# قرأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قرأ

القرآن هو التنزيل العزيز، أي المقروء المكتوب في المصاحف، وإنما قدم على ما هو أبسط منه لشرفه. قرأه وقرأ به بزيادة الباء كقوله تعالى  تنبت بالدهن  وقوله تعالى  يكاد سنا برقه يذهب بالأبصار  أي تنبت الدهن ويذهب الأبصار وقال الشاعر:
  هن الحرائر لا ربات أخمـرة                      سود المحاجر لا يقرأن بالسور
  كنصره عن الزجاجي، كذا في لسان العرب، فلا يقال أنكرها الجماهير ولم يذكرها أحد في المشاهير كما زعمه شيخنا ومنعه، قرءا عن اللحياني وقراءة ككتابة وقرآنا كعثمان فهو قارئ اسم فاعل من قوم قرأة ككتبة في كاتب وقراء كعذال في عاذل وهما جمعان مكسران وقارئين جمع مذكر سالم: تلاه، تفسير لقرأ وما بعده، ثم إن التلاوة إما مرادف للقراءة، كما يفهم من صنيع المؤلف في المعتل، وقيل: إن الأصل في تلا معنى تبع ثم كثر كاقترأه افتعل من القراءة يقال اقترأت، في الشعر وأقرأته أنا وأقرأ غيره يقرئه إقراء، ومنه قيل: فلان المقرئ، قال سيبويه: قرأ واقترأ بمعنى، بمنزلة علا قرنه واستعلاه وصحيفة مقروءة كمفعولة، لا يجيز الكسائي والفراء غير ذلك، وهو القياس ومقروة كمدعوة، بقلب الهمزة واوا، ومقرية كمرمية، بإبدال الهمزة ياء، كذا هو مضبوط في النسخ، وفي بعضها مقرئة كمفعلة، وهو نادر إلا في لغة من قال: قرئت. وقرأت الكتابة قراءة وقرآنا، ومنه سمي القرآن، كذا في الصحاح، وسيأتي ما فيه من الكلام، وفي الحديث  أقرؤكم أبي  قال ابن كثير: قيل: أراد: من جماعة مخصوصين، أو في وقت من الأوقات، فإن غيره أقرأ منه، قال: ويجوز أن يريد به أكثرهم قراءة، ويجوز أن يكون عاما وأنه أقرأ أصحابه أي أتقن للقرآن وأحفظ. وقارأه مقارأة وقراء كقتال: دارسه. واستقرأه: طلب إليه أن يقرأ. وفي حديث أبي في سورة الأحزاب: إن كنت لتقارئ سورة البقرة، أو هي أطول. أي تجاريها مدى طولها في القراءة، أو أن قارئها ليساوي قارئ البقرة في زمن قرائتها، وهي مفاعلة من القراءة. قال الخطابي: هكذا رواه ابن هاشم، وأكثر الروايات: إن كانت لتوازي. والقراء، ككتان: الحسن القراءة ج قراءون، ولا يكسر أي لا يجمع جمع تكسير والقراء كرمان: الناسك المتعبد مثل حسان وجمال، قال شيخنا: قال الجوهري: قال الفراء: وأنشدني أبو صدقة الدبيري:
  بيضاء تصطاد الغوي وتستبي                      بالحسن قلب المسلم القـراء انتهى. قلت: الصحيح أنه قول زيد بن ترك الدبيري، ويقال: إن المراد بالقراء هنا من القراءة جمع قارئ، ولا يكون من التنسك، وهو أحسن، كذا في لسان العرب، وقال ابن بري: صواب إنشاده بيضاء بالفتح، لأن قبله:
  ولقد عجبت لكاعب مودونة                      أطرافها بالحلي والحنـاء
