# قذر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B0%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قذر

قذر الشيء، كفرح، ونصر، وكرم، قذرا، محركة، وقذارة، بالفتح، فهو قذر، بالفتح فالسكون، وقذر، ككتف، ورجل، وجمل. وقد قذره- كسمعه، ونصره- قذرا، بالفتح، وقذرا، بالتحريك، وتقذره، واستقذره. قال الليث: يقال: قذرت الشيء، بالكسر: إذا استقذرته وتقذرت منه. وقد يقال للشيء القذر قذر أيضا، فمن قال: قذر، جعله على بناء فعل من قذر يقذر، فهو قذر، ومن جزم قال: قذر يقذر قذارة، فهو قذر. ورجل مقذر، كمقعد: متقذر، أو يجتنبه الناس، وهو في شعر الهذلي. والقذور من النساء: المتنحية من الرجال، قال:
  لقد زادني حبا لسمراء أنها                      عيوف لإصهار اللئام قذور والقذور من النساء أيضا: المتنزهة عن الأقذار، أي الفواحش، وهذا مجاز. ومن المجاز أيضا: رجل قذور، كصبور، وقاذور، وقاذورة، وذو قاذورة: لا يخالط الناس، وفي الأساس: رجل قاذورة: متبرم بالناس لا يجلس إلا وحده، ولا ينزل إلا وحده. وفي المحكم: رجل ذو قاذورة: لا يخال الناس لسوء خلقه ولا ينازلهم. قال متمم ابن نويرة يرثي أخاه:
  فإن تلقه في الشرب لا تلق فاحشاعلى الكأس ذا قاذورة متزبعا وقال أبو عبيد: القاذورة من الرجال: الفاحش السيئ الخلق، وقال الليث: القاذورة: الغيور من الرجال. وفي الحديث: من أصاب من هذه القاذورة شيئا فليستتر بستر الله. قال ابن سيده: أراه عني به الزنى وسماه قاذورة، كما سماه الله عز وجل فاحشة ومضقتا. وقال ابن الأثير في تفسيره: أراد به ما فيه حد كالزنى والشرب. وقال خالد بنث جنبة: القاذورة التي نهى الله عنها: الفعل القبيح واللفظ السيئ. وقال الزمخشري: القاذورات: الفواحش، وهو مجاز. ومن المجاز أيضا: القاذورة من الإبل: التي تبرك ناحية منها لا تخالطها وتستبعد وتنافرها عند الحلب، كالقذور، كصبور. قال الحطيئة يصف إبلا عازبة لا تسمع أصوات الناس:
  إذا بركت لم يؤذها صـوت سـامـر                      ولم يقص عن أدنى المخاض قذورها قال الأزهري: والكنوف مثلها. وفي المحكم: القاذورة: الرجل يتقذر الشيء فلا يأكله، عن أبي عبيدة، وهكذا نصه في المحكم وفي التكملة واللسان. ومنه ما روى أن النبي صلى الله عليه وسلم كان قاذورة لا يأكل الدجاج حتى تعلف الهاء للمبالغة. وفي حديث أبي موسى في الدجاج: رأيته يأكل شيئا فقذرته أي كرهت أكله، كأنه رآه يأكل القذر. وقذور: اسم امرأة، وأنشد أبو زياد:
  وإني لأكنو عن قذور بغيرها                      وأعرب أحيانا بها فأصارح

  وقيذار بن إسماعيل، بن إبراهيم، عليهما وعلى نبينا أفضل الصلاة والسلام، وهو أبو العرب وقد قيل في نبوته أيضا، وله مشهد يزار قريبا من السلطانية بالعجم، وأعقب من ولده حمل بن قيذار، وله ابن آخر يقال له سوارى، ويقال له: قيذر، كحيدر، وقاذر. ففي حديث كعب: قال الله لرومية: إني أقسم بعزتي لأهبن سبيك لبني قاذر أي بني إسماعيل بن إبراهيم عليهما السلام، يريد العرب، ففي عبارة المصنف كالصاغاني قصور. ومن المجاز: رجل قذرة، كهمزة: متنزه عن الملائم، أي يتجنب ما يلام عليه. ومن المجاز قولهم: يا ابن أم ، قد أقذرتنا، أي أكثرت الكلام فأضجرتنا، أنشد أبو عمرو على هذه اللغة قول أبي كبير:
  ونضيت مما كنت فيه فأصبحت                      نفسي إلى إخوانها كالمـقـذر ومما يستدرك عليه: قذر الشيء: كرهه واجتنبه، وهو مجاز. ومنه الحديث: وتقذرهم نفس الله، أي يكره خروجهم إلى الشام ومقامهم بها، فلا يوفقهم لذلك. والقاذورة من الرجال: الذي لا يبالي ما صنع وما قال. وقال عبد الوهاب الكلابي: القاذورة: الذي يقذر كل شيء ليس بنظيف. وقال أبو الهيثم: قذرت الشيء أقذره قذرا فهو مقذور، قال العجاج: وقذري ما ليس بالمقذور. وهو مجاز. يقول: صرت أقذر ما لم أكن أقذره في الشباب من الطعام. وفي الحديث: هلك المقذرون يعني الذين يأتون القاذورات. وقذار، كغراب: لقب محمد بن علي بن عبيد الله بن الحسن بن جعفر بن الحسن بن الحسن بن علي بن أبي طالب رضي الله عنه، لقب بذلك لنظافته؛ ذكره الحافظ. وقد أجحف في نسبه، والصواب فيه أنه محمد بن علي بن عبيد الله بن عبد الله ابن الحسن بن علي بن محمد بن الحسن بن جعفر، والباقي سواء. والعجب منه، فإنه قد ذكر والده عليا في باغر، ولم ينبه على ذلك وهو هو.

