَدَّسَ - يُقَدِّسُ + كائن + لـِ كائن: يجعل التقديس كله لأجل هذا الكائن
مُقَدَّس: اسم مفعول صفة مشبهة من " قَدَّسَ - يُقَدِّسُ ": الكائن أو الشيء الذي جعله آخر ذا منزلة ورفعة وتعظيم
مُقَدَّسة: مؤنث " مُقَدَّس "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صفات الجلالة والمجد والقدسية والعزة والإكرام"، وهي:
قَدُسَ - يَقْدُس، جَلَّ - يَجِلُّ، عَزَّ - يَعِزُّ، جَدَّ - يَجُدُّ، مَجَدَ - يَمْجُدُ (مَجُدَ - يَمْجُدُ)،كَرُمَ - يَكْرُمُ
القــُدُسٌ
روح القدس	﴿وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنفُسُكُمْ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ(87)﴾ البقرة ﴿تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمْ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنْ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ(253)﴾ البقرة
	﴿إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدتُّكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنْ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ(110)﴾ المائدة ﴿قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ(102)﴾ النحل
نقدس
 	﴿وإذ قال ربك للملائكة إني جاعل في الأرض خليفة قالوا أتجعل فيها من يفسد فيها ويسفك الدماء ونحن نسبح بحمدك ونقدس لك قال إني أعلم ما لا تعلمون(30)﴾ البقرة
مقدس
الوادي المقدس	﴿إني أنا ربك فاخلع نعليك إنك بالوادي المقدس طوى(12)﴾ طه ﴿إذ ناداه ربه بالوادي المقدس طوى(16)﴾ النازعات
المقدسة
 	﴿ياقوم ادخلوا الأرض المقدسة التي كتب الله لكم ولا ترتدوا على أدباركم فتنقلبوا خاسرين(21)﴾ المائدة
قدوس
القدوس	﴿هو الله الذي لا إله إلا هو الملك القدوس السلام المؤمن المهيمن العزيز الجبار المتكبر سبحان الله عما يشركون(23)﴾ الحشر ﴿يسبح لله ما في السماوات وما في الأرض الملك القدوس العزيز الحكيم(1)﴾ الجمعة
مختار الصحاح
● [قدس] ق د س: القُدُْسُ بسكون الدال وضمها الطهر اسم ومصدر ومنه قيل للجنة حظيرة القدس وروح القدس جبراءيل عليه السلام و التَّقْدِيسُ التطهير و تَقَدَّسً تطهر والأرض المُقَدّسةُ المطهرة وبيت المَقْدِس يشدد ويخفف والنسبة اليه مَقْدِسِيٌّ بوزن مجلسي و مُقَدَّسِيٌّ بوزن محمدي ويقال إن القَادِسَّةَ دعا لها إبراهيم عليه السلام بالقدس وأن تكون محلة الحاج و قُدُّوسٌ بالضم اسم من أسماء الله تعالى وهو فعول من القُدْسِ وهو الطهارة وكان سيبويه يقول قَدُّوسٌ وسبوح بفتح أوائلهما وقد سبق في ذرح وقال ثعلب كل اسم على فعول فهو مفتوح الأول مثل سفود وكلوب وسمور وشبوط وتنور إلا السبوح والقدوس فإن الضم فيهما أكثر وقد يفتحان قال وكذلك الذروح بالضم وقد يفتح
الراغب
قدس
- التقديس: التطهير الإلهي المذكور في قوله: }ويطهركم تطهيرا﴿[الأحزاب/ 33]، دون التطهير الذي هو إزالة النجاسة المحسوسة، وقوله:﴾ونحن نسبح بحمدك ونقدس لك﴿[البقرة/30]، أي: نطهر الأشياء ارتساما لك. وقيل: نقدسك، أي: نصفك بالتقديس. وقوله:﴾قل نزله روح القدس﴿[النحل/102]، يعني به جبريل من حيث إنه ينزل بالقدس من الله، أي: بما يطهر به نفوسنا من القرآن والحكمة والفيض الإلهي، والبيت المقدس هو المطهر من النجاسة، أي: الشرك، وكذلك الأرض المقدسة. قال تعالى:﴾يا قوم ادخلوا الأرض المقدسة التي كتب الله لكم{ [المائدة/21]، وحظيرة القدس. قيل: الجنة. وقيل: الشريعة. وكلاهما صحيح، فالشريعة حظيرة منها يستفاد القدس، أي: الطهارة.
ملخص اللسان:
1.     قدس: التَّقْدِيسُ: تنزيه اللَّه عز وجل.
