# قدي (ق-د-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%AF%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - د - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال و"وايء" معهما
ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق مستعملات قدو: قدي: القَدوُ: الأصل الذي انشعب منه الاقتداء، وبعض يكسر فيقول: قِدْوة أي به يُقْتَدَى، قال الكميت:
والجود من راحتـيك قِـدوتـهُ		وكان حذواً في الشعر والخطب
ومر فلان يتقدى بفرسه أي يلزم به سنن السيرة.
وتَقَدَّيتُ على دابتي، ويجوز في الشعر: تَقْدو به دابته.
وقِدَى رمح أي قَدْر رمح، مقصور، وقَيْدَ رمح، قال:
وأني إذا ما الموت لـم يك دونـه		قِدَى الشبر أحمي الأنف أن أتأخر
قدأ: يقال: القِنْدَأوةُ واشتقاقها من قداء، والنون زائدة والواو صلة، وهي الناقة الصلبة الشديدة الخلق.
وجمل قِنْدَأْوٌ وسندأو كذلك، واحتج بأنه لم يجيء بناء على لفظ قِنْدَأو إلا وثانيه نون، فلما لم يجيء على هذا البناء بغير نون علمنا أن النون زائدة فيه.
ورجل قِندأوُ وامرأة قِندَاوةٌ، وهو شدة في الرأس وقصر في العنق.
قيد: قَيْدُ السيف: الممدود في أصول الحمائل تمسكه البكرات.
وقَيْد الرحل: قِدٌّ مضفور بين حنويه من فوق، وربما جعل للسرج قَيْدٌ، وكذلك كل شيء أسر بعضه إلى بعض.
ويقال للفرس الجواد: قَيدُ الأوابد أي إذا رآه لحقه كأنما هو مُقَيَّد له، قال:
بمنجرد قَيْدِ الأوابد هيكل
والمُقَيَّدُ من الساقين: موضع القَيْدِ، والخلخال من المرأة، قال:
هركولة ممكورة المُقَيَّدِ
والقِيدُ: القيس في المقدار.
قود: القَودُ نقيض السوق، يقود الدابة من أمامها ويسوقها من خلفها.
والقِياد: الحبل الذي تقود به دابة أو شيئاً، ويقال: إنه لسلس القِياد. وأعطيته مقادي أي انقدت له.
واقتادَها لنفسه، وقادَها لنفسه وغيره.
والقِيادةُ مصدر القائد.
والقائدُ من الجبل: أنفه. وكل جبل أو مسناة، مستطيل على الأرض قائدٌ. وظهر من الأرض يقود وينقاد كذا ميلاً.
والمِقوَدُ خيط أو سير في عنق الكلب أو الدابة يُقاد به.
والأَقْوَدُ من الدواب والإبل: الطويل القرى والعنق، ومن الناس: الذي إذا أقبل على شيء لم يكد يصرف وجهه عنه، قال:
إن الكريم من تلفت حولـه		وإن اللئيم دائم الطرف أقْوَدُ
والقَوَدُ: القتل بالقتيل، تقول: أَقَدْتُه به.
واستَقَدْت الحاكم وأقَدْتُه: انتقمت منه بمثل ما أتى.
وقد: وقَدْتُ النار وقُوداً ووَقْداً، والصحيح الوُقود.
والوَقدُ: ما ترى من لهبها لأنه اسم.
وقوله تعالى: "أولئك هم وَقُود النار" أي حطبها.
والمَوقِدُ والمُسْتَوْقَدُ: موضع النار.
وزند مِيقادٌ: سريع الوري، وقلب وَقّادٌ: سريع التَّوُقُدِ في النشاط والمضاء. ووَقَدَ الحافر يَقِدُ، إذا تلألأ بصيصه، وفي كل شيء.
ووَقْدَةُ الصيف أشد حراً.
وقوله تعالى: "يُوقَدُ من شجرة" رده على النور وأخرجه على التذكير من أوقَدَ وتوَقدَ، ومن قرأ تُوقَدُ فقد رده على النار، وتَوَقَّدَ رده على الكوكب، أو على المِصباح وهو السراج في القنديل.
وتَوَقَّدُ برفع الدال: معناه تتَوَقَّدُ رغم إحدى التاءين في الأخرى ورده على الزجاجة.
دقي: دَقِيَ الفصيل يَدْقَى دقاً فهو دَقٍ، والأنثى دَقِيةٌ أي فسد بطنه وكبر سلحه من كثرة اللبن، وهو مثل فَرحٍ وفَرِحَةٍ، فمن أدخل فرحان على فرح فقال: فرحانُ فرحى قال: دَقْوانُ ودَقْوَى، قال:
... يميل كأنه ربع دَقِي
ودق: الوَدْقُ: المطر كله، شديده وهينه.
وحرب ذات وَدْقَيْنِ أي شديدة تشبه بسحابة ذات مطرتين شديدتين، وسحابة وادِقةٌ، وقلما يقال: وَدَقَتْ تَدِقُ.
والوَديقةُ حر نصف النهار.
والمَودِقُ: معترك الشر.
وكل ذات حافر توصف بالوَديقِ، وقد وَدَقَتْ تَوْدَقُ وِدَاقاً أي حرصت على الفحل، وأوْدَقَتْ واستَوْدَقَتْ.
والوَدْقةُ: داء يأخذ في العين وعروق الصدغ.

