# قدع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قدع

القَدْعُ: الكَفُّ والمَنْعُ. قَدَعَه يَقْدَعُه قَدْعاً
وأَقْدَعَه فانْقَدَعَ وقَدِعَ إِذا كَفَّه عنه؛ ومنه حديث الحسن: اقْدَعُوا هذه النُّفُوسَ فإِنها طُلَعةٌ. وفي حديث الحَجَّاج: اقْدَعُوا هذه الأَنْفُسَ فإنها أَسْأَلُ شيءٍ إِذا أُعْطِيَتْ وأَمْنَعُ شيءٍ إِذا سُئِلَتْ، أَي كُفُّوها عما تَتَطَلَّعُ إِليه من الشهوات. وقَدَعْتُ فَرَسي أَقْدَعُه قَدْعاً: كَبَحْتُه وكَفَفْتُه. وهو فرس قَدُوعٌ: يحتاج إِلى القَدْع ليَكُفَّ بعض جريه. وفي حديث أَبي ذر: فذهبت أُقبل بين عينيه فَقَدَعَني بعض أَصحابه أَي كفني. قال ابن الأَثير: يقال قَدَعْتُه وأَقْدَعْتُه قَدْعاً وإِقْداعاً، ومنه حديث ابن عباس: فجعلت أَجِدُ بي قَدَعاً (* قوله« أجد
بي قدعاً» القدع، محركة: الجبن والانكسار) من مَسْأَلَتِه أَي جُبْناً وانكِساراً، وفي رواية: أَجِدُني قَدِعْتُ عن مسأَلته.
والقَدُوعُ: القادِعُ والمَقْدُوعُ جميعاً: ضد، فَعُولٌ بمعنى مفعول. والقَدُوعُ: الفَحْل الذي إِذا قرب من الناقةِ ليَقْعُوَ عليها قُدِعَ وضُرِبَ أَنفه بالرمح أَو غيره وحُمِلَ عليها غيره؛ قال الشماخ: إِذا ما اسْتافَهُنَّ ضَرَبْنَ منه
مكانَ الرُّمْحِ من أَنْفِ القَدُوعِ
وفلان لا يَقْدَعُ أَي لا يَرْتَدِعُ. وهذا فَحْلٌ لا يُقْدَعُ أَي لا يُضْرَبُ أَنفه وذلك إِذا كان كريماً. وفي حديث زواجِه خديجةَ: قال ورَقةُ بن نَوْفَلٍ: محمد يخطب خديجة، هو الفَحْلُ لا يُقْدَعُ أَنفُه؛ قال ابن الأَثير: يقال قَدَعْتُ الفحل وهو أَن يكون غير كريم فإِذا أَراد ركوب الناقة الكريمة ضُرِبَ أَنفه بالرمح أَو غيره حتى يرتدع ويَنْكَفَّ، ويروى بالراء، ومنه الحديث أَيضاً: فإِن شاء الله أَن يَقْدَعَه بها قَدَعَه. وفرس قَدُوعٌ: يَكُفُّ بعض جريه. أَبو مالك: يقال مَرَّ به فَرَسُه يَقْدَعُ أَي يَعْدُو. وفرسٌ قَدِعٌ أَي هَيُوبٌ. ويقال: اقْدَعْ من هذا الشراب أَي اقْطَع منه أَي اشْرَبْه قِطَعاً قِطَعاً.
والمِقْدَعةُ: عَصاً يَقْدعُ بها ويَدْفَعُ بها الإِنسانُ عن نفسه. ورجل قَدِعٌ، على النسب: يَنْقَدِعُ لكل شيء؛ قال عامر بن الطفيل: وإِنِّي سَوْفَ أَحْكُم غيرَ عادٍ،
ولا قَدِعٍ، إِذا التُمِسَ الجَوابُ
والقِدْعةُ من الثياب: دُرَّاعةٌ قصيرة؛ قال مُلَيْحٌ الهُذَليُّ: بِتِلْكَ عَلِقْت الشوْقَ، أَيامَ بِكْرُها