2. القُدُّوس  فَعُّول من القُدْس، وهو الطهارة، وهو الطاهر المُنَزَّه عن العُيوب والنَّقائص،
3.      قَدَس، بفتح القاف والدال، فموضع بالشام من فتوح  شُرَحْبيل بن حَسَنة.
4.      والقُدُس والقُدْس، ومنه  قيل للجنَّة: حَضِيرة القُدْس.
5.      والتَقْدِيس: التَّطْهِير والتَّبْريك.
6.      وتَقَدَّس أَي تطهَّر. والقَدَس: السَّطْل بلغة أَهل الحجاز لأَنه يتطهر فيه.
7.      قال: ومن هذا بيت  المَقْدِس أَي البيت المُطَّهَّر أَي المكان الذي يُتطهَّر به من الذنوب.
8.      والقُدْسُ: البركة. والأَرض  المُقَدَّسة: الشام، منه، وبيت المَقْدِس من ذلك أَيضاً. والأَرض المُقَدَّسة: المطهَّرة. وهي دِمَشْق وفِلَسْطين وبعض الأُرْدُنْ.
9.      والمُقَدِّس: الحَبْر ُ؛
10.                         والمُقَدَّس  المُبارَك
11.                        ورُوحُ القُدُس: جبريل، عليه السلام. معناه رُوحُ الطهارة أَي خُلِق من طهارة؛
12.                         والقَديسُ:  الدُّرُّ؛ يمانية.
13.                         والقادِس: السفينة،
14.                        والقادس: البيتُ الحرام.
15.           القادسيَّة دَعا لها إِبراهيم، على نبينا  وعليه الصلاة والسلام، بالقُدْسِ وأَن تكون مَحَلَّة الحاجِّ، وقيل:  القادسيَّة قرية بين الكوفة وعُذَيب.
لسان العرب
● - قدس: التَّقْدِيسُ: تنزيه اللَّه عز وجل. وفي التهذيب: القُدْسُ تنزيه  اللَّه تعالى، وهو المتَقَدَّس القُدُّوس المُقَدَّس. ويقال: القُدُّوس  فَعُّول من القُدْس، وهو الطهارة، وكان سيبويه يقول: سَبُّوح وقَدُّوس،  بفتح أََوائلهما؛ قال اللحياني: المجتمع عليه في شُبُّوح وقُدُّوس الضم،  قال: وإِن فتحته جاز، قال: ولا أَدري كيف ذلك؛ قال ثعلب: كل اسم على  فَعُّول، فهو مفتوح الأَول مثل سَفُّود وكَلُّوب وسَمُّور وتَنُّور إِلا  السُّبُّوح والقُدُّوس، فإِن الضم فيهما الأَكثر، وقد يفتحان، وكذلك الذُّرُّوح،  بالضم، وقد يفتح. قال الأَزهري: لم يجئ في صفات اللَّه تعالى غير  القُدُّوس، وهو الطاهر المُنَزَّه عن العُيوب والنَّقائص، وفُعُّول بالضم من  أَبنية المبالغة، وقد تفتح القاف وليس بالكثير.  وفي حديث بلال بن الحرث: أَنه أَقْطَعَه حَيث يَصْلُح للزرع من قُدْس  ولم يُعْطِه حَقَّ مُسْلِمٍ؛ هو، بضم القاف وسكون الدال، جبل معروف، وقيل:  هو الموضع المرتفع الذي يصلح للزِّراعة. وفي كتاب الأَمكنة أَنه قَرِيس؛  قيل: قَريس وقَرْس جَبَلان قُرْب المدينة والمشهورُ المَرْوِيّ في الحديث  الأَوّل، وأَما قَدَس، بفتح القاف والدال، فموضع بالشام من فتوح  شُرَحْبيل بن حَسَنة. والقُدُس والقُدْس، بضم الدال وسكونها، اسم ومصدر، ومنه  قيل للجنَّة: حَضِيرة القُدْس.  