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق استعمالات

**قدو**: **قدي**: **القَدوُ**: kendisinden **الاقتداء**’nın dallanıp ayrıldığı asıl; bazıları kesreler de “**قِدْوة**” der; yani onunla **يُقْتَدَى**. **الكميت** dedi ki:
والجود من راحتـيك **قِـدوتـهُ**		وكان حذواً في الشعر والخطب

Ve “falanca, atıyla **يتقدى** geçti” (denir); yani onunla gidişatın yolunu tutar.

Ve “binitim üzerinde **تَقَدَّيتُ**”; şiirde caizdir: “biniti onunla **تَقْدو**”.

Ve “**قِدَى** mızrak” yani mızrak miktarı; maksûr. Ve “**قَيْدَ** mızrak”; dedi ki:
وأني إذا ما الموت لـم يك دونـه		**قِدَى** الشبر أحمي الأنف أن أتأخر

**قدأ**: “**القِنْدَأوةُ**” denir; onun اشتقاقı **قداء**’dandır; **النون** ziyadedir ve **الواو** sıla’dır; o, yaratılışı sert, şiddetli, katı dişi devedir.

Ve “**قِنْدَأْوٌ**” erkek deve; ve “**سندأو**” da böyledir. Ve şu delil getirildi: **قِنْدَأو** lafzı üzere bir bina gelmemiştir ki ikincisi **نون** olmasın; bu bina üzere **نون**suz gelmeyince, **النون**’un onda زائد olduğunu bildik.

Ve “**قِندأوُ**” erkek; “**قِندَاوةٌ**” kadın; o, başta şiddet ve boyunda kısalıktır.

**قيد**: **قَيْدُ السيف**: askıların köklerinde uzatılmış olan; makaralar onu tutar.

Ve **قَيْد الرحل**: iki yan yayı arasında üst taraftan örülmüş bir **قِدٌّ**; bazen eyer için de bir **قَيْدٌ** yapılır; ve her şeyin bir kısmı bir kısmına bağlandığında da böyledir.

Ve cins at için denir: **قَيدُ الأوابد**; yani onu gördüğünde ona yetişir; sanki o, onun için **مُقَيَّد**’dir. Dedi ki:
بمنجرد **قَيْدِ الأوابد** هيكل

Ve iki bacaktan **المُقَيَّدُ**: **القَيْدِ**’in yeri; ve kadından halhal. Dedi ki:
هركولة ممكورة **المُقَيَّدِ**

Ve **القِيدُ**: miktarda **القيس**.

