# قذع (ق-ذ-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B0%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ذ - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و القاف والذال
)ع ذق، ق ذ ع، ذ ع ق مستعملات( عذق: العِذْقُ: العُنْقُودُ من العِنَبِ. العَذْق: النَّخْلة بحَمْلِها. وقال غَبْره: العِذْق: الكِباسةُ وهي العُنْقُودُ على النَّخْلَة أو عُنْقُودُ العِنَبِ.
والعَذْقُ من النَّبات: ذو الأغصانِ، وكُلُّ غُصْنِ له شُعب، والعَذْق: مَوْضِع، وخَبْراء العَذْق: مَوْضِعٌ مَعروفٌ بناحيِة الصَّمَّانَ، قال رؤبة:
بين القَرينَيْنِ وخَبْراءِ العَذَق
قذع: القَذْعُ: سُوءُ القول من الفُحْشِ ونحوه، قَذَعْتُه قَذْعاً: رَمَيْتُهُ بالفُحْش، قال:
يا أيُّها القائلُ قَوْلا أقْذَعا
وتقول: أَقْذَعَ القَوْلَ إقذاعا أي أساءه. وامرأةٌ قَذوعٌ: تأنَفُ من كُلِّ شيْءٍ.
ذعق: الذُّعَاقُ بِمَنْزِلَة الزُّعَاقِ. قالَ الخليلُ: سِمِعْناهُ فلا نَدْرِي ألُغَةٌ هي أم لَثْغَة.
قال زائدةُ داءٌ زُعاقٌ وذُعاقٌ أي قاتلٌ.

##### Türkçe

باب العين و القاف والذال
(**ع ذق**، **ق ذ ع**، **ذ ع ق** kullanımdadır) **عذق**: **العِذْقُ**: üzümden salkımdır. **العَذْق**: yüküyle (meyvesiyle) hurma ağacıdır. Ğabre dedi ki: **العِذْق**: **الكِباسةُ**dır; o da hurma ağacı üzerindeki salkım yahut üzüm salkımıdır.
Ve bitkiden **العَذْقُ**: dalları olan (şey)dir; her dalın onun için şubeleri vardır. Ve **العَذْق**: bir yerdir. Ve **خَبْراء العَذْق**: **الصَّمَّانَ** nahiyesinde bilinen bir yerdir. Rü’be dedi ki:
بين القَرينَيْنِ وخَبْراءِ العَذَق

**قذع**: **القَذْعُ**: çirkin sözden ve benzerinden kötü sözdür. **قَذَعْتُه قَذْعاً**: onu çirkin sözle attım (sataştım); dedi ki:
يا أيُّها القائلُ قَوْلا أقْذَعا
Ve dersin: **أَقْذَعَ القَوْلَ إقذاعا** yani onu kötü yaptı. Ve **امرأةٌ قَذوعٌ**: her şeyden tiksinir.

**ذعق**: **الذُّعَاقُ** **الزُّعَاقِ** menzilesindedir. Halîl dedi ki: Onu işittik; fakat bilmeyiz, bir lügat midir yoksa bir pelteklik midir.
Zâide dedi: **داءٌ زُعاقٌ وذُعاقٌ** yani öldürücü.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَذَعُ: الخَنا والفحشُ. قال زهير:
لَيَأتِيَنَّكَ منِّي منـطِـقٌ قَـذِعباقٍ كما دنَّس القُبْطِيَّةَ الوَدَكُ
يقال: قَذَعْتُهُ وأقْذَعْتُهُ، إذا رميته بالفحش وشتمته. وفي الحديث: "من قال في الإسلام شِعراً مُقْذِعاً فلسانه هَدَرٌ".

##### Türkçe

**القَذَعُ**: çirkin söz ve fuhuş. Züheyr dedi ki:
“Mutlaka sana benden **قَذِع** (çirkin) bir söz gelecektir; kalıcı olarak; tıpkı içyağının **القُبْطِيَّةَ**’yi kirletmesi gibi.”

