# قذذ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B0/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B0%D8%B0/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B0.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قذذ

القُذَّةُ: ريشُ السهم، وجمعها قُذَذٌ وقِذَاذ. وقَذَذْتُ السهم أَقُذُّه قذّاً وأَقذذته: جعلت عليه القُذَذ؛ وللسهم ثلاث فُذَذ وهي آذانه؛ وأَنشد:
ما ذو ثلاث آذان
يسبق الخيل بالردَيان
(* قوله «ما ذو ثلاث إلخ» كذا بالأصل وليس بمستقيم الوزن). وسهم أَقذُّ: عليه القُذَذُ، وقيل: هو المستوي البَرْي الذي لا زيغ فيه ولا ميل. وقال اللحياني: الأَقَذُّ السهم حين يُبْرى قبل أَن يُرَاشَ، والجمع قُذٌّ وجمع القُذِّ قِذاذٌ؛ قال الراجز:
مِن يَثْرِبيَّات قِذاذٍ خُشُن
والأَقَذُّ أَيضاً: الذي لا ريش عليه. وما لَهُ أَقَذُّ ولا مَرِيشٌ أَي ما له شيء؛ وقال اللحياني: ما لَهُ مالٌ ولا قَوْمٌ. والأَقَذُّ: السهم الذي قد تمرَّطَتْ قُذَذُه وهي آذانه، وكل أُذن قُذَّةٌ. ويقال: ما أَصبت منه أَقَذَّ ولا مريشاً، بالقاف، أَي لم أُصب منه شيئاً؛ فالمريش: السهم الذي عليه ريش. والأَقذ: الذي لا ريش عليه. وفي التهذيب: الأَقذ السهم الذي لم يُرش. ويقال: سهم أَفْوَقُ إِذا لم يكن له فُوقٌ فهذا والأَقذ من المقلوب لأَن القُذَّةَ الريش كما يقال للملسوع سليم. وروى ابن هانئ عن أَبي مالك: ما أَصبت منه أَفذَّ ولا مريشاً، بالفاء، من الفَذِّ الفَرْدِ. وقَذُّ الرِّيش: قطعُ أَطرافه وحَذْفُه على نحو الحذو والتدوير والتسوية، والقَذُّ: قطع أَطراف الريش على مثال الحذو والتحريف، وكذلك كل قطع كنحو قُذَّةِ الريش.
والقُذاذاتُ: ما سقط من قَذِّ الريش ونحوه. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، قال: أَنتم، يعني أُمته، أَشبه الأُمم ببني إِسرائيل تتبعون آثارهم حُِذْوَ القُذَّة بالقُذَّة؛ يعني كما تقدّر كل واحدة منهن على صاحبتها وتقطع. وفي حديث آخر: لتركَبُنَّ سنن من كان قبلكم حذو القُذَّة بالقُذَّة؛ قال ابن الأَثير: يضرب مثلاً للشيئين يستويان ولا يتفاوتان، وقد تكرر ذكرها في الحديث مفردة ومجموعة.
والمِقَذُّ والمِقَذَّةُ، بكسر الميم: ما قُذُّ به الريش كالسكين ونحوه، والقُذَاذَةُ ما قُذَّ منه؛ وقيل: القُذاذَةُ من كل شيء ما قطع منه؛ وإِن لي قُذاذاتٍ وخُذاذاتٍ؛ فالقُذاذات القطع الصغار تقطع من أَطراف الذهب، والحذاذات القِطَع من الفضة.
