# قذ (ق-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ذ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب القاف والذال
قذ
استعمل منه : قَذَّ .
قذ : قال الليث : القذُّ : قطعُ أطرافِ الرِّيش عَلَى مثال الْحَذْف والتّحذيف ، وكذلك كلُّ قَطْعٍ نحو : قُذَّةِ الرِّيش ، تقول : أذُنٌ مَقْذوذَةٌ ، ورجلٌ مُقَذَّذٌ : مُقَصَّصٌ شعرُهُ حوالي قُصَاصِهِ كلهِ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حينَ ذَكرَ الخوارج ، فقال : ( يمرقونَ من الدين كما يمرُقُ السّهمُ من الرَّمِيّة ثم نَظرَ في قُذَذِ سَهْمِه فَتمارَى أيَرَى شيئاً أمْ لاَ ) .
قال أبو عبيد : القُذَذُ : رِيشُ السَّهم كلُّ واحدة منها قُذَّةٌ أراد أنه أنفذَ سهمَهُ في
الرَّمِيّةِ حتى خرج منها ولم يعلقْ من دمِها شيءٌ لسرْعة مُروقِهِ .
وفي حديث آخر أنه قال : ( أنتُم يعني أمَّتَه أشْبهُ الأمم ببني إسرائيل تَتبعون آثارهم حذْو القُذَّةِ بالقُذَّةِ ) يعني كما تُقَدَّرُ كل واحدة منهما عَلَى صاحبتها .
وقال الليث : يقال : إنَّ لي قُذَاذَاتٍ وجُذَاذَاتٍ ، فأما القُذاذاتُ فقِطعٌ صغارٌ تُقطعُ من أطرافِ الذَّهب ، والْجُذاذَاتُ من الفضة .
وقال غيره : مَقَذُّ الرأس : مُنْقطعُ الشَّعرِ من مؤخره ، يقال : هو مَقْذُوذُ الْقَفَا ، وإنه لَلئيمُ الْمَقذَّين : إذا كان هجين ذلك الموضع .
وقال أبو زيد : الْمَقَذُّ مَجْرى الْجَلَم في مؤخر الرأس وليس للإنسان إلا مَقَذٌّ واحدٌ ، وهو القُصَاصُ أيضاً ، ويقال للسِّكِين وما قُذَّ بِه الريش مِقَذٌّ بكسر الميم ، وقد يقال : إنه لَحَسنُ الْمَقَذَّيْنِ غير أنه لا مَقَذَّى له ، إنما هو واحد .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : الْمَقَذُّ : مجرى الْجَلَم في مؤخر الرأس ، وقال في موضع : الْمقَذُّ : مقَصُّ شعرك من خلْفِك وقُدَّامِك .
قال ابن لَجَأ يصف جَمَلاً :
كأنَّ رُبّاً سائِلاً أوْ دِبْسا
بحيثُ يَحْتَافُ الْمَقَذُّ الرّأسَا
اللحياني عن الأصمعي : رجلٌ مُقَذَّذٌ : أي : مُزَيَّنٌ ، وقد قُذِّذَ تَقْذِيذاً .
وقال غيره : رجل مُقَذَّذٌ : إذا كان ثوبُه نظيفاً يشبه بعضه بعضاً ، كلُّ شيءٍ حَسنٌ منه .
وقال الأصمعي : القُذَذُ : الْبرْغُوث ، وجَمْعُهُ قِذَّانٌ وأنشد :
أسْهَرَ لَيْلى قُذَذٌ أَسَكُّ
أحُكُّ حتى مِرْفَقي مُنْفَك
وقال آخر :
يؤرِّقُنِي قِذّانُهَا وبَعُوضُها
وقال الليث : الْقِذّةُ : كلِمَةٌ يقولها صبيانُ الأعراب ، يقولُون لَعِبْنا شعارير قِذّة ، والتَّقَذْقُذُ : أن يركب الرَّجُلُ رأسه في الأرض وحده أوْ يقع في الرَّكِيةِ ، يقال : تَقَذْقَذَ في مهواةٍ فَهلَك ، وتقَطْقَطَ مثله .
ثعلب عن ابن الأعرابي : تَقَذْقَذَ في الجبلِ إذا صعَّدَ فيه . أخْبرني المُنْذِري عن المبرِّد عن الرياشي قال : يقال : ما أصبت منك أقذّ ولا مريشاً ، قال : والأقَذ من السِّهام الذي لا ريش فيه ، والْمَرِيشُ : ذو الرِّيشِ ، قال : ويقال : سهمٌ أفْوَقُ إذا لم يكنْ له فُوق فهذا والأقَذُّ من الْمَقْلُوبِ لأنّ الْقُذّةَ الرِّيشُ كما يقال لِلْمَلْسُوع سليم .
قال أبو الهيثم يقال : ما نلت منه أقَذّ ولا مَرِيشاً : أي : ما نلْتُ منه شيئاً ، فالأقَذُّ : السَّهْمُ الذي تمرَّطت قُذَذُهُ ، وهي آذانُهُ ،
وكل أُذُنٍ منه قُذّةٌ ، وللسهم ثلاث قُذَذٍ ، وهي آذانُهُ ، وأنشد :
ما ذُو ثلاث آذان
يَسْبِقُ الخيْل بالرَّدَيَان
يرادُ به السهم ، ويقال : ما وجَدْتُ له أقَذّ ولا مَرِيشاً ، فالمريشُ : السهمُ الذي عليه رِيشٌ ، والأقَذُّ الذي لا ريشَ عليه .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي : ما ترك له أقَذَّ ولا مريشاً ، فالأقذُّ : المستوِي البَرْيِ الذي لا زَيغَ فيه ولا ميْلَ .
وروى ابنُ هانىءٍ عن أبي مالك : ما أصبْتُ منه أفَذ ولا مريشاً بالفاء منَ الفَذِّ الفردِ ، ويقال : قَذَّهُ يقُذُّه إذا ضربَ مَقَذَّهُ في قفاه .
وقال أبو وَجْزة :
قام إِليها رجلٌ فيه عُنُفْ
فقَذَّها بين قفاها والكتِفْ

باب القاف والذال
قذ
( مذقر ذمقر ) : في حديث عبد الله بن خَبَّاب أنَّه لما قَتَله الخوارج بالنَّهْروان سَالَ دَمُه في النهر فما امذَقَرَّ وما اختَلَط . قال الراوي : فأتبعتُه بصري كأنه شِراكٌ أَحمر . قال أبو عبيد : معناه : أنّه امتزجَ بالماء . وقال شمر : الامذِقْرَار أنَّه يجتمع الدم ثم ينقطع قِطَعاً ولا يَختلط بالماء .
يقول : فلم يكن كذلك ، ولكنَّه سالَ وامتَزَج . قال شمر : وقال أبو النضر هاشم بن القاسم : معنى قوله : فما امذَقرَّ دَمُه ، أي : لم يتفرق ولا اختلَط .
قلت : وهذا هو الصواب ، والدليل على ذلك قوله : رأيتُ دمَه مِثل الشِّراك في الماء ، أراد أنه بَقيَ في الماء كالطَّريقة غير مختلطة بالماء . ورواه بعضهم : فما ابذَقَرَّ دَمُه ، وهي لغة ، معناه ما تفرَّق . ولا تمذَّرَ مثله ، ومنه قولهم : تَفَرَّق القومُ شَذَر مَذَر . والدليل على صحة هذا القول ما رواه أبو عبيد عن الأصمعي : إذا انقطع اللبنُ فصار اللبن ناحيةً والماء ناحيةً فهو ممذقِر .
وقال ابن شميل : المُمَذْقر : اللبن الذي تَفَلَّقَ شيئاً ، فإذا مُخِض استوى .
وقال الفراء : امذَقَرَّ اللبنُ واذمَقرّ : إذا تَفَلَقَ .
وقال ابن الأعرابي : لبنٌ مُمْذَقِرٌّ : إذا تقطَّعَ حَمْضاً .
( قلذمها ) : وقال الليث وغيره : القَلَيْذِمَ : البئر الكثيرة الماء . وأنشد :
إنَّ لنا قَلَيْذَماً قدُوما
يزيدها مَخْج الدِّلا جُمُوما
( قنفذ ) : وقال الليث : القنفذ معروف ، والأنثى قنفذة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للشجرة إذا كانت في وسط الرّملة القُنْفُذة والقُنفُذ . ويقال للموضع الذي دون القَمَحْدوَة : القُنْفُذة . ويقال للرجل النمّام : ما هو إلاّ قنفُذ ليل ، وأنْقَد ليل .