Denilir: **قَذَعْتُهُ** ve **أقْذَعْتُهُ**, onu fuhuşla attığım ve ona sövdüğüm zaman. Ve hadiste: “Kim İslâm’da **مُقْذِعاً** bir şiir söylerse, onun dili hederdir.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والقاف مع الذال
عذق ، قذع ، ذعق
استعمل من وجوهه : عذق ، قذع ، ذعق .
عذق : قال الأصمعيّ وغيره : العَذْق بالفتح : النَّخلة نفسها ؛ والعذق بالكسر : الكِباسة ، وجمعه عُذوق وأعذاق . قال : وأعذَقَ الإذخرُ ، إذا أخرَجَ ثمرَه .
وقال ابنُ الأعرابي : عَذَق السَّخبَرُ ، إذا طال نباتُه ، وثمرته عَذَقةٌ . وخَبْراء العَذَق معروفة بناحية الصَّمَّان .
وقال الأصمعيّ : عذَقَ فلانٌ شاةً له ، إذا علَّق عليها صوفةً يَعرِفُها بها .
قلت : وقد سمعت غير واحدٍ من العرب يقول اعتذقت بكْرةً لأقتضبَها ، أي أعلمت عليها لنفسي .
وقال ابنُ الأعرابيّ : اعتذقَ الرجلُ واعتذبَ ، إذا أسبلَ لعمامته عَذَبتين من خلف . وقال أعرابيٌّ : مِنّا من عُذِق باسمه ، أي شُهر وعُرِف به . ويقال للذي يقوم بأمر النَّخْل وإباره وتذليل عُذوقه : عاذق . وقال كعب بن زهير يصف ناقةً له :
تنجو ويقطُر ذِفْراها على عُنقٍ
كالجِذْع شذَّب عنه عاذقٌ سَعَفا
ويقال : في بني فلانٍ عِذْقٌ كهل ، أي عزٌّ قد بلغَ غايتَه ، وأصله الكِباسة إذا أينعت ،
تضرب مثلاً للشرف القديم . قال ابنُ مُقْبل :
وفي غَطَفَانَ عِذْق صِدقٍ ممنَّعٌ
على رغم أقوامٍ من الناس يانعُ
فقوله عذقٌ يانع ، كقولك : عِزٌّ كهل ، وعِذْقٌ كهل .
وقال أبو تراب : سمعتُ عرّاماً يقول : كذبَتْ عَذَّاقته وعذّانته ، وهي استه . وامرأةٌ عَذَقانة ، وشَقَذانة ، وغَذَوانةٌ ، أي بذيَّةٌ سليطة . وكذلك امرأةٌ سَلَطانة وسَلَتَانة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : فلانٌ عَذِق بالقلوب ولَبِق . وطِيبٌ عَذِق ، إذا كان ذكيَّ الريح طيّباً .
ذعق : قال الليث : الذُّعاق بمنزلة الزُّعاق : المُرّ . سمعنا ذلك من بعضهم ، فلا أدري ألغةٌ هي أو لُثغة .
قلت : ولم أسمع ذُعاق بالذال في شيء من كلام العرب ، وليس بمحفوظٍ عندي .
قذع : جاء في الحديث : ( من رَوى في الإسلام هجاءً مُقْذِعاً فهو أحد الشاتِمَيْنِ ) . والهِجاء المُقْذِع : الذي فيه فُحش وقَذْفٌ وسَبٌّ يقبُح ذِكره . يقال أقذعَ فلانٌ لفلانٍ إقذاعاً ، إذا شَتَمه شتماً يُستفحَش ، وهو القَذْع . وقال الليث : قذعتُ الرجل أقذَعه قَذْعاً ، إذا رميتَه بالفُحش من القول .
قلت : ولم أسمع قَذَعت بغير ألفٍ لغير الليث . وقال العجّاج :
بل أيُّها القائلُ قولاً أقذَعا
أراد أنه أقذَع فيه ، وقيل أقذعا نعتٌ للقول ، أراد قولا ذا قَذَع .
وقال أبو زيدٍ عن الكلابيين : أقذعتُه ، بلساني إقذاعاً ، إذا قهرتَه بلسانك . وقذعته بالعصا ، إذا ضربتَه .
قلت : أحسب الذي رُوي لأبي زيد عن الكلابيين بالدال لا بالذال .
وروى أبو عبيد عن أبي عمرو : قدَعته عن الأمر ، إذا كففته ، وأقذعته بالذال ، إذا شتمتَه . وهذا هو الصحيح الغايةُ .
وقرأت في ( نوادر الأعراب ) : تقذَّعَ له بالذال والدال ، وتقذّح وتقزَّح ، إذا استعدَّ له بالشرّ .
وقال ابن دريد : ذَعقه وزَعقَه ، إذا صاح به وأفزعه .
قلت : وهذا من زيادات ابن دريد .

##### Türkçe

باب العين والقاف مع الذال
**عذق** ، **قذع** ، **ذعق**

Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **عذق** ، **قذع** ، **ذعق** .

**عذق**: el-Asmaʿî ve başkası dedi: **العَذْق** fetha ile: hurma ağacının kendisi; **العذق** kesra ile: salkım; çoğulu **عُذوق** ve **أعذاق**. Dedi: **وأعذَقَ الإذخرُ**; meyvesini çıkardığı zaman.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **عَذَق السَّخبَرُ**; bitkisi uzadığı zaman; meyvesi **عَذَقةٌ**’dır. **وخَبْراء العَذَق** es-Sammân tarafında bilinir.

el-Asmaʿî dedi: Falan kimse, kendisine ait bir koyunu **عذَقَ** etti; üzerine, onunla tanıyacağı bir yün parçası astığı zaman.

Dedim: Araplardan birden fazlasını “Kendim için işaretlemek üzere bir genç deveyi **اعتذقت** ettim ki onu keseyim” derken işittim; yani onu kendim için işaretledim.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Adam **اعتذقَ** etti ve **اعتذبَ** etti; sarığının arkasından iki **عَذَبة** sarkıttığı zaman. Bir bedevî dedi: “Bizden, adıyla **عُذِق** edilmiş olan vardır”; yani onunla meşhur edilmiş ve tanınmıştır. Hurma ağaçlarının işini, aşılanmasını ve salkımlarının alçaltılmasını üstlenen kimseye **عاذق** denir. Kaʿb b. Zuheyr, kendisine ait bir dişi deveyi vasfederek dedi:
تنجو ويقطُر ذِفْراها على عُنقٍ
كالجِذْع شذَّب عنه عاذقٌ سَعَفا

Ve denir: Falan oğullarında **عِذْقٌ كهل** vardır; yani son haddine ulaşmış bir izzet vardır; aslı, olgunlaştığı zaman salkımdır;
eski şeref için mesel olarak vurulur. İbn Mukbil dedi:
وفي غَطَفَانَ عِذْق صِدقٍ ممنَّعٌ
على رغم أقوامٍ من الناس يانعُ
Onun “**عذقٌ يانع**” sözü, senin “**عِزٌّ كهل**” ve “**عِذْقٌ كهل**” demen gibidir.

