# قذع — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B0%D8%B9/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B9.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: قذع

باب العين والقاف مع الذال
عذق ، قذع ، ذعق
استعمل من وجوهه : عذق ، قذع ، ذعق .
عذق : قال الأصمعيّ وغيره : العَذْق بالفتح : النَّخلة نفسها ؛ والعذق بالكسر : الكِباسة ، وجمعه عُذوق وأعذاق . قال : وأعذَقَ الإذخرُ ، إذا أخرَجَ ثمرَه .
وقال ابنُ الأعرابي : عَذَق السَّخبَرُ ، إذا طال نباتُه ، وثمرته عَذَقةٌ . وخَبْراء العَذَق معروفة بناحية الصَّمَّان .
وقال الأصمعيّ : عذَقَ فلانٌ شاةً له ، إذا علَّق عليها صوفةً يَعرِفُها بها .
قلت : وقد سمعت غير واحدٍ من العرب يقول اعتذقت بكْرةً لأقتضبَها ، أي أعلمت عليها لنفسي .
وقال ابنُ الأعرابيّ : اعتذقَ الرجلُ واعتذبَ ، إذا أسبلَ لعمامته عَذَبتين من خلف . وقال أعرابيٌّ : مِنّا من عُذِق باسمه ، أي شُهر وعُرِف به . ويقال للذي يقوم بأمر النَّخْل وإباره وتذليل عُذوقه : عاذق . وقال كعب بن زهير يصف ناقةً له :
تنجو ويقطُر ذِفْراها على عُنقٍ
كالجِذْع شذَّب عنه عاذقٌ سَعَفا
ويقال : في بني فلانٍ عِذْقٌ كهل ، أي عزٌّ قد بلغَ غايتَه ، وأصله الكِباسة إذا أينعت ،
تضرب مثلاً للشرف القديم . قال ابنُ مُقْبل :
وفي غَطَفَانَ عِذْق صِدقٍ ممنَّعٌ
على رغم أقوامٍ من الناس يانعُ
فقوله عذقٌ يانع ، كقولك : عِزٌّ كهل ، وعِذْقٌ كهل .
وقال أبو تراب : سمعتُ عرّاماً يقول : كذبَتْ عَذَّاقته وعذّانته ، وهي استه . وامرأةٌ عَذَقانة ، وشَقَذانة ، وغَذَوانةٌ ، أي بذيَّةٌ سليطة . وكذلك امرأةٌ سَلَطانة وسَلَتَانة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : فلانٌ عَذِق بالقلوب ولَبِق . وطِيبٌ عَذِق ، إذا كان ذكيَّ الريح طيّباً .
ذعق : قال الليث : الذُّعاق بمنزلة الزُّعاق : المُرّ . سمعنا ذلك من بعضهم ، فلا أدري ألغةٌ هي أو لُثغة .
قلت : ولم أسمع ذُعاق بالذال في شيء من كلام العرب ، وليس بمحفوظٍ عندي .
قذع : جاء في الحديث : ( من رَوى في الإسلام هجاءً مُقْذِعاً فهو أحد الشاتِمَيْنِ ) . والهِجاء المُقْذِع : الذي فيه فُحش وقَذْفٌ وسَبٌّ يقبُح ذِكره . يقال أقذعَ فلانٌ لفلانٍ إقذاعاً ، إذا شَتَمه شتماً يُستفحَش ، وهو القَذْع . وقال الليث : قذعتُ الرجل أقذَعه قَذْعاً ، إذا رميتَه بالفُحش من القول .
قلت : ولم أسمع قَذَعت بغير ألفٍ لغير الليث . وقال العجّاج :
بل أيُّها القائلُ قولاً أقذَعا
أراد أنه أقذَع فيه ، وقيل أقذعا نعتٌ للقول ، أراد قولا ذا قَذَع .
وقال أبو زيدٍ عن الكلابيين : أقذعتُه ، بلساني إقذاعاً ، إذا قهرتَه بلسانك . وقذعته بالعصا ، إذا ضربتَه .
قلت : أحسب الذي رُوي لأبي زيد عن الكلابيين بالدال لا بالذال .
وروى أبو عبيد عن أبي عمرو : قدَعته عن الأمر ، إذا كففته ، وأقذعته بالذال ، إذا شتمتَه . وهذا هو الصحيح الغايةُ .
وقرأت في ( نوادر الأعراب ) : تقذَّعَ له بالذال والدال ، وتقذّح وتقزَّح ، إذا استعدَّ له بالشرّ .
وقال ابن دريد : ذَعقه وزَعقَه ، إذا صاح به وأفزعه .
قلت : وهذا من زيادات ابن دريد .

### Türkçe

باب العين والقاف مع الذال
**عذق** ، **قذع** ، **ذعق**

Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **عذق** ، **قذع** ، **ذعق** .