  قال الفراء: يقال: رجل قراء، وامرأة قراءة، ويقال: قرأت، أي صرت قارئا ناسكا. وفي حديث ابن عباس أنه كان لا يقرأ في الظهر والعصر. ثم قال في آخره  وما كان ربك نسيا  معناه أنه كان لا يجهر بالقراءة فيهما، أو لا يسمع نفسه قراءته، كأنه رأى قوما يقرءون فيسمعون نفوسهم ومن قرب منهم، ومعنى قوله  وما كان ربك نسيا  يريد أن للقراءة التي تجهر بها أو تسمعها نفسك يكتبها الملكان، وإذا قرأتها في نفسك لم يكتباها والله يحفظها لك ولا ينساها، ليجازيك عليها. وفي الحديث:  أكثر منافقي أمتي قراؤها  أي أنهم يحفظون القرآن نفيا للتهمة عن أنفسهم وهم يعتقدون تضييعه. وكان المنافقون في عصر النبي صلى الله عليه وسلم كذلك كالقارئ والمتقرئ ج قراءون مذكر سالم وقوارئ كدنانير وفي نسختنا قوارئ فواعل، وجعله شيخنا من التحريف. قلت إذا كان جمع قارئ فلا مخالفة للسماع ولا للقياس، فإن فاعلا يجمع على فواعل. وفي لسان العرب قرائئ كحمائل، فلينظر. قال: جاءوا بالهمزة في الجمع لما كانت غير منقلبة بل موجودة في قرأت. وتقرأ إذا تفقه وتنسك وتقرأت تقرؤا في هذا المعنى. وقرأ عليه السلام يقرؤه: أبلغه، كأقرأه إياه، وفي الحديث: أن الرب عز وجل يقرئك السلام. أو لا يقال أقرأه السلام رباعيا متعديا بنفسه، قاله شيخنا. قلت: وكذا بحرف الجر، كذا في لسان العرب إلا إذا كان السلام مكتوبا في ورق، يقال أقرئ فلانا السلام واقرأ عليه السلام، كأنه حين يبلغه سلامه يحمله على أن يقرأ السلام ويرده. قال أبو حاتم السجستاني: تقول: اقرأ عليه السلام ولا تقول أقرئه السلام إلا في لغة، فإذا كان مكتوبا قلت أقرئه السلام، أي اجعله يقرؤه. وفي لسان العرب: وإذا قرأ الرجل القرآن والحديث على الشيخ يقول أقرأني فلان، أي حملني على أن أقرأ عليه. والقرء ويضم يطلق على: الحيض، والطهر وهو ضد وذلك لأن القرء هو الوقت. فقد يكون للحيض، وللطهر، وبه صرح الزمخشري وغيره، وجزم البيضاوي بأنه هو الأصل، ونقله أبو عمرو، وأنشد:
  إذا ما السماء لم تغم ثم أخلفت                      قروء الثريا أن يكون لها قطر يريد وقت نوئها الذي يمطر فيه الناس، وقال أبو عبيد: القرء يصلح للحيض والطهر، قال: وأظنه من أقرأت النجوم إذا غابت. والقرء: القافية قاله الزمخشري ج أقراء وسيأتي قريبا والقرء أيضا الحمى، والغائب، والبعيد وانقضاء الحيض وقال بعضهم: ما بين الحيضتين. وقرء الفرس: أيام ودقها أو سفادها، الجمع أقراء وقروء وأقرء الأخيرة عن اللحياني في أدنى العدد، ولم يعرف سيبويه أقراء ولا أقرؤا، قال: استغنوا، عنه بقروء. وفي التنزيل  ثلاثة قروء  أراد ثلاثة من القروء كما قالوا خمسة كلاب يراد بها خمسة من الكلاب وكقوله:
  خمس بنان قانئ الأظفار أراد خمسا من البنان، وقال الأعشى:
  مورثة مالا وفي الحي رفـعة                      لما ضاع فيها من قروء نسائكا