قَصِيرُ الخُطى، في قِدْعةٍ يَتَعَطَّفُ
وامرأَة قَدِعةٌ وقَدُوعٌ: كثيرةُ الحَياءِ قليلةُ الكلامِ. وامرأَة قَدُوعٌ: تأْنَفُ كل شيء؛ قال الطرماح:
وإِلاَّ فَمَدْخُولُ الفِناءِ قَدُوعُ
قَدُوعٌ معنى المَقْدُوعِ ههنا. وانْقَدَع فلان عن الشيء إِذا استَحْيا منه. وتَقَادَعَ الذُّبابُ في المَرَقِ إِذا تَهافَتَ. والتَّقادُعُ: التَّتابُع والتهافت في الشر، وفي الصحاح: في الشيء: وتَقادَعَ الفَراشُ في النار: تَساقَط كأَنّ كل واحد يَدْفَعُ صاحبَه أَن يَسْبِقَه. وأقْدَعَ الرجلَ: شَتَمه. والمَقادِعُ: عِوارُ الكلامِ.
وتَقَادَعَ القومُ بالرّماحِ: تَطاعَنُوا. وفي الحديث: يُحْمَلُ الناسُ على الصراط يوم القيامة فَتَتقادَعُ بهم جَنَبَتا الصراط تَقادُعَ الفَراشِ في النار أَي تُسقِطُهم فيها بعضهم فوق بعض. وتَقادَعَ القومُ: هلك بعضُهم في إِثْرِ بعض في شهر واحد أَو عام واحد، وقيل: تَقادَعَ القومُ تَقادُعاً وتَعادَوْا تَعادِياً مات بعضهم في إِثر بعض فلم يُخَصَّ يومٌ ولا شهر. والتَّقادُعُ: التراجع؛ عن ثعلب.
ابن الأَعرابي: القَدَعُ انْسِلاقُ العين من كثرة البكاء. وفي الحديث: كان عبد الله بن عمر قَدِعاً. وقد قَدِعَ، فهو قَدِعٌ، وقَدِعَتْ عينُه تَقْدَعُ قَدَعاً: ضَعُفَتْ من طول النظر إِلى الشيء؛ قال الشاعر: كَمْ فيهمُ مِن هَجِينٍ أُمُّه أَمَةٌ،
في عَيْنِها قَدَعٌ، في رِجْلِها فَدَع
وقَدَعَ الخمسين: جاوَزها، بفتح الدال؛ عن ابن الأَعرابي. الأَزهري: قَدَعَ الستين جازَها، قال: فاحتمَلَ أَن تُقْدَعَ فَتَقْدَعَ كما تقول قَدَعْتُ الرجل عن الأَمر فَقَدِعَ أَي كَفَفْتُه فكَفَّ وارْتَدَعَ. وقَدِعَتْ له الخمسون: دنت؛ قال المَرّارُ الفَقْعَسِيّ:
ما يسْأَلُ الناسُ عن سِنِّي، وقد قَدِعَتْ
لي الأَرْبَعُونَ، وطالَ الوِرْدُ والصَّدَرُ
قل ابن بري: قال الجرمي رواه ثعلب قُدِعَتْ عن ابن الأَعرابي، بضم القاف؛ وقال أَبو الطيب: الأَكثر في الرواية قَدِعَتْ، قال ابن الأَعرابي: قُدِعَتْ لي أَربعون أَي أُمْضِيَتْ.يقال: قَدَعَها أَي أَمضاها كما يَقْدَعُ الرجلُ الشيء. قال ابن الأَعرابي: وقِدْعةُ اسم عَنْزٍ؛ وأَنشد: فَتَنازَعا شَطْراً لِقِدْعةَ واحِداً،
فَتَدارآ فيه، فكانَ لِطامُ
قال أَبو العباس: المِجْوَلُ الصُّدْرةُ وهي الصِّدارُ والقِدْعةُ والعِدْقةُ.