Ebû Turâb dedi: Arrâm’ın şöyle dediğini işittim: “Onun **عَذَّاقته**’si ve **عذّانته**’si yalan söyledi”; o, onun kıçıdır. Ve **امرأةٌ عَذَقانة** ve **شَقَذانة** ve **غَذَوانةٌ**: yani kötü dilli, sivri dilli. Aynı şekilde **امرأةٌ سَلَطانة** ve **سَلَتَانة**.

( **نوادر الأعراب** )’da: Falan kimse, kalplerde **عَذِق** ve **لَبِق**’tir. Ve **طِيبٌ عَذِق**: kokusu keskin, hoş olduğu zaman.

**ذعق**: el-Leys dedi: **الذُّعاق** , **الزُّعاق** menzilesindedir: acı. Bunu bazılarından işittik; bunun bir lehçe mi yoksa pelteklik mi olduğunu bilmiyorum.

Dedim: Arapların sözünden hiçbir şeyde **ذُعاق**’ı **الذال** ile işitmedim; bende mahfuz değildir.

**قذع**: Hadiste geldi: “(İslâm’da **مُقْذِعاً** bir hiciv rivayet eden kimse, iki sövenden biridir.)” **الهِجاء المُقْذِع**: içinde çirkin söz, iftira ve sövme bulunan; zikri çirkin olan. Denir: Falan kimse falana **أقذعَ** etti, **إقذاعاً**; çirkin görülen bir sövme ile ona sövdüğü zaman; o, **القَذْع**’dır. el-Leys dedi: Adamı **قذعتُ**; onu **أقذَعه** **قَذْعاً**; sözün çirkinliğiyle onu attığın zaman.

Dedim: el-Leys’ten başkası için, elifsiz olarak **قَذَعت**’ı işitmedim. el-ʿAccâc dedi:
بل أيُّها القائلُ قولاً أقذَعا
Onunla, onda **أقذَع** ettiğini murad etti; ve “**أقذعا** sözün sıfatıdır” denildi; **قَذَع** sahibi bir söz murad etti.

Ebû Zeyd, Kilâbîlerden naklen: Onu dilimle **أقذعتُه**; **إقذاعاً**; dilinle onu kahrettiğin zaman. Ve onu sopayla **قذعته**; onu dövdüğün zaman.

Dedim: Ebû Zeyd’e Kilâbîlerden rivayet olunanın, **الذال** ile değil **الدال** ile olduğunu sanıyorum.

Ebû Ubeyd, Ebû ʿAmr’dan rivayet etti: Onu işten **قدَعته**; onu men ettiğin zaman. Ve onu **أقذعته** **بالذال**; ona sövdüğün zaman. Bu, en doğru olanıdır.

( **نوادر الأعراب** )’da okudum: Ona karşı **تقذَّعَ** etti; **بالذال** ve **الدال** ile; ve **تقذّح** ve **تقزَّح**; ona kötülükle hazırlanıp yöneldiği zaman.

İbn Düreyd dedi: Onu **ذَعقه** ve **زَعقَه**; ona bağırdığı ve onu korkuttuğu zaman.

Dedim: Bu, İbn Düreyd’in ziyadelerindendir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والذال وما يثلثهما)
(قذع)  القاف والذال والعين كلمةٌ تدل على الفُحْش. من ذلك القَذَع: الخَنا والرَّفَث. وقد أقْذَعَ فلانٌ: أتَى بالقَذَع. وفي الحديث: "من قال في الإسلام شعراً مُقْذِعاً فلسانُهُ هَدَرٌ". وقذَعتُ فلاناً وأقذَعتُه: رميتُهُ بالفُحْش. وقد أقذَعْتُ: أتيتُ بفُحْش.
(قذف)  القاف والذال والفاء أصلٌ يدلُّ على الرَّمي والطَّرح. يقال: قَذَفَ الشَّيءَ يقذِفُه قذْفاً، إذا رمى به. وبلدةٌ قَذوف، أي طَرُوحٌ لبُعدها تَترامى بالسَّفْر. ومنزلٌ قَذَفٌ وقذيف، أي بعيد. وناقةٌ مقذوفة باللَّحم، كأنها رُمِيت به. والقِذاف: سرعة السَّير. وفرسٌ [متقاذفٌ([1])] سريع العَدْو، كأنَّه يَترامَى في عَدْوه.
ومن الباب أقذافُ الجبلِ: نواحِيه، الواحد قَذَف. والقَذيفة: الشيءُ يُرمَى به. قال:
قذيفةُ شيطانٍ رجيمٍ رمَى بها *** فصارت ضَواةً في لهازِمِ ضِرزِمِ([2])الضَّواة: السِّلْعة. والضِّرْزِم. الناقة المسِنَّة. وقَذَفَ: قاءَ، كأنَّه رمَى به.
(قذل)  القاف والذال واللام كلمةٌ واحدة، وهي القَذَل: جِمَاعُ مؤخَّر الرّأْس. ويقال: قذَلْتُه: ضربت قَذَالَه. ويقولون: إنَّ القَذْل: المَيل والجَور.
(قذم)  القاف والذال والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على سَعَة وكثْرة. من ذلك القَذْم: العَطاء الكثير، يقال قَذَم له. ومن الباب القِذَمُّ: الفرس السَّريع. ورجل قُذَم: كثير الأخْذ من الشيء إذا تمكَّنَ([3])منه.
(قذي)  القاف والذال والحرف المعتل كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلافِ الصَّفاءِ والخُلوص. من ذلك القَذَى في الشَّراب: ما وَقَع فيه فأفسَدَه. والقَذَى في العين، يقال: قَذَتْ عينُه تَقْذِي، إذا ألقت القَذَى، وقذِيَت تَقْذَى، إذا صار فيها القَذَى. وقَذَّيتُها: أخرجتُ منها القَذَى.
(قذر)  القاف والذال والراء كلمةٌ تدلُّ على خِلاف النَّظافة. يقال: شيء قذِرٌ، بيِّن القَذَر. وقَذِرت الشيء، واستقذرته، فإذا وجدتَه كذلك قلت: أقذَرْتُه. وقذِرْتُ الشّيءَ: كرهتُه قَذَراً قال:
* وقَذَرِي ما ليس بالمقذُورِ([4]) *
ورجل قاذورة: لا يخالُّ ولا ينازِلُ الناس. وناقةٌ قَذورٌ: عزيزة النَّفْس لا تَرْعَى مع الإبل. ورجل مقذورٌ، كالمُقْذَر. قال* الكلابيّ: رجلٌ قُذَرَة: يتنَزَّه عن الملائم.
--------------ـــ
([1]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس.
([2]) في الأصل: "به"، صوابه في المجمل واللسان. والبيت لمزرد بن ضرار أخي الشماخ. اللسان (قذف، ضوا، ضرزم) وإصلاح المنطق 448. وقد سبق عجزه في (ضوى).
([3]) هذا المعنى لم يرد في المعاجم المتداولة، ويطابقه ما في المجمل والذي في المعاجم أن "القذم" كزفر، و"القذم" كهجف، هو الكثير العطاء.
([4]) العجاج في ديوانه 26 والمجمل واللسان (قذر). وقبله:
جاري لا تستنكري عذيري *** سيري وإشفاقي على بعيري
* وحذري ما ليس بالمحذور *