والتَقْدِيس: التَّطْهِير والتَّبْريك. وتَقَدَّس أَي تطهَّر. وفي  التنزيل: ونحن نُسَبِّحُ بحمدك ونُقَدِّس لك؛ الزجاج: معنى نُقدس لك أَي  نُطهِّر أَنفسنا لك، وكذلك نفعل بمن أَطاعك نُقَدِّسه أَي نطهِّره. ومن هذا  قيل للسَّطْل القَدَس لأَنه يُتَقدَّس منه أَي يُتَطَّهر. والقَدَس،  بالتحريك: السَّطْل بلغة أَهل الحجاز لأَنه يتطهر فيه. قال: ومن هذا بيت  المَقْدِس أَي البيت المُطَّهَّر أَي المكان الذي يُتطهَّر به من الذنوب. ابن  الكلبي: القُدُّوس الطاهر، وقوله تعالى: الملك القُدُّوس الطَّاهِر في صفة  اللَّه عز وجل، وقيل قَدُّوس، بفتح القاف، قال: وجاءَ في التفسير أَنه  المبارك. والقُدُّوس: هو اللَّه عز وجل. والقُدْسُ: البركة. والأَرض  المُقَدَّسة: الشام، منه، وبيت المَقْدِس من ذلك أَيضاً، فإِمّا أَن يكون على  حذف الزائد، وإِمّا أَن يكون اسماً ليس على الفِعْل كما ذهب إِليه سيبويه  في المَنْكِب، وهو يُخفَّف ويُثقَّل، والنسبة إِليه مَقْدِسِيّ مثال  مَجْلِسِيّ ومُقَدَّسِيٌّ؛ قال امرؤ القيس:  فأَدْرَكْنَه يأْخُذْنَ بالسَّاق والنَّسا،  كما شَبْرَقَ الوِلْدانُ ثَوْبَ المُقَدِّسِي  والهاء في أَدْرَكْنَه ضميرُ الثَّور الوَحْشِيّ، والنون في أَدركنه  ضمير الكلاب، أَي أَدركتِ الكلاب الثورَ فأَخذن بساقه ونَساه وشَبْرَقَتْ  جلده كما شَبْرَقَ وِلْدان النَّصارى ثوبَ الرَّاهب المُقَدِّسِي، وهو الذي  جاء من بيت المَقْدِس فقطَّعوا ثيابه تبرُّكاً بها؛ والشَّبْرَقة:  تقطيعُ الثوب وغيره، وقيل: يعني بهذا البيت يهوديّاً.  ويقال للراهب مُقَدَّسٌ، وأَراد في هذا البيت بالمُقَدَّسِي الرَّاهِبَ،  وصبيانُ النصارى يتبرَّكون به وبِمَسْحِ مِسْحِه الذي هو لابِسُه، وأَخذ  خُيُوطِه منه حتى يَتَمَزَّقَ عنه ثوبه. والمُقَدِّس: الحَبْر ُ؛ وحكى  ابن الأَعرابي: لا قَدَّسه اللَّه أَي لا بارك عليه. قال: والمُقَدَّس  المُبارَك. والأَرض المُقَدَّسة: المطهَّرة. وقال الفرَّاء: الأَرض  المقدَّسة الطاهرة، وهي دِمَشْق وفِلَسْطين وبعض الأُرْدُنْ. ويقال: أَرض مقدَّسة  أَي مباركة، وهو قول قتادة، وإِليه ذهب ابن الأَعرابي؛ وقول العجاج:  قد عَلِمَ القُدُّوس، مَوْلى القُدْسِ،  أَنَّ أَبا العَبَّاس أَوْلى نَفْسِ  بِمَعْدن المُلْك القَديم الكِرْسِ  أَراد أَنه أَحقُّ نفسٍ بالخِلافة.
والمُقَدَّس  المُبارَك ورُوحُ القُدُس: جبريل، عليه السلام. وفي الحديث: إِن رُوحَ القُدُس  نَفَث في رُوعِي، يعني جبريل، عليه السلام، لأَنه خُلِق من طهارة. وقال  اللَّه عز وجل في صفة عيسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: وأَيَّدْناه  بِرُوحِ القُدُسِ؛ هو جبريل معناه رُوحُ الطهارة أَي خُلِق من طهارة؛ وقول  الشاعر:  لا نَومَ حتى تَهْبِطِي أَرضَ العُدُسْ،  وتَشْرَبي من خير ماءٍ بِقُدُسْ  أَراد الأَرض المقدَّسة. وفي الحديث: لا قُدِّستْ أُمَّة لا يُؤْخَذ  لضَعِيفها من قَوِيِّها أَي لا طُهِّرت. والقادِسُ والقَدَّاس: حصاة توضع في  الماء قَدْراً لِرِيِّ الإِبل، وهي نحو المُقْلَة للإِنسان، وقيل: هي  حَصاة يُقْسَمُ بها الماء في المفاوز اسم كالحَبَّان. غيره: القُدَاس الحجر  الذي يُنْصَبُ على مَصَبِّ الماء في الحَوْض وغيره. والقَدَّاس: الحجر  يُنْصَب في وسَط الحوض إِذا غَمَره الماء رَوِيَتِ الإِبل؛ وأَنشد أَبو  عمرو:  لا رِيَّ حتى يَتَوارى قَدَّاسُ،  ذاك الحُجَيْرُ بالإِزاء الخنَّاسْ  وقال:  نَئِفَتْ به، ولقَدْ أَرى قَدّاسَه  ما إِنْ يُوارى ثم جاء الهَيْثَمُ  نَئِفَ إِذا ارْتَوى. والقُداس، بالضم: شيء يعمل كالجُمان من فِضَّة؛  قال يصف الدُّمُوع:  تَجَدَّرَ دمعُ العَيْنِ منها، فَخِلْتُه  كَنَظْمِ قُداسٍ، سِلْكُه. مُتَقَطِّعُ  شبَّه تَحَدُّرَ دمعه بنظم القُداس إِذا انقطع سِلْكُه. والقَديسُ:  الدُّرُّ؛ يمانية.  والقادِس: السفينة، وقيل: السفينة العظيمة، وقيل: هو صِنْف من المراكب  معروف، وقيل: لَوْحٌ من أَلواحها؛ قال الهذلي:  وتَهْفُو بِهادٍ لَها مَيْلَعٍ،  كما أَقْحَم القادِسَ الأَرْدَمونا  وفي المحكم:  كما حَرَّك القادِسَ الأَرْدَمُونا  يعني المَلاَّحين. وتَهْفُو: تَمِيل يعني الناقةَ. والمَيْلَعُ: الذي  يتحرك هكذا وهكذا. والأَرْدَمُ: المَلاَّح الحاذِق. والقَوادِس: السُّفُن  الكِبار.  والقادس: البيتُ الحرام. وقادِسُ: بلدة بخُراسان، أَعجمي. والقادِسيَّة:  من بلاد العرب؛ قيل إِنما سميت بذلك لأَنها نزل بها قوم من أَهل قادس من  أَهل خُراسان، ويقال: إِن القادسيَّة دَعا لها إِبراهيم، على نبينا  وعليه الصلاة والسلام، بالقُدْسِ وأَن تكون مَحَلَّة الحاجِّ، وقيل:  القادسيَّة قرية بين الكوفة وعُذَيب. وقُدْس، بالتسكين: جبل، وقيل: جبل عظيم في  نَجْدٍ؛ قال أَبو ذؤيب:  فإَنك حقًّا أَيَّ نَظْرة عاشِقٍ  نَظَرْتَ، وقُدْسٌ دونها وَوَقيرُ  وقُدْسُ أَوارَة: جَبَلٌ أَيضا. غيره: قُدْس وآرةُ جبَلان في بلاد  مُزَيْنة معروفان بِحِذاء سُقْيا مزينة.
مقاييس اللغة:
(قدس) القاف والدال والسين أصلٌ صحيح، وأظنه من الكلام الشرعيِّ الإسلاميّ، وهو يدلُّ على الطهْر.
ومن ذلك الأرضُ المقدَّسة هي المطهَّرة. وتسمَّى الجنَّة حَظِيرةَ القُدْس، أي الطُّهر. وجَبْرَئيلُ عليه السلامُ رُوح القُدُس. وكلُّ ذلك معناه واحد. وفي صِفَة الله تعالى: القُدُّوس*، وهو ذلك المعنى، لأنّه منزَّهٌ عن الأضداد والأنداد، والصّاحبةِ والولد، تعالى الله عمَّا يقول الظالمون علوّاً كبيراً. ويقال: إنَّ القادسيَّة سمِّيت بذلك وإنَّ إبراهيم عليه السلام دعا لها بالقُدْس، وأن تكون مَحَلّة الحاجّ. وقُدْسٌ: جبل. ويقولون: إنَّ القُدَاس: شيءٌ كالجُمانِ يُعمَل من فِضّة. قال:
* كنَظْمِ قُدَاسٍ سِلكُه متقطِّعُ([4]) *
القاموس المحيط:
القُدْسُ، بالضم وبضمتين الطُّهْرُ، اسمٌ، ومَصْدَرٌ، وجبلٌ عظيمٌ بنَجْدٍ، والبيتُ المُقَدَّسُ، وجبْريلُ، كرُوحِ القُدُسِ. وقُدْسٌ الأسْوَدُ والأبيضُ جَبَلان. وكغُرابٍ شيءٌ يُعْمَلُ كالجُمانِ من الفِضَّةِ، والحَجَرُ يُنْصَبُ على مَصَبِّ الماءِ في الحَوْضِ، وقد يفتحُ مُشَدَّداً، أو حَجَرٌ يُطْرَحُ في حَوْضِ الإِبِلِ، يُقَدَّرُ عليه الماءُ، يَقْتَسِمونَهُ بينهم، والمَنيعُ الضَّخْمُ من الشَّرَفِ. وكصُرَدٍ وكُتُبٍ قَدَحٌ نحوُ الغُمَرِ. وكأَميرٍ الدُّرُّ. وكجبلٍ السَّطْلُ. ود قربَ حِمْص، وإليه تُضافُ جَزيرةُ قَدَسَ.