  وقال الأصمعي في قوله تعالى  ثلاثة قروء  قال: جاء هذا على غير قياس، والقياس: ثلاثة أقرؤ، ولا يجوز أن يقال ثلاثة فلوس، إنما يقال ثلاثة أفلس، فإذا كثرت فهي الفلوس، ولا يقال ثلاثة رجال، إنما هي ثلاثة أرجلة، ولا يقال ثلاثة كلاب، إنما هي ثلاثة أكلب، قال أبو حاتم: والنحويون قالوا في قول الله تعالى  ثلاثة قروء  أراد ثلاثة من القروء، كذا في لسان العرب، أو جمع الطهر قروء، وجمع الحيض أقراء قال أبو عبيد: الأقراء: الحيض، والأقراء: الأطهار وقد أقرأت المرأة، في الأمرين جميعا، فهي مقرئ، أي حاضت، وطهرت وأصله من دنو وقت الشيء، وقرأت إذا رأت الدم، وقال الأخفش: أقرأت المرأة إذا صارت صاحبة حيض، فإذا حاضت قلت: قرأت، بلا ألف، يقال أقرأت المرأة حيضة أو حيضتين، ويقال: قرأت المرأة: طهرت، وقرأت: حاضت قال حميد:
  أراها غلامانا الخلا فتشذرت                      مراحا ولم تقرأ جنينا ولا دما يقول: لم تحمل علقة، أي دما ولا جنينا. قال الشافعي رضي الله عنه: القرء: اسم للوقت، فلما كان الحيض يجيء لوقت، والطهر يجيء لوقت، جاز أن تكون الأقراء حيضا وأطهارا، ودلت سنة رسول الله صلى الله عليه وسلم أن الله عز وجل أراد بقوله  والمطلقات يتربصن بأنفسهن ثلاثة قروء  الأطهار، وذلك أن ابن عمر لما طلق امرأته وهي حائض واستفتى عمر رضي الله عنه النبي صلى الله عليه وسلم فيما فعل قال  مره فليراجعها، فإذا طهرت فليطلقها، فتلك العدة التي أمر الله تعالى أن يطلق لها النساء  وقرأت في طبقات الخيضري من ترجمة أبي عبيد القاسم بن سلام أنه تناظر مع الشافعي في القرء هل هو حيض أو طهر، إلى أن رجع إلى كلام الشافعي، وهو معدود من أقرانه، وقال أبو إسحاق: الذي عندي في حقيقة هذا أن القرء في اللغة الجمع وأن قولهم قريت الماء في الحوض وإن كان قد ألزم الياء، فهو جمعت، وقرأت القرآن: لفظت به مجموعا فإنما القرء اجتماع الدم في الرحم، وذلك إنما يكون في الطهر، وصح عن عائشة وابن عمر رضي الله عنهما أنهما قالا: الأقراء والقروء: الأطهار، وحقق هذا اللفظ من كلام العرب قول الأعشى:
  لما ضاع فيها من قروء نسائكا فالقروء هنا: الأطهار لا الحيض لأن النساء يؤتين في أطهارهن لا في حيضهن، فإنما ضاع بغيبته عنهن أطهارهن، قال الأزهري: وأهل العراق يقولون: القرء: الحيض، وحجتهم قوله صلى الله عليه وسلم  دعي الصلاة أيام أقرائك  أي أيام حيضك، قال الكسائي والفراء: أقرأت المرأة إذا حاضت وقال الأخفش: وما قرأت حيضة، أي ما ضمت رحمها على حيضة، وقال ابن الأثير: قد تكررت هذه اللفظة في الحديث مفردة ومجموعة، فالمفردة بفتح القاف وتجمع على أقراء وقروء، وهو من الأضداد، يقع على الطهر، وإليه ذهب الشافعي وأهل الحجاز، ويقع على الحيض، وإليه ذهب أبو حنيفة وأهل العراق، والأصل في القرء الوقت المعلوم، ولذلك وقع على الضدين، لأن لكل منهما وقتا، وأقرأت المرأة إذا طهرت، وإذا حاضت، وهذا الحديث أراد بالأقراء فيه الحيض، لأنه أمرها فيه بترك الصلاة. وأقرأت الناقة والشاة، كما هو نص المحكم، فليس ذكر الناقة بقيد: استقر الماء أي مني الفحل في رحمها وهي في قروتها، على غير قياس، والقياس قرأتها ودخلت في وقتها، والقارئ: الوقت، وقال مالك بن الحارث الهذلي:
  كرهت العقر عقر بني شليل                      إذا هبت لقارئهـا الـرياح
  أي لوقت هبوبها وشدتها وشدة بردها، والعقر موضع، وشليل: جد جرير بن عبد الله البجلي، ويقال: هذا وقت قارئ الريح لوقت هبوبها، وهو من باب الكاهل والغارب، وقد يكون على طرح الزائد. وأقرأ من سفره: رجع إلى وطنه وأقرأ أمرك: دنا وفي الصحاح: أقرأت حاجته: دنت وأقرأ حاجته: أخر ويقال: أعتمت قراك أو أقرأته، أي أخرته وحبسته وقيل: استأخر، وظن شيخنا أنه من أقرأت النجوم إذا تأخر مطرها فورك على المصنف، وليس كذلك وأقرأ النجم غاب أو حان مغيبه، ويقال أقرأت النجوم: تأخر مطرها، وأقرأ الرجل من سفره: انصرف منه إلى وطنه وأقرأ: تنسك، كتقرأ تقرؤا، وكذلك قرأ ثلاثيا. وقرأت الناقة والشاة: حملت وناقة قارئ، بغير هاء، وما قرأت سلا قط: ما حملت ملقوحا، وقال اللحياني: معناه. ما طرحت، وروى الأزهري عن أبي الهيثم أنه قال: يقال: ما قرأت الناقة سلا قط، وما قرأت ملقوحا، قط قال بعضهم: لم تحمل في رحمها ولدا قط، أي لم تحمل، وعن ابن شميل: ضرب الفحل الناقة على غير قرء، وقرء الناقة: ضبعتها، وهذه ناقة قاري وهذه نوق قوارئ، وهو من أقرأت المرأة، إلا أنه يقال في المرأة بالألف، وفي الناقة بغير ألف. وقرأ الشيء: جمعه وضمه بعضه إلى بعض، وقرأت الشيء قرآنا: جمعته وضممت بعضه إلى بعض، ومنه قولهم: ما قرأت هذه الناقة سلا قط وما قرأت جنينا قط، أي لم تضم رحمها على ولد، قال عمرو بن كلثوم:
  ذراعي عيطل أدماء بكر                      هجان اللون لم تقرأ جنينا
  قال أكثر الناس: معناه: لم تجمع جنينا، أي لم يضم رحمها على الجنين، وفيه قول آخر لم تقرأ جنينا أي لم تلقه، ومعنى  قرأت القرآن  لفظت به مجموعا، أي ألقيته، وهو أحد قولي قطرب. وقال أبو إسحاق الزجاج في تفسيره: يسمى كلام الله تعالى الذي أنزله على نبيه صلى الله عليه وسلم كتابا وقرآنا وفرقانا، ومعنى القرآن الجمع، وسمي قرآنا، لأنه يجمع السور فيضمها، وقوله تعالى  إن علينا جمعه وقرآنه  أي جمعه وقراءته. قال ابن عباس: فإذا بيناه لك بالقراءة فاعمل بما بيناه لك، وروي عن الشافعي رضي الله عنه أنه قرأ القرآن على إسماعيل بن قسطنطين، وكان يقول: القران اسم وليس بمهموز ولم يؤخذ من قرأت، ولكنه اسم لكتاب الله، مثل التوراة والإنجيل، ويهمز قرأت ولا يهمز القران، وقال أبو بكر