ـ

##### Türkçe

(قاف, **الذال** ve onları üçleyen şeyler babı)

(**قذع**)  **القاف** ve **الذال** ve **العين** çirkin sözlülüğe delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **القَذَع**: çirkin söz ve açık saçık söz. Ve filân **أقْذَعَ** etmiştir: **القَذَع** ile gelmiştir. Hadiste: “Kim İslâm’da **مُقْذِعاً** bir şiir söylerse, onun dili hederdir.” Ve filânı **قذَعتُ** ve onu **أقذَعتُ**: onu çirkin sözle attım (ona çirkin söz isnat ettim). Ve ben **أقذَعْتُ**: çirkin sözle geldim.

(**قذف**)  **القاف** ve **الذال** ve **الفاء** atma ve bırakma (fırlatma)ya delâlet eden bir asıldır. Denir: **قَذَفَ** şeyi, onu **يقذِفُه** **قذْفاً**, onunla attığı zaman. Ve bir belde **قَذوف**tur; yani uzaklığından dolayı yolculukla (seferle) uzağa atılıp gidilen, uzak. Ve bir konak **قَذَف** ve **قذيف**tir; yani uzak. Ve bir dişi deve etle **مقذوفة**dir; sanki onunla atılmıştır. Ve **القِذاف**: yürüyüşün sürati. Ve bir at **متقاذفٌ** hızlı koşandır; sanki koşuşunda uzağa atılıp gider.

Ve babdan: dağın **أقذافُ**u: yanlarıdır; teki **قَذَف**tir. Ve **القَذيفة**: kendisiyle atılan şeydir. Dedi ki:
**قذيفةُ** bir kovulmuş şeytanın, onunla attığı; *** derken bir yaşlı devenin çenelerinde bir şişlik oldu.
**الضَّواة**: şişliktir. Ve **الضِّرْزِم**: yaşlı dişi deve. Ve **قَذَفَ**: kustu; sanki onunla atmıştır.

(**قذل**)  **القاف** ve **الذال** ve **اللام** bir tek kelimedir; o da **القَذَل**dir: başın arkasının bütünü. Ve denir: onu **قذَلْتُ**: onun **قَذَالَه**’ını vurdum. Ve derler ki: **القَذْل**: meyil ve haksızlıktır.

(**قذم**)  **القاف** ve **الذال** ve **الميم** sahih bir asıldır; genişlik ve çokluğa delâlet eder. Bundan: **القَذْم**: çok bağış; denir: ona **قَذَم** etti. Ve babdan **القِذَمُّ**: hızlı at. Ve bir adam **قُذَم**dır: bir şeyden, ondan güç yetirip imkân bulduğu zaman, çok alan.

(**قذي**)  **القاف** ve **الذال** ve illetli harf bir tek kelimedir; saflık ve hâlisliğin zıddına delâlet eder. Bundan: içecekteki **القَذَى**: içine düşüp onu bozan şey. Ve gözdeki **القَذَى**; denir: gözü **قَذَتْ** **تَقْذِي**, **القَذَى**yı attığı zaman; ve **قذِيَت** **تَقْذَى**, onda **القَذَى** olduğu zaman. Ve onu **قَذَّيتُ**: ondan **القَذَى**yı çıkardım.