والقادِسُ: السفينةُ العظيمةُ، وجَزيرَةٌ بالأَنْدَلُسِ، وقَصَبَةٌ بهَراةَ. والقادِسِيَّةُ: ة قربَ الكوفةِ، مَرَّ بها إبراهيمُ عليه السلام، فَوَجَدَ بها عَجوزاً، فَغَسَلَتْ رأسَه، فقال: قُدِّسْتِ من أرضٍ. فَسُمِّيَتْ بالقادِسِيَّةِ، ودَعا لها أن تكونَ مَحَلَّةَ الحاجِّ. والقُدُّوسُ: من أسماءِ اللهِ تعالى، ويفتحُ، أي: الطاهِرُ، أو المُبَارَكُ: وكلُّ فَعُّولٍ مَفْتوحٌ غيرَ قُدُّوسٍ وسُبُّوحٍ وذُرُّوحٍ وفُرُّوجٍ، فبالضم، ويُفْتَحْنَ.
وهو قَدُوسٌ بالسيفِ، كصَبورٍ: قَدُومٌ به، وسَمَّوْا: قَيْداساً ومِقْداساً. والتَّقْديسُ: التَّطْهِيرُ، ومنه الأرضُ المُقَدَّسَةُ، وبيتُ المَقْدِسِ، كمَجْلِسٍ ومُعَظَّمٍ. وكمحدِّثٍ: الراهِبُ. وتَقَدَّسَ: تَطَهَّرَ. وقُدَيْسَةٌ، كجُهَيْنَةَ: بنتُ الرَّبيعِ أُمُّ عبدِ الرحمنِ بنِ إبراهيمَ بنِ الزُّبيرِ بنِ سُهَيْلِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ عَوْفٍ. والحُسينُ بنُ قُداسٍ، كغُرابٍ: محدِّثٌ.
تاج العروس:
ق د س
القُدْسُ بالضَّم وبضَمتيْن : الطُّهرْ اسمٌ ومَصْدَرٌ ومنه قيل للْجَنَّة : حَظِيرَةُ القُدْسُ . وقُدْسٌ بالضمّ : جَبَلٌ عَظِيمٌ بنجدٍ قال أَبو ذُؤَيبٍ :
فإِنّك حَقّاً أَيَّ نظْرَةِ عاشِقٍ ... نَظَرْتَ وقُدْسٌ دُونَها وَوَقِيرُ ويُرْوَى وقُفٌّ دوُنهَا قاله السُّكَّريّ وبه فُسِّرَ حَديثُ بِلاَلِ بن الحَارثِ : أَنَّه أَقْطعَه حَيْثُ يَصْلُحُ للزَّرْع منْ قُدْس ولم يُعْطِه حَقَّ مَسْلِمٍ . قلتُ : هكذا ذَكرَوه والذي في حَديث بِلالٍ هذا : أَنَّه أَقْطعَهُ مَعَادِنَ القَبَلِيَّة غَوْرِيَّهَا وجَلْسِيَّهَا وحَيْثُ يَصْلُحُ للزَّرْع من قَرِيسٍ بالرّاءِ كما سَيَأْتِي . والقُدْسُ : البَيْتُ المُقَدَّسَ لأَنَّه يُتَطَهَّر فيه من الذُّنُوب أَو للبَرَكَةِ الَّتي فيه قال الشّاعر :
" لا نَوْمَ حَتَّى تَهْبِطي أَرْضَ العُدُسْ
" وتَشْرَبِي منْ خَيْرِ ماءٍ بقُدُسْ أَرادَ الأَرْضَ المُقَدَّسَة . والقُدْسُ : سَيِّدنا جِبْريلُ عليه السَّلامُ كرُوحِ القَدْسُ وفي الحَديث : إِنَّ رُوحَ القُدْسُ نَفَثَ في رُوعِي يَعنِي جِبْريلَ عَليْهِ السَّلاَم لأَنَّهُ خُلِقَ من طَهَارَةٍ وفي صِفَةِ عِيَسى عليه السَّلامُ : " وأَيَّدْناه برُوحِ القُدُسِ " مَعَناه : رُوحُ الطَّهَارَةِ وهو جِبْرِيلُ عليه السَّلاَمُ . وقُدْسٌ الأَسَودُ وقُدْسٌ الأَبيَضُ جَبَلانِ بالحجاز عِنْد العَرج البيَضاءُ في دِيَارِ مُزَينة وقُرْبَ الأَبْيَض ثَنِيَّةُ رَكُوبةَ ويُقابِلُ الأَسْوَدَ جَبَلُ آرَةَ ويُعْرَفانِ أيضاً بقُدْسِ آرَةَ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : قُدْسُ أُوَارَة بتقديمِ الهَمَزة على الواو . والقُدَاس كغُرَابٍ : شْيءٌ يُعَمَلُ كالجُمَانِ من الفِضَّة قال الشّاعرُ يَصِفُ الدُّموع :