##### Türkçe

باب **القاف** ve **الذال**
**قذ**
Ondan kullanılan: **قَذَّ**.
**قذ**: **الليث** dedi: **القذُّ**: **الْحَذْف** ve **التّحذيف** örneği üzere tüylerin uçlarını kesmektir; bunun gibi her kesme; mesela: **قُذَّةِ الرِّيش**. Dersin ki: **أذُنٌ مَقْذوذَةٌ**; ve **رجلٌ مُقَذَّذٌ**: saçının, bütün **قُصَاصِهِ** çevresinde kısaltılmış olmasıdır.
Ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde, **الخوارج**’i zikrettiği vakit şöyle dedi: “(Dinden, okun **الرَّمِيّة**’den çıktığı gibi çıkarlar; sonra okunun **قُذَذِ**’ine baktı da, bir şey görüyor mu görmüyor mu diye tereddüt etti.)”
**أبو عبيد** dedi: **القُذَذُ**: okun tüyleridir; onların her birine **قُذَّةٌ** denir. Muradı: okunu **الرَّمِيّة**’ye öyle geçirdi ki ondan çıktı; onun kanından hiçbir şey yapışmadı, çıkışının süratinden dolayı.
Başka bir hadîste, şöyle dediği rivayet edilmiştir: “(Siz, yani ümmeti, ümmetlerin içinde Benî İsrâîl’e en çok benzeyensiniz; onların izlerini, **القُذَّةِ**’nin **القُذَّةِ**’ye uyması gibi takip edersiniz.)” Yani her birinin, arkadaşına göre ölçülmesi gibi.
**الليث** dedi: denir ki: “Benim **قُذَاذَاتٍ** ve **جُذَاذَاتٍ**’ım vardır.” **القُذاذاتُ** ise: altının uçlarından kesilen küçük parçalardır; **الْجُذاذَاتُ** ise gümüştendir.
Başkası dedi: **مَقَذُّ الرأس**: başın arkasından saçın kesildiği yerdir; denir ki: o, **مَقْذُوذُ الْقَفَا**’dır; ve o, **الْمَقذَّين**’in en aşağısıdır: eğer o yerin melezi (soyu karışık) ise.
**أبو زيد** dedi: **الْمَقَذُّ**: başın arkasında **الْجَلَم**’in geçtiği yerdir; insan için bir tek **مَقَذٌّ** vardır; o, **القُصَاصُ** dadır. Ve bıçak için ve tüyün onunla **قُذَّ** edildiği şey için, mîm’in kesresiyle **مِقَذٌّ** denir. Ve bazen denir ki: o, **الْمَقَذَّيْنِ** bakımından güzeldir; ancak onun **مَقَذَّى**’sı yoktur; ancak o birdir.
**ثعلب**’ın, **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **الْمَقَذُّ**: başın arkasında **الْجَلَم**’in geçtiği yerdir. Ve bir yerde dedi ki: **الْمقَذُّ**: arkandan ve önünden saçının kesildiği yerdir.
**ابن لَجَأ** bir deveyi vasfederek dedi:
كأنَّ رُبّاً سائِلاً أوْ دِبْسا
بحيثُ يَحْتَافُ **الْمَقَذُّ** الرّأسَا
**اللحياني**’nin, **الأصمعي**’den rivayeti: **رجلٌ مُقَذَّذٌ**: yani süslenmiş; ve **قُذِّذَ** **تَقْذِيذاً**.
Başkası dedi: **رجل مُقَذَّذٌ**: elbisesi temiz olup bir kısmı bir kısmına benzerse; ondan her şey güzeldir.
**الأصمعي** dedi: **القُذَذُ**: pire; çoğulu **قِذَّانٌ**’dır. Ve şu beyiti okudu:
أسْهَرَ لَيْلى **قُذَذٌ** أَسَكُّ
أحُكُّ حتى مِرْفَقي مُنْفَك
Bir başkası dedi:
يؤرِّقُنِي **قِذّانُهَا** وبَعُوضُها
**الليث** dedi: **الْقِذّةُ**: bedevî çocuklarının söylediği bir kelimedir; “Biz **شعارير قِذّة** oynadık” derler. Ve **التَّقَذْقُذُ**: erkeğin tek başına başını yere sokması yahut kuyuya düşmesidir; denir ki: **تَقَذْقَذَ** bir uçuruma düştü de helâk oldu; **تقَطْقَطَ** da onun gibidir.
**ثعلب**’ın, **ابن الأعرابي**’den rivayeti: dağda **تَقَذْقَذَ**: onda yukarı tırmandığı zaman. **المُنْذِري** bana, **المبرِّد**’den, o da **الرياشي**’den haber verdi; dedi ki: denir ki: “Senden ne **أقذّ** ne de **مريشاً** elde ettim.” Dedi ki: **الأقَذ** okların, üzerinde tüy olmayanıdır; **الْمَرِيشُ**: tüy sahibi olandır. Dedi ki: ve denir ki: **سهمٌ أفْوَقُ**: eğer onun **فُوق**’u yoksa. İşte bu ve **الأقَذُّ**, ters çevrilmiş (lafız)dandır; çünkü **الْقُذّةَ** tüy demektir; nitekim sokulmuş olana **سليم** denir.
**أبو الهيثم** dedi: denir ki: “Ondan ne **أقَذّ** ne **مَرِيشاً** elde ettim”: yani ondan hiçbir şey elde etmedim. **الأقَذُّ**: **قُذَذُهُ** dökülmüş oktur; onlar onun **آذانُهُ**’dur; ve ondan her **أُذُنٍ** bir **قُذّةٌ**’dir. Ok için üç **قُذَذٍ** vardır; onlar onun **آذانُهُ**’dur. Ve şu beyiti okudu:
ما ذُو ثلاث آذان
يَسْبِقُ الخيْل بالرَّدَيَان
Bununla ok kastedilir. Ve denir ki: “Onun için ne **أقَذّ** ne **مَرِيشاً** buldum.” **المريشُ**: üzerinde tüy olan ok; **الأقَذُّ** ise üzerinde tüy olmayan.
**ثعلب**’ın, **ابن الأعرابي**’den rivayeti: “Onun için ne **أقَذَّ** ne **مريشاً** bırakmadı.” **الأقذُّ**: eğrilik ve meyil bulunmayan, yontması düzgün olan.
**ابنُ هانىءٍ**’in, **أبي مالك**’ten rivayeti: “Ondan ne **أفَذ** ne **مريشاً** elde ettim”; fâ ile, **الفَذِّ** (tek olan)dan. Ve denir ki: **قَذَّهُ يقُذُّه**: eğer onun **مَقَذَّهُ**’ini ensesine vurursa.
**أبو وَجْزة** dedi:
قام إِليها رجلٌ فيه عُنُفْ
فقَذَّها بين قفاها والكتِفْ