### Türkçe

**القَدْعُ**: geri çevirme ve men etme. **قَدَعَه يَقْدَعُه قَدْعاً** ve **أَقْدَعَه**; böylece **انْقَدَعَ**; ve **قَدِعَ**: onu ondan geri çevirdiği zaman; ve ondan, Hasan’ın hadisi: “Bu **النُّفُوسَ**’u geri çevirin; çünkü o, hevesle yükselip bakan (bir şey)dir.” Haccâc’ın hadisinde: “Bu **الأَنْفُسَ**’u geri çevirin; çünkü o, verildiği zaman şeylerin en çok isteyenidir ve istendiği zaman şeylerin en çok men edenidir”; yani, şehvetlerden kendisine göz diktiği şeye karşı onu geri çevirin. Ve “Atımı **قَدَعْتُ**; onu **أَقْدَعُه قَدْعاً**”: onu dizginledim ve onu geri çevirdim. Ve o, **قَدُوعٌ** bir attır: koşusunun bir kısmını geri çevirmesi için **القَدْع**’a ihtiyaç duyar. Ebû Zerr’in hadisinde: “Gittim, iki gözünün arasından öpüyordum; derken ashabından bazısı beni **فَقَدَعَني**”; yani beni geri çevirdi. İbnü’l-Esîr dedi: “**قَدَعْتُه** ve **أَقْدَعْتُه**: **قَدْعاً** ve **إِقْداعاً** denir.” Ve ondan İbn Abbâs’ın hadisi: “Bende, onu istemekten dolayı bir **قَدَعاً** bulmaya başladım”; yani korkaklık ve kırılma; ve bir rivayette: “Onu istemekten geri çevrildiğimi (**قَدِعْتُ**) buluyorum.”

Ve **القَدُوعُ**: **القادِعُ** ve **المَقْدُوعُ** ikisi birden: zıdd (karşıt anlamlı); **فَعُولٌ** vezninde, mef‘ûl anlamında.

Ve **القَدُوعُ**: erkek deve (damızlık) ki, dişi deveye yaklaşınca onun üzerine **ليَقْعُوَ** (çökmek/atlamak) için, geri çevrilir ve burnu mızrakla veya başkasıyla vurulur ve onun üzerine başkası götürülür; Şemmâh dedi:

Eğer onları koklarsa, ondan vururlar
**القَدُوعِ**’un burnundan, mızrağın yeri (gibi).

Ve falan **لا يَقْدَعُ**: yani geri durmaz. Ve bu, burnu geri çevrilmeyen (**لا يُقْدَعُ**) bir damızlıktır; yani burnu vurulmaz; bu, kerim olduğu zaman böyledir. Haticе ile evlenmesi hadîsinde: Varaka b. Nevfel dedi: “Muhammed, Hatice’ye talip oluyor; o, burnu geri çevrilmeyen damızlıktır (**هو الفَحْلُ لا يُقْدَعُ أَنفُه**)”; İbnü’l-Esîr dedi: “**قَدَعْتُ الفحل** denir; o, kerim olmayan olmasıdır; kerim dişi deveye binmek istediği zaman, geri dursun ve vazgeçsin diye burnu mızrakla veya başkasıyla vurulur; ve **بالراء** ile rivayet olunur; ve hadisten de: ‘Allah dilerse onu onunla geri çevirir (**يَقْدَعَه**) geri çevirir.’”

Ve **قَدُوعٌ** bir at: koşusunun bir kısmını geri çevirir. Ebû Mâlik: “Atı onun yanından geçti, **يَقْدَعُ**”; yani koşar. Ve **قَدِعٌ** bir at: yani ürkek. Ve denir: “Bu içkiden **اقْدَعْ**”; yani ondan kes; yani onu parça parça iç.

Ve **المِقْدَعةُ**: onunla geri çevirdiği ve insanın onunla kendinden savdığı bir değnek.

Ve **قَدِعٌ** bir adam, nisbet üzere: her şey için geri çevrilir; Âmir b. Tufeyl dedi:

Ve ben, elbette hükmedeceğim, adil olmayan (biri) olarak,
Ve **قَدِعٍ** (biri) olarak değil; cevap istendiği zaman.

Ve elbiselerden **القِدْعةُ**: kısa bir **دُرَّاعةٌ**; Müleyh el-Hüzelî dedi:

O (şey) ile şevki bağladım; ilk zamanlarında,
Adımı kısa; bir **قِدْعةٍ** içinde, bürünerek.

