# قذي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B0%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قذى

: ( ي *!القَذَى : ما يَقَعُ في العَيْنِ ) وما تَرْمي به .
( و ) القَذَى ( في الشَّرابِ ) : ) ما يَقَعُ فيه مِن ذُبابٍ أَو غيرِهِ .
وقالَ أَبو حنيفَةَ : القَذَى ما يَلْجأُ إلى نواحِي الإناءِ فيَتعَلَّقُ به ، وقد *!قَذِيَ الشَّرابُ قَذًى ؛ وقالَ الأخْطَل :
وليسَ القَذَى بالعُودِ يَسْقُطُ في الإنا
ولا بذُبابٍ قَذْفُه أَيْسَرُ الأمْرِولكنْ *!قَذَاها زائِرٌ لا نُحِبُّه
تَرامَتْ به الغِيطانُ من حيثُ لا نَدْرِي ( و ) *!القَذَى : ( ما هَراقَتِ النَّاقَةُ والشَّاةُ من ماءٍ ودَمٍ قَبْل الولَدِ وبعدَه ) ؛ ) وقيلَ : هو شيءٌ يخرُجُ مِن رَحِمِها بعدَ الولادَةِ ، وقد *!قَذَتْ .
وحكَى اللّحْياني : أنَّ الشَّاةَ تَقْذي عشراً بعدَ الوِلادَةِ ثم تَطْهُر ، فاسْتعملَ الطُّهْر في الشاةِ .
( و ) *!القِذَى ، ( كإلَى : التُّرابُ المُدَقَّقُ ) ؛ ) عن ابنِ الأعْرابي ؛ وهو الذي يَقَعُ في العَيْنِ ، ( ج *!أَقْذاءٌ ) ، كحبْرٍ وأَخْبارٍ ، ( *!وقُذِي ) ، كصُلِيَ ؛ ) قالَ أبو نُخَيْلة :
مِثْلُ *!القَذى يَتَّبعُ *!القُذِيَّا وقد ( *!قَذِيَتْ عَيْنُه ، كرَضِيَ ) ، *!تَقْذَى ( *!قَذًى ) *!وقَذْياً ( *!وقَذَياناً ) ،

بالتَّحْرِيكِ : ( وَقَعَ فيها *!القَذَى ) ، أَو صارَ فيها ، ( وهي *!قَذِيَّةٌ ) ، كغَنِيَّةٍ ، ( *!وقَذِيَةٌ ) ، كفَرِحَةٍ ؛ وأَنْكَرَ بعضُهُم التّشْديدَ ؛ ( *!ومَقْذِيَّةٌ ) : ) خالَطَها القَذَى .
( و ) قالَ الأصْمعي : ( *!قَذَتْ ) عَيْنُه ( *!تَقْذِي *!قَذْياً ) ؛ ) زادَ غيرُهُ : ( *!وقَذَياناً ) ، بالتحريكِ ، ( *!وقُذِيًّا ) ، كعُتِيَ ، ( *!وقَذًى ) ، بالفَتْح مَقْصورٌ : ( قَذَفَتْ بالغَمَصِ والرَّمَصِ ) ؛ ) ونَصّ الأصْمعي : رَمَتْ بالقَذَى .
( *!وقَذَّى عَيْنَه *!تَقْذِيَةً ، *!وأَقْذَاها : أَلْقَى فيها *!القَذَى أَو أَخْرَجَهُ منها ) .
( والذي في الصِّحاح : *!أَقْذَاها جَعَلَ فيها *!القَذَى ، *!وقَذَّاها : أَخْرَجَ منها *!القَذَى .
وفي المُحْكم : *!وقَذَّاها أَيْضاً : أَخْرَجَ ما فيها مِن *!قَذًى أَو كُحْلٍ ؛ وهو ( ضِدٌّ .
( *!وقَذَتْ *!قاذِيَةٌ ) من النَّاسِ ، أَي ( قَدِمَتْ جماعَةٌ ) قَلِيلَةٌ ؛ هكذا رَواهُ أَبو عَمْرٍ و .
قالَ ابنُ بُرَي : وهذا الذي يَخْتارُه عليُّ بنُ حَمْزَةَ الأصْبهاني . ورَواهُ أَبو عبيدٍ بالدالِ المُهْملةِ وقد تقدَّمَ وهو الأشْهَرُ ؛ نقَلَهُما الجَوْهرِي ( و ) *!قَذَتِ ( الشَّاةُ ) *!تَقْذِي *!قَذًى : ( أَلْقَتْ بياضاً من رَحِمِها حِينَ تُريدُ الفَحْلَ ) .
( يقالَ : كلُّ ذَكَرٍ يَمْذِي وكلُّ أُنْثَى *!تَقْذِي ، أَي تَرْمي بياضَها من شَهْوةِ الفَحْلِ ، وهو مجازٌ .
( *!وقَاذاهُ ) *!مُقاذَاةً : ( جَارَاهُ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ جَازاهُ ؛ كما في الصِّحاح ؛ وأَنْشَدَ :
فسَوفَ *!أُقاذِي القَوْمَ إن عِشْتُ سالِماً
*!مُقاذَاةَ حُرَ لا يَقِرُّ على الذُّلِّ ( *!والاقْتِذاءُ : نَظَرُ الطيَّرِ ثم إغماضُه ) ؛ ) عن ابنِ الأعْرابي ، وبه فسَّر قولُ حُمَيدٍ يَصِفُ برقاً :

