# قدس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قدس

القدس بالضم وبضمتين: الطهر، اسم ومصدر، ومنه قيل للجنة: حظيرة القدس. وقدس، بالضم: جبل عظيم بنجد قال أبو ذؤيب:
  فإنك حقا أي نظرة عاشـق                      نظرت وقدس دونها ووقير ويروى وقف دونها، قاله السكري، وبه فسر حديث بلال بن الحارث: أنه أقطعه حيث يصلح للزرع من قدس، ولم يعطه حق مسلم. قلت: هكذا ذكروه، والذي في حديث بلال هذا: أنه أقطعه معادن القبلية غوريها وجلسيها وحيث يصلح للزرع من قريس، بالراء، كما سيأتي. والقدس: البيت المقدس، لأنه يتطهر فيه من الذنوب، أو للبركة التي فيه، قال الشاعر:
  لا نوم حتى تهبطي أرض العدس
  وتشربي من خير ماء بقدس أراد الأرض المقدسة. والقدس: سيدنا جبريل عليه السلام، كروح القدس، وفي الحديث: إن روح القدس نفث في روعي، يعني جبريل عليه السلام، لأنه خلق من طهارة، وفي صفة عيسى عليه السلام:  وأيدناه بروح القدس  معناه: روح الطهارة، وهو جبريل عليه السلام. وقدس الأسود، وقدس الأبيض جبلان بالحجاز عند العرج البيضاء، في ديار مزينة، وقرب الأبيض ثنية ركوبة، ويقابل الأسود جبل آرة، ويعرفان أيضا بقدس آرة، وقال ابن دريد: قدس أوارة، بتقديم الهمزة على الواو. والقداس، كغراب: شيء يعمل كالجمان من الفضة، قال الشاعر يصف الدموع:
  تحدر دمع العين منها فخلته                      كنظم قداس سلكه متقطع شبه تحدر دمعه بنظم القداس إذا إنقطع سلكه. والقداس: الحجر ينصب على مصب الماء في الحوض وغيره، وقيل: ينصب في وسط الحوض، إذا غمره الماء رويت الإبل، وقد يفتح مشددا، أي ككتان، عن ابن دريد، ولو قال: كغراب وكتان، سلم من هذا التطويل، أنشد أبو عمرو:
  لاري حتى يتوارى قـداس                      ذاك الحجير بالإزاء الخناس أو حجر يطرح في حوض الإبل يقدر عليه الماء يقتسمونه بينهم وهذا قول ابن دريد. وقيل: هي حصاة توضع في الماء قدر الري للإبل، وهي نحو المقلة للإنسان. وقيل: هي حصاة يقسم بها الماء في ا لمفاوز، اسم كالحبان، والقداس: المنيع الضخم من الشرف، عن ابن عباد، يقال: شرف قداس، أي منيع ضخم. والقدس كصرد وكتب: قدح نحو الغمر. يتطهر بها. والقديس، كأمير: ا لدر، يمانية قديمة، زعموا، قاله ابن دريد. والقدس، كجبل: السطل، حجازية، لأنه يتطهر فيه وبه. وقدس: د، قرب حمص، من فتوح شرحبيل بن حسنة، وإليه تضاف جزيرة قدس، هكذا في النسخ، والصواب: بحيرة قدس كما في العباب. والقادس: السفينة العظيمة، قاله أبو عمرو، وقيل: هو صنف من أصناف المراكب، وقيل: لوح من ألواحها، وأنشد أبو عمرو لأمية بن أبي عائذ الهذلي، هكذا نقله الصاغاني، ولم أجده في شعره:
  وتهفو بهاد لـهـا مـيلـع                      كما اطرد القادس الأردمونا

  الميلع: الذي يتحرك هكذا وهكذا. والأردم: الملاح الحاذق، وفي ا للسان: كما أقحم القادس، وفي المحكم: كما حرك القادس، والجمع: القوادس. وقادس: جزيرة بالأندلس غربيها قرب البر، على نصف يوم منها، منها كامل بن أحمد بن يوسف القادسي، مات بإشبيلية سنة 465 وقادس: قصبة بهراة خراسان، أعجمي. والقادسية: ة قرب الكوفة، على مرحلة منه، بينها وبين عذيب، يقال: مر بها إبراهيم عليه السلام فوجد بها عجوزا فغسلت رأسه، فقال: قدست من أرض، فسميت بالقادسية، وقيل: دعا لها وأن تكون محلة الحاج، وقيل: إنما سميت بذلك، لأنه نزل بها قوم من أهل قادس خراسان، نقله السهيلي في الروض. والقدوس، بالضم والتشديد: من أسماء الله تعالى الحسنى، ويفتح، عن سيبويه، وبه قرأ زيد