ورجل مُقَذَّذُ الشعر ومقذوذ: مُزَيَّنٌ. وقيل: كل ما زين، فقد قُذِّذ تقذيذاً. ورجل مقذوذ: مقصص شعره حوالي قُصاصه كله. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، حين ذكر الخوارج فقال: يمرقون من الدين كما يمرُقُ السهمُ من الرَّمِيَّةِ، ثم نظر في قُذَذِ سهمه فتمارى أَيَرى شيئاً أم لا. قال أَبو عبيد: القُذَذُ ريش السهم، كل واحدة منها قُذَّة؛ أَراد أَنه أَنْفَذَ سهمه في الرميّة حتى خرج منها ولم يعلق من دمها بشيء لسرعة مروقه. والمُقَذَّذُ من الرجال: المُزَلَّم الخفيف الهيئة، وكذلك المرأَة إِذا لم تكن بالطويلة، وامرأَة مُقَذَّذَة وامرأَة مُزَلَّمَةٌ. ورجل مِقَذَّذٌ إِذا كان ثوبه نظيفاً يشبه بعضه بعضاً كل شيء منه حسن. وأُذُنٌ مُقَذَّذَةٌ ومقذوذة: مدوَّرة كأَنها بُرِيَتْ بَرْياً. وكل ما سوِّي وأُلْطِفَ، فقذ قُذَّ. والقُذَّتان: الأُذنان من الإِنسان والفرس. وقُذَّتا الحياء: جانباه اللذان يقال لهما الإِسْكَتَان. والمَقَذُّ: أَصل الأُذن، والمقَذُّ، بالفتح: ما بين الأُذنين من خلف. يقال: إِنه للئيم المَقَذَّين إِذا كان هَجِينَ ذلك الموضع. ويقال: إِنه لَحَسَنُ المقذَّينِ، وليس للإِنسان إِلا مَقَذٌّ واحد، ولكنهم ثنوا على نحو تثنيتهم رَامَتَين وصاحَتَينِ، وهو القُصاص أَيضاً. والمَقَذُّ: منتهى مَنْبت الشعر من مؤَخر الرأْس، وقيل: هو مَجَزُّ الجَلَمِ من مؤَخر الرأْس؛ تقول: هو مقذوذ القفا. ورجل مُقَذَّذ الشعر إِذا كان مزيناً. والمَقَذُّ: مَقصُّ شعرك من خلفك وأَمامك؛ وقال ابن لجإٍ يصف جملاً:
كأَنَّ رُبًّا سائلاَ أَو دِبْسا،
بحيث يَحْتافُ المَقَذُّ الرأْسا
ويقال: قَذَّه يَقُذه إِذا ضرب مَقَذَّه في قفاه؛ وقال أَبو وجزه: قام إِليها رجل فيه عُنُفْ،
فَقَذَّها بينَ قفاها والكَتِفْ
والقُذَّةُ: كلمة يقولها صبيان الأَعراب؛ يقال: لعبنا شعاريرَ قُذَّةَ (* قوله «شعارير قذة إلخ» كذا في الأصل بهذا الضبط والذي في القاموس شعارير قذة قذة، وقذان قذان ممنوعات اهـ. والقاف مضمومة في الكل وحذف الواو من قذان الثانية.) وتقذذ القوم: تفرقوا. والقِذَّانُ: المتفرق. وذهبوا شعاريرَ قَذَّان وقذَّانَ، وذهبوا شعاريرَ نَقْذَانَ وقُذَّانَ أَي متفرقين. والقِذَّانُ: البراغيث، واحدتها قُذَّة وقُذَذٌ؛ وأَنشد الأَصمعي: أَسْهَرَ ليلي قُذَذٌ أَسَكُّ،
أَحُكُّ، حتى مرفقي مُنْفَكُّ
وقال آخر:
يؤَرقني قِذَّانُها وبَعُوضُها
والقَذُّ: الرمي بالحجارة، وبكل شيء غليظ قَذَذْتُ به أَقُذُّ قذّاٌ. وما يدع شاذًّا ولا قاذًّا، وذلك في القتال إِذا كان شجاعاً لا يلقاه أَحد إِلاَّ قتله.
والتقذفذ: ركوب الرجل رأْسه في الأَرض وحده أَو يقع في الركِيَّة؛ يقال: تقذفذ في مَهْواةٍ فهلك، وتقطقط مثله. ابن الأَعرابي: تقذقذ في الجبل إِذا صَعِدَ فيه، والله أَعلم.