باب **القاف** ve **الذال**
**قذ**
(**مذقر ذمقر**): **عبد الله بن خَبَّاب** hadîsinde: **الخوارج** onu **النَّهْروان**’da öldürdüğü zaman, kanı nehre aktı da ne **امذَقَرَّ** etti ne de karıştı. Ravi dedi: gözümle onu takip ettim; sanki kırmızı bir kayış gibiydi. **أبو عبيد** dedi: manası: su ile karışmış olmasıdır. **شمر** dedi: **الامذِقْرَار**: kanın toplanması, sonra parça parça kesilmesi ve suyla karışmamasıdır.
Der ki: öyle olmadı; fakat aktı ve karıştı. **شمر** dedi: ve **أبو النضر هاشم بن القاسم** dedi: “Kanı ne **امذَقرَّ** etti” sözünün manası: ne dağıldı ne de karıştı.
Dedim: doğru olan budur; bunun delili onun sözü: “Kanını suda kayış gibi gördüm”; muradı: suda, suyla karışmamış bir çizgi gibi kaldı. Bazıları onu şöyle rivayet etti: “Kanı ne **ابذَقَرَّ** etti”; bu bir lehçedir; manası: dağılmadı. Ve **تمذَّرَ** da onun gibidir. Ondandır ki derler: “Kavim **شَذَر مَذَر** dağıldı.” Bu sözün sıhhatine delil, **أبو عبيد**’in **الأصمعي**’den rivayet ettiğidir: süt kesilirse, süt bir tarafta su bir tarafta olursa, o **ممذقِر**’dir.
**ابن شميل** dedi: **المُمَذْقر**: biraz parçalanmış süttür; çalkalanınca düzgünleşir.
**الفراء** dedi: **امذَقَرَّ** süt ve **اذمَقرّ**: eğer parçalanırsa.
**ابن الأعرابي** dedi: **لبنٌ مُمْذَقِرٌّ**: eğer ekşilikten parça parça olursa.
(**قلذمها**): **الليث** ve başkaları dedi: **القَلَيْذِمَ**: suyu çok olan kuyudur. Ve şu beyiti okudu:
إنَّ لنا **قَلَيْذَماً** قدُوما
يزيدها مَخْج الدِّلا جُمُوما
(**قنفذ**): **الليث** dedi: **القنفذ** bilinen (hayvan)dır; dişisi **قنفذة**’dir.
**ثعلب**’ın, **ابن الأعرابي**’den rivayeti: ağaç, kum tepesinin ortasında olursa ona **القُنْفُذة** ve **القُنفُذ** denir. Ve **القَمَحْدوَة**’dan aşağı olan yere **القُنْفُذة** denir. Ve laf taşıyan adama denir ki: o ancak **قنفُذ ليل**’dir ve **أنْقَد ليل**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف وما بعدها في الثلاثي الذي يقال له المضاعف والمطابق)
(قل)  القاف واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على نَزَارة الشيء، والآخرُ على خلاف الاستقرارِ، وهو الانزعاج.
فالأوَّل قولهم: قلَّ الشَّيءُ يقلُّ قلَّة فهو قليل، والقُلُّ: القِلَّة، وذلك كالذُّل والذِّلّة. وفي الحديثِ في الرِّبا: "إنْ كَثُرَ فإنَّه إلى قُلٍّ". وأمَّا القُلََّة التي جاءت في الحديث([1])، فيقولون: إن القُلَّة ما أقلَّهُ الإنسان من جَرّةٍ أو حُبٍّ، وليس في ذلك عند أهل اللُّغة حدٌّ محدود قال:
فَظَلِلْنا بنَعْمةٍ واتّكأْنا *** وشَرِبْنا الحَلالَ من قُلَلِهْ([2])ويقال: استقلَّ القومُ، إذا مضَوا لمسيرِهم، وذلك من الإقلال أيضاً، كأنهم استخفُّوا السَّير واستقلُّوه. والمعنى في ذلك كلِّه واحد. وقولنا في القُلَّة ما أقلَّه الإنسان فهو من القِلَّة أيضاً، لأنَّه يقلُّ عنده.
وأمّا الأصل الآخَر فقال: تَقَلقلَ الرَّجُل وغيرُه، إذا لم يثبُتْ في مكانٍ. وتقلقَل المِسمارُ: قَلِقَ في موضعه. ومنه فرسٌ قُلقُلٌ: سريع. ومنه قولهم: أخَذَه قِلٌّ من الغضب، وهو شِبه الرِّعْدة.
(قم)  القاف والميم أصلٌ واحد يدلُّ على جَمع الشيء. من ذلك: قَمْقَمَ الله عَصَبه، أي* جَمَعه، والقَمْقام: البحر، لأنَّه مُجتَمَع للماء. والقَمقام: العدد الكثير، ثمَّ يشبَّه به السيِّد الجامع لِلسِّيادة الواسعُ الخير.
ومن ذلك قُمَّ البيتُ، أي كُنِس. والقُمَامة: ما يُكنَس؛ وهو يُجمَع. ويقال من هذا: أقمَّ الفَحلُ الإبلَ، إذا ألقَحَها كلَّها. ومِقَمَّة الشّاة: مِرَمَّتها([3])، وسميِّت بذلك لأنها تقمُّ بها النَّباتَ في فيها. ويقال لأعلى كلِّ شيءٍ: القِمَّة، وذلك لأنَّه مُجتَمعُه الذي به قِوَامُه.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَمقام: صغار القِرْدان.
(قن)  القاف والنون بابٌ لم يُوضَع على قياسٍ، وكلماتُه متباينة. فمن كلماته القِِنُّ، وهو العَبْد الذي مُلِك هو وأبوه. والقُنَّة: أعلَى الجبل. والقُنَان: رِيح الإبِطِ أشَدَّ ما يكون([4]). والقُناقِن: الدليل الهادي، البصيرُ بالماء تحتَ الأرض، والجمع قَنَاقِن([5]).
(قه)  القاف والهاء ليس فيه إلا حكاية القَهْقَهة: الإغراب في الضحك. يقال: قَهٌّ وقهقَهةٌ، وقد يخفَّف. قال:
* فهنَّ في تَهَانُفٍ وفي قَهِ([6]) *
 ويقولون: القَهقهة: قَرَبُ الوِرد([7]).
(قب)  القاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وتجمُّع. من ذلك القُبَّة، وهي معروفة، وسمِّيت لتجمُّعها. والقَبقَب: البطن، لأنَّه مُجتَمع الطَّعام. والقَبُّ في البَكَرة([8]). وأمَّا قولُهم: إنَّ القَبَب: دِقَّة الخَصْرِ فإنما معناه تجمُّعُه حتَّى يُرَى أنّه دقيق. وكذلك الخيلُ القُبّ: هي الضَّوامر، وليس ذلك [إلاَّ] لذهابِ لُحُومِها والصَّلابةِ التي فيها. وأمَّا القابّة فقال ابن السِّكِّيت: القَابّة: القَطْرة من المَطَر. قال: وكان الأصمعيّ يصحِّف ويقول: هي الرَّعد. والذي قاله ابنُ السِّكيت أصحُّ وأقْيَس؛ لأنَّها تَقُبُّ التُّرْبَ أي تجمعه.
ومما شذَّ عن هذا الباب تسميتُهم العام الثالث القُبَاقِب، فيقولون عامٌ، وقابلٌ، وقُبَاقِب([9]).
ومما شذَّ أيضاً قولُهم:   اقتبَّ يدَه، إذا قَطَعها.
(قت)  القاف والتاء فيه كلمتانِ متباينتان، إحداهما القَتُّ، وهو نَمُّ الحديث. وجاء في الأثر: "لا يدخُلُ الجنة قَتَّاتٌ"، وهو النَّمّام. والقَتُّ: نَباتٌ. والقَتُّ والتَّقتِيتُ([10]): تطييبُ الدُّهن بالرَّياحين.
(قث)  القاف والثاء كلمةٌ تدلُّ على الجمع. يقال: جاء فلانٌ يقُثُّ مالاً ودنيا عريضة.
(قح)  القاف والحاء ليس هو عندنا أصلاً، ولكنهم يقولون: القُحّ: الجافي من الناس والأشياء، حتى يقولون للبطِّيخة التي لم تَنْضَج: إنّها لَقحٌّ.
(قد)  القاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعِ الشيء طولاً، ثم يستعار. يقولون: قَدَدْتُ الشَّيء قدَّاً، إذا قطعتَه طولاً أقُدُّه، ويقولون: هو حسَنُ القَدّ، أي التقطيع، في امتدادِ قامته. والقِدُّ: سيرٌ يقَدُّ من جلدٍ غيرِ مدبوغ. واشتقاق القَدِيد منه. والقِدَّة: الطريقةُ والفِرقة من الناس، إذا كان هوَى كلِّ واحدٍ غيرَ هوى صاحِبِه. ثمَّ يستعيرون هذا فيقولون: اقتدَّ فلانٌ الأمورَ، إذا دَبَّرَها ومَيَّزها. وقَدَّ المسافرُ المَفازةَ. والقَيْدُود: النَّاقة الطَّويلة الظَّهر على الأرض. والقَدُّ: جِلد السَّخلة، الماعزة. ويقولون في المثَل: "ما يَجعَلُ قَدَّك إلى أديمك". ويقولون القُدَاد: وجَعٌ في البطن.
(قذ)  القاف والذال قريبٌ من الذي قبلَه، يدلُّ على قطعٍ وتسويةٍ طولاً وغيرَ طُول. من ذلك القُذَذ: ريش السَّهم، الواحدة قُذَّة. قالوا: والقَذُّ: قطعها. يقال: أُذُنٌ([11]) مقذوذة، كأنّها بُرِيَتْ بَرْيا. قال:
* مَقْذُوذةُ الآذانِ صَدْقاتُ الحَدَقْ([12]) *
وزعم بعضهم أن القُذَاذات: قِطَعُ الذَّهب، والجُذَاذات: قِطَع الفِضّة. وأمَّا السهم الأقَذُّ فهو الذي لا قُذَذَ عليه. والمَقَذُّ: ما بين الأذُنين من خَلْف. وسمِّي لأنَّ شعره يُقَذ قَذَّاً.
ومما شذَّ عن الباب قولُهم: إنّ القِذَّانَ: البَرَاغيث.
(قر)  القاف والراء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على *برد، والآخر على تمكُّن.
فالأوَّل القُرُّ، وهو البَرْد، ويومٌ قارٌّ وقَرٌّ. قال امرؤ القيس:
إذا ركِبُوا الخيلَ واستلأَمُوا *** تحَرَّقت الأرضُ واليومُ قَرّْ([13])وليلة قَرَّةٌ وقارَّة. وقد قَرَّ يومُنا يَقَرُّ. والقِرَّة: قِرَّة الحُمَّى حين يجد لها فَترةً([14]) وتكسيراً. يقولون: "حِرَّةٌ تحت قِرَّة"، فالحِرّة: العَطَش، والقِرَّة: قِرَّة الحُمَّى. وقولهم: أقَرَّ اللهُ عينَه، زعم قومٌ أنَّه من هذا الباب، وأنّ للسُّرور دَمعةً باردة، وللغمِّ دمعةً حارّة، ولذلك يقال لمن يُدعَى عليه: أسخَنَ الله عينه. والقَرور: الماء البارد يُغتسَل به؛ يقال منه اقْتَرَرْت.
والأصل الآخَر التمكُّن، يقال قَرَّ وَاستقرَّ. والقَرُّ: مركبٌ من مراكب النِّساء. وقال:
* على حَرَجٍ كالقَرِّ تَخفقُ أكفانِي([15]) *
ومن الباب [القَرُّ([16])]: صَبُّ الماءِ في الشَّيء، يقال قَرَرتُ الماء. والقَرُّ: صبُّ الكلامِ في الأُذُن.
ومن الباب: القَرقَر: القاع الأملس. ومنه القُرارة: ما يلتزِق بأسفلِ القِدْر، كأنَّه شيءٌ استقرَّ في القِدْر.
ومن الباب عندنا - وهو قياسٌ صحيح- الإقرار: ضدُّ الجحود، وذلك أنَّه إذا أقَرَّ بحقٍّ فقد أقرَّهُ قرارَهُ. وقال قومٌ في الدُّعاء: أقرّ الله عينه: أي أعطاه حتى تَقِرَّ عينُه فلا تطمَحَ إلى من هو فوقه. ويوم القَرِّ: يومَ يستقرُّ الناسُ بمنىً، وذلك غداةَ يومِ النَّحر.
قلنا: وهذه مقاييسُ صحيحةٌ كما ترى في البابين معاً، فأمَّا أنْ نتعدَّى ونتحمّل الكلامَ كما بلغنا عن بعضهم أنَّه قال: سمِّيت القارورة لاستقرار الماء فيها وغيرِه، فليس هذا من مذهبنا. وقد قلنا إنَّ كلامَ العرب ضربان: منه ما هو قياسٌ، وقد ذكرناه، ومنها ما وُضِع وضعاً، وقد أثبَتنا ذلك كلَّه. والله أعلم.
فأمَّا الأصواتُ فقد تكون قياساً، وأكثرُها حكاياتٌ. فيقولون: قَرقَرت الحمامةُ قَرقرةً وقَرْقَرِيراً.
(قز)  القاف والزاء كلمةٌ واحدة، تدلُّ على قِلَّةِ سُكونٍ إلى الشّيء([17]). من ذلك القزّ، وهو الوَثْب. ومنه التقزُّز، وهو التنطُّس. ورجلٌ قَزٌّ، وهو لا يسكن إلى كلِّ شيء.
(قس)  القاف والسين مُعظَمُ بابه تتبُّع الشَّيء، وقد يشذُّ عنه ما يقاربُه في اللَّفظ.
قال علماؤنا: القَسُّ: تتَبُّع الشَّيء وطلبُه، قالوا: وقولهم إنَّ القَسَّ النَّميمة، هو من هذا لأنه يتتبَّع الكلامَ ثمَّ ينُمُّه([18]). ويقال للدَّليل الهادِي: القَسْقاس، وسمِّي بذلك لعلمه بالطَّريق وحُسْنِ طلَبِه واتِّباعه له. يقال قَسَّ يَقُسّ. وتَقَسَّسْتُ أصواتَ القومِ بالليل، إذا تتبَّعتَها. وقولهم: قَسَسْتُ القومَ: آذيْتُهم بالكلام القبيح، كلامٌ غير ملخَّص، وإنَّما معناه ما ذكرناه من القَسّ أي النَّميمة([19]). ويقولون: قَرَبٌ قَسقاسٌ، وسيرٌ قَسِيس([20]): دائبٌ. وهو ذلك القياس، لأنَّه يقُسُّ الأرضَ ويتتبَّعُها.
ومما شذَّ عن الباب قولهم: [ليلةٌ] قسقاسة: مُظْلمة، وربَّما قالوا لِلَّيلةِ الباردة: قَسِيَّة([21]). وقُسَاسٌ: بلدٌ تُنسَب إليه السُّيوف القُسَاسيَّة.
وذكر ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ القَسْقَاس: الجُوع. وأنشَدُوا عنه:
أتانَا به القَسقاسُ ليلاً ودُونَه *** جراثيمُ رَمْلٍ بينهنَّ نفانِفُ([22])