بن علي:  الملك القدوس  وقال يعقوب: سمعت أعرابيا يقول عند الكسائي يكنى أبا الدنيا يقرأ  القدوس  بالفتح وحكى اللحياني الإجماع على ضم قدوس وسبوح، وجوز الفتح فيهما، أي الطاهر المنزه عن العيوب والنقائص أو المبارك، هكذا جاء في التفسير، عن ابن الكلبي. وقال ثعلب: كل اسم على فعول فهو مفتوح الأول غير قدوس وسبوح وذروح، هؤلاء الثلاثة هكذا إستثناها ثعلب. وزاد المصنف: فروج، وليس في نصه: فبالضم ويفتحن، وقد أنكر الأزهري ما حكاه اللحياني من الإجماع. ويقال: هو قدوس بالسيف، كصبور، أي قدوم به، نقله الصاغاني. وسموا قيداسا، والعامة تقلب الدال طاء، ومقداسا، بالكسر، ومن الأول: أبو طاهر محمد بن أحمد بن قيداس البوني، عن أبي علي بن شاذان. والتقديس: التطهير وتنزيه الله عز وجل، وقوله تعالى:  ونحن نسبح بحمدك ونقدس لك  قال الزجاج: أي نطهر أنفسنا لك، وكذلك نفعل بمن أطاعك، نقدسه: أي نطهره: ومنه الأرض المقدسة، أي المطهرة وهي أرض الشام، وقال الفراء: الأرض المقدسة: الطاهرة، وهي دمشق وفلسطين وبعض الأردن. ومنه أيضا: بيت المقدس، كمجلس، فإما أن تكون على حذف الزائد، وإما أن تكون اسما ليس على ا لفعل، كما ذهب إليه سيبويه في المنكب، وقد يثقل فيقال: بيت المقدس، كمعظم، أي المطهر، والنسبة إليه: مقدسي ومقدسي. والمقدس، كمحدث: الحبر، وقيل: ا لراهب، قال امرؤ القيس يصف الكلاب والثور:
  فأدركنه يأخذن بالساق والنساكما شبرق الولدان ثوب المقدس

  هكذا بخط أبي سهل، والموجود في نسخ الصحاح كلها: ثوب المقدسي بالياء، أي الكلاب أدركت الثور فأخذت بساقه ونساه، وشبرقت جلده كما شبرقت ولدان النصارى ثوب الراهب المقدس، وهو الذي جاء من بيت المقدس، فقطعوا ثيابة تبركا بها. وتقدس: تطهر وتنزه. وقديسة، كجهينة: بنت الربيع، وهي أم عبد الرحمن بن إبراهيم بن الزبير بن سهيل بن عبد الرحمن بن عوف بن عبد عوف ابن الحارث بن زهرة بن كلاب القرشي الزهري، ولو إقتصر على قوله: أم عبد الرحمن بن إبراهيم العوفي القرشي، كان أخصر. والحسين بن قداس، كغراب: محدث، روى عنه عبد الله بن أبي سعد الوراق، وابنه محمد، روى عنه الباغندي. ومما يستدرك عليه: القدس: تنزيه الله تعالى. وهو المتقدس، نقله الازهري. والقدس، بالضم: الموضع المرتفع الذي يصلح للزراعة، وبه فسر بعض حديث بلال بن الحارث لمتقدم. والتقديس: التبريك، والقدس: البركة، وحكى ابن الأعرابي: لا قدسه الله: أي لا بارك عليه. قال: والمقدس: المبارك، وقال قتادة: أرض مقدسة: مباركة، وإليه ذهب ابن الأعرابي. والقادس: القداس. والقادوس: إناء من خزف أصغر من الجرة يخرج به الماء من السواقي، والجمع قواديس. والقادس: البيت الحرام، وقال يعقوب: من أسماء مكة: قادس، ولمقدسة لأنها تقدس من الذنوب، أي تطهر. ومنية قادوس: من قرى الجيزة بمصر. والقديس، كزبير: اسم للقادسية، أولضرورة الشعر، كما جاء في شعر بشر بن ربيعة الخثعمي:
  تذكر هداك الله وقع سيوفنا                      بباب قديس والمكر ضرير كما جعلها الكميت قادسا حيث يقول:
  كأني على حب البويب وأهله                      أرى بالقريين العذيب وقادسا والقادسية أيضا: قرية قرب سرمن رأى

### Türkçe

**القدس** (ضمme ile) ve iki ضمme ile: temizlik; isim ve mastar. Ondan dolayı cennete şöyle denildi: **حظيرة القدس**. Ve **قدس** (ضمme ile): Necd’de büyük bir dağ; Ebû Züeyb dedi ki:
  “Şüphesiz sen, ey âşık bakışı, gerçekten (öylesin);
  baktım; onun önünde **قدس** ve **وقير** (vardı).”