Ve **قَدِعةٌ** ve **قَدُوعٌ** bir kadın: hayası çok, sözü az. Ve **قَدُوعٌ** bir kadın: her şeyden çekinir; Tırmâh dedi:

Yoksa, avlunun girişlisi **قَدُوعُ**’dur.

Burada **قَدُوعٌ**, **المَقْدُوعِ** anlamındadır. Ve falan, bir şeyden **انْقَدَع**: ondan utandığı zaman. Ve **تَقَادَعَ الذُّبابُ** et suyunda: dağılıp döküldüğü zaman. Ve **التَّقادُعُ**: şerde ard arda gelme ve birbirinin üstüne düşme; ve Sıhâh’ta: “şeyde”; ve “Güveler ateşte **تَقادَعَ**”: düşüp döküldü; sanki her biri, arkadaşını onu geçsin diye itiyor. Ve adamı **أقْدَعَ**: ona sövdü. Ve **المَقادِعُ**: sözün ayıpları.

Ve kavim mızraklarla **تَقَادَعَ**: birbirlerine mızrakla vuruştular. Ve hadiste: “Kıyamet günü insanlar sırat üzerine taşınır; sıratın iki yanı, onları ateşte güvelerin **تَقادُعَ**’ı gibi **تَقادُعَ** ile (aşağı) düşürür”; yani onları oraya, bir kısmı bir kısmının üstüne düşürür. Ve kavim **تَقادَعَ**: bir ayda veya bir yılda, bir kısmı bir kısmının ardından helâk oldu; ve denildi: Kavim **تَقادَعَ تَقادُعاً** ve **تَعادَوْا تَعادِياً**: bir kısmı bir kısmının ardından öldü; böylece bir gün ve bir ay tahsis edilmedi. Ve **التَّقادُعُ**: geri çekilme; Sa‘leb’den.

İbnü’l-A‘râbî: **القَدَعُ**, çok ağlamadan gözün soyulmasıdır. Ve hadiste: Abdullah b. Ömer **قَدِعاً** idi. Ve **قَدِعَ**; o hâlde o **قَدِعٌ**’dir. Ve gözü **قَدِعَتْ**; **تَقْدَعُ قَدَعاً**: bir şeye uzun süre bakmaktan zayıfladığı zaman; şair dedi:

Onların içinde nice melez vardır; annesi cariye,
Gözünde **قَدَعٌ**, ayağında **فَدَع**.

Ve **قَدَعَ** elliyi: onu geçti; **الدال**’ın fethiyle; İbnü’l-A‘râbî’den. Ezherî: “**قَدَعَ** altmışı: onu geçti” dedi; dedi ki: “Şöyle ihtimal taşır: ‘**تُقْدَعَ فَتَقْدَعَ**’; tıpkı ‘Adamı işten **قَدَعْتُ** da o **فَقَدِعَ**’ dediğin gibi”; yani onu geri çevirdim de o geri durdu ve vazgeçti.

Ve elli, ona **قَدِعَتْ**: yaklaştı; Merrâr el-Fak‘asî dedi:

İnsanlar yaşımı sormaz; hâlbuki **قَدِعَتْ**
Bana kırklar; ve varış ve dönüş uzadı.

İbn Berî dedi: Cermî dedi ki: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den **قُدِعَتْ** diye rivayet etti; **القاف**’ın zammıyla. Ebû’t-Tayyib dedi: Rivayette çoğu **قَدِعَتْ**’tir. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Bana kırklar **قُدِعَتْ**”; yani geçirilip bitirildi. Denir: “Onu **قَدَعَ**”; yani onu geçirip bitirdi; tıpkı adamın bir şeyi **يَقْدَعُ**’ı gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ve **قِدْعةُ**, bir keçinin adıdır; ve inşad etti:

**قِدْعةَ**’nın bir (parçası) için bir yarım üzerinde çekiştiler,
Onda birbirlerini ittiler; derken çarpışma oldu.

Ebû’l-Abbâs dedi: **المِجْوَلُ**: **الصُّدْرةُ**’dır; o da **الصِّدارُ** ve **القِدْعةُ** ve **العِدْقةُ**’dır.