(**قذر**)  **القاف** ve **الذال** ve **الراء** temizlik zıddına delâlet eden bir kelimedir. Denir: bir şey **قذِرٌ**dür; **القَذَر**i açık (belli)dir. Ve şeyi **قَذِرت**im ve onu **استقذرته**; onu öyle bulduğun zaman: onu **أقذَرْتُه** dedin. Ve şeyi **قذِرْتُ**: onu, tiksinme olarak, kerih gördüm. Dedi ki:
* Ve benim tiksinmem, tiksinilen şeyden değildir. *

Ve bir adam **قاذورة**dur: insanlarla dostluk kurmaz ve onlarla bir yere inmez (konaklamaz). Ve bir dişi deve **قَذورٌ**dur: nefsi izzetli, develerle birlikte otlamaz. Ve bir adam **مقذورٌ**, **المُقْذَر** gibi. **الكلابيّ** dedi ki: bir adam **قُذَرَة**: uygunsuz şeylerden uzak durur.

--------------ـــ
([1]) Tekmile, el-Mücmel ve Lisân ve Kâmûs’tandır.
([2]) Asılda: “به”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır. Beyit, eş-Şemmâh’ın kardeşi Mezred b. Dırâr’ındır. Lisân (قذف، ضوا، ضرزم) ve Islahu’l-Mantık 448. Onun ikinci mısraı (ضوى)’da daha önce geçti.
([3]) Bu mânâ tedavüldeki sözlüklerde gelmemiştir; el-Mücmel’de olanla örtüşür; sözlüklerde olan ise “**القذم**” (زفر gibi) ve “**القذم**” (هجف gibi) çok bağış sahibi olandır.
([4]) el-Acçâc, Dîvân’ında 26 ve el-Mücmel ve Lisân (قذر). Ondan önce:
Komşum, özrümü yadırgama *** yürü; ve devecikim üzerine korkum
* ve sakınmam, sakınılan şeyden değildir *

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ذ ع
بثوبه قذر وقذع بمعنى وقذّر ثوبه وقذّعه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ إياك والقذع وهو الخنا والرفث وكلام قذع وأقذع في كلامه‏:‏ أفحش‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ من قال في الإسلام شعراً مقذعاً فلسانه هدرٌ ‏"‏‏.‏
وقال بشر‏:‏ إذا ما شئت جاءك مقذعات ولم تعمل بهنّ إليك ساقي ورماه بالمقذعات والمقذعات وقذعني فلان بلسانه وأقذعني‏:‏ شتمني وأسمعني المكروه‏.‏
وتقول‏:‏ قذعه بلسانه فقذعه بسنانه وقاذعه‏:‏ شاتمه وفاحشه وبينهما مقاذفة ومقاذعة‏.‏
وقال طرفة‏:‏ وإن يقذفوا بالقذع عرضك أسقهم بكأس حياض الموت قبل التهدّد ولا يأمن الأعداء منّي قذيعةً ولا أشتم الحيّ الذي أنا شاعره ورويَ‏:‏ قذيفةً‏.‏

##### Türkçe

ق ذ ع
Elbisesiyle **قذر** ve **قذع** (yaptı); **وقذّر ثوبه وقذّعه** anlamındadır.
Mecazdan: **إياك والقذع**; o, çirkin söz, müstehcenlik ve **رفث**tir. **كلام قذع**; ve sözünde **أقذع**: daha çirkin söyledi.
Hadiste: "İslâm hakkında **شعراً مقذعاً** söyleyen kimse; onun dili hederdir."
Bişr dedi: İstediğin zaman sana **مقذعات** gelir; ve onlarla sana doğru bir sâkî çalışmadı. Ve onu **بالمقذعات** ile attı; ve **المقذعات**. Falan beni diliyle **قذعني**; ve beni **أقذعني**: bana sövdü ve bana hoş olmayanı işittirdi.
Ve dersin: Onu diliyle **قذعه**; o da onu mızrağıyla **فقذعه بسنانه**. Ve **قاذعه**: onunla karşılıklı sövüştü ve çirkinleşti. Ve ikisi arasında **مقاذفة** ve **مقاذعة** vardır.
Tarafe dedi:
Ve eğer **بالقذع** ile senin ırzını ayıplarlarsa, onlara ölüm havuzlarının kadehiyle, tehditten önce içiririm.
Ve düşmanlar benden bir **قذيعةً** emin olmaz; ve ben, şairi olduğum kavme sövmem.
Rivayet edildi: **قذيفةً**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَذَعُ: الخَنى والفُحْشُ. قَذَعَه يَقْذَعُه قَذْعاً وأَقْذَعَه وأَقْذَعَ له إِقْذاعاً: رماه بالفُحْشِ وأَساء القولَ فيه. قال الأَزهري: لم أَسمع قَذَعْتُ بغير أَلف لغير الليث: وأَقْذَعَ القولَ: أَساءه. وفي الحديث: من قال في الإِسلام شعراً مُقْذِعاً فلسانه هَدَرٌ. والقَذَعُ: الفُحْشُ من الكلام الذي يَقْبُحُ ذِكْرُه. وفي الحديث: من روى هِجاءً مُقْذِعاً فهو أَحد الشاتِمَيْنِ؛ الهِجاءُ المُقْذِعُ: الذي فيه فُحْش وقَذْفٌ وسَبّ يَقْبُحُ نَشْرُه أَي أَنَّ إِثمه كإِثم قائله الأَول. وأَقْذَعَ له: أَفْحَشَ في شَتْمِه. والقَناذِعُ: الكلام القبيح؛ قال أَدهم بن أَبي الزعراء:
بَني خَيْبَرِيٍّ نهْنِهُوا مِنْ قَناذِعٍ
أَتَتْ مِنْ لَدَيْكُمْ، وانْظُرُوا ما شُؤُونُها
ومَنْطِقٌ قَذَعٌ وقَذِيعٌ وقَذِعٌ وأَقْذَعُ: فاحِشٌ؛ قال زهير: لَيَأْتِيَنَّكَ مِنِّي مَنْطِقٌ قَذَعٌ،
باقٍ كما دَنَّسَ القُبْطِيَّةَ الوَدَكُ
وقال العجاج:
يا أَيُّها القائِلُ قَوْلاً أَقْذَعا
قيل: أَقْذَعَ نعت للقول كأَنه قال قولاً ذا قَذَع، وقيل: إِنه أَراد أَنه أَقْذَعَ في القول. وأَقْذَعَه بلسانه إِقْذاعاً: قهره بلسانه. وقَذَعَه بالعصا يَقْذَعُه قَذْعاً: ضرَبه، وقيل: هو بالدال غير معجمة، وكذلك قال الأَزهري، وقال: صوابهما بالدال المهملة. قال أَبو عمرو: قَذَعْته عن الأَمر إِذا كففته، وأَقْذَعْته إِذا شتمته، قال: وهذا هو الصحيح. قال الأَزهري: وقرأَت في نوادر الأَعراب تَقَذَّعَ له بالشرّ وتقدّع، بالذال والدال، وتقذَّع وتقدَّع إِذا استعدّ له بالشر. وفي حديث الحسن: أَنه سئل عن الرجل يعطي غيره الزكاة أَيُخْبِرُه بها؟ فقال: يريد أَن يُقْذِعَه به أَي يُسْمِعَه ما يَشُقّ عليه، فسماه قَذعاً وأَجْراه مُجْرى يَشْتُمُه ويؤذيه، ولذلك عدَّاه بغير لام.
وما عليه قِذاعٌ أَي شيء؛ عن ابن الأَعرابي، والأَعرف قِزاعٌ، بالزاي.