Ve “**وقف** onun önünde” diye rivayet edilir; bunu es-Sukkerî söyledi; ve bununla Bilâl b. el-Hâris hadisi tefsir edildi: ona, **قدس**’tan ekine elverişli olan yere kadar iktâ etti; ve ona bir Müslümanın hakkını vermedi. Dedim: onu böyle zikrettiler; hâlbuki Bilâl’in bu hadisinde olan şudur: ona, **القبلية** madenlerini—çukurunu ve düzlüğünü—ve ekine elverişli olan yeri **قريس**’ten (ر ile) iktâ etti; ileride geleceği üzere. Ve **القدس**: **البيت المقدس**; çünkü onda günahlardan temizlenilir; yahut onda bulunan bereket sebebiyle. Şair dedi ki:
  “Uyku yok; ta ki **أرض العدس**’e ininceye kadar,
  ve **بقدس**’ta en hayırlı sudan içinceye kadar.”
Maksadı: mukaddes yer. Ve **القدس**: efendimiz Cebrâil aleyhisselâm; **روح القدس** gibi. Hadiste: “Şüphesiz **روح القدس** içime üfledi”; yani Cebrâil aleyhisselâm; çünkü temizlikten yaratılmıştır. Ve Îsâ aleyhisselâmın sıfatında: **وأيدناه بروح القدس**; mânası: temizlik ruhu; o da Cebrâil aleyhisselâmdır. Ve **قدس الأسود** ve **قدس الأبيض**: Hicaz’da, **العرج البيضاء** yanında, Müzeyne diyarında iki dağdır; **الأبيض**’in yakınında **ثنية ركوبة** vardır; **الأسود**’un karşısında **جبل آرة** bulunur; ikisi ayrıca **قدس آرة** diye de bilinir. İbn Düreyd dedi ki: **قدس أوارة**; hemzeyi vâvın önüne almakla. Ve **القداس** ( **غراب** gibi): gümüşten, inci dizisi gibi yapılan bir şey; şair gözyaşlarını vasfederek dedi ki:
  “Gözün yaşı ondan aşağı yuvarlandı; onu,
  ipi kopmuş **قداس** dizisi gibi sandın.”
Gözyaşının aşağı yuvarlanmasını, ipi kopunca **القداس** dizisine benzetti. Ve **القداس**: havuz ve benzerinde suyun döküldüğü yere dikilen taş; ve denildi ki: havuzun ortasına dikilir; su onu kaplayınca develer sulanır. Ve şeddeli olarak فتح ile de gelebilir; yani **كتان** gibi; İbn Düreyd’den. Eğer “**كغراب وكتان** gibi” deseydi, bu uzatmadan kurtulurdu. Ebû Amr inşâd etti:
  “Kanmayacağım; ta ki **قداس** gizleninceye kadar;
  o küçük taş, **الخناس**’ın hizasında.”