**قود**: **القَودُ** sürmenin zıddıdır; biniti önünden **يقود** eder, arkasından **يسوق** eder.

Ve **القِياد**: onunla bir biniti yahut bir şeyi sevk ettiğin ip; ve denir: “o, **القِياد**’ı yumuşaktır.” Ve ona “**مقادي**” verdim; yani ona boyun eğdim.

Ve onu kendisi için **اقتادَ**; ve onu kendisi için ve başkası için **قادَ**.

Ve **القِيادةُ**: **القائد**’in masdarıdır.

Ve dağdan **القائدُ**: onun burnudur. Ve her dağ yahut set, yerde uzamış olan, **قائدٌ**’dir. Ve yerden bir sırt, şöyle şöyle mil **يقود** eder ve **ينقاد** eder.

Ve **المِقوَدُ**: köpeğin yahut binitin boynunda, onunla sevk edilen iplik yahut kayış.

Ve binitlerden ve develerden **الأَقْوَدُ**: karın ve boynu uzun olan; insanlardan: bir şeye yöneldiğinde yüzünü ondan çevirmeye neredeyse güç yetiremeyen. Dedi ki:
إن الكريم من تلفت حولـه		وإن اللئيم دائم الطرف **أقْوَدُ**

Ve **القَوَدُ**: öldürülen karşılığında öldürme; “onu onunla **أَقَدْتُه**” dersin.

Ve hâkimden **استَقَدْت** ve onu **أقَدْتُه**: ondan, yaptığı şeyin misliyle intikam aldım.

**وقد**: ateşi **وقَدْتُ**; **وقُوداً** ve **وَقْداً**; sahih olan **الوُقود**’dur.

Ve **الوَقدُ**: onun alevinden gördüğündür; çünkü o bir isimdir.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**أولئك هم وَقُود النار**” yani onun odunu.

Ve **المَوقِدُ** ve **المُسْتَوْقَدُ**: ateşin yeri.

Ve “**مِيقادٌ**” çakmak taşı: çabuk kıvılcımlanan; ve “**وَقّادٌ**” kalp: canlılık ve keskinlikte çabuk **التَّوُقُدِ** eden. Ve “tırnak **وَقَدَ يَقِدُ**”: parıltısı ışıldadığında; ve her şeyde.

Ve **وَقْدَةُ الصيف**: daha şiddetli sıcaktır.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**يُوقَدُ من شجرة**”; onu nura döndürdü ve onu, **أوقَدَ** ve **توَقدَ**’dan tezkîr üzere çıkardı. Kim “**تُوقَدُ**” okursa onu ateşe döndürmüştür. Ve “**تَوَقَّدَ**” onu yıldıza döndürmüştür; yahut kandildeki lamba olan **المِصباح**’a.

Ve **تَوَقَّدُ** (dâlın ref‘i ile): manası **تتَوَقَّدُ**’dur; iki **تاء**’dan birinin ötekine idğamına rağmen; ve onu cam şişeye döndürmüştür.

**دقي**: **دَقِيَ** sütten kesilmemiş yavru deve **يَدْقَى**; **دقاً**; o halde o **دَقٍ**’dir; dişisi **دَقِيةٌ**; yani çok sütten dolayı karnı bozuldu ve dışkısı büyüdü. Ve o, **فَرحٍ** ve **فَرِحَةٍ** gibidir. Kim **فرحان**’ı **فرح** üzerine sokup “**فرحانُ فرحى**” derse, “**دَقْوانُ**” ve “**دَقْوَى**” der. Dedi ki:
... يميل كأنه ربع **دَقِي**

**ودق**: **الوَدْقُ**: yağmurun tamamı; şiddetlisi ve hafifi.

Ve “iki **وَدْق**’lu savaş” yani şiddetli; iki şiddetli yağmurlu buluta benzetilir. Ve “**وادِقةٌ**” bulut; pek az denir: “**وَدَقَتْ تَدِقُ**”.

Ve **الوَديقةُ**: öğle vaktinin sıcağı.

Ve **المَودِقُ**: şerrin boğuşma yeri.