وإنْ صحَّ هذا فهو شاذٌّ، وإن كان على القياس فإنما أراد به الشّاعِرُ القَسقاس([23])، وما أدري ما الجُوعُ هاهنا. وأمّا قولهم: دِرهمٌ قَسِيٌّ، أي رديء، فقال قومٌ: هو إعراب قاس([24])، وهي فارسيَّة. والثِّياب القَسِّيَّة يقال إنَّها ثيابٌ يؤتى [بها] من اليَمَن. ويقولون: قَسْقَسْتُ([25]) بالكلب: صحتُ به([26]).
(قش)  القاف والشين كلماتٌ على غير قياس. فالقَشُّ: القشْر([27]). يقال تقشقش الشَّيء، إذا تقشَّر. وكان يقال لسورتي: "قُلْ يا أيُّهَا الكَافِرُونَ" و"قُلْ هُوَ اللهُ أحَدٌ": المقَشْقِشَتان، لأنَّهما يُخرِجان قارئهما مُؤمناً بهما من الكُفر.
ومما ليس من هذا الجِنْس: القِشَّة: القِرْدَة، والصَّبِيَّة الصغيرة. ويقولون: التَّقشقُش: تطلُّب الأكلِ من هاهنا وهنا، وهذا إنْ صحَّ فلعلَّهُ من باب الإبدال* والأصلُ فيه السين، وقد مضى ذكره. ويقال: قَشَّ القَوْمُ: إذا أحْيَوْا بعدَ هُزَال.
(قص)  القاف والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تتبُّع الشَّيء. من ذلك قولهم: اقتصَصْتُ الأثَر، إذا تتبَّعتَه([28]). ومن ذلك اشتقاقُ القِصاص في الجِراح، وذلك أنَّه يُفعَل بهِ مثلُ فِعلهِ بالأوّل، فكأنَّه اقتصَّ أثره. ومن الباب القِصَّة والقَصَص، كلُّ ذلك يُتَتَبَّع فيذكر. وأمَّا الصَّدر فهو القَصُّ، وهو عندنا قياسُ الباب، لأنَّه متساوي العِظام، كأنَّ كلَّ عظم منها يُتْبع للآخَر.
ومن الباب: قَصَصت الشّعر، وذلك أنَّك إذا قَصَصْتَه فقد سوَّيتَ بينَ كلِّ شعرةٍ وأُخْتِها، فصارت الواحدةُ كأنَّها تابعةٌ للأخرى مُسَاويةٌ لها في طريقها. وقُصَاص الشَّعر: نهايةُ مَنْبِته من قُدُمٍ([29])، وقياسُه صحيح. والقُصَّة: النَّاصية.
[و] القَصِيصية من الإبل: البعير يقُصُّ أثَرَ الرِّكاب. وقولهم: ضربَ فلانٌ فلاناً فأقَصَّه، أي أدناه من الموت. وهذا معناه أنَّه يقُصُّ أثَرَ المنيَّة. وأقصَّ فلاناً السُّلطانُ [من فلان([30])]، إذا قتله قَوَدا.
وأمَّا قولُهم: أقَصَّت الشّاةُ: استبانَ حَمْلُها، فليس من ذلك. وكذلك القَصْقاص، يقولون: إنَّه الأسد، والقُصقُصَة: الرَّجل القصير، والقَصِيص: نبتٌ. كلُّ هذه شاذَّة عن القياس المذكور([31]).
(قض)  القاف والضاد أصول ثلاثة: أحدُها هُوِيُّ الشَّيء، والآخَر خُشونةٌ في الشَّيء، والآخِر ثَقْبٌ في الشَّيء.
فالأوّل قولُهم: انقَضَّ الحائطُ: وقع، ومنه انقضاضُ الطّائر: هُوِيُّه في طَيَرانه.
والثاني قولهم: دِرع قَضّاءُ: خشِنة المَسِّ لم تنسَحِقْ بعدُ. وأصلُه القِضّة، وهي أرضٌ منخفضةٌ ترابُها رملٌ، وإلى جانبها مَتْن. والقَضَضُ: كِسَرُ الحِجارة. ومنه القَضْقَضة: كَسْرُ العِظام. يقال أسدٌ قضقاضٌ. والقَضُّ([32]): ترابٌ يعلو الفِراش. يقال أقضَّ عليه مضجَعُه، قال أبو ذُؤيب:
أم ما لِجسمِكَ لا يلائمُ مَضجعاً *** إلا أَقَضَّ عليكَ ذاك المضجع([33])ويقال لحمٌ قَضٌّ، إذا تَرِبَ عند الشَّيِّ. ومن الباب عندي قولُهم: جاؤوا بقَضِّهم وقضيضهم([34])، أي بالجماعة الكثيرة الخشِنة، قال أوس:
وجاءت جِحاشٌ قَضَّها بقَضِيضها *** كأكثَرِ ما كانوا عديداً وأوكَعُوا([35])والأصل الثالث قولهم: قَضَضت اللُّؤلؤةَ أقُضُّها قَضَّاً، إذا ثقَبْتَها. ومنه اقتِضاض البِكْر. قاله الشّيباني.
(قط)  القاف والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْع الشّيء بسُرعةٍ عَرْضاً. يقال: قَطَطت الشّيءَ أَقُطُّه قَطَّاً. والقَطَّاط: الخَرّاط الذي يَعمل الحُقَق، كأنه يقْطَعها. قال:
* مِثْلَ تقطِيط الحُقَق([36]) *
والقِطْقِط: الرَّذَاذ من المطر، لأنّه من قِلّتهِ كأنّه متقطِّع. ومن الباب الشعَْر القَطَط([37])، وهو الذي ينْزَوي، خلافُ السَّبْط، كأنَّه قُطّ قَطَّاً. يقال: قَطِطَ شَعْرُه، وهو من الكلمات النَّادرة في إظهار تضعيفها.
وأمَّا القِطُّ فيقال إنّه الصَّكُّ بِالجائزة. فإنْ كان من قياس الباب فلعلّه من جهة التقطيع الذي في المكتوب عليه. قال الأعشى:
ولا الملكُ النُّعمان يومَ لقيتُه *** بِغبْطَتِه يُعطِي القُطوطَ ويأفِقُ([38])وعلى هذا يفسَّر قولُه تعالى: ﴿وقالُوا ربَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِسَابِ﴾ [ص 16] كأنَّهم أرادوا كُتُبَهم التي يُعطَوْنها من الأجْر في الآخرة.
ومما شذّ عن هذا الباب القِطّةُ: السِّنّورة: يقال [هو] نعتٌ لها دونَ الذَّكَر.
فأمَّا قَطْ بمعنى حَسْب فليس من هذا الباب، إنما ذاك من الإبدال، والأصل قدْ، قال طَرَفَة:
أخِي ثِقةٍ لا ينثني عن ضريبةٍ *** إذا قِيلَ مهلاً قال صاحبهُ قَدِ([39])
لكنَّهم أبدَلُوا الدّال طاءً فيقال: قَطِي وقَطْكَ وقَطْني. وأنشدوا:
امتلأ الحَوْضُ وقال قَطني *** حَسْبي رويداً قد ملأْتَ بَطْنِي([40])ويقولون قَطَاطِ، بمعنى حسبي([41]). وقولهم: ما رأيتُ مثلَه قطّ، أي أقطع الكلامَ في هذا([42])، بقوله على جهة الإمكان. ولا يقال ذلك* إلا في الشَّيء الماضي.
(قع)  القاف والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على حكاياتِ صوتٍ. من ذلك القَعقعة: حكايةُ أصوات التِّرَسةِ وغيرها. والمُقَعقِع: الذي يُجيل القِداح، ويكون للقِداح عند ذلك أدنى صوت. ويقال رجلٌ قَعقعانيٌّ، إذا مَشَى سمِعتَ لمفاصله قَعقَعةً. قال:
* قَعْقَعةُ المِحوَرِ خُطَّافَ العَلَقْ([43]) *
وحِمارٌ قَعقعانيٌّ، وهو الذي إذا حَمَلَ على العانة صَكَّ لَحْييه. ويقال: قَرَبٌ قَعْقاعٌ: حثيث، سمِّي بذلك لما يكون عندهُ من حركات السَّير وقَعْقَعته. وطريقٌ قعقاعٌ: لا يُسلَك إلاَّ بمشقَّة. فأمَّا القُعَاعُ فالماء المُرُّ الغليظ. قال: أَقَعُّوا، إذا أنْبَطُوا قُعَاعاً. فهذا ممكنٌ أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، وممكن أن يكون مقلوباً من عَقَّ، وقد مضى ذِكره، ويقولون: قَعْقَع في الأرض: ذَهَب.
وهذا من قياس الباب، لما يكون له عند سيَرِه من حركةٍ وقَعقعة.
(قف)  القاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جَمْع وتجمُّع وتقبُّض. من ذلك القُفَّة: شيءٌ كهيئة اليقطينة تتَّخَذ من خُوط أو خُوص. يقال للشَّيخ([44]) إذا تقبَّضَ من هَرَمه: كأنَّه قُفَّة. وقد استَقفّ، إذا تشنَّج. ومنه أقَفَّتِ الدَّجاجةُ، إذا كَفَّت عن البَيض. والقَفُّ: جنسٌ من الاعتراض للسَّرَق، وقيل ذلك لأنّه يقفُّ الشَّيءَ إلى نفسه. فأمَّا قولُهم: قَفْقَف الصَّرِدُ، إذا ارتَعَد، فذلك عندنا من التقبُّض الذي يأخذُه عند البرد. قال:
نِعْمَ شِعارُ الفَتَى إذا بَرَدَ الـ	*** ـليلُ سُحيْراً وقَفْقَفَ الصَّرِدُ([45])ولا يكون هذا من الارتعاد وحدَه.
ومن الباب القُفّ، وهو شيءٌ يرتفع من مَتْن الأرض كأنّه متجمِّع، والجمع قِفاف. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) منه: "إذا بلغ الماء قلتين لم يحمل نجساً" ومنه في ذكر الجنة وصفة سدرة المنتهى: "ونبقها مثل قلال هجر".
([2]) لجميل بن معمر، كما في اللسان (قلل).
([3]) المقمة والمرمة، كلاهما بكسر الميم وفتحها.
([4]) في الأصل: "أشط ما يكون"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) في اللسان: "وأصلها بالفارسية، وهو معرب مشتق من الحفر، من قولهم بالفارسية كِنْ كِنْ، أي احفر احفر".
([6]) قبله في اللسان: * نشأن في ظل النعيم الأرفه *
([7]) زاد في اللسان: "مشتق من اصطدام الأحمال لعجلة السير، كأنهم توهموا لجرس ذلك جرس نغمة فضاعفوه".
([8]) هو الثقب الذي في وسط البكرة.
([9]) في المجمل: "وتقول: لا آتيك العام، ولا قابلاً، ولا قباقبا".
([10]) اقتصر في المجمل على "القت"، وفي اللسان والقاموس على "التقتيت".
([11]) في الأصل: "إذا"، صوابه في المجمل.
([12]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 وأراجيز العرب للسيد البكري 25.
([13]) ديوان امرئ القيس 5.
([14]) في الأصل: "قرة".
([15]) لامرئ القيس في ديوانه 126: واللسان (حرج، قرر). وقد سبق في (حرج). وصدره: * فإما تريني في رحالة جابر *
([16]) التكملة من المجمل.
([17]) في الأصل: "قلة وسكون إلى الشيء".
([18]) ينمه، أي ينقله على جهة الإفساد والشر. وفي الأصل: "ينميه"، تحريف.
([19]) في الأصل: "إلى النميمة".
([20]) وكذا في المجمل. ولم تذكر الكلمة في المعاجم المتداولة. وبدلها في اللسان: "قِسْقيس".
([21]) الحق أنها من المعتل، وقد تنبه لذلك في المجمل، قال: "ودرهم قسي: رديء، وليلة قسية باردة، ولعل هاتين من كلمات المعتل".
([22]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. والبيت لأبي جهيمة الذهلي، كما في اللسان (قسس). وصواب إنشاده: "بينهن قفاف"، كما نص ابن بري، وبعده:
فأطعمته حتى غدا وكأنه *** أسير يداني منكبيه كتاف
([23]) كذا ولعله يريد "القرب القسقاس".
([24]) في المعرب للجواليقي 257: "قاش"، وفي اللسان: "قاشي".
([25]) في الأصل: "قسست" صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([26]) زاد في اللسان: "وقلت له: قُوس قُوس".
([27]) كذا. ولعل صوابها: "فالتقشقش: التقشر".
([28]) في الأصل: "إذا تبعد".
([29]) من قُدم أي قدام، وكذا وردت في المجمل، وفي الأصل: "قدوم"، تحريف.
([30]) تكملة ضرورية ليستقيم الكلام. والعبارة في المجمل محرفة كعبارة الأصل، ففيه: "وأقاد فلان فلاناً وأقصه، إذا قتله قوداً"، صوابه "أقاد فلان فلاناً من فلان".
([31]) في اللسان عند الكلام على القصيص: "قال أبو حنيفة: زعم بعض الناس أنه إنما سمي قصيصاً لدلالته على الكمأة كما يقتصُّ الأثر".
([32]) وكذا ورد في المجمل. وفي القاموس: "والقضض، محركة: التراب يعلو الفراش"، ونحوه في اللسان.
([33]) ديوان الهذليين (1 : 2) والمفضليات (2: 221) واللسان (قضض).
([34]) ويقال أيضاً "قضُّهم بقضيضهم"، و "قضَّهم بقضيضهم".
([35]) ديوان أوس بن حجر 11 واللسان (قضض). وانظر لمثله الخزانة (1: 525) وسيبويه (1: 188). ورواية الديوان واللسان: "بأكثر ما كانوا".
([36]) كذا.وإنشاد البيت كما في ديوان رؤبة 106 واللسان (قطط) والمخصص(12: 133/ 15: 101): * سوى مساحيهن تقطيط الحقق *
([37]) يقال شعر قطط وقط أيضاً بفتح القاف فيهما.
([38]) ديوان الأعشى 146 واللسان (قطط، أفق). وقد سبق في (أفق). فوجه التكملة هناك: "بغبطته" لا "بإمته".
([39]) من معلقته. والرواية المشهورة "قال حاجزه".
([40]) كذا ورد البيت، والرواية المشهورة: "سلا رويداً"، أو "مهلاً رويداً" انظر اللسان (قطط، قطن)، والمخصص (14: 62) ومجالس ثعلب 189 والإنصاف 83 وإصلاح للمنطق 67، 377.
([41]) وشاهده قول عمرو بن معد يكرب، في اللسان:
أطلت فراطهم حتى إذا ما *** قتلت سراتهم قالت قطاط
([42]) في الأصل: "فيه هذا".
([43]) لرؤبة في ديوانه 106 واللسان (قعع).
([44]) في الأصل: "قال الشيخ".
([45]) سبق إنشاد البيت في (صرد)، ونسب إلى عمر بن أبي ربيعة في تهذيب الألفاظ 121،212 والجمهرة (1: 161). وقد أثبت في ملحقات ديوان عمر طبع ليبسك ص 333. وهو بدون نسبة في المخصص (5: 71) وأمالي المرتضى (4: 81). وأنشده في الكامل 136 ليبسك واللسان (قفف) وعيون الأخبار (3: 95): "نعم ضجيع الفتى". وفي اللسان: "فقفقف الصرد"، وفي الكامل: "وقرقف".