##### Türkçe

**القَذَعُ**: çirkin söz ve fuhuş. **قَذَعَه يَقْذَعُه قَذْعاً** ve **أَقْذَعَه**
ve **أَقْذَعَ له إِقْذاعاً**: onu fuhuşla itham etti ve onun hakkında sözü kötü söyledi. Dedi
el-Ezherî: Leys’ten başkası için, elifsiz **قَذَعْتُ**’u işitmedim; ve **أَقْذَعَ القولَ**: onu kötü söyledi.
Hadiste: “Kim İslâm hakkında **مُقْذِعاً** bir şiir söylerse, onun dili hederdir.” Ve **القَذَعُ**:
zikredilmesi çirkin olan sözden fuhuş. Hadiste: “Kim **مُقْذِعاً** bir hiciv rivayet ederse, o iki sövenden biridir”; **الهِجاءُ المُقْذِعُ**: içinde fuhuş
ve iftira ve sövme bulunan, yayılması çirkin olan; yani onun günahı, onu ilk söyleyenin günahı gibidir.
Ve **أَقْذَعَ له**: ona sövmesinde fuhşetti. Ve **القَناذِعُ**: çirkin söz; dedi Edhem b.
Ebî’z-Za‘râ’:

Benî Hayberî, **قَناذِعٍ**’den vazgeçin,
Sizden gelen; ve onun hâlleri nedir, bakın.

Ve **مَنْطِقٌ قَذَعٌ** ve **قَذِيعٌ** ve **قَذِعٌ** ve **أَقْذَعُ**: fahiş; dedi Züheyr:

Elbette sana benden **مَنْطِقٌ قَذَعٌ** gelecektir,
Kalan; tıpkı içyağının Kıptî elbiseyi kirlettiği gibi.

Ve dedi el-‘Accâc:

Ey **قَوْلاً أَقْذَعا** söyleyen!

Denildi: **أَقْذَعَ** sözün sıfatıdır; sanki “**قَذَع** sahibi bir söz söyledi” demiş gibidir. Ve denildi: o,
sözde **أَقْذَعَ** ettiğini kastetmiştir. Ve **أَقْذَعَه بلسانه إِقْذاعاً**: onu diliyle kahretti.
Ve **قَذَعَه بالعصا يَقْذَعُه قَذْعاً**: onu dövdü; ve denildi: bu, noktasız **الدال** iledir; yine böyle
el-Ezherî dedi ve dedi: ikisinin doğrusu noktasız **الدال** iledir. Dedi Ebû ‘Amr: “**قَذَعْته عن
الأَمر**” onu işten alıkoyduğum zaman; ve “**أَقْذَعْته**” ona sövdüğüm zaman; dedi: bu doğru olanın ta kendisidir.
Dedi el-Ezherî: A‘râbın nevâdirinde “**تَقَذَّعَ له بالشرّ**” ve “**تقدّع**” okudum; **الذال** ve **الدال** ile; ve **تقذَّع** ve **تقدَّع**: ona kötülükle hazırlanıp seferber olduğu zaman. Hasan’ın hadisinde: ona, bir adamın başkasına zekât verip de ona bunu haber verip vermeyeceği soruldu; dedi ki: “Onunla onu **يُقْذِعَه** etmek istiyor”; yani ona, ona ağır gelecek şeyi işittirmek istiyor; onu **قَذعاً** diye adlandırdı ve onu, ona sövüp eziyet etme yürüyüşüne yürüttü; bu yüzden onu lamsız geçişli kıldı.
Ve “Onun üzerinde **قِذاعٌ** yoktur”; yani hiçbir şey; İbnü’l-A‘râbî’den. Daha bilinen **قِزاعٌ**’dır, **الزاي** ile.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ذ ع * * قَذَعَهُ * و * أقْذَعَهُ * أي رماه بالفحش وشتمه وفي الحديث ﴿من قال في الإسلام شعرا * مُقْذِعا * فلسانه هدر﴾

