# قذع — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B0%D8%B9/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: قذع

(باب القاف والذال وما يثلثهما)
(قذع)  القاف والذال والعين كلمةٌ تدل على الفُحْش. من ذلك القَذَع: الخَنا والرَّفَث. وقد أقْذَعَ فلانٌ: أتَى بالقَذَع. وفي الحديث: "من قال في الإسلام شعراً مُقْذِعاً فلسانُهُ هَدَرٌ". وقذَعتُ فلاناً وأقذَعتُه: رميتُهُ بالفُحْش. وقد أقذَعْتُ: أتيتُ بفُحْش.
(قذف)  القاف والذال والفاء أصلٌ يدلُّ على الرَّمي والطَّرح. يقال: قَذَفَ الشَّيءَ يقذِفُه قذْفاً، إذا رمى به. وبلدةٌ قَذوف، أي طَرُوحٌ لبُعدها تَترامى بالسَّفْر. ومنزلٌ قَذَفٌ وقذيف، أي بعيد. وناقةٌ مقذوفة باللَّحم، كأنها رُمِيت به. والقِذاف: سرعة السَّير. وفرسٌ [متقاذفٌ([1])] سريع العَدْو، كأنَّه يَترامَى في عَدْوه.
ومن الباب أقذافُ الجبلِ: نواحِيه، الواحد قَذَف. والقَذيفة: الشيءُ يُرمَى به. قال:
قذيفةُ شيطانٍ رجيمٍ رمَى بها *** فصارت ضَواةً في لهازِمِ ضِرزِمِ([2])الضَّواة: السِّلْعة. والضِّرْزِم. الناقة المسِنَّة. وقَذَفَ: قاءَ، كأنَّه رمَى به.
(قذل)  القاف والذال واللام كلمةٌ واحدة، وهي القَذَل: جِمَاعُ مؤخَّر الرّأْس. ويقال: قذَلْتُه: ضربت قَذَالَه. ويقولون: إنَّ القَذْل: المَيل والجَور.
(قذم)  القاف والذال والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على سَعَة وكثْرة. من ذلك القَذْم: العَطاء الكثير، يقال قَذَم له. ومن الباب القِذَمُّ: الفرس السَّريع. ورجل قُذَم: كثير الأخْذ من الشيء إذا تمكَّنَ([3])منه.
(قذي)  القاف والذال والحرف المعتل كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلافِ الصَّفاءِ والخُلوص. من ذلك القَذَى في الشَّراب: ما وَقَع فيه فأفسَدَه. والقَذَى في العين، يقال: قَذَتْ عينُه تَقْذِي، إذا ألقت القَذَى، وقذِيَت تَقْذَى، إذا صار فيها القَذَى. وقَذَّيتُها: أخرجتُ منها القَذَى.
(قذر)  القاف والذال والراء كلمةٌ تدلُّ على خِلاف النَّظافة. يقال: شيء قذِرٌ، بيِّن القَذَر. وقَذِرت الشيء، واستقذرته، فإذا وجدتَه كذلك قلت: أقذَرْتُه. وقذِرْتُ الشّيءَ: كرهتُه قَذَراً قال:
* وقَذَرِي ما ليس بالمقذُورِ([4]) *
ورجل قاذورة: لا يخالُّ ولا ينازِلُ الناس. وناقةٌ قَذورٌ: عزيزة النَّفْس لا تَرْعَى مع الإبل. ورجل مقذورٌ، كالمُقْذَر. قال* الكلابيّ: رجلٌ قُذَرَة: يتنَزَّه عن الملائم.
--------------ـــ
([1]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس.
([2]) في الأصل: "به"، صوابه في المجمل واللسان. والبيت لمزرد بن ضرار أخي الشماخ. اللسان (قذف، ضوا، ضرزم) وإصلاح المنطق 448. وقد سبق عجزه في (ضوى).
([3]) هذا المعنى لم يرد في المعاجم المتداولة، ويطابقه ما في المجمل والذي في المعاجم أن "القذم" كزفر، و"القذم" كهجف، هو الكثير العطاء.
([4]) العجاج في ديوانه 26 والمجمل واللسان (قذر). وقبله:
جاري لا تستنكري عذيري *** سيري وإشفاقي على بعيري
* وحذري ما ليس بالمحذور *

ـ

### Türkçe

(قاف, **الذال** ve onları üçleyen şeyler babı)

(**قذع**)  **القاف** ve **الذال** ve **العين** çirkin sözlülüğe delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **القَذَع**: çirkin söz ve açık saçık söz. Ve filân **أقْذَعَ** etmiştir: **القَذَع** ile gelmiştir. Hadiste: “Kim İslâm’da **مُقْذِعاً** bir şiir söylerse, onun dili hederdir.” Ve filânı **قذَعتُ** ve onu **أقذَعتُ**: onu çirkin sözle attım (ona çirkin söz isnat ettim). Ve ben **أقذَعْتُ**: çirkin sözle geldim.