ـ

##### Türkçe

(**باب القاف وما بعدها في الثلاثي الذي يقال له المضاعف والمطابق**)
(**قل**)  **القاف واللام** iki sahih asıldır; bunlardan biri şeyin azlığına delâlet eder, diğeri ise istikrarın zıddına delâlet eder; o da huzursuzluktur.
Birincisi onların sözü: **قلَّ الشَّيءُ يقلُّ قلَّة فهو قليل**; ve **القُلُّ**: **القِلَّة**; bu da **الذُّل** ve **الذِّلّة** gibidir. Ve ribâ hakkında hadiste: “**إنْ كَثُرَ فإنَّه إلى قُلٍّ**”. Hadiste gelen **القُلَّة**’ye gelince([1]), derler ki: **القُلَّة** insanın bir küpten yahut bir testiden azalttığı şeydir; ve bunda dil ehli yanında sınırlandırılmış bir sınır yoktur. Şöyle dedi:
فَظَلِلْنا بنَعْمةٍ واتّكأْنا *** وشَرِبْنا الحَلالَ من قُلَلِهْ([2])
Ve denir: **استقلَّ القومُ**; yani yürüyüşlerine gittilerse; bu da **الإقلال**’dandır da; sanki yürüyüşü hafif gördüler ve onu az saydılar. Ve bunun hepsinde mânâ birdir. Bizim **القُلَّة** hakkında “insanın azalttığı şey” sözümüz de **القِلَّة**’dandır; çünkü onun yanında azalır.
Diğer asla gelince, dedi: **تَقَلقلَ الرَّجُل** ve başkası, bir yerde sabit durmadığı zaman. Ve **تقلقَل المِسمارُ**: yerinde **قَلِقَ** oldu. Ondandır: **فرسٌ قُلقُلٌ**: hızlı. Ondandır onların sözü: **أخَذَه قِلٌّ من الغضب**; o, titremeye benzer bir şeydir.

(**قم**)  **القاف والميم** bir tek asıldır; şeyin toplanmasına delâlet eder. Ondandır: **قَمْقَمَ الله عَصَبه**; yani onu topladı; ve **القَمْقام**: deniz; çünkü suyun toplandığı yerdir. Ve **القَمقام**: çok sayı; sonra bununla, geniş hayır sahibi, seyyidlikte toplayıcı efendi benzetilir.
Ondandır: **قُمَّ البيتُ**; yani süpürüldü. Ve **القُمَامة**: süpürülen şey; ve o toplanır. Ve bundan denir: **أقمَّ الفَحلُ الإبلَ**; hepsini döllediği zaman. Ve **مِقَمَّة الشّاة**: **مِرَمَّتها**([3]); ve bununla adlandırıldı; çünkü ağzındaki bitkiyi onunla toplar. Ve her şeyin en üstüne: **القِمَّة** denir; bu, onun kıvamının kendisiyle olduğu toplanma yeri olduğu içindir.
Bu bâbdan şâz olanlardan: **القَمقام**: küçük keneler.

(**قن**)  **القاف والنون** kıyas üzere konulmamış bir bâbdır; kelimeleri birbirinden ayrıdır. Kelimelerinden: **القِِنُّ**; o, kendisi ve babası mülk edinilmiş köledir. Ve **القُنَّة**: dağın en üstü. Ve **القُنَان**: koltuk altı kokusu, en şiddetli olduğu hâl([4]). Ve **القُناقِن**: yol gösteren kılavuz; yerin altındaki suyu bilen; çoğulu **قَنَاقِن**([5]).

(**قه**)  **القاف والهاء**’da, **القَهْقَهة**’nin hikâyesinden başka bir şey yoktur: gülmede aşırı gitmek. Denir: **قَهٌّ** ve **قهقَهةٌ**; ve hafifletilebilir. Dedi ki:
* فهنَّ في تَهَانُفٍ وفي قَهِ([6]) *
Ve derler: **القَهقهة**: **قَرَبُ الوِرد**([7]).

(**قب**)  **القاف والباء** toplanmaya ve toplanışa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır **القُبَّة**; o bilinir; ve toplanışından dolayı adlandırıldı. Ve **القَبقَب**: karın; çünkü yemeğin toplandığı yerdir. Ve **القَبُّ**: **البَكَرة**’dedir([8]). Onların “**القَبَب**: belin inceliğidir” sözüne gelince, mânâsı ancak onun toplanmasıdır; ta ki ince görülür. Ve aynı şekilde **الخيلُ القُبّ**: zayıf atlar; bu da ancak etlerinin gitmesi ve içlerindeki sertlik sebebiyledir. **القابّة**’ye gelince, İbnü’s-Sikkît dedi: **القَابّة**: yağmurdan bir damladır. Dedi: Asma‘î tashîf eder ve “o gök gürültüsüdür” derdi. İbnü’s-Sikkît’in dediği daha sahih ve daha kıyaslıdır; çünkü o, toprağı **تَقُبُّ** eder; yani onu toplar.
Bu bâbdan şâz olanlardan: üçüncü yıla **القُبَاقِب** adını vermeleri; derler ki: **عامٌ** ve **قابلٌ** ve **قُبَاقِب**([9]).
Yine şâz olanlardan: onların sözü: **اقتبَّ يدَه**; elini kestiği zaman.

(**قت**)  **القاف والتاء**’da birbirinden ayrı iki kelime vardır: birisi **القَتُّ**; o, söz taşımadır. Eserde geldi: “**لا يدخُلُ الجنة قَتَّاتٌ**”; o, söz taşıyandır. Ve **القَتُّ**: bir bitkidir. Ve **القَتُّ** ve **التَّقتِيتُ**([10]): yağı reyhanlarla güzel kokulu kılmaktır.

(**قث**)  **القاف والثاء** toplanmaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: falan, geniş mal ve dünya **يقُثُّ** ederek geldi.

(**قح**)  **القاف والحاء** bizce bir asıl değildir; fakat derler ki: **القُحّ**: insanlardan ve şeylerden kaba olan; hatta olgunlaşmamış karpuza: “o, elbette **لَقحٌّ**” derler.

(**قد**)  **القاف والدال** şeyin boyuna kesilmesine delâlet eden sahih bir asıldır; sonra mecaz yapılır. Derler: **قَدَدْتُ الشَّيء قدَّاً**; onu boyuna kestiğin zaman; **أقُدُّه**. Ve derler: o, **حسَنُ القَدّ**’dır; yani kesim (biçim); boyunun uzanışında. Ve **القِدُّ**: tabaklanmamış deriden boyuna kesilen kayıştır. **القَدِيد**’in iştikakı ondandır. Ve **القِدَّة**: yol ve insanlardan fırka; her birinin hevesi arkadaşının hevesinden başka olduğu zaman. Sonra bunu mecaz yaparlar da derler: **اقتدَّ فلانٌ الأمورَ**; onları tedbir etti ve ayırdı. Ve **قَدَّ المسافرُ المَفازةَ**. Ve **القَيْدُود**: yerde uzun sırtlı dişi deve. Ve **القَدُّ**: oğlak derisi, keçi yavrusu. Ve meselde derler: “**ما يَجعَلُ قَدَّك إلى أديمك**”. Ve derler: **القُدَاد**: karında ağrı.

(**قذ**)  **القاف والذال** bir öncekine yakındır; boyuna ve boyuna olmayan kesmeye ve düzlemeye delâlet eder. Ondandır **القُذَذ**: okun tüyleri; teki **قُذَّة**. Dediler: ve **القَذُّ**: onları kesmektir. Denir: **أُذُنٌ**([11]) **مقذوذة**; sanki yontulmuş gibi. Dedi ki:
* مَقْذُوذةُ الآذانِ صَدْقاتُ الحَدَقْ([12]) *
Bazıları da zannetti ki **القُذَاذات**: altın parçalarıdır; ve **الجُذَاذات**: gümüş parçalarıdır. **السهم الأقَذُّ** ise, üzerinde **قُذَذ** olmayan oktur. Ve **المَقَذُّ**: iki kulağın arkasından arasıdır. Ve onun saçı **يُقَذ** yani kesilir diye adlandırıldı.
Bu bâbdan şâz olanlardan: onların sözü: **القِذَّانَ**: pirelerdir.