تَحَدَّرَ دَمْعُ العَيْنِ منْها فخِلْتُه ... كنَظِمِ قُدَاسٍ سِلْكُه مُتَقَطِّعُ شَبَّهَ تَحَدُّرَ دَمْعِه بنَظْمِ القُدَاسِ إِذا إنْقَطَع سِلْكُهُ . والقُدَاسُ : الحَجَرُ يُنْصَبُ على مَصَبِّ الماءِ في الحَوْض وغيرِه وقيل : يُنْصَبُ في وَسَطِ الحَوْضِ إِذا غَمَرَه الماءُ رَوِيَت الإِبلُ وقد يُفْتَحُ مُشَدَّداً أَي ككَتَّانٍ عن ابن دُرَيْد ولو قال : كغُرَاب وكَتَّانٍ سَلِمَ من هذا التَّطْويل أَنْشَدَ أَبو عَمْروٍ :
لارِيَّ حَتَّى يَتَوَارَى قَدَّاسْ ... ذاكَ الحَجَيْرُ بالإِزاءِ الخَنّاسْ أَو حجَرٌ يُطْرَحُ في حَوْض الإِبلِ يُقَدَّرُ عليه الماءُ يَقْتَسِمُونَه بَيْنَهُم وهذا قَولُ ابن دُرَيْدٍ . وقيل : هي حَصَاةٌ تُوضَعُ في الماءِ قَدْرَ الرِّيِّ للإِبل وهي نَحْوُ المَقْلَةِ للإِنْسَان . وقيلَ : هي حَصَاةٌ يُقْسَمُ بها الماءُ في ا لمَفَاوِزِ اسمٌ كالحَبّانِ والقُدَاسُ : المَنِيعُ الضَّخْمُ مِنَ الشَّرَف عن ابنِ عَبّادٍ يقال : شَرَفٌ قُدَاسٌ أَي مَنِيعٌ ضَخْمٌ . والقُدسُ كصُرِدٍ وكُتُبٍ : قَدَحٌ نَحْوُ الغُمَرِ . يُتَطَهَّرُ بِهَا . والقَدِيسُ كأَمِيرٍ : ا لدُّرُّ يَمَانِيَةٌ قَدِيمةٌ زَعَمُوا قاله ابنُ دُرَيْدٍ . والقَدَسُ كجَبَلٍ : السَّطْلُ حِجَازِيَّةٌ لأَنَّهُ يُتَطَهَّرُ فِيه وبِه . وقَدَسُ : د قُرْبَ حِمْص مِن فُتُوحِ شُرَحْبِيلِ بنِ حَسَنَةَ وإِليه تُضافُ جَزِيرَةُ قَدَسَ هكذا في النُّسَخِ والصواب : بُحَيْرةُ قَدَسَ كما في العُبَابِ . والقادِسُ : السَّفِينَةُ العَظِيمَةُ قاله أَبو عمْروٍ وقِيلَ : هو صِنْفٌ من أَصْنافِ المَرَاكِبِ وقِيلَ : لَوْحٌ مِن أَلْواحِهَا وأَنْشَدَ أَبو عَمْروٍ لأُمَيَّة بنِ أَبي عائِذٍ الهَذَلِيّ هكذا نَقَلَه الصّاغَانِيُّ ولم أَجِدْه في شِعْرِه :
وتَهْفُو بهَادٍ لَهَا مَيْلَعٍ ... كَمَا اطَّرَدَ القَادِسَ الأَرْدَمُونَا
المَيْلَعُ : الذِي يَتَحَرَّكُ هكذا وهكذا . والأَرْدَمُ : المَلاَّحُ الحَاذِقُ وفي ا للِّسَان : كما أَقْحَمَ القَادِسَ وفي المُحْكَم : كما حَرَّك القادِسَ والجَمْع : القَوَادِسُ . وقادِسٌ : جَزِيرَةٌ بالأَنْدَلُسِ غَرْبِيَّهَا قُرْبَ البَرِّ على نِصْفِ يَوْمٍ مِنْهَا منها كامِلُ بنُ أَحْمَدَ بنِ يُوسُفَ القادِسيُّ ماتَ بإِشْبِيلِيَةَ سنة 465 وقادِسُ : قَصَبَةٌ بِهَرَاة خُرَاسَانَ أَعْجَمِيُّ . والقادِسِيَّةُ : ة قُرْبَ الكُوفَةِ على مَرْحَلَةٍ منه بينَهَا وبَيْنَ عُذَيب يُقال : مَرَّ بِهَا إِبراهيمُ عليهِ السَّلامُ فوَجَدَ بِهَا عَجُوزاً فغَسَلَتْ رَأْسَه فقالَ : قُدِّسْتِ مِنْ أَرْضٍ فسُمِّيَتْ بالقادِسِيَّةِ وقيل : دَعَا لَهَا وأَنْ تَكُون مَحَلَّةَ الحَاجِّ وقِيل : إِنَّمَا سُمِّيَتْ بذلِك لأَنَّه نَزَل بها قَومٌ مِنْ أَهْلِ قادِسِ خُرَاسَانَ نقله السُّهَيْلِيُّ في الرَّوْضِ . والقُدُّوسُ بالضَّمِّ والتّشْدِيد : مِن أَسْمَاءِ اللهِ تَعَالَى الحُسْنَى ويُفْتحُ عن سِيبَوَيْه وبه قرَأَ زَيْدُ بنُ عليٍّ : " الملِكُ القدُّوسُ " وقَالَ يَعْقُوبُ : سَمِعتُ أَعرَابيّاً يقولُ عند الكِسائِيِّ يُكْنى أَبَا الدُّنْيَا يَقْرَأُ " القَدُّوس " بالفَتح وحَكَى اللِّحيَانيُّ الإِجْمَاعَ علَى ضَمِّ قُدُّوسٍ وسُبُّوحٍ وجَوَّزَ الفَتْحَ فِيهمَا أَي الطَّاهِرُ المُنَزَّهُ عنِ العُيُوبِ والنَّقائصِ أَو المُبَارَكُ هكذا جاءَ في التَّفْسِيرِ عن ابنِ الكَلْبِيِّ . وقال ثَعْلَبٌ : كُلُّ اسمٍ علَى فَعُّولٍ فهو مَفْتُوحُ الأَوَّلِ غَيْر قُدُّوسٍ وسُبُّوحٍ وذُرُّوحٍ هؤلاءِ الثّلاثَةُ هكذا إسْتَثْنَاهَا ثَعْلَبٌ . وزاد المُصَنِّف : فُرُّوج وليس في نَصِّه : فبالضَّمِّ ويُفْتَحْنَ وقد أَنْكَرَ الأَزْهَرِيُّ ما حَكاه اللِّحْيانِيُّ من الإِجْمَاعِ . ويُقَال : هُوَ قدُوسٌ بالسَّيْفِ كصَبُورٍ أَي قَدُومٌ بِه نقلَه الصّاغانِيُّ . وسَمَّوْا قَيْدَاساً والعامَّة تَقْلِبُ الدالُ طَاءً ومِقْدَاساً بالكَسْرِ ومن الأَوَّلِ : أَبو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بنُ أَحْمَدَ بنِ قَيْدَاسٍ البُونِيُّ عن أَبي عليِّ بنِ شاذَانَ . والتَّقْدِيسُ : التَّطْهِيرُ وتَنْزِيهُ الله عزَّ وجلَّ وقولهُ تعالَى : " ونَحْنُ نَسَبِّحُ بِحَمْدِكَ ونُقَدَّسُ لَكَ " قالَ الزَّجّاجُ : أَي نُطَهِّرُ أَنْفُسَنا لكَ وكذلِكَ نَفْعَلُ بِمَنْ أَطاعَك نُقدِّسُه : أَي نُطَهِّرُه : ومِنْه الأَرْضُ المقُدَّسَةُ أَي المُطَهَّرةُ وهي أَرْضُ الشامِ وقال الفَرّاءُ : الأَرْضُ المُقَدَّسَةُ : الطّاهِرَةُ وهي دِمَشْقُ وفِلَسْطِينُ وبَعْضُ الأُرْدُنِّ . ومنه أَيضاً : بَيْتُ المَقْدِسِ كمَجْلِسٍ فإِمَّا أَنْ تكونَ علَى حذفِ الزّائدِ وإِمَا أَنْ تكونُ اسْماً ليسَ على ا لفِعْلِ كما ذَهَبَ إِليه سِيبَوَيْه في المَنْكِبِ وقد يُثَقَّلُ فيقالُ : بَيْتُ المُقَدَّسِ كمُعَظَّمٍ أَي المُطَهَّر والنِّسْبة إِليه : مَقْدِسِيٌّ ومُقَدَّسِيٌّ . والمُقَدِّسُ كمُحَدِّثٍ : الحَبْرُ وقِيلَ : ا لرَّاهِبُ قالَ امْرُؤُ القَيْسِ يَصِفُ الكِلابَ والثَّوْرَ :