### Türkçe

**القُذَّةُ**: okun tüyü; çoğulu **قُذَذٌ** ve **قِذَاذ**’dır. Ve **قَذَذْتُ السهم** **أَقُذُّه قذّاً** ve **أَقذذته**: onun üzerine **القُذَذ** yaptım; okun üç **فُذَذ**’i vardır ve onlar onun kulaklarıdır; ve inşad etti:

ما ذو ثلاث آذان
يسبق الخيل بالردَيان

(* “ما ذو ثلاث إلخ” sözü: asılda böyle olup vezin düzgün değildir).

Ve **سهم أَقذُّ**: üzerinde **القُذَذُ** olan; ve denildi ki: o, eğrilik ve meyil bulunmayan, yontması düzgün olan oktur. Lihyânî dedi: **الأَقَذُّ** ok, tüylenmeden önce yontulduğu vakit; çoğulu **قُذٌّ** ve **القُذِّ**’ün çoğulu **قِذاذٌ**’dır; râciz dedi:

مِن يَثْرِبيَّات قِذاذٍ خُشُن

Ve **الأَقَذُّ** ayrıca: üzerinde tüy olmayan. Ve “Onun ne **أَقَذُّ**’u vardır ne de **مَرِيشٌ**’i” yani onun hiçbir şeyi yoktur; Lihyânî dedi: onun ne malı vardır ne de kavmi. Ve **الأَقَذُّ**: **قُذَذُه** (ki onlar onun kulaklarıdır) sıyrılıp dökülmüş olan ok; ve her kulak bir **قُذَّةٌ**’dir. Ve denilir: “Ondan **أَقَذَّ** da **مريشاً** da isabet ettirmedim”, **بالقاف**; yani ondan hiçbir şey isabet ettirmedim; artık **المريش**: üzerinde tüy olan oktur. Ve **الأَقذ**: üzerinde tüy olmayan. Ve Tehzîb’de: **الأَقذ** tüylenmemiş oktur. Ve denilir: **سهم أَفْوَقُ** olduğu vakit, onun **فُوقٌ**’u olmaz; işte bu ve **الأَقذ** ters çevrilmişlerdendir; çünkü **القُذَّةَ** tüy (demek)tir; nasıl ki sokulana **سليم** denilir. İbn Hânî, Ebû Mâlik’ten rivayet etti: “Ondan **أَفذَّ** da **مريشاً** da isabet ettirmedim”, **بالفاء**; **الفَذِّ** (tek olan)dan. Ve **قَذُّ الرِّيش**: uçlarını kesmek ve onu, hizalama, yuvarlama ve düzleme tarzında atmak (kırpmak); ve **القَذُّ**: tüyün uçlarını, hizalama ve eğip düzeltme örneği üzere kesmektir; ve bunun gibi her kesme, tüyün **قُذَّةِ**’si gibi (olan kesme).

Ve **القُذاذاتُ**: tüyün **قَذِّ**’inden ve benzerinden düşen şeylerdir. Hadiste: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, dediği (rivayet edilmiştir): “Siz, yani ümmeti, İsrailoğullarına ümmetlerin en çok benzeyenisiniz; onların izlerini **حُِذْوَ القُذَّة بالقُذَّة** takip edersiniz”; yani onların her birini, arkadaşına göre ölçtüğün ve kestiğin gibi. Başka bir hadiste: “Siz, sizden öncekilerin yollarına **حذو القُذَّة بالقُذَّة** bineceksiniz”; İbnü’l-Esîr dedi: iki şey için, eşit olup farklılaşmayan (şeyler) hakkında bir misal olarak vurulur; ve onun zikri hadiste tekil ve çoğul olarak tekrar etmiştir.

Ve **المِقَذُّ** ve **المِقَذَّةُ**, mîm’in kesresiyle: tüyün kendisiyle **قُذُّ** edildiği şey, bıçak ve benzeri gibi; ve **القُذَاذَةُ** ondan **قُذَّ** edilendir; ve denildi ki: **القُذاذَةُ** her şeyden, ondan kesilen şeydir; ve “Şüphesiz benim için **قُذاذاتٍ** ve **خُذاذاتٍ** vardır”; artık **القُذاذات** altının uçlarından kesilen küçük parçalardır; ve **الحذاذات** gümüşten (olan) parçalardır.