### Türkçe

**قذر** şey, **فرح** gibi, ve **نصر** ve **كرم** (babında): **قذرا** (harekeli), ve **قذارة** (fetha ile); o hâlde o **قذر**’dır (fetha sonra sükûn ile); ve **قذر** ( **كتف** gibi), ve **رجل** ve **جمل**. Ve onu **قذره** etti—**سمعه** gibi, ve **نصره**—**قذرا** (fetha ile), ve **قذرا** (hareke ile), ve **تقذره** etti, ve **استقذره** etti. **الليث** dedi: denir ki: **قذرت الشيء** (kesra ile): onu **استقذرته** ettiğin ve ondan **تقذرت** ettiğin zaman. Ve bazen pis olan şeye de **قذر** denir; artık kim **قذر** derse, onu **قذر يقذر**’dan **فعل** vezni üzere yapmış olur; o hâlde o **قذر**’dır. Kim cezmederse: **قذر يقذر قذارة**; o hâlde o **قذر**’dır. Ve **رجل مقذر** ( **مقعد** gibi): **متقذر**; yahut insanlar ondan sakınır; ve o, **الهذلي**’nin şiirindedir. Ve kadınlardan **القذور**: erkeklerden uzak duran; dedi ki:
  “Gerçekten Semrâ’ya sevgimi artırdı; çünkü o, alçakların dünürlüklerine karşı iğrenen, **قذور**’dur.”

Ve kadınlardan **القذور** ayrıca: pisliklerden—yani fuhşiyattan—uzak duran; ve bu mecazdır. Ve mecazdan ayrıca: **رجل قذور** ( **صبور** gibi), ve **قاذور** ve **قاذورة** ve **ذو قاذورة**: insanlarla karışmaz. Ve **الأساس**’ta: **رجل قاذورة**: insanlardan bıkkın; ancak yalnız başına oturur, ve ancak yalnız başına konaklar. Ve **المحكم**’de: **رجل ذو قاذورة**: kötü huyu sebebiyle insanlarla ülfet etmez ve onlarla güreşmez. **متمم ابن نويرة** kardeşine mersiye söylerken dedi:
  “Eğer onu içkide bulursan, kadeh üzerinde çirkin sözlü, **ذا قاذورة** olan, sıçrayıp duran birini bulma.”

Ve **أبو عبيد** dedi: erkeklerden **القاذورة**: çirkin sözlü, kötü huylu (kimsedir). Ve **الليث** dedi: **القاذورة**: erkeklerden kıskanç olan. Ve hadiste: “Kim şu **القاذورة**’dan bir şey elde ederse, Allah’ın örtüsüyle örtünsün.” **ابن سيده** dedi: onu bununla zinayı kastetmiş görüyorum ve onu **قاذورة** diye adlandırdı; nitekim Allah عز وجل onu **فاحشة** ve **مضقتا** diye adlandırdı. Ve **ابن الأثير** onun tefsirinde dedi: bununla, zina ve içki gibi hadd bulunan şeyi kastetti. Ve **خالد بنث جنبة** dedi: Allah’ın ondan nehyettiği **القاذورة**: çirkin fiil ve kötü lafızdır. Ve **الزمخشري** dedi: **القاذورات**: fuhşiyat; ve o mecazdır. Ve mecazdan ayrıca: develerden **القاذورة**: onlardan bir yana çöken, onlarla karışmayan, uzak duran ve sağım sırasında onlardan ürküp kaçınan; **القذور** gibi, **صبور** gibi. **الحطيئة** insanların seslerini işitmeyen, uzak duran develeri vasfederken dedi:
  “Çöktüğü zaman bir sohbetçinin sesi ona eziyet etmez; ve en yakın doğum sancısından onun **قذورها**’sı geri kalmaz.”