خَفَى *!كاقْتِذاءِ الطيرِ والليلُ واضِعٌ
بأَرْواقِه والصُّبْحُ قد كاد يَلْمَعُوقالَ غيرُهُ : يُريدُ كما غَمَّضَ الطائِرُ عَيْنَه من *!قَذاةٍ وقَعَتْ فيها .
وقالَ الأصْمعي : لا أَدْرِي ما مَعْنى قوْلَه : *!كاقْتِذاءِ الطيرِ .
وقيلَ : *!اقْتِذاءُ الطَّيرِ فَتْحُها عُيونَها وتَغْمِيضُها كأَنَّها تُجَلِّي بذلك قَذَاها ليكونَ أَبَصْرَ لها .
وفي الأساسِ : وذلكَ حينَ يحكُّ الرأْسَ . وقد أَكْثَرُوا تَشبِيه لَمْع البَرْقِ به .
( و ) مِن المجازِ : ( هو يُغْضِي على *!القَذاءِ ) ؛ ) كذا في النُّسخِ والصَّوابُ على *!القَذَى ، أَي ( يَسْكُتُ على الذُّلِّ والضَّيْمِ ) وفَسادِ القَلْبِ ؛ نقلَهُ الأزْهرِي .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!القَذاةُ : *!كالقَذَى ، أَو الطائِفَةُ منه .
ولا يصِيبُك منِّي ما *!يَقْذِي عَيْنَك ، بفَتْح الياءِ .
*!والأَقْذَاءُ : السَّفِلَة مِن الناسِ .
وفلانٌ في عَيْنِه *!قَذاةٌ إذا ثَقُل عليه .
ورجُلٌ *!قَذِيُّ العين ، ككَتِفٍ : إذا سَقَطَتْ في عَيْنِه *!قَذاةٌ .
وفي الحديثِ : ( هُدْنةٌ على دَخَنٍ وجماعةٌ على *!أَقْذاء ) يُريدُ اجْتِماعَهم على فَسادٍ مِن القُلُوبِ ؛ قالَهُ أَبو عبيدٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
في الواوِ

### Türkçe

: ( ي *!القَذَى : göze düşen şey ) ve onunla attığı şey.
( ve ) **القَذَى** ( içecekte ): onda sinekten yahut başkasından düşen şey.
Ebû Hanîfe dedi ki: **القَذَى** kabın yanlarına sığınan, ona tutunan şeydir; ve muhakkak **قَذِيَ الشَّرابُ قَذًى**; ve el-Aḫṭal dedi ki:
Ve **القَذَى** değnekle değildir ki kaba düşer,
Ne de sinekle; onun atılması işin en kolay olanıdır; fakat
Onun **قَذَا**sı, sevmediğimiz bir ziyaretçidir;
Onunla tarlalar, nereden olduğunu bilmediğimiz yerden atıştı.
( ve ) **القَذَى**: ( devenin ve koyunun doğumdan önce ve sonra sudan ve kandan döktüğü şey );
ve denildi ki: o, doğumdan sonra rahminden çıkan bir şeydir; ve muhakkak **قَذَتْ**.
el-Liḥyânî nakletti: koyun doğumdan sonra on (gün) **تَقْذي** eder, sonra temizlenir; böylece koyunda **الطُّهْر**ü kullanmıştır.
( ve ) **القِذَى**, ( **إلَى** gibi: ince dövülmüş toprak ); İbnü’l-Aʿrâbî’den; ve o, göze düşen şeydir, (çoğulu **أَقْذاءٌ**), **حِبْر** ve **أَخْبار** gibi, (ve **قُذِي**), **صُلِيَ** gibi; Ebû Nuḫayle dedi ki:
**القَذى** gibi, **القُذِيَّا**yı izler; ve muhakkak ( **قَذِيَتْ عَيْنُه ، كرَضِيَ** ), **تَقْذَى** ( **قَذًى** ) ve **قَذْياً** ( ve **قَذَياناً** ),