Ve her toynaklı, **الوَديقِ** ile vasıflanır. Ve “**وَدَقَتْ تَوْدَقُ وِدَاقاً**” yani erkeğe hırslandı; ve “**أوْدَقَتْ**” ve “**استَوْدَقَتْ**”.

Ve **الوَدْقةُ**: gözde ve şakak damarlarında tutan bir hastalık.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!قَدَتْ قادِيةٌ : جاءَ قَوْمٌ قد أُقْحِمُوا مِن ) ؛ ) وفي المُحْكم في ؛

( البادِيَةِ ) .
( وفي الصِّحاح : أَتَتْنا *!قادِيَةٌ من النَّاسِ ، أَي جماعَةٌ قَلِيلةٌ وهُم أَوَّلُ من يَطْرأُ عليك ، وجَمْعُها *!قَوادٌ ؛ تقولُ منه : *!قَدَتْ *!تَقْدِي *!قَدْياً ؛ ومثْلُه في المُحْكم .
( و ) *!قَدَى ( الفَرَسُ ) *!يَقْدِي ( *!قَدَياناً ) ، بالتَّحْريكِ : ( أَسْرَعَ ) ؛ ) نقلَهُ الجوْهرِي وابنُ سِيدَه .
( *!والقِدَةُ ) ، كعِدَةٍ : ( حيَّةٌ ، ج *!قِداتٌ .
( *!والقَدِيَّةُ : الهَدِيَّةُ ) ، وهو في النُّسخِ كغَنِيَّةٍ فيهما وهو غلَطٌ والصَّوابُ بكسْرِهِما كما هو مَضْبوطٌ في الصِّحاحِ والمُحْكم . يقالُ : خُذْ في هِدْيَتِكَ *!وقِدْيَتِكَ ، أَي فيمَا كنتَ فيه ؛ وقد ذكرَه المصنِّفُ أَيْضاً في فدي تِبْعاً للصَّغاني وهُما لُغتانِ .
( و ) يقالُ : هو منِّي ( *!قِدَى رُمْحٍ ) ، بالكسْرِ ، أَي ( *!قِيدُهُ ) وقَدْرُهُ .
وهو في الصِّحاح : قدى بالياءِ .
قالَ ابنُ سِيدَه : كأَنَّه مَقْلوبُ *!قِيدَ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي لهُدْبةَ بنِ الخَشْرم :
وإِنِّي إذا ما الموتُ لم يَكُ دُونَه
*!قِدَى الشِّبْرِ أَحْمِي الأنْفِ أَن أَتأَخّراوأَنْشَدَ الأزْهرِي :
ولكنَّ إقْدامي إذا الخَيْلُ أَحْجَمَتْ
وصَبْري إذا ما الموتُ كان *!قِدَى الشِّبْرِ ( و ) فلانٌ ( لا *!يُقادِيه أَحَدٌ ) ولا يُمادِيه و ( لا يُبارِيهِ ) ولا يُجارِيهِ ، وذلكَ إذا بَرَّزَ في الخِلالِ كُلِّها ؛ كذا في التَّهْذِيبِ .
( *!والمُتَقَدِّي : الأسَدُ . و ) أَيْضاً : ( المُتَبَخْتِرُ ) المُخْتالُ .
( والقِنْداوةُ ) مِن النُّوقِ : الجَريئَةُ ؛ قالَهُ الفرَّاءُ .
وقالَ الكِسائي : هو

الخَفِيفُ . وذُكِرَ ( في ( ق د أ ) .
( قالَ شمِرٌ : يُهْمَزُ ولا يُهْمَزُ .
وقالَ أَبو الهَيْثم : هو فِنْعالَةٌ ، والنونُ زائِدَةٌ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!القِدْيَةُ ، بالكسْرِ : القُدْوَةُ ، قُلِبَتِ الواوُ فيه ياءً للكسْرَةِ القَرِيبةِ منه وضَعْفِ الحاجِزِ .
وهُم *!قَدًى *!وأَقْداءٌ للناسِ يَتساقَطُون بالبَلَدِ فيقِيمُونَ به ويَهْدَؤُونَ .

