# قدع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قدع

قدعه، كمنعه: كفه، ومنعه، ومنه حديث الحسن: واقدعوا هذه الأنفس، فإنها طلعة، أي امنعوها، عما تتطلع إليه من الشهوات، وفي حديث أبي ذر رضي الله عنه: فقدعني بعض أصحابه، أي كفني، وكذا قدعه عنه، إذا كفه، زاد الزمخشري: بيده أو لسانه، وأنشد الليث:
  قياما تقدع الذبان عنها                      بأذناب كأجنحة النسور قدع فرسه قدعا: كبحه، وكفه. عن ابن الأعرابي: قدع الشيء: أمضاه، وبه فسر قول المرار الفقعسي:
  ما يسأل الناس عن سني وقد قدعت                      لي الأربعون وطال الورد والصدر قدعت، بالضم، أي أمضيت، قال الجوهري: هكذا رواه ثعلب عنه، ونقله ابن بري. قدع الفحل يقدعه قدعا: ضرب أنفه بالرمح، أو غيره، قال ابن الأثير: وذلك إذا كان غير كريم، فإذا أراد ركوب الناقة الكريمة ضرب أنفه بالرمح أو غيره، حتى يرتدع وينكف، ويقال: هذا فحل لا يقدع، أي لا يضرب أنفه، ويضرب مثلا للكريم، ومنه قول ورقة بن نوفل، حين قيل له: محمد يخطب خديجة: هو الفحل لا يقدع أنفه. ويروى بالراء، وسيأتي. قدعت عينه، كفرح: ضعفت من طول النظر إلى الشيء، وقال ابن الأعرابي: القدع: انسلاق العين من كثرة البكاء، قال ابن أحمر:
  كم فيهم من هجين أمـه أمة                      في عينها قدع في رجلها فدع وقد تقدم إنشاد هذا البيت في فدع أيضا، ولا يخفى أن في كل مصراع منه جناس تصحيف. قدعت لي الخمسون: دنت، وبه فسر قول المرار السابق. قلت: وهو قول الفراء، وقال أبو الطيب: وهو الأكثر في الرواية، وعليها اقتصر الجوهري. القدوع، كصبور: المقدوع الكاف عن الصوت، كالركوب بمعنى المركوب، قال الأخطل، كما في العباب وفي اللسان: قال الطرماح:
  إذا ما رآنا شد للقوم صوته                      وإلا فمدخول الفناء قدوع القدوع: الفرس المحتاج إلى القدع، ليكف بعض جريه، نقله الجوهري. وقال أبو مالك: مر به فرسه يقدع، أي يعدو. القدوع: المنصب على الشيء، نقله الصاغاني. القدوع: الذليل: الذي يقدع، كما تقدع الدابة باللجام. وامرأة قدعة، كفرحة: قليلة الكلام حيية، نقله الجوهري، أي كثيرة الحياء، قال سويد بن أبي كاهل:
  هيج الشوق خيال زائر                      من حبيب خفر فيه قدع

  وكذا فرس قدع، كفرح: هيوب، نقله الجوهري. وماء قدع: لا يشرب ملوحة، أو لغيرها. ورجل قدع: كثير البكاء، ومنه الحديث: كان عبد الله بن عمر قدعا. واقدع من هذا الشراب، أي اقطع منه، أي اشربه قطعا قطعا، كما في اللسان والعباب. والقدعة، بالكسر: المجول، قال أبو العباس: المجول: الصدرة، وهي الصدار، والقدعة، والعدقة. قال أبو عبيد: هي الدراعة القصيرة، وزاد السكري: لا تبلغ الساقين، قال مليح الهذلي:
  بتلك علقت الشوق أيام بكـرهـا                      قصير الخطى في قدعة يتعطف المقدعة، كمكنسة: العصا، يقدع بها، ويدفع بها الإنسان عن نفسه. وشيء مقدع، كمعظم: مغضن، كما في المحيط، وفي بعض النسخ: معصر، وهو غلط. والتقادع: التتايع في الشر، وفي الصحاح: في الشيء، والتهافت، يقال: تقادع الفراش في النار: تساقط، كأن كل واحد يدفع صاحبه أن يسبقه. هذا نص الصحاح، وفي بعض النسخ: أي يسبقه، ومثله في العباب. ويقال: تقادع الذباب في المرق، إذا تهافت. التقادع: التكاف، والتراجع، عن ثعلب. قال الصاغاني: وهو الأصل، وإنما استعمل في التتابع لأن المتقدم كأنه يكف ما يتلوه أن يتجاوزه. التقادع: الموت بعض في إثر بعض، وكذلك التعادي، يقال: تقادع القوم تقادعا، وتعادوا تعاديا: مات بعضهم في إثر بعض، ومنهم من خص، فقال: في شهر واحد، أو عام واحد، وهو من تقادع الفراش. التقادع: التطاعن، بالرماح. وتقدع له بالشر، وتقذع له، بالدال والذال، أي استعد له. ومما يستدرك عليه: قدع الرجل، كفرح، وانقدع: انكف وارتدع، نقله الجوهري، وهما مطاوعا قدعته وأقدعته. وانقدع فلان عن الشيء: استحيا منه. والقدوع، كصبور: القادع، فهو ضد مع معنى المقدوع الذي ذكره المصنف، كما في اللسان. والقدوع: الفحل الذي إذا قرب من الناقة ليقعو عليها قدع أنفه، وحمل عليها غيره، قال الشماخ:
  إذا ما استافهن ضربن منـه                      مكان الرمح من أنف القدوع وفلان لا يقدع: أي لا يرتدع. والقدع، محركة: الجبن والانكسار. وقدع الفرس، كمنع: عدا. وقدع السفينة: دفعها في الماء. ورجل قدع، على النسب: ينقدع لكل شيء، قال عامر بن الطفيل:
  وإني سوف أحكم غير عاد                      ولا قدع إذا التمس الجواب وامرأة قدوع: كثيرة الحياء، أو تأنف من كل شيء. وأقدع الرجل: شتمه. والمقادع: عوار الكلام. وقدع الخمسين قدعا: جاوزها، عن ابن الأعرابي، وفي التهذيب: قدع الستين: جاوزها، عن ثعلب. وقدعة، بالفتح: اسم عنز، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  فتنازعا شطرا لقدعة واحدا                      فتدارأآ فيه فكان لـطـام وفي الأساس: قادعني: جاذبني. والتقادع: التدافع.