hareke ile: ( onda **القَذَى** vâki oldu ), yahut onda oldu, ( ve o **قَذِيَّةٌ**dir ), **غَنِيَّة** gibi, ( **قَذِيَةٌ** ) **فَرِحَة** gibi; ve onların bazısı şeddeli söyleyişi inkâr etti; ( **مَقْذِيَّةٌ** ): ona **القَذَى** karıştı.
( ve ) el-Aṣmaʿî dedi ki: ( **قَذَتْ** ) gözü ( **تَقْذِي قَذْياً** ); başkası artırdı: ( ve **قَذَياناً** ), hareke ile, ( **قُذِيًّا** ), **عُتِيَ** gibi, ( **قَذًى** ), fetha ile kısaltılmış: ( **الغَمَص** ve **الرَّمَص** ile attı ); el-Aṣmaʿî’nin nassı: **القَذَى** ile attı.
( **قَذَّى عَيْنَه تَقْذِيَةً** ve **أَقْذَاها**: ona **القَذَى** attı yahut onu ondan çıkardı ).
( ve Sıḥâḥ’ta olan: **أَقْذَاها** ona **القَذَى** yaptı, **قَذَّاها**: ondan **القَذَى**yı çıkardı.
Ve el-Muḥkem’de: **قَذَّاها** ayrıca: onda olan **قَذًى**dan yahut sürmeden olanı çıkardı; ve o ( zıddır ).
( **قَذَتْ قاذِيَةٌ** insanlardan, yani ( az bir topluluk geldi ); Ebû ʿAmr böyle rivayet etti ve.
İbn Buray dedi ki: ve bu, ʿAlî b. Ḥamza el-Aṣbahânî’nin seçtiği şeydir. Ebû ʿUbayd onu **الدال** muʿceme olmayan ile rivayet etti; ve o daha önce geçti ve o daha meşhurdur; ikisini el-Cevherî nakletti.
( ve ) **قَذَتِ** ( koyun ) **تَقْذِي قَذًى**: ( koçu istediği vakit rahminden bir beyazlık attı ).
( denilir: her erkek **يَمْذِي** eder ve her dişi **تَقْذِي** eder; yani koçun şehvetinden beyazlığını atar; ve o mecazdır.
( **قَاذاهُ** ) **مُقاذَاةً**: ( ona ayak uydurdu ), nüshalarda böyle; doğrusu ona karşılık verdi; Sıḥâḥ’ta olduğu gibi; ve inşâd etti:
Öyleyse kavmi, sağ salim yaşarsam, elbette **أُقاذِي** edeceğim,
Zille durmayan hür birinin **مُقاذَاة**sı ile.
( **الاقْتِذاءُ**: kuşun bakması, sonra gözünü yumması ); İbnü’l-Aʿrâbî’den; ve onunla Ḥumeyd’in şimşeği vasfederken sözünü tefsir etti:

Gizlendi, **كاقْتِذاءِ الطيرِ** gibi; gece,
Kemerleriyle çökmüş; sabah ise neredeyse parlayacaktı.
Başkası dedi ki: muradı, kuşun gözüne düşen bir **قَذاة** sebebiyle gözünü yumduğu gibi.
el-Aṣmaʿî dedi ki: onun sözü olan **كاقْتِذاءِ الطيرِ**in mânâsını bilmiyorum.
Ve denildi ki: kuşun **اقْتِذاءُ**u, gözlerini açması ve yummasıdır; sanki bununla **قَذَا**sını cilâlıyor da ona daha iyi görür olsun diye.
Ve el-Esâs’ta: bu, başı kaşıdığı vakittir. Ve şimşeğin parıltısını ona benzetmeyi çokça yaptılar.
( ve ) mecazdan: ( o **القَذاءِ** üzerine göz yumar ); nüshalarda böyle; doğrusu **القَذَى** üzerine; yani ( zillet ve haksızlık üzerine susar ) ve kalbin fesadı üzerine; el-Ezherî nakletti.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**القَذاةُ**: **القَذَى** gibi, yahut ondan bir taife.
Benden sana, gözünü **يَقْذِي** eden şey isabet etmez; yâ’nın fethasıyla.
**الأَقْذَاءُ**: insanlardan aşağı tabaka.
Falan, gözünde **قَذاةٌ** içindedir; ona ağır geldiği vakit.
Ve **قَذِيُّ العين** bir adam, **كَتِف** gibi: gözüne bir **قَذاةٌ** düştüğü vakit.
Ve hadiste: ( **هُدْنةٌ على دَخَنٍ وجماعةٌ على أَقْذاء** ) onların kalplerden bir fesat üzere toplanmalarını murad eder; Ebû ʿUbayd söyledi.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
vav’da.