##### Türkçe

: ( **قَدَتْ** **قادِيةٌ** : ( **البادِيَةِ** )’den içeri sokulmuş bir kavim geldi) ; ve **المُحْكم**’de de böyledir ;

( ve **الصِّحاح**’ta: Bize insanlardan **قادِيَةٌ** geldi; yani az bir cemaat ve onlar sana ilk gelip çatandır; bunun çoğulu **قَوادٌ**’dur; ondan şöyle dersin: **قَدَتْ** **تَقْدِي** **قَدْياً**; bunun benzeri **المُحْكم**’dedir.
( ve ) **قَدَى** (at) **يَقْدِي** ( **قَدَياناً** ), hareke ile: (hızlandı) ;) bunu el-Cevherî ve İbn Sîde nakletti.
( **والقِدَةُ** ), **عِدَةٍ** gibi: (yılan), çoğulu **قِداتٌ**.
( **والقَدِيَّةُ : الهَدِيَّةُ** ), ve o iki nüshada da **غَنِيَّةٍ** gibi (yazılı)dır; bu yanlıştır; doğrusu ikisini de kesre ile (okumak)tır; **الصِّحاح** ve **المُحْكم**’de ضبط edildiği üzere. Denir ki: Hediyende ve **وقِدْيَتِكَ**’nda al; yani içinde bulunduğun şeyde; musannif onu ayrıca **فدي**’de de es-Sağânî’ye tâbi olarak zikretti; ikisi iki lugattır.
( ve ) denir ki: O benden ( **قِدَى رُمْحٍ** )’dır, kesre ile; yani ( **قِيدُهُ** ) ve miktarıdır.
Ve **الصِّحاح**’ta: **قدى** yâ ile.
İbn Sîde dedi ki: Sanki **قِيدَ**’in maklûbudur; ve el-Cevherî Hudbe b. el-Haşrem için inşâd etti:
وإِنِّي إذا ما الموتُ لم يَكُ دُونَه
**قِدَى الشِّبْرِ** أَحْمِي الأنْفِ أَن أَتأَخّرا
Ve el-Ezherî inşâd etti:
ولكنَّ إقْدامي إذا الخَيْلُ أَحْجَمَتْ
وصَبْري إذا ما الموتُ كان **قِدَى الشِّبْرِ**
( ve ) falan kimse ( **لا يُقادِيه أَحَدٌ** ) ve ona yetişemez; ve (ona denk olamaz) ve ona ayak uyduramaz; bu, bütün huylar içinde sivrildiği zamandır; **التَّهْذِيب**’de böyledir.
( **والمُتَقَدِّي : الأسَدُ** . ve ) ayrıca: (kibirlenerek yürüyen) böbürlenen.
( **والقِنْداوةُ** ) develerden: cesur olan; bunu el-Ferrâ söyledi.
El-Kisâî dedi ki: o

hafiftir. Ve ( **( ق د أ )**’da) zikredildi.
( Şemir dedi ki: hemzelenir ve hemzelenmez.
Ebû’l-Heysem dedi ki: o **فِنْعالَةٌ** veznindedir; **النون** ziyadedir.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**القِدْيَةُ** , kesre ile: örnek/alınacak şey; içindeki vav, ona yakın kesre sebebiyle ve engelin zayıflığıyla yâ’ya çevrilmiştir.
Ve onlar insanlara **قَدًى** ve **أَقْداءٌ**’dır; beldede dökülüp (dağınık halde) gelirler; orada ikamet ederler ve sakinleşirler.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَدِيَ
قَدِيَ A ( n. ac. قَدًى [ 4 ] ),
a.  see supra (a) .

أَقْدَيَ
أَقْدَيَ IV ,
a.  see I (c) .

تَقَدَّيَ
تَقَدَّيَ V ,
a.  Went straight on, kept to the right road.