بن مجاهد المقرئ: كان أبو عمرو بن العلاء لا يهمز القران، وكان يقرؤه كما روى عن ابن كثير، وقال ابن الأثير: تكرر في الحديث ذكر القراءة والاقتراء والقارئ والقرآن، والأصل في هذه اللفظة الجمع، وكل شيء جمعته فقد قرأته، وسمي القرآن لأنه جمع القصص والأمر والنهي والوعد والوعيد والآيات والسور بعضها إلى بعض، وهو مصدر كالغفران، قال وقد يطلق على الصلاة، لأن فيها قراءة، من تسمية الشيء ببعضه، وعلى القراءة نفسها، يقال قرأ يقرأ قراءة وقرآنا والاقتراء افتعال من القراءة وقد تحذف الهمزة تخفيفا، فيقال قران وقريت وقار، ونحو ذلك من التصريف. وقرأت الحامل وفي بعض النسخ الناقة، أي ولدت وظاهره شموله الآدميين. والمقرأة، كمعظمة هي التي ينتظر بها انقضاء أقرائها قال أبو عمرو: دفع فلان جاريته إلى فلانة تقرئها، أي تمسكها عندها حتى تحيض للاستبراء وقد قرئت بالتشديد: حبست لذلك أي حتى انقضت عدتها. وأقراء الشعر: أنواعه وطرقه وبحوره، قاله ابن الأثير وأنحاؤه مقاصده، قال الهروي: وفي إسلام أبي ذر قال أنيس: لقد وضعت قوله على أقراء الشعر فلا يلتئم على لسان أحد، على طرق الشعر وبحوره واحدها قرء بالفتح، وقال الزمخشري وغيره: أقراء الشعر: قوافيه التي يختم بها، كأقراء الطهر التي تنقطع عنها، الواحد قرؤ وقرء وقيل بتثليثه، وقريء كبديع، وقيل هو قرو، بالواو، قال الزمخشري: يقال للبيتين والقصيدتين: هما على قرو واحد وقري واحد. وجمع القري أقرية، قال الكميت:
  وعنده للنـدى والـحـزم أقـرية                      وفي الحروب إذا ما شاكت الأهب
  وأصل القرو القصد، انتهى. ومقرأ، كمكرم هكذا ضبطه المحدثون وفي بعض النسخ إشارة إلى موضع باليمن قريبا من صنعاء على مرحلة منها به معدن العقيق وهو أجود من عقيق غيرها، وعبارة المحكم: بها يعمل العقيق، وعبارة العباب: بها يصنع العقيق وفيها معدنه، قال المناوي: وبه عرف أن العقيق نوعان معدني ومصنوع، وكمقعد قرية بالشام من نواحي دمشق، لكن أهل دمشق والمحدثون يضمون الميم، وقد غفل عنه المصنف، قاله شيخنا، منه أي البلد أو الموضع المقرئيون الجماعة من العلماء المحدثين وغيرهم، منهم صبيح بن محرز، وشداد بن أفلح، وجميع بن عبد، وراشد بن سعد، وسويد بن جبلة، وشريح بن عبد، وغيلان بن مبشر، ويونس بن عثمان، وأبو اليمان، ولا يعرف له اسم، وذو قرنات جابر بن أزذ، وأم بكر بنت أزذ والأخيران أوردهما المصنف في الذال المعجمة، وكذا الذي قبلهما في النون، وأما المنسوبون إلى القرية التي تحت جبل قاسيون، فمنهم غيلان بن جعفر المقرئي عن أبي أمامة ويفتح ابن الكلبي الميم منه، فهي إذا والبلدة الشامية سواء في الضبط، وكذلك حكاه ابن ناصر عنه في حاشية الإكمال، ثم قال ابن ناصر من عنده: والمحدثون يقولونه بضم الميم وهو خطأ، وإنما أوردت