" فأَدْرَكْنَه يَأْخُذْنَ بالسَّاقِ والنَّسَاكَمَا شَبْرَقَ الوِلْدانُ ثَوْبَ المُقَدِّسِ
هكذا بخَطِّ أَبِي سَهْل والمَوْجُودُ في نُسَخِ الصّحاح كُلِّهَا : ثَوْبَ المُقَدِّسِي باليَاءِ أَي الكِلابُ أَدركتِ الثَّوْرَ فَأَخَذَتْ بساقِه ونَسَاهُ وشَبْرقَتْ جِلَدَه كما شَبْرَقَتْ وِلْدانُ النَّصَارَى ثَوْبَ الرَاهِبِ المُقَدِّسِ وهو الذي جاءَ من بَيْتَ المَقْدِسِ فقَطَّعُوا ثِيابَة تَبَرُّكاً بها . وتَقَدَّسَ : تَطَهَّرَ وتَنَزَّه . وقُدَيْسَةُ كجُهَيْنَةَ : بِنْتُ الرَّبِيع وهي أَمُّ عبدِ الرَّحْمن بنِ إِبراهِيمَ بن الزُّبَيْرِ بنِ سُهَيْلِ بنِ عَبْدِ الرَّحْمن بنِ عَوْفِ بن عَبْد عَوْفِ ابن الحارِث بن زُهْرَةَ بن كلاَبٍ القُرَشيِّ الزُّهْريِّ ولو إقْتَصَرَ عَلى قَولهِ : أُمُّ عبدِ الرَّحْمن بن إِبراهيمَ العَوْفِيِّ القُرَشيِّ كانَ أَخْصَرَ . والحُسَيْنُ بنُ قُدَاسٍ كغُرَاب : مُحَدِّثٌ رَوَى عنه عبدُ الله بنُ أَبي سَعْدٍ الوَرَّاقُ وابنُه مَحَمَّدٌ روَى عنه البَاغَنْديُّ . وممَّا يُسْتَدْرَك عليه : القُدْسُ : تَنْزيه الله تَعَالَى . وهو المُتَقَدِّسُ نَقَلَهُ الاَزْهَرِيُّ . والقُدْسُ بالضَّمّ : المَوْضعُ المُرْتَفِعُ الذي يَصْلُحُ للزِّرَاعَة وبه فُسِّرَ بَعْضُ حَديثِ بِلالِ بن الحارث لمُتَقَدِّم . والتَّقْديسُ : التَّبْرِيكُ والقُدْسُ : البَرَكَةُ وحَكَى ابنُ الأَعْرَابِيِّ : لا قَدَّسَهُ اللهُ : أَي لا بارَكَ عليه . قالَ : والمُقَدَّسُ : المُبَارَكُ وقال قَتَادَةُ : أَرْضٌ مُقَدَّسةٌ : مُبَارَكَةٌ وإِليه ذَهَبَ ابنُ الأَعْرَابيّ . والقَادِسُ : القَدَّاسُ . والقَادُوسُ : إِنَاءٌ من خَزَفٍ أَصْغَرُ مِن الجَرَّة يُخْرَج به الماءُ من السَّوَاقِي والجَمْعُ قَوَاديسُ . والقَادِسُ : البَيْتُ الحَرَامُ وقال يَعْقُوب : من أَسماءِ مَكَّةَ : قادِسُ ولمقُدِّسَةُ لأَنها تُقَدِّسُ من الذُّنوبِ أَي تُطَهِّرُ . ومُنْيَةُ قَادُوس : من قُرَى الجِيزَة بمصْرَ . والقُدَيْسُ كزُبَيْرٍ : اسمٌ للقَادسيَّة أَولضَرُورة الشِّعْر كما جاءَ في شِعْر بِشْر بن رَبيعَةَ الخَثْعَميِّ :
تَذَكَّرْ هَدَاكَ اللهُ وَقْعَ سُيُوفِنَا ... ببَابِ قُدَيْسٍ والمَكَرُّ ضَرِيرُ كما جَعَلها الكُمَيْتُ قادِساً حيثُ يَقُولُ :
كَأَنَّي عَلَى حُبِّ البُويْبِ وأَهْلِه ... أَرَى بالقَرِيَّيْنِ العُذَيْبَ وقَادِسَاً والقَادِسيَّةُ أَيضاً : قَريَةٌ قُرْبَ سُرَّمَن رَأَى

_Türkçe çeviri henüz yok_
