# قذر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B0%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قذر

ق ذ ر
قذر ، ذرق .
ذرق : قال الليثُ : الذُّرَق : نبات كالفِسْفِسة ، تسمِّيه الحاضرة الحَنْدَقُوقى الواحدة ذُرَقة .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الذُّرَق : الحُنْدُقُوقى .
وقال شمر : يقال : حَندَقوقَى وحِنْدَقُقى وحُنْدُقوقى .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : ذَرَق الطائر وخذَق ، يَذْرِق ويخذقُ .
قال أبو زيد : ويَحْذُقُ لغة .
وقال الليث : الذَّرق : ذَرْق الحُبارَى بسَلْحه .
قال : والخَذْق : أشدُّ من الذَّرْق .
وفي ( نوادر الأعراب ) : تذرَّقَتْ فلانةُ بالكُحْل ، وأذرقتْ : إذا اكتحلتْ .
قذر : قال الليث : قَيْذار : اسمُ ابنِ إسماعيل ، وهو جدّ العَرَب ، يقال : هم بنو نَبْتِ بن إسماعيل .
ويقال : قَدِرْت الشيءَ : إذا استقذرْته وتقذَّرْتَ منه .
وقد يقال للشيء القَذِر : قَذْرٌ أيضاً . فمن قال : قَذِرٌ جعله بناءً على فَعِلٍ مِن قَذِر يَقذَر فهو قَذِر ، ومَن جَزَم قال : قذُر يقذُر قَذارة فهو قَذْر .
وفي الحديث : ( اتَّقوا هذه القاذُورة التي نَهى الله عنها ) .
قال شمِر : قال خالد بن جَنْبة : القاذورة التي نهى الله عنها الفِعْلُ القبيح واللفظ السَّيِّىء ، والقاذورة من الرجال لا يُبالي ما قال وما صَنَع .
وأنشد :
أَصْغَتْ إليه نَظَر الحَيِيِّ
مخافةً من قَذِرٍ حَمِيِّ
قال : والقَذِر : القاذورة ، عَنَى ناقةً وفَحلاً .
وقال عبد الوهاب الكلابيّ : القاذورة المتطرِّس ، وهو الذي يَقْذَر كل شيء ليس بنظيف .
وقال أبو عبيدة : القاذورة الذي يتقذَّر الشيء فلا يأكله .
ورُوِي أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان قاذورةً ، لا يأكل الدَّجاج حتى يُعْلَف .
وقال أبو الهيثم : يقال : قَذِرْتُ الشيءَ أقذَرُه قذراً فهو مَقذُور .
وقال العجاج :
وقَذَرِي ما ليس بالمقذورِ
يقول : صرتُ أقذَرُ ما لم أكن أَقْذَرُه في الشَّباب من الطَّعام .
ولما رَجَم رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ماعِزَ بن مالك قال : ( اجتنبوا هذه القاذورة ) يعني الزنا .
أبو عبيد عن الكسائي قال : رجل قَذِر وقَذُر .
وقال اللِّحياني : رجل قُذَرة ، وهو الذي يتنزّه عن مَلائم الأخلاق ويكرهُها .
ويقال : أقْذَرْتَنا يا فلان ، أي : أضجرْتنا . ورجل قاذورة ، وهو الذي يتبرَّم بالناس لا يجلس ولا ينزل إلاَّ وحدَه . وناقة قَذَورٌ : تَبرُك ناحية من الإبل .
وقال الحطيئة :
إذا بَركتْ لم يؤذها صوتُ سامِرٍ
ولم تُقصَ مِن أدنى المخَاض قَذُورُها
يصف إبلاً عازبةً لا تَسمع أصوات الناس .
أبو عبيد : القاذورة من الرجال : الفاحش السيء الخلق .
وقال متمّم :
وإنْ تَلْقَه في الشرْب لا تَلقَ فاحشاً
لدى الكأسِ ذا قاذورةٍ متزبِّعا
وقال الليث : القادورة : الغَيور من الرجال .

### Türkçe

ق ذ ر
**قذر** , **ذرق** .