(**قر**)  **القاف والراء** iki sahih asıldır; bunlardan biri soğuğa, diğeri yerleşmeye delâlet eder.
Birincisi **القُرُّ**’dur; o, soğuktur. Ve gün: **قارٌّ** ve **قَرٌّ**. İmru’ul-Kays dedi:
إذا ركِبُوا الخيلَ واستلأَمُوا *** تحَرَّقت الأرضُ واليومُ قَرّْ([13])
Ve gece: **قَرَّةٌ** ve **قارَّة**. Ve günümüz **قَرَّ** eder, **يَقَرُّ**. Ve **القِرَّة**: hummanın **قِرَّة**’si; ona bir gevşeme([14]) ve kırılma geldiği zaman. Derler: “**حِرَّةٌ تحت قِرَّة**”; **الحِرّة**: susuzluktur; **القِرَّة**: hummanın **قِرَّة**’sidir. Onların sözü: **أقَرَّ اللهُ عينَه**; bir topluluk zannetti ki bu bâbdandır; ve sevinç için soğuk bir gözyaşı, gam için sıcak bir gözyaşı vardır; bu yüzden beddua edilene: “**أسخَنَ الله عينه**” denir. Ve **القَرور**: soğuk su; onunla yıkanılır; ondan denir: **اقْتَرَرْت**.
Diğer asıl yerleşmedir; denir: **قَرَّ** ve **استقرَّ**. Ve **القَرُّ**: kadınların bineklerinden bir binektir. Ve dedi ki:
* على حَرَجٍ كالقَرِّ تَخفقُ أكفانِي([15]) *
Bâbdan [**القَرُّ**([16])]: suyu bir şeyin içine dökmek; denir: **قَرَرتُ الماء**. Ve **القَرُّ**: sözü kulağa dökmektir.
Bâbdan: **القَرقَر**: düz taban. Ondandır **القُرارة**: tencerenin altına yapışan şey; sanki tencerede yerleşmiş bir şeydir.
Bizce bâbdan—ve o sahih bir kıyastır—**الإقرار**: inkârın zıddıdır; çünkü bir hakka **أقَرَّ** ettiği zaman, onu yerleşik kılmış olur. Bir topluluk da duada dedi: **أقرّ الله عينه**; yani ona verdi; ta ki gözü **تَقِرَّ** etsin de kendisinden üstün olana göz dikmesin. Ve **يوم القَرِّ**: insanların Minâ’da yerleştiği gün; o da kurban gününün sabahıdır.
Dedik: Bunlar, iki bâbda birlikte gördüğün gibi sahih kıyaslardır. Ama bazıları hakkında bize ulaştığı üzere “**القارورة** suyun ve başkasının onda yerleşmesi sebebiyle adlandırıldı” demesi gibi sözü aşmak ve yüklenmek, bu bizim mezhebimizden değildir. Biz demiştik ki Arapların sözü iki kısımdır: ondan kıyas olan vardır, onu zikrettik; ve ondan vaz‘an konulmuş olan vardır; biz bunların hepsini tesbit ettik. Allah daha iyi bilir.
Seslere gelince, kıyas olabilir; çoğu ise hikâyelerdir. Derler: **قَرقَرت الحمامةُ قَرقرةً وقَرْقَرِيراً**.

(**قز**)  **القاف والزاء** tek bir kelimedir; şeye karşı sükûnun azlığına delâlet eder([17]). Ondandır **القزّ**; o, sıçramadır. Ondandır **التقزُّز**; o, tiksinmedir. Ve **رجلٌ قَزٌّ**; o, her şeye sükûn bulmaz.

(**قس**)  **القاف والسين**’in bâbının çoğu şeyin izini sürmektir; lafızda ona yaklaşan şeyler ondan şâz olabilir.
Âlimlerimiz dedi: **القَسُّ**: şeyin izini sürmek ve onu istemektir. Dediler: onların “**القَسَّ** söz taşımadır” sözü de bundandır; çünkü sözü izler, sonra onu taşır([18]). Ve yol gösteren kılavuza: **القَسْقاس** denir; yola vukufu, onu iyi istemesi ve ona uyması sebebiyle böyle adlandırıldı. Denir: **قَسَّ يَقُسّ**. Ve **تَقَسَّسْتُ أصواتَ القومِ بالليل**; geceleyin kavmin seslerini izlediğin zaman. Onların sözü: **قَسَسْتُ القومَ**; çirkin sözle onlara eziyet ettim; bu, özetlenmiş bir söz değildir; ancak mânâsı, bizim zikrettiğimiz **القَسّ** yani söz taşıma mânâsıdır([19]). Ve derler: **قَرَبٌ قَسقاسٌ** ve **سيرٌ قَسِيس**([20]): sürekli. Ve bu kıyastır; çünkü o, yeri **يقُسُّ** eder ve onu izler.
Bâbdan şâz olanlardan: onların sözü: [**ليلةٌ**] **قسقاسة**: karanlık; ve bazen soğuk geceye: **قَسِيَّة** derler([21]). Ve **قُسَاسٌ**: kendisine **السُّيوف القُسَاسيَّة** nisbet edilen bir beldedir.
Bazıları Şeybânî’den nakletti ki **القَسْقَاس**: açlıktır. Ve ondan şu beyti okudular:
أتانَا به القَسقاسُ ليلاً ودُونَه *** جراثيمُ رَمْلٍ بينهنَّ نفانِفُ([22])
Eğer bu sahihse, şâzdır; kıyas üzere olsa bile şair bununla ancak **القَسقاس**’ı murad etti([23]); ve burada açlığın ne olduğunu bilmiyorum. Onların sözü: **دِرهمٌ قَسِيٌّ**; yani kötü; bir topluluk dedi: o, **قاس**’ın i‘râbıdır([24]); ve o Farsçadır. Ve **الثِّياب القَسِّيَّة**’nin Yemen’den getirilen elbiseler olduğu söylenir. Ve derler: **قَسْقَسْتُ**([25]) köpeğe: ona bağırdım([26]).

(**قش**)  **القاف والشين** kıyas üzere olmayan kelimelerdir. **القَشُّ**: kabuktur([27]). Denir: **تقشقش الشَّيء**; kabuklandığı zaman. Ve “**قُلْ يا أيُّهَا الكَافِرُونَ**” ve “**قُلْ هُوَ اللهُ أحَدٌ**” sûrelerine: **المقَشْقِشَتان** denirdi; çünkü ikisi, onları okuyanı, onlarla iman etmiş olarak küfürden çıkarır.
Bu cinsten olmayanlardan: **القِشَّة**: maymun; ve küçük kız çocuğu. Ve derler: **التَّقشقُش**: buradan buraya yemeyi aramaktır; eğer bu sahihse, belki **الإبدال** bâbındandır; aslında **السين** vardır; onun zikri geçti. Ve denir: **قَشَّ القَوْمُ**; zayıflıktan sonra dirildikleri zaman.

(**قص**)  **القاف والصاد** şeyin izini sürmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır onların sözü: **اقتصَصْتُ الأثَر**; onu izlediğin zaman([28]). Ondandır yaralarda **القِصاص**’ın iştikakı; çünkü birincisine yaptığı gibi ona yapılır; sanki onun izini **اقتصَّ** etti. Bâbdan **القِصَّة** ve **القَصَص**: bunların hepsi izlenir de anlatılır. **الصَّدر** ise **القَصُّ**’tur; bu bizce bâbın kıyasıdır; çünkü kemikleri eşittir; sanki her kemik ötekine tâbi kılınmıştır.
Bâbdan: **قَصَصت الشّعر**; çünkü onu kestiğin zaman her bir kıl ile kardeşi arasında eşitledin; böylece biri, yolunda ötekine tâbi ve ona eşit olmuş gibidir. Ve **قُصَاص الشَّعر**: önden bitişinin sonudur([29]); ve kıyası sahihdir. Ve **القُصَّة**: perçemdir.
Ve develerden **القَصِيصية**: bineklerin izini süren devedir. Onların sözü: falan, falanı vurdu da **فأقَصَّه**; yani onu ölüme yaklaştırdı. Bunun mânâsı, onun ölümün izini sürmesidir. Ve **أقصَّ** falanı sultan [falandan([30])] ; onu kısas olarak öldürdüğü zaman.
Onların sözü: **أقَصَّت الشّاةُ**; gebeliği belli olduğu zaman; bu ondan değildir. Ve aynı şekilde **القَصْقاص**; derler ki o aslandır. Ve **القُصقُصَة**: kısa adam. Ve **القَصِيص**: bir bitkidir. Bunların hepsi zikredilen kıyastan şâzdır([31]).

(**قض**)  **القاف والضاد** üç asıldır: birincisi şeyin düşüşü; diğeri şeyde pürüzlülük; diğeri şeyde deliktir.
Birincisi onların sözü: **انقَضَّ الحائطُ**: düştü. Ondandır kuşun **انقضاضُ**’ı: uçuşunda düşüşüdür.
İkincisi onların sözü: **دِرع قَضّاءُ**: dokunuşu pürüzlü; henüz yumuşamamış. Aslı **القِضّة**’dir; o, toprağı kum olan alçak bir yerdir; yanında da bir yükselti vardır. Ve **القَضَضُ**: taş kırıklarıdır. Ondandır **القَضْقَضة**: kemikleri kırmaktır. Denir: **أسدٌ قضقاضٌ**. Ve **القَضُّ**([32]): döşeğin üstüne çıkan topraktır. Denir: **أقضَّ عليه مضجَعُه**. Ebû Züeyb dedi:
أم ما لِجسمِكَ لا يلائمُ مَضجعاً *** إلا أَقَضَّ عليكَ ذاك المضجع([33])
Ve denir: **لحمٌ قَضٌّ**; kızartma sırasında topraklandığı zaman. Bâbdan, bence, onların sözü: **جاؤوا بقَضِّهم وقضيضهم**([34]); yani pürüzlü büyük toplulukla. Evs dedi:
وجاءت جِحاشٌ قَضَّها بقَضِيضها *** كأكثَرِ ما كانوا عديداً وأوكَعُوا([35])
Üçüncü asıl onların sözü: **قَضَضت اللُّؤلؤةَ أقُضُّها قَضَّاً**; onu deldiğin zaman. Ondandır bakirenin **اقتِضاض**’ı. Bunu Şeybânî söyledi.