هذا فإن بعضا من العلماء ظن أن قوله وهو خطأ من كلام الكلبي فنقل عنه ذلك، فتأمل. والقرأة بالكسر مثل القرعة: الوباء، قال الأصمعي: إذا قدمت بلادا فمكثت فيها خمس عشرة ليلة فقد ذهبت عنك قرأة البلاد وقرء البلاد، فأما قول أهل الحجاز قرة البلاد فإنما على حذف الهمزة المتحركة وإلقائها على الساكن الذي قبلها، وهو نوع من القياس، فأما إغراب أبي عبيد وظنه إياها لغة فخطأ، كذا في لسان العرب وفي الصحاح أن قولهم قرة بغير همز معناه أنه إذا مرض بها بعد ذلك فليس من وباء البلاد، قال شيخنا: وقد بقي في الصحاح مما لم يتعرض له المصنف الكلام على قوله تعالى  إن علينا جمعه وقرآنه  الآية. قلت: قد ذكر المؤلف من جملة المصادر القرآن، وبين أنه بمعنى القراءة، ففهم منه معنى قوله تعالى  إن علينا جمعه وقرآنه  أي قراءته، وكتابه هذا لم يتكفل لبيان نقول المفسرين حتى يلزمه التقصير، كما هو ظاهر، فليفهم. واستقرأ الجمل الناقة إذا تاركها لينظر ألقحت أم لا. عن أبي عبيدة: ما دامت الوديق في وداقها فهي في قروئها وأقرائها. ومما يستدرك عليه: مقرأ بن سبيع بن الحارث بن مالك بن زيد، كمكرم، بطن من حمير وبه عرف البلد الذي باليمن، لنزوله وولده هناك، ونقل الرشاطي هن الهمداني مقرى بن سبيع بوزن معطى قال: فإذا نسبت إليه شددت الياء، وقد شدد في الشعر قال الرشاطي وقد ورد في الشعر مهموزا، قال الشاعر يخاطب ملكا:
  ثم سرحت ذا رعين بجـيش                      حاش من مقرئ ومن همدان وقال عبد الغني بن سعيد: المحدثون يكتبونه بألف، أي بعد الهمزة، ويجوز أن يكون بعضهم سهل الهمزة ليوافق، هذا ما نقله الهمداني، فإنه عليه المعول في أنساب الحميريين. قال الحافظ: وأما القرية التي بالشأم فأظن نزلها بنو مقرئ هؤلاء فسميت بهم.

### Türkçe

**القرآن** aziz tenzildir; yani mushaflarda yazılı olan okunmuş olandır; ancak şerefi sebebiyle kendisinden daha basit olana takdim edilmiştir. Onu okudu ve onunla okudu; **الباء**’nın ziyadesiyle, Yüce Allah’ın sözü gibi: **تنبت بالدهن** ve Yüce Allah’ın sözü gibi: **يكاد سنا برقه يذهب بالأبصار**; yani yağı bitirir ve gözleri giderir. Şair dedi ki:
  Hür kadınlardır onlar; başörtülerinin hanımları değil;                      kara göz çukurları; surelerle okumazlar
Zeccâcî’den nakli gibi; **لسان العرب**’da böyledir. Öyleyse “cumhur onu inkâr etti ve meşhurlardan hiç kimse onu zikretmedi” denilmez; şeyhimizin zannettiği ve men ettiği gibi. **قرءا** Lihyânî’den; ve **قراءة** yazma gibi; ve **قرآنا** Osman gibi; o hâlde o, **قارئ**’dir: “okuyan” mânasında ism-i fâildir; **قرأة** kavminden, kâtipler gibi; ve **قراء** ayıplayanlar gibi; ayıplayanda; ikisi de iki kırık çoğuldur. Ve **قارئين** müzekker sâlim çoğuldur. “Onu takip etti/tilâvet etti”: **قرأ** ve ondan sonrasının tefsiridir. Sonra, **التلاوة** ya okumanın müradifidir; müellifin mu‘tel’deki tasarrufundan anlaşıldığı gibi; yahut denildi ki: **تلا**’nın aslında “tabi oldu” mânası vardır, sonra çoğaldı. Ve **اقترأه**: okumadan ifti‘âl babıdır; “**اقترأت**” denir. Şiirde: “Ben ona okuttum” ve “başkası ona okutur”: **يقرئه**; **إقراء** olarak. Ondan dolayı denildi: falan kimse **المقرئ**’dir. Sîbeveyh dedi: **قرأ** ve **اقترأ** mânaca birdir; “boynuzunun üstüne çıktı ve üstüne çıktı” menzilesinde. Ve **صحيفة مقروءة**: mef‘ûle gibi. Kisâî ve Ferrâ bundan başkasına cevaz vermez; o kıyastır. Ve **مقروة**: davet edilmiş gibi; hemzenin vâv’a çevrilmesiyle. Ve **مقرية**: atılmış gibi; hemzenin yâ’ya ibdâliyle. Böylece nüshalarda ضبط edilmiştir. Bazılarında **مقرئة**: mef‘ile gibi; bu, “**قرئت**” diyenin dili dışında nadirdir. Ve “yazıyı okudum” **قراءة** ve **قرآنا**; ondan dolayı Kur’an isimlendirilmiştir; **الصحاح**’ta böyledir; onda sözden olan şey gelecektir. Hadiste: **أقرؤكم أبي**. İbn Kesîr dedi: denildi ki: “hususi bir cemaatten” yahut “vakitlerin bir vaktinde” murad etti; zira başkası ondan daha çok okuyan/okutan olabilir. Dedi ki: “Onların en çok okuyanı” mânasını murad etmesi caizdir; ve umumî olması da caizdir; ve onun ashabının en çok okuyanı, yani Kur’an’a en itkanlı ve en hıfz edeni olması caizdir. Ve **قارأه**: **مقارأة** ve **قراء** (kıtâl gibi): onunla ders yaptı. Ve **استقرأه**: ondan okumasını istedi. Ve Übey hadisi, Ahzâb sûresinde: “Şüphesiz ben Bakara sûresini **لتقارئ** ederdim; yahut o daha uzundur.” Yani okumada uzunluğu boyunca onunla yarışır; yahut onu okuyan, Bakara’yı okuyanla okuma zamanında eşit olur; bu, okumadan mufa‘aledir. Hattâbî dedi: İbn Hâşim onu böyle rivayet etti; rivayetlerin çoğu: “Şüphesiz o **لتوازي** ederdi.” Ve **القراء** (kettân gibi): okumanın güzeli; çoğulu **قراءون**. Ve kırılmaz; yani kırık çoğul yapılmaz. Ve **القراء** (Rummân gibi): nâsik, müteabbid; Hassân ve Cemâl gibi. Şeyhimiz dedi: Cevherî dedi: Ferrâ dedi: ve Ebû Sadaka ed-Dübeyrî bana inşâd etti:
  Beyaz; azgını avlar ve esir eder                      güzellikle müslüman **القـراء**’ın kalbini. Bitti.