**ذرق** : Leys dedi: **الذُّرَق**: **الفِسْفِسة** gibi bir bitkidir; şehirli ona **الحَنْدَقُوقى** der; tekili **ذُرَقة**’dır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الذُّرَق**: **الحُنْدُقُوقى**’dır.
Şemmer dedi: Denir ki: **حَندَقوقَى** ve **حِنْدَقُقى** ve **حُنْدُقوقى**.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Kuş **ذَرَق** etti ve **خذَق** etti; **يَذْرِق** eder ve **يخذقُ** eder.
Ebû Zeyd dedi: Ve **يَحْذُقُ** (da) bir lehçedir.
Leys dedi: **الذَّرق**: **الحُبارَى**’nın dışkısını salyasıyla (birlikte) yapmasıdır.
Dedi: Ve **الخَذْق**: **الذَّرْق**’tan daha şiddetlidir.
(**نوادر الأعراب**)’da: Falan kadın sürmeyle **تذرَّقَتْ** etti; ve **أذرقتْ**: sürmelendiği zaman.

**قذر** : Leys dedi: **قَيْذار**: İsmâil’in oğlunun adıdır; o Arapların ceddi(=atası)dır; denir ki: onlar İsmâil’in oğlu **نَبْت**’in oğullarıdır.
Ve denir ki: **قَدِرْت** şeyi: onu pis bulduğun ve ondan tiksindiğin zaman.
Ve bazen pis olan şeye **قَذْرٌ** da denir. Şu halde kim **قَذِرٌ** derse onu **قَذِر**’den **فَعِلٍ** vezni üzere bina kılmış olur; **قَذِر يَقذَر**; o hâlde o **قَذِر**’dir. Ve kim cezm ederse der ki: **قذُر يقذُر قَذارة**; o hâlde o **قَذْر**’dür.
Hadiste: (Allah’ın nehyettiği şu **القاذُورة**’dan sakının) (vardır).
Şemmer dedi: Hâlid b. Cenbe dedi: Allah’ın nehyettiği **القاذورة** çirkin fiil ve kötü sözdür; ve erkeklerden **القاذورة**: ne dediğine ve ne yaptığına aldırmaz.
Ve inşad etti:
أَصْغَتْ إليه نَظَر الحَيِيِّ
مخافةً من قَذِرٍ حَمِيِّ
Dedi: Ve **القَذِر**: **القاذورة**’dur; bir dişi deve ve bir erkek deve kastetti.
Abdülvehhâb el-Kilâbî dedi: **القاذورة**: **المتطرِّس**’tir; o, temiz olmayan her şeyi pis bulan kimsedir.
Ebû Ubeyde dedi: **القاذورة**: şeyi tiksinip de onu yemeyen kimsedir.
Ve rivayet olundu ki Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **قاذورةً** idi; yemle besleninceye kadar tavuğu yemezdi.
Ebû’l-Heysem dedi: Denir ki: **قَذِرْتُ** şeyi, onu **أقذَرُه**; **قذراً**; o hâlde o **مَقذُور**’dur.
A‘câc dedi:
وقَذَرِي ما ليس بالمقذورِ
Der ki: Gençlikte yiyecekten pis bulmadığım şeyi pis bulur oldum.
Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) Mâiz b. Mâlik’i recmettiği vakit dedi: (Şu **القاذورة**’dan kaçının) yani zina.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den dedi: Adam **قَذِر** ve **قَذُر** (olur).
Lihyânî dedi: Adam **قُذَرة** (olur); o, ahlâkın ayıplananlarına karşı nezâhet gösteren ve onları kerih gören kimsedir.
Ve denir ki: **أقْذَرْتَنا** ey falan; yani: bizi bıktırdın. Ve adam **قاذورة** (olur); o, insanlardan usanıp tek başına oturmaktan ve tek başına konaklamaktan başka bir şey yapmayan kimsedir. Ve dişi deve **قَذَورٌ**: develerden bir yana çöker.
Hutay’e dedi:
إذا بَركتْ لم يؤذها صوتُ سامِرٍ
ولم تُقصَ مِن أدنى المخَاض قَذُورُها
İnsanların seslerini işitmeyen, erkek deveden uzak kalmış develeri vasfeder.
Ebû Ubeyd: Erkeklerden **القاذورة**: çirkin sözlü, kötü huyludur.
Mütemmim dedi:
وإنْ تَلْقَه في الشرْب لا تَلقَ فاحشاً
لدى الكأسِ ذا قاذورةٍ متزبِّعا
Leys dedi: **القادورة**: erkeklerden kıskanç olandır.