(**قذف**)  **القاف** ve **الذال** ve **الفاء** atma ve bırakma (fırlatma)ya delâlet eden bir asıldır. Denir: **قَذَفَ** şeyi, onu **يقذِفُه** **قذْفاً**, onunla attığı zaman. Ve bir belde **قَذوف**tur; yani uzaklığından dolayı yolculukla (seferle) uzağa atılıp gidilen, uzak. Ve bir konak **قَذَف** ve **قذيف**tir; yani uzak. Ve bir dişi deve etle **مقذوفة**dir; sanki onunla atılmıştır. Ve **القِذاف**: yürüyüşün sürati. Ve bir at **متقاذفٌ** hızlı koşandır; sanki koşuşunda uzağa atılıp gider.

Ve babdan: dağın **أقذافُ**u: yanlarıdır; teki **قَذَف**tir. Ve **القَذيفة**: kendisiyle atılan şeydir. Dedi ki:
**قذيفةُ** bir kovulmuş şeytanın, onunla attığı; *** derken bir yaşlı devenin çenelerinde bir şişlik oldu.
**الضَّواة**: şişliktir. Ve **الضِّرْزِم**: yaşlı dişi deve. Ve **قَذَفَ**: kustu; sanki onunla atmıştır.

(**قذل**)  **القاف** ve **الذال** ve **اللام** bir tek kelimedir; o da **القَذَل**dir: başın arkasının bütünü. Ve denir: onu **قذَلْتُ**: onun **قَذَالَه**’ını vurdum. Ve derler ki: **القَذْل**: meyil ve haksızlıktır.

(**قذم**)  **القاف** ve **الذال** ve **الميم** sahih bir asıldır; genişlik ve çokluğa delâlet eder. Bundan: **القَذْم**: çok bağış; denir: ona **قَذَم** etti. Ve babdan **القِذَمُّ**: hızlı at. Ve bir adam **قُذَم**dır: bir şeyden, ondan güç yetirip imkân bulduğu zaman, çok alan.

(**قذي**)  **القاف** ve **الذال** ve illetli harf bir tek kelimedir; saflık ve hâlisliğin zıddına delâlet eder. Bundan: içecekteki **القَذَى**: içine düşüp onu bozan şey. Ve gözdeki **القَذَى**; denir: gözü **قَذَتْ** **تَقْذِي**, **القَذَى**yı attığı zaman; ve **قذِيَت** **تَقْذَى**, onda **القَذَى** olduğu zaman. Ve onu **قَذَّيتُ**: ondan **القَذَى**yı çıkardım.

(**قذر**)  **القاف** ve **الذال** ve **الراء** temizlik zıddına delâlet eden bir kelimedir. Denir: bir şey **قذِرٌ**dür; **القَذَر**i açık (belli)dir. Ve şeyi **قَذِرت**im ve onu **استقذرته**; onu öyle bulduğun zaman: onu **أقذَرْتُه** dedin. Ve şeyi **قذِرْتُ**: onu, tiksinme olarak, kerih gördüm. Dedi ki:
* Ve benim tiksinmem, tiksinilen şeyden değildir. *

Ve bir adam **قاذورة**dur: insanlarla dostluk kurmaz ve onlarla bir yere inmez (konaklamaz). Ve bir dişi deve **قَذورٌ**dur: nefsi izzetli, develerle birlikte otlamaz. Ve bir adam **مقذورٌ**, **المُقْذَر** gibi. **الكلابيّ** dedi ki: bir adam **قُذَرَة**: uygunsuz şeylerden uzak durur.

--------------ـــ
([1]) Tekmile, el-Mücmel ve Lisân ve Kâmûs’tandır.
([2]) Asılda: “به”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır. Beyit, eş-Şemmâh’ın kardeşi Mezred b. Dırâr’ındır. Lisân (قذف، ضوا، ضرزم) ve Islahu’l-Mantık 448. Onun ikinci mısraı (ضوى)’da daha önce geçti.
([3]) Bu mânâ tedavüldeki sözlüklerde gelmemiştir; el-Mücmel’de olanla örtüşür; sözlüklerde olan ise “**القذم**” (زفر gibi) ve “**القذم**” (هجف gibi) çok bağış sahibi olandır.
([4]) el-Acçâc, Dîvân’ında 26 ve el-Mücmel ve Lisân (قذر). Ondan önce:
Komşum, özrümü yadırgama *** yürü; ve devecikim üzerine korkum
* ve sakınmam, sakınılan şeyden değildir *