Ve saçları **مُقَذَّذُ** ve **مقذوذ** olan adam: süslenmiş. Ve denildi ki: süslenen her şey, muhakkak **قُذِّذ** edilmiştir, **تقذيذاً**. Ve **مقذوذ** adam: saçının tamamı, her tarafı, kendi kısaltması çevresinde kısaltılmış olan. Hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Hâricîleri zikrettiği vakit dedi ki: “Dinden, okun hedeflenen şeyden çıkması gibi çıkarlar”; sonra okunun **قُذَذِ**’ine baktı da, bir şey görüyor mu görmüyor mu diye tereddüt etti. Ebû Ubeyd dedi: **القُذَذُ** okun tüyüdür; onların her biri bir **قُذَّة**’dir; onun muradı: okunu hedefe öyle nüfuz ettirdi ki ondan çıktı ve çıkışının sürati sebebiyle onun kanından hiçbir şey ona yapışmadı. Ve erkeklerden **المُقَذَّذُ**: düzgünleştirilmiş, hafif yapılı olandır; ve kadın da uzun boylu olmadığı vakit böyledir; ve **امرأَة مُقَذَّذَة** ve **امرأَة مُزَلَّمَةٌ**. Ve **رجل مِقَذَّذٌ**: elbisesi temiz olup bir kısmı bir kısmına benzer, ondan her şey güzel olduğu vakit. Ve **أُذُنٌ مُقَذَّذَةٌ** ve **مقذوذة**: yuvarlatılmış; sanki yontularak yontulmuş gibidir. Ve her ne düzlenmiş ve inceltilmişse, işte **قذ قُذَّ**. Ve **القُذَّتان**: insanın ve atın iki kulağıdır. Ve **قُذَّتا الحياء**: iki yanı; onlara **الإِسْكَتَان** denilir. Ve **المَقَذُّ**: kulağın aslıdır; ve **المقَذُّ**, fetha ile: iki kulağın arkasından arasıdır. Denilir: “O, **للئيم المَقَذَّين**’dir” o yerin melez olduğu vakit. Ve denilir: “O, **لَحَسَنُ المقذَّينِ**’dir”; ve insan için ancak bir **مَقَذٌّ** vardır; fakat onlar, **رَامَتَين** ve **صاحَتَينِ**’i ikilemeleri gibi ikilediler; ve o, **القُصاص** da ayrıca (denilir). Ve **المَقَذُّ**: başın arkasının sonundan saç bitiminin nihayetidir; ve denildi ki: o, başın arkasından usturanın kesim yeridir; dersin ki: o, ensece **مقذوذ**’dur. Ve saçları **مُقَذَّذ** olan adam: süslenmiş olduğu vakit. Ve **المَقَذُّ**: arkandan ve önünden saçının kesimidir; İbn Luce’ (İbn لجإٍ) bir deveyi vasfederek dedi:

كأَنَّ رُبًّا سائلاَ أَو دِبْسا،
بحيث يَحْتافُ المَقَذُّ الرأْسا

Ve denilir: **قَذَّه يَقُذه**: onun **مَقَذَّه**’ini ensesine vurduğu vakit; Ebû Vecze dedi:

قام إِليها رجل فيه عُنُفْ،
فَقَذَّها بينَ قفاها والكَتِفْ

Ve **القُذَّةُ**: bedevî çocuklarının söylediği bir kelimedir; denilir: “**لعبنا شعاريرَ قُذَّةَ**”.
(* “شعارير قذة إلخ” sözü: asılda bu ضبط ile böyledir; Kâmûs’ta olan ise: شعارير قذة قذة، وقذان قذان ممنوعات اهـ. Ve **القاف** hepsinde dammelidir; ve ikinci **قذان**’dan vav hazfedilmiştir.) Ve **تقذذ القوم**: dağıldılar. Ve **القِذَّانُ**: dağınık olan. Ve “**ذهبوا شعاريرَ قَذَّان وقذَّانَ**” ve “**ذهبوا شعاريرَ نَقْذَانَ وقُذَّانَ**” yani dağınık olarak gittiler. Ve **القِذَّانُ**: pirelerdir; bir tanesi **قُذَّة** ve **قُذَذٌ**’dür; Asma‘î inşad etti:

أَسْهَرَ ليلي قُذَذٌ أَسَكُّ،
أَحُكُّ، حتى مرفقي مُنْفَكُّ

Ve bir başkası dedi:

يؤَرقني قِذَّانُها وبَعُوضُها

Ve **القَذُّ**: taşla atmadır; ve her kalın şeyle, onunla **قَذَذْتُ**; **أَقُذُّ قذّاٌ**. Ve “O, ne **شاذًّا** bırakır ne de **قاذًّا**”; bu, savaşta, cesur olduğu vakit (söylenir): ona hiç kimse rastlamaz ki onu öldürmesin.

Ve **التقذفذ**: adamın başı üzerine, tek başına yere binmesi; yahut kuyuya düşmesi; denilir: “Bir uçuruma **تقذفذ** etti de helâk oldu”; ve **تقطقط** onun gibidir. İbnü’l-A‘râbî: dağa **تقذقذ** etti, yani onun içinde yükseldiği vakit; ve Allah daha iyi bilir.