Yahut: develerin havuzuna atılan bir taş; su onun üzerine takdir edilir; onu aralarında paylaştırırlar; bu, İbn Düreyd’in sözüdür. Ve denildi ki: develer için sulama miktarı kadar suya konulan bir çakıl taşıdır; insana göre gözbebeği gibidir. Ve denildi ki: çöllerde suyun onunla taksim edildiği bir çakıl taşıdır; **الحبان** gibi bir isimdir. Ve **القداس**: şeref (yükseklik)ten, sağlam, iri olan; İbn Abbâd’dan. Denir: **شرف قداس**; yani sağlam, iri. Ve **القدس** ( **صرد** ve **كتب** gibi): **الغمر**’e yakın bir kap; onunla temizlenilir. Ve **القديس** ( **أمير** gibi): inci; eski Yemenî (bir ad), zannettiklerine göre; İbn Düreyd söyledi. Ve **القدس** ( **جبل** gibi): kova; Hicazî (bir kelime); çünkü onda ve onunla temizlenilir. Ve **قدس**: حمص yakınında bir belde; Şurahbîl b. Hasene’nin fetihlerindendir; ve ona **جزيرة قدس** izafe edilir; nüshalarda böyle; doğrusu: **بحيرة قدس**; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **القادس**: büyük gemi; Ebû Amr söyledi. Ve denildi ki: kayıkların türlerinden bir türdür. Ve denildi ki: onun tahtalarından bir tahta parçasıdır. Ebû Amr, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî için inşâd etti; es-Sağânî böyle nakletti; ben onu şiirinde bulmadım:
  “Onunla, bir **ميلع**’a sahip bir rehberle sürüklenir;
  tıpkı **الأردم**’in **القادس**’i sürüp götürmesi gibi.”

  **الميلع**: şöyle ve böyle hareket eden. Ve **الأردم**: mahir denizci. Ve **اللسان**’da: “tıpkı **القادس**’i içeri soktuğu gibi”; ve **المحكم**’de: “tıpkı **القادس**’i hareket ettirdiği gibi”. Çoğulu: **القوادس**. Ve **قادس**: Endülüs’te bir ada; batısında, karaya yakın; ondan yarım gün mesafede. Ondandır: Kâmil b. Ahmed b. Yûsuf el-**قادسي**; İşbîliye’de 465 yılında öldü. Ve **قادس**: Horasan Herat’ında bir kasaba; Acemcedir. Ve **القادسية**: Kûfe yakınında bir yer; ondan bir merhale mesafede; onunla **عذيب** arasındadır. Denilir: İbrâhim aleyhisselâm oradan geçti; orada bir kocakarı buldu; başını yıkadı; o da dedi ki: “**قدست** من أرض”; böylece **القادسية** diye adlandırıldı. Ve denildi ki: ona dua etti ve hacıların konak yeri olmasını (diledi). Ve denildi ki: ancak bu adla adlandırıldı; çünkü Horasan **قادس** eh­linden bir kavim oraya indi. Bunu es-Süheylî **الروض**’da nakletti. Ve **القدوس** (ضمme ve şedde ile): Allah Teâlâ’nın güzel isimlerindendir; ve فتح ile de gelir; Sîbeveyh’ten. Zeyd b. Ali şöyle okudu: **الملك القدوس**. Ya‘kûb dedi ki: el-Kisâî’nin yanında, künyesi **أبو الدنيا** olan bir bedevînin **القدوس**’u فتح ile okuduğunu işittim. el-Lihyânî, **قدوس** ve **سبوح**’un ضمme ile oluşu üzerinde icmâı nakletti; ve ikisinde فتح’ı câiz gördü; yani ayıplardan ve noksanlıklardan temizlenmiş yahut mübârek; tefsirde böyle geldi; İbnü’l-Kelbî’den. Sa‘leb dedi ki: **فعول** vezninde olan her isim, ilkinin فتح’ıyladır; **قدوس** ve **سبوح** ve **ذروح** hariç; bu üçü, Sa‘leb’in istisna ettiği şekilde böyledir. Musannif artırdı: **فروج**; fakat onun metninde “**فبالضم ويفتحن**” yoktur. el-Ezherî, el-Lihyânî’nin icmâdan naklettiğini inkâr etti. Ve denilir: “o, kılıçla **قدوس**’tur” ( **صبور** gibi); yani onunla çokça kesendir; es-Sağânî nakletti. Ve **قيداسا** diye adlandırdılar; avam, **الدال**’ı **طاء**’a çevirir; ve **مقداسا** (kesra ile). Birincidendir: Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. **قيداس** el-Bûnî; Ebû Ali b. Şâzân’dan. Ve **التقديس**: temizleme ve Allah عز وجل’i tenzih etme. Allah Teâlâ’nın sözü: **ونحن نسبح بحمدك ونقدس لك**; ez-Zeccâc dedi ki: yani kendimizi senin için temizleriz; ve sana itaat edene de böyle yaparız; onu **نقدسه**: yani onu temizleriz. Ondandır: **الأرض المقدسة**; yani temizlenmiş; o da Şam diyarıdır. el-Ferrâ dedi ki: **الأرض المقدسة**: temiz olan; o da Dımaşk ve Filistin ve Ürdün’ün bir kısmıdır. Ondandır ayrıca: **بيت المقدس** ( **مجلس** gibi); ya زائدın hazfi üzerinedir, yahut fiil üzere olmayan bir isimdir; Sîbeveyh’in **المنكب** hakkında gittiği görüş gibi. Ve ağırlaştırılır da denilir: **بيت المقدس** ( **معظم** gibi); yani temizlenmiş. Ona nisbet: **مقدسي** ve **مقدسي**. Ve **المقدس** ( **محدث** gibi): haham; ve denildi ki: rahip. İmru’ul-Kays, köpekleri ve boğayı vasfederek dedi ki:
  “Ona yetiştiler; bacak ve sinirlerden yakalıyorlardı;
  tıpkı çocukların **ثوب المقدس**’i parçalaması gibi.”