##### Türkçe

* ق ذ ع * * **قَذَعَهُ** * ve * **أقْذَعَهُ** * yani onu çirkin sözle attı ve ona sövdü; ve hadiste: ﴿İslâm hakkında * **مُقْذِعا** * bir şiir söyleyen kimse, onun dili hederdir﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قذعه، كمنعه، قذعا: رماه بالفحش، وسوء القول فيه، قال طرفة:
  وإن يقذفوا بالقذع عرضك أسقهم                      بكأس حياض الموت قبل التنجد

  كأقذعه، نقله الجوهري، قال الصاغاني: وهو أفصح من قذعه، قال الأزهري: لم أسمع قذعت، بغير ألف لغير الليث، وفي الحديث:  من قال في الإسلام شعرا مقذعا فلسانه هدر  وفي حديث آخر:  من روى هجاء مقذعا فهو أحد الشاتمين  . الهجاء المقذع: الذي فيه فحش، وقذف وسب، أي أن إثمه كإثم قائله. وسئل الحسن عن الرجل يعطي الرجل من الزكاة: أيخبره بها? قال: يريد أن يقذعه، أي يسمعه ما يشق عليه? فسماه قذعا، وأجراه مجرى يشتمه ويؤذيه، فلذلك عداه بغير لام، قاله الزمخشري. ويقال: أقذع فلان لفلان أيضا، وقوله: معدى بغير لام، على هذه اللغة، وقال رؤبة:
  يا أيها القائل قـولا أقـذعـا                      أصبح فمن نادى تميما أسمعا أراد أنه أقذع فيه، وقيل: أقذع نعت للقول، كأنه قال قولا ذا قذع. وقال أبو زيد، عن الكلابيين: أقذعته بلساني، إذا قهرته بلسانك، وهو مجاز. قذعه بالعصا قذعا: ضربه بها، نقله أبو زيد، قال الأزهري: أحسبه بالدال المهملة، وقال الصاغاني: الصواب ما قاله الأزهري، ومنه سميت العصا مقدعة، كما تقدم. والقذع، محركة: الخنا والفحش، الذي يقبح ذكره، وهو مجاز، وأنشد الجوهري لزهير بن أبي سلمى يخاطب الحارث بن ورقاء الصيداوي:
  ليأتينك مني منـطـق قـذع                      باق كما دنس القبطية الودك يقال: قذع ثوبه تقذيعا: إذا قذره، نقله ابن عباد والزمخشري. قال الأزهري: قرأت في نوادر الأعراب: تقذع له بالشر، بالدال والذال، إذا استعد له. وقاذعه: فاحشه وشاتمه، قال بعض بني قيس:
  إني امرؤ مكرم نفسي ومتئد                      من أن أقاذعها حتى أجازيها ويقال: بينهما مقاذفة ومقاذعة، وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: منطق قذع، بالتحريك، وقذع ككتف، وقذيع، وأقذع: فاحش، وشاهد الأول قول زهير السابق، ويروى كالثاني، وشاهد الأخير قول رؤبة السابق على رواية. ورماه بالمقذعات، بالتخفيف والتشديد، على الأول معناه الفواحش وعلى الثاني: معناه القاذورات. والقذيعة، كالقذيفة: الشتمة. وما عليه قذاع، بالكسر، أي شيء، عن ابن الأعرابي، والأعرف قزاع، بالزاي، كما سيأتي. وتقذع بمعنى تكره، قال السهيلي: كأنه من أقذعت الشيء، إذا صادفته قذعا. والقذعة: المرأة الحيية، نقله ابن عباد، ورده الصاغاني في العباب، وهو تصحيف، والصواب بالدال المهملة، وقد تقدم.

##### Türkçe

**قذعه**, **كمنعه**, **قذعا**: Ona çirkin sözle ve onun hakkında kötü sözle attı. Tarafe dedi ki:
  “Eğer **القذع** ile senin ırzına atarlarsa, onlara                      ölüm havuzlarının kâsesinden, siperlenmeden önce içiririm.”