(**قط**)  **القاف والطاء** şeyin enine hızlı kesilmesine delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **قَطَطت الشّيءَ أَقُطُّه قَطَّاً**. Ve **القَطَّاط**: kutular yapan tornacı; sanki onları keser. Dedi ki:
* مِثْلَ تقطِيط الحُقَق([36]) *
Ve **القِطْقِط**: yağmurun çisintisi; çünkü azlığından dolayı sanki parçalıdır. Bâbdan **الشعَْر القَطَط**([37]); o, büzüşen saçtır; **السَّبْط**’ın zıddı; sanki **قُطّ** edilmiştir, **قَطَّاً**. Denir: **قَطِطَ شَعْرُه**; bu, ikizlemesini açıkça gösteren nadir kelimelerdendir.
**القِطُّ**’a gelince, onun ödül belgesi olduğu söylenir. Eğer bâbın kıyasındansa, belki üzerindeki yazıda bulunan kesip ayırma yönündendir. A‘şâ dedi:
ولا الملكُ النُّعمان يومَ لقيتُه *** بِغبْطَتِه يُعطِي القُطوطَ ويأفِقُ([38])
Ve buna göre Allah’ın sözü şöyle tefsir edilir: ﴿**وقالُوا ربَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِسَابِ**﴾ [ص 16]; sanki onlar, âhirette ecirden kendilerine verilecek kitaplarını murad ettiler.
Bu bâbdan şâz olanlardan: **القِطّةُ**: kedi; denir: o, erkeğe değil, ona mahsus bir sıfattır.
**قَطْ** “yeter” mânâsına gelince, bu bâbdan değildir; o ancak **الإبدال**’dandır; aslı **قدْ**’dır. Tarafe dedi:
أخِي ثِقةٍ لا ينثني عن ضريبةٍ *** إذا قِيلَ مهلاً قال صاحبهُ قَدِ([39])
Fakat onlar **الدّال**’ı **طاء** ile değiştirdiler; **قَطِي** ve **قَطْكَ** ve **قَطْني** denir. Ve şu beyti okudular:
امتلأ الحَوْضُ وقال قَطني *** حَسْبي رويداً قد ملأْتَ بَطْنِي([40])
Ve derler: **قَطَاطِ**; “yeter” mânâsına([41]). Onların sözü: **ما رأيتُ مثلَه قطّ**; yani “bu hususta sözü keserim”([42]); imkân yönünden sözüyle. Ve bu, ancak geçmiş şeyde söylenir.

(**قع**)  **القاف والعين** ses hikâyelerine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır **القَعقعة**: kalkanların ve başkalarının seslerinin hikâyesi. Ve **المُقَعقِع**: okları çevirip sallayan; o sırada oklar için en küçük bir ses olur. Ve denir: **رجلٌ قَعقعانيٌّ**; yürüdüğünde eklemlerinden **قَعقَعة** işitirsin. Dedi ki:
* قَعْقَعةُ المِحوَرِ خُطَّافَ العَلَقْ([43]) *
Ve **حِمارٌ قَعقعانيٌّ**: o, kalçaya yüklendiğinde iki çenesini birbirine vurandır. Ve denir: **قَرَبٌ قَعْقاعٌ**: hızlı; yürüyüş hareketleri ve **قَعْقَعته** sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **طريقٌ قعقاعٌ**: ancak meşakkatle gidilen. **القُعَاعُ** ise acı, koyu sudur. Denir: **أَقَعُّوا**; **قُعَاعاً** çıkardıkları zaman. Bu, zikrettiğimiz asıldan şâz olabilir; ve **عَقَّ**’dan kalb edilmiş olabilir; onun zikri geçti. Ve derler: **قَعْقَع في الأرض**: gitti.
Bu, bâbın kıyasındandır; yürüyüşünde bulunan hareket ve **قَعقعة** sebebiyle.

(**قف**)  **القاف والفاء** toplanmaya, toplanışa ve büzülmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır **القُفَّة**: kabak biçiminde bir şey; hurma dalı lifinden yahut hurma yaprağından yapılır. Yaşlıya([44]) ihtiyarlığından büzüldüğünde: sanki o **قُفَّة** derler. Ve **استَقفّ** etmiştir; kasıldığı zaman. Ondandır: **أقَفَّتِ الدَّجاجةُ**; yumurtlamayı kestiği zaman. Ve **القَفُّ**: hırsızlık için bir tür engellemedir; “şeyi kendine **يقفُّ** eder” diye böyle denildi. Onların sözü: **قَفْقَف الصَّرِدُ**; titrediği zaman; bu, bizce soğukta onu alan büzülmedendir. Dedi ki:
نِعْمَ شِعارُ الفَتَى إذا بَرَدَ الـ	*** ـليلُ سُحيْراً وقَفْقَفَ الصَّرِدُ([45])
Ve bu, yalnız titremeden ibaret olmaz.
Bâbdan **القُفّ**: yerin sırtından yükselen, sanki toplanmış bir şey; çoğulu **قِفاف**. Allah daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَذَّ الرِّيشَ
1 قَذَّ الرِّيشَ ذ (S, M, A, L,) [aor. قَذُ٣َ ,] inf. n. قَذٌّ, (K,) He cut the edges, or extremities, of the feathers, (S, M, A, L, K,) [for the arrow, or arrows,] with the instrument called مِقَذّ, (A,) and made them (حَذَّفَهُ, M, L, [in the K, تَحْرِيفُهُ is put for تَحْذِيفُهُ]) of the suitable dimensions, (عَلَى نَحْوِ الحَذْوِ والتَّقْدِيرُ, M, [in the L and K, التَّدْوِير is put for التَّقْدِير, and in the K الحذو and the foll. conjunction are omitted,]) and even. (M, L, K.) ― -b2- And قَذَّ, He cut anything in a similar manner. ― -b3- [Hence,] قُذَّ, It (anything) was made even, and fine, or delicate, or elegant; (M, L;) [as also ↓ قُذِّذَ: see مُقَذَّذٌ, and see 2.] ― -b4- قَذَّ السَّهْمَ, (S, M, A, L,) aor. قَذُ٣َ , (M, A, L,) inf. n. قَذٌّ; (S, M, L, K;) and ↓ اقذّهُ, (M, L,) inf. n. اـِقْذَاذٌ; (K;) and ↓ قذّذهُ; (Deewلn El-Hudhaleeyeen, cited by Freytag;) He feathered the arrow; fixed, or stuck, upon it the feathers; (S, M, A, L, K;) whereof an arrow has three, also called its آذَان. (L.) -A2- قَذَّهُ, aor. قَذُ٣َ , (L,) inf. n. قَذٌّ, (K,) He struck him upon the part called the مَقَذّ; (L, K;) on the back of his neck. (L.) [But see طَبَعَ قَفَاهُ in art. طبع.]

قُذِّذَ
2 قُذِّذَ ذ , (inf. n. تَقْذِيذٌ, L,) It (anything) was trimmed, or decorated. (M, L.) See also 1.

4 أَقْذَ٣َ see 1.

اقتذّ الحَدِيثَ مِنِّى
8 اقتذّ الحَدِيثَ مِنِّى ذ (assumed tropical:) He heard the story from me like as I heard it. (TA, voce اـِكْتَتَّ.)

قُذَّةٌ
قُذَّةٌ ذ A feather of an arrow: pl. قُذَذٌ, (S, M, L, K,) and قِذَاذٌ. (M, L.) [You say,] حَذْوَ القُذَّةِ بالقُذَّةِ, Like as one feather of an arrow corresponds to, or matches, another. (L.) ― -b2- [Hence,] the ear of a man, and of a horse; (M, L, K;) the two ears are called القُذَّتَانِ. (M, L.) ― -b3- And the side of the vulva; (K;) dual, قُذَّتَانِ, the two sides of the vulva, (S, M, L,) which are called the اـِسْكَتَانِ. (M, L.) -A2- The flea; (S, M, L, K;) as also ↓ قُذَّذٌ: (M, L, K:) pl. قِذَّانٌ. (S, M, L, K.)

قُذَّذٌ
قُذَّذٌ ذ see قُذَّةٌ.

قُذَاذَةٌ
قُذَاذَةٌ ذ A piece that is cut from the extremity of a feather; (M, L;) and قُذَاذَاتٌ, [the pl.,] what falls in the cutting of the extremities of feathers, and the like: (S, L, K:) and the sing., what is cut, or clipped, from the extremities of gold, &c.: (K:) the pl. signifies pieces, (M,) or small pieces, (L,) cut, or clipped, from the extremities of gold: and pieces cut or clipped from silver are called جُذَاذَاتٌ: or the sing. signifies what is cut, or clipped, from anything. (M, L.)

أَقَذُّ
أَقَذُّ ذ An arrow without feathers upon it; (T, S, M, A, L, K;) like as أَفْوَقُ, applied to an arrow, signifies “ having no notch: ” (L:) or of which the feathers have fallen off: (L:) or just pared, before it is feathered: (Lh, M, L:) also, a feathered arrow: or (in the K, and) that is evenly pared, without any deviation from a straight shape: (M, L, K: *) pl. قُذٌّ: and pl. of قُذٌّ, قِذَاذٌ. (S, L. [See an ex. voce أَحْشَنُ.]) ― -b2- مَا لَهُ أَقَذُّ وَلَا مَرِيشٌ He has not anything: (M, L, K:) or he has not either property or people. (Lh, M, L, K.) A proverb. (TA.) ― -b3- مَا أَصَبْتُ مِنْهُ أَقَذَّ وَلَا مَرِيشًا I gained not from him anything: (M, L:) or I obtained not from him good, either little or much. (Meyd, TA.) Ibn-Hلni relates this saying, on the authority of Aboo-Mلlik, differently, saying أَفَذَّ, with ف, instead of اقذّ, from فَذٌّ in the sense of فَرْدٌ. (L.) ― -b4- In another proverb it is said, مَا تَرَكْتُ لَهُ أَقَذَّ وَلَا مَرِيشًا [I left not to him anything]. (A.)

مَقَذٌّ
مَقَذٌّ ذ The part between the two ears, behind: (M, * L, K:) one says, اـِنَّهُ لَلَئِمُ المَقَذَّيْنِ Verily he is vile in the part between the two ears, behind, and حَسَنُ المقذّين, goodly in that part; though a man has but one مَقَذّ: also, the base of the ear: (M, L:) and the place where the hair of the head ends, between the two ears, behind: (S:) the part of the back of the head where the growth of the hair ends: (M, L, K:) or the part of the back of the head where the hair is cut with the shears: (M, L:) and the part where the hair ends, behind and before: (L:) or the place where the head is set upon the neck: its proper signification is a place of cutting: and therefore it may mean the place where the hair ends, at the back of the neck: or the place where the head ends; which is the place where it is set upon the neck. (A.)

مِقَذٌّ
مِقَذٌّ ذ A blade for cutting or clipping; syn. مِقْرَاضٌ; (S;) an instrument for cutting the extremities of feathers, (M, A, L, K, *) such as a knife and the like; as also مِقَذَّةٌ: (M, L:) a knife. (K.)

مُقَذَّذٌ
مُقَذَّذٌ ذ and ↓ مَقْذُوذٌ, Trimmed, or decorated; (M, K;) applied to a man. (M.) See مَقْذُوذٌ ― -b2- [Hence,] مُقَذَّذٌ (M, K) and ↓ مَقْذُوذٌ (L), A man (M, L) having his hair clipped (M, L, K) round the part where its growth terminates, before and behind: (M, L:) and مُقَذَّذٌ الشَّعَرِ, (S, L,) and ↓ مَقْذُوذُهُ, (L,) A man having his hair trimmed. (S, L.) ― -b3- مُقَذَّذٌ Anything made even, and fine, or delicate, or elegant. (K.) ― -b4- [Hence,] A man having a clean garment, one part of it resembling another, every part of it goodly. (L.) And A man of light form, or figure; (Yaakoob, S, M, L, K;) as also مُزَلَّمٌ: and in like manner مُقَذَّذَةٌ, A woman not tall; also مُزَلَّمَةٌ. (Yaakoob, S, M, * L.)