**الأزهري** dedi: ve **الكنوف** onun gibidir. Ve **المحكم**’de: **القاذورة**: kişinin bir şeyi **يتقذر** etmesi, artık onu yememesi; **أبي عبيدة**’den. Ve işte bu, **المحكم**’de ve **التكملة** ve **اللسان**’da onun nassıdır. Ve ondan, rivayet olundu ki Peygamber صلى الله عليه وسلم **قاذورة** idi; tavuğu, ona yem verilinceye kadar yemezdi; mübalağa için **الهاء**. Ve **أبي موسى**’nın tavuk hakkındaki hadisinde: “Onu bir şey yerken gördüm de onu **فقذرته** ettim”; yani onun yenmesini kerih gördüm; sanki onu pisliği yer görmüştü. Ve **قذور**: bir kadının adıdır. Ve **أبو زياد** inşad etti:
  “Ve gerçekten ben **قذور**’dan başkasıyla kinaye ederim; ve bazen onunla i‘rab ederim de açıkça söylerim.”

Ve **قيذار بن إسماعيل** ( **إبراهيم**’in oğlu), ikisine ve Nebîmize en faziletli salât ve selâm olsun; ve o, Arapların babasıdır; ve onun nübüvveti hakkında da söylenmiştir. Ve onun, Acem diyarında **السلطانية** yakınında ziyaret olunan bir meşhedi vardır. Ve onun evladından **حمل بن قيذار** doğurdu; ve onun başka bir oğlu vardır, ona **سوارى** denir. Ve ona: **قيذر** ( **حيدر** gibi) ve **قاذر** denir. Artık **كعب** hadîsinde: Allah **لرومية**’ye dedi: “Şüphesiz ben izzetimle yemin ederim ki senin esirlerini **لبني قاذر**’a—yani **بني إسماعيل بن إبراهيم**’e, ikisine selâm olsun—mutlaka bağışlayacağım”; Arapları kasteder. Artık musannifin ibaresinde—**الصاغاني** gibi—kusur vardır. Ve mecazdan: **رجل قذرة** ( **همزة** gibi): kınanacak şeylerden uzak duran; yani kınanacağı şeyden sakınır. Ve mecazdan onların sözü: “يا ابن أم، قد أقذرتنا”; yani sözü çoğalttın da bizi bıktırdın. **أبو عمرو** bu lugat üzere **أبي كبير**’in sözünü inşad etti:
  “Ve içinde bulunduğum şeyden sıyrıldım da sabahladım; nefsim, kardeşlerine karşı **كالمقذر** gibi (oldu).”

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **قذر الشيء**: onu kerih gördü ve ondan sakındı; ve o mecazdır. Ve ondan hadis: “Ve **تقذرهم نفس الله**”; yani Şam’a çıkmalarını ve orada ikamet etmelerini kerih görür; artık onları buna muvaffak kılmaz. Ve erkeklerden **القاذورة**: ne yaptığını ve ne söylediğini umursamayan kimsedir. Ve **عبد الوهاب الكلابي** dedi: **القاذورة**: temiz olmayan her şeyi **يقذر** eden kimsedir. Ve **أبو الهيثم** dedi: **قذرت الشيء أقذره قذرا فهو مقذور**. **العجاج** dedi: “Ve **قذري** (ettim) **ما ليس بالمقذور**.” Ve o mecazdır. Diyor ki: yiyecekten, gençlikte **أقذره** etmediğim şeyi **أقذر** eder oldum. Ve hadiste: “**هلك المقذرون**”; yani **القاذورات**’ı yapanlar. Ve **قذار** ( **غراب** gibi): **محمد بن علي بن عبيد الله بن الحسن بن جعفر بن الحسن بن الحسن بن علي بن أبي طالب** رضي الله عنه’nun lakabıdır; temizliği sebebiyle bu lakapla lakaplandırıldı; onu **الحافظ** zikretti. Ve onun nesebinde haksızlık etti; ve onda doğru olan şudur: **محمد بن علي بن عبيد الله بن عبد الله ابن الحسن بن علي بن محمد بن الحسن بن جعفر**; ve geri kalanı aynıdır. Ve ondan şaşılacak şey: babası Ali’yi **باغر**’da zikretmiş, ve buna dikkat çekmemiştir; hâlbuki o odur.