İşte Ebû Sehl’in hattıyla böyledir; ve **الصحاح** nüshalarının hepsinde bulunan: **ثوب المقدسي** **الياء** ile; yani köpekler boğaya yetişti de onun baldırına ve sinirine yapıştı; ve derisini, Hristiyan çocuklarının **الراهب المقدس**’in elbisesini parçaladığı gibi parçaladı; o da **بيت المقدس**’ten gelmiş olandır; böylece onun elbiselerini, onunla teberrüken kestiler. Ve **تقدس**: temizlendi ve arındı. Ve **قديسة**، **جهينة** gibi: er-Rabî‘ kızı; ve o, Abdurrahman b. İbrâhîm b. ez-Zübeyr b. Süheyl b. Abdurrahman b. Avf b. Abd Avf b. el-Hâris b. Zühre b. Kilâb el-Kureşî ez-Zührî’nin annesidir; ve eğer onun sözüyle yetinseydi: İbrâhîm’in annesi Abdurrahman el-Avfî el-Kureşî, daha kısa olurdu. Ve **الحسين بن قداس**، **غراب** gibi: muhaddis; ondan Abdullah b. Ebî Sa‘d el-Verrâk rivayet etti; ve oğlu Muhammed, ondan el-Bâğandî rivayet etti. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **القدس**: Allah Teâlâ’yı tenzih etmektir. Ve O, **المتقدس**’tir; bunu el-Ezherî nakletti. Ve **القدس**، **الضم** ile: ziraate elverişli olan yüksek yer; ve bununla, daha önce geçen Bilâl b. el-Hâris hadisinin bir kısmı tefsir edilmiştir. Ve **التقديس**: tebrik etmektir; ve **القدس**: berekettir. İbnü’l-A‘râbî nakletti: **لا قدسه الله**: yani ona bereket vermesin. Dedi: ve **المقدس**: mübarek olandır. Ve Katâde dedi: **أرض مقدسة**: mübarek. Ve buna İbnü’l-A‘râbî gitti. Ve **القادس**: **القداس**. Ve **القادوس**: çömlekten bir kap; testiden daha küçük; onunla ark(lar)dan su çıkarılır; çoğulu **قواديس**. Ve **القادس**: Beyt-i Harâm’dır. Ve Ya‘kūb dedi: Mekke’nin adlarındandır: **قادس**; ve **لمقدسة** (denilmiştir), çünkü günahlardan **تقدس** eder; yani temizlenir. Ve **منية قادوس**: Mısır’da Cîze’nin köylerindendir. Ve **القديس**، **زبير** gibi: **القادسية** için bir isimdir; şiirin zarureti sebebiyle; nitekim Bişr b. Rabî‘a el-Has‘amî’nin şiirinde geldiği gibi:
  Allah sana hidayet versin, kılıçlarımızın vuruşunu hatırla                      **باب قديس**’te; ve kurnaz, keskin görüşlüdür
Kümeyt de onu **قادسا** kılmıştır; şöyle dediği yerde:
  Sanki ben el-Buveyyib’in sevgisi ve halkı üzerine                      iki köyde **العذيب**’i ve **قادسا**’yı görüyorum
Ve **القادسية** ayrıca: Sürmen ra’â yakınında bir köydür.