### Türkçe

**قدعه**، **كمنعه**: onu engelledi; ve onu men etti; ve ondan Hasan’ın hadisi: “**واقدعوا هذه الأنفس، فإنها طلعة**”, yani onu men edin; şehvetlerden, ona göz diktiği şeye karşı; ve Ebû Zer رضي الله عنه hadîsinde: “**فقدعني بعض أصحابه**”, yani beni engelledi; ve yine “**قدعه عنه**”, onu ondan engellediği zaman; Zemahşerî artırdı: eliyle veya diliyle; ve Leys şu beyti okudu:
  Ayakta durarak ondan sinekleri engellersin                      kartal kanatları gibi kuyruklarla

**قدع فرسه قدعا**: atını dizginledi; ve onu engelledi. İbnü’l-A‘râbî’den: **قدع الشيء**: onu yürüttü (icrâ etti); ve bununla Merâr el-Fak‘asî’nin sözü tefsir edildi:
  İnsanlar benim yaşımı sormaz; hâlbuki kırk                      bana yürütüldü ve varış ve göğüs uzadı

**قدعت**, zamme ile: yani yürüttüm (icrâ ettim). Cevherî dedi: Sa‘leb onu ondan böyle rivayet etti; ve İbn Berrî onu nakletti. **قدع الفحل يقدعه قدعا**: erkeğin burnunu mızrakla, yahut başkasıyla vurdu. İbnü’l-Esîr dedi: bu, o asil olmadığı zaman olur; deveye binmek istediği zaman, burnunu mızrakla yahut başkasıyla vurur; ta ki geri dursun ve çekinsin. Ve denir: “**هذا فحل لا يقدع**”, yani burnu vurulmaz; ve asil için mesel vurulur. Ve ondan Varaka b. Nevfel’in sözü; ona denildiği zaman: Muhammed Hatice’ye talip oluyor: “O, burnu vurulmayan erkektir.” Râ ile de rivayet edilir; ileride gelecek.

**قدعت عينه**، **كفرح**: bir şeye uzun bakmaktan zayıfladı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **القدع**: çok ağlamaktan gözün sıyrılmasıdır. İbn Ahmer dedi:
  Onların içinde annesi cariye olan nice melez vardır                      gözünde **قدع**, ayağında **فدع**

Bu beytin okunması **فدع**’da da geçti; ve gizli değildir ki onun her bir mısraında tashîf cinası vardır. **قدعت لي الخمسون**: yaklaştı; ve bununla Merâr’ın önceki sözü tefsir edildi. Dedim: bu Ferrâ’nın sözüdür. Ebû’t-Tayyib dedi: rivayette en çok olan budur; ve Cevherî bununla yetindi.