مَقْذُوذٌ
مَقْذُوذٌ ذ see مُقَذَّذٌ in three places. ― -b2- أُذُنٌ مَقْذُوذَةٌ, (S, M, L, K,) and ↓ مُقَذَّذَةٌ, (M, L, K,) an ear of a rounded shape (M, L, K,) as though it were pared. (S, L.) [You say,] لَهُ أُذُنَانِ مَقْذُوذَتَانِ He (a horse) has two ears shaped like the feathers of an arrow. (A.) ― -b3- هُوَ مَقْذُوذُ القَفَا He has his hair clipped at the back of the neck. (L.)

##### Türkçe

**قَذَّ الرِّيشَ**
1 **قَذَّ الرِّيشَ** ذ (S, M, A, L,) [muzâri‘ı **قَذُ٣َ** ,] mastar ismi **قَذٌّ**, (K,) o, tüylerin kenarlarını yahut uçlarını, (S, M, A, L, K,) [ok yahut oklar için,] **مِقَذّ** denilen aletle, (A,) kesti; ve onları (M, L’de **حَذَّفَهُ**, [K’da **تَحْرِيفُهُ** , **تَحْذِيفُهُ** yerine konmuştur]) uygun ölçüler üzere yaptı, (**عَلَى نَحْوِ الحَذْوِ والتَّقْدِيرُ**, M, [L ve K’da **التَّدْوِير** , **التَّقْدِير** yerine konmuştur; K’da **الحذو** ve onu izleyen bağlaç düşürülmüştür,]) ve düzeltti. (M, L, K.) ― -b2- Ve **قَذَّ**, benzer bir tarzda herhangi bir şeyi kesti. ― -b3- [Bundan dolayı,] **قُذَّ**, o (herhangi bir şey) düzgün, ve ince, yahut narin, yahut zarif yapıldı; (M, L;) [aynı şekilde ↓ **قُذِّذَ**: bkz. **مُقَذَّذٌ**, ve bkz. 2.] ― -b4- **قَذَّ السَّهْمَ**, (S, M, A, L,) muzâri‘ı **قَذُ٣َ** , (M, A, L,) mastar ismi **قَذٌّ**; (S, M, L, K;) ve ↓ **اقذّهُ**, (M, L,) mastar ismi **اـِقْذَاذٌ**; (K;) ve ↓ **قذّذهُ**; (Deewلn El-Hudhaleeyeen, Freytag’ın nakliyle;) o, oku tüyledi; üzerine tüyleri sabitledi yahut yapıştırdı; (S, M, A, L, K;) ki okun bunlardan üçü vardır; bunlara onun **آذَان**’ı da denir. (L.) -A2- **قَذَّهُ**, muzâri‘ı **قَذُ٣َ** , (L,) mastar ismi **قَذٌّ**, (K,) onu **مَقَذّ** denilen yere vurdu; (L, K;) ensesinin arkasına. (L.) [Fakat bkz. طبع maddesinde **طَبَعَ قَفَاهُ**.]

**قُذِّذَ**
2 **قُذِّذَ** ذ , (mastar ismi **تَقْذِيذٌ**, L,) o (herhangi bir şey) tıraşlandı, yahut süslendi. (M, L.) Ayrıca bkz. 1.

4 **أَقْذَ٣َ** bkz. 1.

**اقتذّ الحَدِيثَ مِنِّى**
8 **اقتذّ الحَدِيثَ مِنِّى** ذ (mecazî olduğu varsayılarak:) o, hikâyeyi benden, benim onu işittiğim gibi işitti. (TA, **اـِكْتَتَّ** maddesinde.)

**قُذَّةٌ**
**قُذَّةٌ** ذ okun bir tüyü: çoğulu **قُذَذٌ**, (S, M, L, K,) ve **قِذَاذٌ**. (M, L.) [Denir ki,] **حَذْوَ القُذَّةِ بالقُذَّةِ**, bir okun bir tüyünün diğerine karşılık gelmesi yahut ona uyması gibi. (L.) ― -b2- [Bundan dolayı,] bir adamın ve bir atın kulağı; (M, L, K;) iki kulağa **القُذَّتَانِ** denir. (M, L.) ― -b3- Ve vulvanın yanı; (K;) tesniyesi **قُذَّتَانِ**, vulvanın iki yanı, (S, M, L,) ki bunlara **اـِسْكَتَانِ** denir. (M, L.) -A2- Pire; (S, M, L, K;) aynı şekilde ↓ **قُذَّذٌ**: (M, L, K:) çoğulu **قِذَّانٌ**. (S, M, L, K.)

**قُذَّذٌ**
**قُذَّذٌ** ذ bkz. **قُذَّةٌ**.

**قُذَاذَةٌ**
**قُذَاذَةٌ** ذ bir tüyün ucundan kesilen bir parça; (M, L;) ve **قُذَاذَاتٌ**, [çoğulu,] tüylerin uçlarının kesilmesinde ve benzerinde düşen şey: (S, L, K:) ve tekil, altının uçlarından vb. kesilen yahut kırpılan şey: (K:) çoğul, parçalar, (M,) yahut küçük parçalar, (L,) altının uçlarından kesilen yahut kırpılan: ve gümüşten kesilen yahut kırpılan parçalara **جُذَاذَاتٌ** denir: yahut tekil, herhangi bir şeyden kesilen yahut kırpılan şeyi ifade eder. (M, L.)

**أَقَذُّ**
**أَقَذُّ** ذ üzerinde tüy bulunmayan bir ok; (T, S, M, A, L, K;) tıpkı oka nispetle **أَفْوَقُ** “kertiksiz” mânasına geldiği gibi: (L:) yahut tüyleri dökülmüş olan: (L:) yahut tüylendirilmeden önce yeni yontulmuş olan: (Lh, M, L:) ayrıca, tüylü bir ok: yahut (K’da ve) düzgünce yontulmuş, doğruluktan hiçbir sapması olmayan: (M, L, K: *) çoğulu **قُذٌّ**: ve **قُذٌّ**’ün çoğulu **قِذَاذٌ**. (S, L. [Bir örnek için **أَحْشَنُ** maddesine bkz.]) ― -b2- **مَا لَهُ أَقَذُّ وَلَا مَرِيشٌ** onun hiçbir şeyi yoktur: (M, L, K:) yahut onun ne malı ne de adamı vardır. (Lh, M, L, K.) Bir darb-ı meseldir. (TA.) ― -b3- **مَا أَصَبْتُ مِنْهُ أَقَذَّ وَلَا مَرِيشًا** ondan hiçbir şey kazanmadım: (M, L:) yahut ondan, az da çok da, bir hayır elde etmedim. (Meyd, TA.) İbn-Hلni bu sözü, Aboo-Mلlik’ten rivayetle, farklı olarak nakleder; **أَفَذَّ** der, **اقذّ** yerine ف ile; **فَذٌّ**’den, **فَرْدٌ** mânasında. (L.) ― -b4- Başka bir darb-ı meselde denir ki, **مَا تَرَكْتُ لَهُ أَقَذَّ وَلَا مَرِيشًا** [ona hiçbir şey bırakmadım]. (A.)

**مَقَذٌّ**
**مَقَذٌّ** ذ iki kulağın arasındaki, arkadaki kısım: (M, * L, K:) denir ki, **اـِنَّهُ لَلَئِمُ المَقَذَّيْنِ** gerçekten o, iki kulağın arasındaki arkadaki kısımda aşağılıktır; ve **حَسَنُ المقذّين**, o kısımda güzeldir; hâlbuki adamın yalnız bir **مَقَذّ**’ı vardır: ayrıca, kulağın dibi: (M, L:) ve baş saçının bittiği yer, iki kulağın arasında, arkada: (S:) başın arkasında saçın bitişinin sona erdiği kısım: (M, L, K:) yahut başın arkasında saçın makasla kesildiği kısım: (M, L:) ve saçın bittiği yer, arkada ve önde: (L:) yahut başın boyun üzerine oturduğu yer: asıl mânası bir kesme yeridir: bu sebeple boynun arkasında saçın bittiği yeri ifade edebilir: yahut başın bittiği yeri; ki o, boyun üzerine oturduğu yerdir. (A.)

**مِقَذٌّ**
**مِقَذٌّ** ذ kesmek yahut kırpmak için bir bıçak; eş anlamlısı **مِقْرَاضٌ**; (S;) tüylerin uçlarını kesmek için bir alet, (M, A, L, K, *) bıçak ve benzeri gibi; aynı şekilde **مِقَذَّةٌ**: (M, L:) bir bıçak. (K.)

**مُقَذَّذٌ**
**مُقَذَّذٌ** ذ ve ↓ **مَقْذُوذٌ**, tıraşlanmış yahut süslenmiş; (M, K;) bir adama nispetle. (M.) **مَقْذُوذٌ**’a bkz. ― -b2- [Bundan dolayı,] **مُقَذَّذٌ** (M, K) ve ↓ **مَقْذُوذٌ** (L), bir adam; (M, L) saçı kırpılmış olan, (M, L, K) saçın bitişinin sona erdiği yerin çevresinde, önde ve arkada: (M, L:) ve **مُقَذَّذٌ الشَّعَرِ**, (S, L,) ve ↓ **مَقْذُوذُهُ**, (L,) saçı tıraşlanmış bir adam. (S, L.) ― -b3- **مُقَذَّذٌ** düzgün, ve ince, yahut narin, yahut zarif yapılmış herhangi bir şey. (K.) ― -b4- [Bundan dolayı,] temiz elbiseli bir adam; elbisesinin bir kısmı diğerine benzer, her kısmı güzeldir. (L.) Ve hafif yapılı yahut endamlı bir adam; (Yaakoob, S, M, L, K;) aynı şekilde **مُزَلَّمٌ**: ve aynı tarzda **مُقَذَّذَةٌ**, uzun boylu olmayan bir kadın; ayrıca **مُزَلَّمَةٌ**. (Yaakoob, S, M, * L.)

**مَقْذُوذٌ**
**مَقْذُوذٌ** ذ üç yerde **مُقَذَّذٌ**’a bkz. ― -b2- **أُذُنٌ مَقْذُوذَةٌ**, (S, M, L, K,) ve ↓ **مُقَذَّذَةٌ**, (M, L, K,) yuvarlak şekilli bir kulak, (M, L, K,) sanki yontulmuş gibi. (S, L.) [Denir ki,] **لَهُ أُذُنَانِ مَقْذُوذَتَانِ** onun (bir atın) okun tüyleri gibi şekillenmiş iki kulağı vardır. (A.) ― -b3- **هُوَ مَقْذُوذُ القَفَا** onun ensesinde saçı kırpılmıştır. (L.)