**عذق**: el-Asmaʿî ve başkası dedi: **العَذْق** fetha ile: hurma ağacının kendisi; **العذق** kesra ile: salkım; çoğulu **عُذوق** ve **أعذاق**. Dedi: **وأعذَقَ الإذخرُ**; meyvesini çıkardığı zaman.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **عَذَق السَّخبَرُ**; bitkisi uzadığı zaman; meyvesi **عَذَقةٌ**’dır. **وخَبْراء العَذَق** es-Sammân tarafında bilinir.

el-Asmaʿî dedi: Falan kimse, kendisine ait bir koyunu **عذَقَ** etti; üzerine, onunla tanıyacağı bir yün parçası astığı zaman.

Dedim: Araplardan birden fazlasını “Kendim için işaretlemek üzere bir genç deveyi **اعتذقت** ettim ki onu keseyim” derken işittim; yani onu kendim için işaretledim.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Adam **اعتذقَ** etti ve **اعتذبَ** etti; sarığının arkasından iki **عَذَبة** sarkıttığı zaman. Bir bedevî dedi: “Bizden, adıyla **عُذِق** edilmiş olan vardır”; yani onunla meşhur edilmiş ve tanınmıştır. Hurma ağaçlarının işini, aşılanmasını ve salkımlarının alçaltılmasını üstlenen kimseye **عاذق** denir. Kaʿb b. Zuheyr, kendisine ait bir dişi deveyi vasfederek dedi:
تنجو ويقطُر ذِفْراها على عُنقٍ
كالجِذْع شذَّب عنه عاذقٌ سَعَفا

Ve denir: Falan oğullarında **عِذْقٌ كهل** vardır; yani son haddine ulaşmış bir izzet vardır; aslı, olgunlaştığı zaman salkımdır;
eski şeref için mesel olarak vurulur. İbn Mukbil dedi:
وفي غَطَفَانَ عِذْق صِدقٍ ممنَّعٌ
على رغم أقوامٍ من الناس يانعُ
Onun “**عذقٌ يانع**” sözü, senin “**عِزٌّ كهل**” ve “**عِذْقٌ كهل**” demen gibidir.

Ebû Turâb dedi: Arrâm’ın şöyle dediğini işittim: “Onun **عَذَّاقته**’si ve **عذّانته**’si yalan söyledi”; o, onun kıçıdır. Ve **امرأةٌ عَذَقانة** ve **شَقَذانة** ve **غَذَوانةٌ**: yani kötü dilli, sivri dilli. Aynı şekilde **امرأةٌ سَلَطانة** ve **سَلَتَانة**.

( **نوادر الأعراب** )’da: Falan kimse, kalplerde **عَذِق** ve **لَبِق**’tir. Ve **طِيبٌ عَذِق**: kokusu keskin, hoş olduğu zaman.

**ذعق**: el-Leys dedi: **الذُّعاق** , **الزُّعاق** menzilesindedir: acı. Bunu bazılarından işittik; bunun bir lehçe mi yoksa pelteklik mi olduğunu bilmiyorum.

Dedim: Arapların sözünden hiçbir şeyde **ذُعاق**’ı **الذال** ile işitmedim; bende mahfuz değildir.

**قذع**: Hadiste geldi: “(İslâm’da **مُقْذِعاً** bir hiciv rivayet eden kimse, iki sövenden biridir.)” **الهِجاء المُقْذِع**: içinde çirkin söz, iftira ve sövme bulunan; zikri çirkin olan. Denir: Falan kimse falana **أقذعَ** etti, **إقذاعاً**; çirkin görülen bir sövme ile ona sövdüğü zaman; o, **القَذْع**’dır. el-Leys dedi: Adamı **قذعتُ**; onu **أقذَعه** **قَذْعاً**; sözün çirkinliğiyle onu attığın zaman.

Dedim: el-Leys’ten başkası için, elifsiz olarak **قَذَعت**’ı işitmedim. el-ʿAccâc dedi:
بل أيُّها القائلُ قولاً أقذَعا
Onunla, onda **أقذَع** ettiğini murad etti; ve “**أقذعا** sözün sıfatıdır” denildi; **قَذَع** sahibi bir söz murad etti.

Ebû Zeyd, Kilâbîlerden naklen: Onu dilimle **أقذعتُه**; **إقذاعاً**; dilinle onu kahrettiğin zaman. Ve onu sopayla **قذعته**; onu dövdüğün zaman.

Dedim: Ebû Zeyd’e Kilâbîlerden rivayet olunanın, **الذال** ile değil **الدال** ile olduğunu sanıyorum.

Ebû Ubeyd, Ebû ʿAmr’dan rivayet etti: Onu işten **قدَعته**; onu men ettiğin zaman. Ve onu **أقذعته** **بالذال**; ona sövdüğün zaman. Bu, en doğru olanıdır.

( **نوادر الأعراب** )’da okudum: Ona karşı **تقذَّعَ** etti; **بالذال** ve **الدال** ile; ve **تقذّح** ve **تقزَّح**; ona kötülükle hazırlanıp yöneldiği zaman.

İbn Düreyd dedi: Onu **ذَعقه** ve **زَعقَه**; ona bağırdığı ve onu korkuttuğu zaman.

Dedim: Bu, İbn Düreyd’in ziyadelerindendir.