  **كأقذعه**; onu Cevherî nakletti. Sâğânî dedi ki: O, **قذعه**’den daha fasîhtir. Ezherî dedi ki: Lays’ten başkası için, ألف olmaksızın **قذعت** işitmedim. Hadiste: “İslâm hakkında **مقذعا** bir şiir söyleyen kimse; onun dili hederdir.” Başka bir hadiste: “**مقذعا** bir hicvi rivayet eden kimse, sövenlerden biridir.” **الهجاء المقذع**: içinde çirkinlik, atma ve sövme bulunan (hiciv)dir; yani onun günahı, onu söyleyenin günahı gibidir. Hasan’a, bir adamın bir adama zekâttan vermesi hakkında soruldu: “Onu bununla haber verir mi?” Dedi ki: “O, onu **يقذعه** istemektedir; yani ona, ona ağır gelen şeyi mi işittiriyor?” Böylece onu **قذعا** diye adlandırdı ve onu, ona sövüp eziyet ediyor gibi bir yere yürüttü; bu yüzden onu لام olmaksızın geçişli kıldı; Zemahşerî bunu söyledi. Ve “Falan, falana da **أقذع** etti” denir. Onun sözü: لام olmaksızın geçişli kılınmıştır; bu lehçe üzerinedir. Ru’be dedi ki:
  “Ey **أقذعـا** bir söz söyleyen!                      Sabah oldu; kim Temîm’i çağırdıysa işittirdi.”
  Muradı: onun hakkında **أقذع** etti, idi. Ve denildi ki: **أقذع** sözün sıfatıdır; sanki “**قذع** sahibi bir söz” dedi. Ebû Zeyd, Kilâbîler’den (naklen) dedi ki: “Onu dilimle **أقذعته** ettim”; yani onu dilinle kahrettin; bu mecazdır. **قذعه بالعصا قذعا**: Onu onunla vurdu; Ebû Zeyd nakletti. Ezherî dedi ki: Onu, مهملة **الدال** ile sanıyorum. Sâğânî dedi ki: Doğru, Ezherî’nin söylediğidir. Ondan dolayı değnek **مقدعة** diye adlandırıldı; daha önce geçtiği gibi. Ve **القذع**, harekeli: çirkinlik ve fuhuş; zikri çirkin olan şey; bu mecazdır. Cevherî, Züheyr b. Ebî Sülmâ’dan, Hâris b. Verkâ es-Saydâvî’ye hitap ederek, şu beyti okuttu:
  “Benden sana mutlaka **قذع** bir söz gelecektir                      kalıcı; tıpkı Kıptî elbiseyi içyağının kirletmesi gibi.”
  Denir ki: “Elbisesini **قذع** etti, **تقذيعا**”; yani onu kirletti; İbn Abbâd ve Zemahşerî nakletti. Ezherî dedi ki: “Nevâdiru’l-A‘râb”da okudum: “Ona kötülükle **تقذع** etti”; **الدال** ve **الذال** ile; yani ona karşı hazırlandı. Ve **قاذعه**: onunla çirkinleşti ve ona sövdü. Kays oğullarından biri dedi ki:
  “Ben, nefsini ikram eden ve ağırbaşlı bir kimseyim                      onu **أقـاذعها** edinceye kadar, sonra ona karşılık verinceye kadar (bunu yapmaktan).”
  Ve denir ki: İkisi arasında **مقاذفة** ve **مقاذعة** vardır; bu mecazdır. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **منطق قذع**, hareke ile; ve **قذع** ( **ككتف** ); ve **قذيع**; ve **أقذع**: fahiş. Birincinin şahidi, Züheyr’in önceki sözüdür; ikinci gibi de rivayet edilir. Sonuncunun şahidi, Ru’be’nin önceki sözüdür; rivayet üzere. Ve onu **بالمقذعات** ile attı; hafifletme ve şeddeli olarak: birincide manası fuhuşlardır; ikincide manası pisliklerdir. Ve **القذيعة**, **كالقذيفة**: sövüştür. “Onun üzerinde **قذاع** yoktur”, kesre ile; yani hiçbir şey; İbnü’l-A‘râbî’den. Daha bilinen **قزاع**, **بالزاي** iledir; ileride geleceği gibi. Ve **تقذع** “tiksindi” manasınadır. Süheylî dedi ki: Sanki “Şeyi **أقذعت** ettim”dendir; onu **قذعا** olarak bulduğun zaman. Ve **القذعة**: hayâlı kadın; İbn Abbâd nakletti. Sâğânî, “el-‘Ubâb”da onu reddetti; o bir tashîftir; doğrusu مهملة **الدال** iledir; ve daha önce geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَاذَعَهُ
3 قَاذَعَهُ ذ He reviled him, being reviled by him; and vied with him in foul, or unseemly, speech or language. (A, K.) See 3 in art. قدح.

##### Türkçe

**قَاذَعَهُ**
3 **قَاذَعَهُ**: Ona sövdü; onun tarafından da sövüldü; ve onunla çirkin yahut yakışıksız söz veya dil hususunda yarıştı. (A, K.) **قدح** maddesinde 3’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَذَعَ
قَذَعَ A ( n. ac. قَذْع 1 ),
a.  Abused, insulted.

قَاْذَعَ
قَاْذَعَ III ,  أَقْذَعَ IV ,
a.  see I .

تَقَذَّعَ
تَقَذَّعَ V
a.  [ La &  Bi ], Devised against ( mischief ).

قَذَع
قَذَع 4 ,
a.  Filth, foul language; obscenity.

قَذِع
قَذِع 5 ,
a.  Filthy; indecent, obscene.

قَذِيْعَة
قَذِيْعَة 25t ,
a.  Abuse, revilings.

b.  see 4 .

##### Türkçe

**قَذَعَ**
**قَذَعَ** A (isim-fiil: **قَذْع** 1),
a. Sövdü, hakaret etti.

**قَاْذَعَ**
**قَاْذَعَ** III, **أَقْذَعَ** IV,
a. I’e bak.

**تَقَذَّعَ**
**تَقَذَّعَ** V
a. [لِـ & بِـ], (birine karşı) fesat tasarladı.

**قَذَع**
**قَذَع** 4,
a. Pislik, kötü söz; müstehcenlik.

**قَذِع**
**قَذِع** 5,
a. Pis; edepsiz, müstehcen.

**قَذِيْعَة**
**قَذِيْعَة** 25t,
a. Sövgü, hakaretler.

b. 4’e bak.