**القدوع**، **كصبور**: sesi kesilmiş, sesi engellenmiş olan; **الركوب**’un **المركوب** manasında olması gibi. Ahtal dedi—**العباب**’da ve **اللسان**’da olduğu üzere—; Tırmâh dedi:
  Bizi gördüğü zaman kavme sesini sıkar                      yoksa avlunun içi bozulmuş olan **قدوع**dur

**القدوع**: koşusunun bir kısmını engellemek için **قدع**a muhtaç olan at; Cevherî nakletti. Ebû Mâlik dedi: “Atı **يقدع** olduğu halde onunla geçti”, yani koşar. **القدوع**: bir şeye dökülen; Sâgânî nakletti. **القدوع**: zelil; yani dizginle hayvanın engellendiği gibi engellenen. Ve **امرأة قدعة**، **كفرحة**: az konuşan, hayâlı; Cevherî nakletti; yani hayâsı çok. Süveyd b. Ebî Kâhil dedi:
  Ziyaretçi bir hayal özlemi coşturdu                      hayâlı bir sevgiliden; onda **قدع** vardır

Ve yine **فرس قدع**، **كفرح**: ürkek; Cevherî nakletti. Ve **ماء قدع**: tuzluluğundan dolayı, yahut başkası sebebiyle içilmez. Ve **رجل قدع**: çok ağlayan; ve ondan hadis: Abdullah b. Ömer **قدعا** idi. “**واقدع من هذا الشراب**”, yani ondan kes; yani onu parça parça iç; **اللسان** ve **العباب**’da olduğu gibi.

**القدعة**، kesre ile: **المجول**; Ebû’l-Abbâs dedi: **المجول**: **الصدرة**’dir; o da **الصدار**’dır; ve **القدعة** ve **العدقة**. Ebû Ubeyd dedi: o kısa **الدراعة**’dır. Sükkerî artırdı: baldırları bulmaz. Melîh el-Hüzelî dedi:
  Onun ilk günlerinde özlemi onunla bağladım                      kısa adımlı; bükünerek bir **قدعة** içinde

**المقدعة**، **كمكنسة**: değnek; onunla **يقدع** edilir; ve insan onunla kendinden savar. Ve **شيء مقدع**، **كمعظم**: buruşuk; **المحيط**’ta olduğu gibi. Bazı nüshalarda: **معصر**; o yanlıştır.

**التقادع**: şerde birbirini izleme; **الصحاح**’ta: şeyde; ve birbirinin üstüne atılma. Denir: “**تقادع الفراش في النار**”: döküldü; sanki her biri, ötekini kendisini geçmekten öncelemek için iter. Bu, **الصحاح**’ın nassıdır. Bazı nüshalarda: yani onu geçsin diye; ve benzeri **العباب**’dadır. Ve denir: “**تقادع الذباب في المرق**”, eğer üşüşürse.

**التقادع**: birbirini engelleme ve geri çekilme; Sa‘leb’den. Sâgânî dedi: asıl budur; ancak, öndeki sanki kendisinden sonrakini onu geçmekten engelliyor gibi olduğundan, ard arda gelmede kullanıldı.

**التقادع**: bir kısmının bir kısmının ardından ölmesi; ve yine **التعادي**. Denir: “**تقادع القوم تقادعا، وتعادوا تعاديا**”: bir kısmı bir kısmının ardından öldü. Onlardan kimi tahsis etti; dedi ki: bir ayda, yahut bir yılda; ve bu, “**تقادع الفراش**”tandır.

**التقادع**: mızraklarla birbirine saldırma. Ve “**تقدع له بالشر**” ve “**تقذع له**”, **بالدال والذال**: yani ona karşı hazırlandı. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **قدع الرجل**، **كفرح**; ve **انقدع**: geri çekildi ve vazgeçti; Cevherî nakletti; ve ikisi, “**قدعته**” ve “**أقدعته**”nin mutâva‘ıdır. Ve “**انقدع فلان عن الشيء**”: ondan utandı.

**القدوع**، **كصبور**: engelleyen; o halde, musannifin zikrettiği engellenmiş manasıyla zıttır; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **القدوع**: deveye yaklaşınca onun üzerine çökmek için burnu vurulan ve başkası onun üzerine salınan erkek. Şemmâh dedi:
  Onları kokladığı zaman ondan vururlar                      **القدوع**un burnundan mızrak yeri

Ve “Falanca **لا يقدع**”: yani geri durmaz. Ve **القدع**، harekeli: korkaklık ve kırılma. Ve **قدع الفرس**، **كمنع**: koştu. Ve **قدع السفينة**: onu suda itti. Ve **رجل قدع**، nisbet üzere: her şeye **ينقدع**; Âmir b. Tufeyl dedi:
  Ben elbette adil olmayanı hükmedeceğim                      ve cevap istendiğinde **قدع** değilim

Ve **امرأة قدوع**: hayâsı çok; yahut her şeyden çekinir. Ve **أقدع الرجل**: ona sövdü. Ve **المقادع**: sözün kusurları.

**قدع الخمسين قدعا**: onu geçti; İbnü’l-A‘râbî’den. **التهذيب**’de: **قدع الستين**: onu geçti; Sa‘leb’den.

**قدعة**، fetha ile: bir keçinin adı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:
  Birinin **لقدعة**sının yarısını çekiştiler                      onda itiştiler; derken tokatlaşma oldu

**الأساس**’ta: “**قادعني**”: beni çekiştirdi. Ve **التقادع**: birbirini itme.