اِقْتَدَيَ
اِقْتَدَيَ VIII
a.  [ Bi ], Imitated, copied.

قَدْوَة
قَدْوَة [ 1t ],
a.  Example, model, pattern.

قَدْوَى
قَدْوَى [ 1ya ],
a.  Uprightness, rectitude.

قِدْو
قِدْو [ 2 ] , ( pl. أَقْدَآء [ 38A ] ),
a.  Root; trunk.

قُِدْوَة
قُِدْوَة [ قِدْيَة 2t ,  3t ],
a.  see 1t .

قَدٍ
قَدٍ [ 5 ],
a.  Savoury, palatable.

قَدِيّ
قَدِيّ [ 25 ],
a.  see 5 .

اِقْتِدَآء
اِقْتِدَآء [ N. Ac.
a.  VIII], Imitation, copying; emulation.

قِدَة
قِدَة
a.  see 1t .

قَدَى
قَدَى I ( n. ac. قَدْي 1 ),
a.  Emigrated through famine.

b.  ( n. ac. قَدَيَاْن 36 ), Ran fast ( horse ).

قَاْدَيَ
قَاْدَيَ III ,
a.  Resisted, opposed.

تَقَدَّيَ
تَقَدَّيَ V ,
a.  Walked, plodded, trudged along.

قِدْيَة
قِدْيَة [ 2t ],
a.  Manner, way.

قَدًى
قَدًى [ 4 ],
a.  Quantity; measure.

قَادِيَة
قَادِيَة [ 21t ],
a.  Arriving; arrivals ( emigrants ).

قِدَة
قِدَة ( pl. قِدَاة ),
a.  A species of serpent.

##### Türkçe

**قَدِيَ**
**قَدِيَ** A (mastar-ı akuzatif: **قَدًى** [4]),
a. yukarıya bak (a).

**أَقْدَيَ**
**أَقْدَيَ** IV,
a. I (c)’ye bak.

**تَقَدَّيَ**
**تَقَدَّيَ** V,
a. Dosdoğru gitti, doğru yola bağlı kaldı.

**اِقْتَدَيَ**
**اِقْتَدَيَ** VIII
a. [Bi ile], taklit etti, kopyaladı.

**قَدْوَة**
**قَدْوَة** [1t],
a. Örnek, model, kalıp.

**قَدْوَى**
**قَدْوَى** [1ya],
a. Doğruluk, istikamet.

**قِدْو**
**قِدْو** [2], (çoğulu: **أَقْدَآء** [38A]),
a. Kök; gövde.

**قُِدْوَة**
**قُِدْوَة** [**قِدْيَة** 2t, 3t],
a. 1t’ye bak.

**قَدٍ**
**قَدٍ** [5],
a. Lezzetli, damak tadına uygun.

**قَدِيّ**
**قَدِيّ** [25],
a. 5’e bak.

**اِقْتِدَآء**
**اِقْتِدَآء** [İsim. Akuzatif.
a. VIII], Taklit, kopyalama; öykünme.

**قِدَة**
**قِدَة**
a. 1t’ye bak.

**قَدَى**
**قَدَى** I (mastar-ı akuzatif: **قَدْي** 1),
a. Kıtlık sebebiyle göç etti.

b. (mastar-ı akuzatif: **قَدَيَاْن** 36), hızlı koştu (at).

**قَاْدَيَ**
**قَاْدَيَ** III,
a. Direndi, karşı koydu.

**تَقَدَّيَ**
**تَقَدَّيَ** V,
a. Yürüdü, ağır ağır yürüdü, sürüne sürüne yürüdü.

**قِدْيَة**
**قِدْيَة** [2t],
a. Tarz, yol.

**قَدًى**
**قَدًى** [4],
a. Miktar; ölçü.

**قَادِيَة**
**قَادِيَة** [21t],
a. Varış; varanlar (göçmenler).

**قِدَة**
**قِدَة** (çoğulu: **قِدَاة**),
a. Bir yılan türü.