Dedim: sahih olan, onun Zeyd b. Terk ed-Dübeyrî’nin sözü olmasıdır. Ve denilir: burada **القراء** ile murad, okumadan, **قارئ**’in çoğuludur; ve zühdten olmaz; bu daha güzeldir; **لسان العرب**’da böyledir. İbn Berrî dedi: inşâdının doğrusu “**بيضاء**”yı fetha ile okumaktır; çünkü ondan önce:
  Ve gerçekten hayret ettim; dolgun bir kâ‘ibe                      uçları ziynet ve kına ile
Ferrâ dedi: “**رجل قراء**” denir ve “**امرأة قراءة**” denir. Ve “**قرأت**” denir; yani nâsik bir okuyucu oldum. İbn Abbâs hadisi: o, öğle ve ikindide okumazdı. Sonra sonunda dedi: **وما كان ربك نسيا**. Mânası: ikisinde okumayı cehren yapmazdı; yahut kendi nefsine okumasını işittirmezdi; sanki bir kavmi okurken görmüş de nefislerini ve kendilerine yakın olanı işittiriyorlardı. Ve onun sözü **وما كان ربك نسيا**’nın mânası: cehren yaptığın yahut nefsine işittirdiğin okuma için iki melek yazar; nefsinde okursan onu yazmazlar; Allah onu senin için korur ve onu unutmaz; sana onunla mükâfat vermek için. Hadiste: **أكثر منافقي أمتي قراؤها**; yani onlar, kendilerinden töhmeti nefy için Kur’an’ı hıfzederler; hâlbuki onun zayi edilmesini itikad ederler. Münafıklar Nebî صلى الله عليه وسلم asrında da böyleydi. **القارئ** ve **المتقرئ** gibi; çoğulu **قراءون** müzekker sâlim; ve **قوارئ** dinarlar gibi. Nüshamızda **قوارئ**: fevâ‘il; şeyhimiz onu tahriften saydı. Dedim: eğer **قارئ**’in çoğulu ise ne semâ‘a ne kıyasa muhalefet vardır; zira **فاعل** fevâ‘il üzere cem‘ olunur. **لسان العرب**’da **قرائئ** (hamâil gibi); bakılsın. Dedi: cem‘de hemzeyi getirdiler; çünkü o, münkalib değil, bilakis **قرأت**’te mevcut idi. Ve **تقرأ**: fıkıh öğrenirse ve zühd ederse. Ve **تقرأت**: bu mânada **تقرؤا**. Ve “aleyhisselâm okudu, ona okutur”: onu ulaştırdı; “ona onu okuttu” gibi. Hadiste: “Rab عز وجل sana selâmı **يقرئك**.” Yahut “selâmı ona okuttu” denilmez mi; rubâî, bizzat müteaddî olarak? Şeyhimiz söyledi. Dedim: cer harfiyle de böyledir; **لسان العرب**’da böyledir; ancak selâm kâğıtta yazılı ise: “falana selâmı okut” denir ve “ona selâmı oku” denir; sanki selâmını ona ulaştırınca onu selâmı okumaya ve onu iade etmeye hamleder. Ebû Hâtim es-Sicistânî dedi: “Ona selâmı oku” dersin; “ona selâmı okut” demezsin; ancak bir dilde. Yazılı olursa “ona selâmı okut” dersin; yani onu okur hâle getir. **لسان العرب**’da: adam Kur’an’ı ve hadisi şeyhe okuduğunda “falan bana okuttu” der; yani beni ona okumaya sevk etti. Ve **القرء** (kafın zammıyla) şuna ıtlak olunur: hayız ve tuhur; o zıddıdır. Çünkü **القرء** vakittir. Hayız için de olabilir, tuhur için de. Zemahşerî ve başkaları bunu açıkça söyledi. Beydâvî bunun asıl olduğuna kesin hükmetti; Ebû Amr onu nakletti. Ve inşâd etti:
  Gök bulutlanmadığında sonra geri döndüğünde                      Süreyya’nın **قروء**’u ona damla olmasıdır
İnsanların yağmurlandığı nev’inin vaktini murad eder. Ebû Ubeyd dedi: **القرء** hayız ve tuhur için elverişlidir. Dedi: onu, “yıldızlar kaybolduğunda” **أقرأت النجوم**’dan sanıyorum. Ve **القرء**: kafiye; Zemahşerî söyledi; çoğulu **أقراء**; yakında gelecektir. Ve **القرء** ayrıca: humma, gaib, uzak, hayzın bitmesi; bazıları dedi: iki hayız arası. Ve atın **قرء**’u: onun vurma günleri yahut çiftleşmesi; cem‘i **أقراء** ve **قروء** ve **أقرء**; sonuncusu Lihyânî’den, en az sayıda. Sîbeveyh **أقراء**’yı da **أقرؤا**’yı da bilmedi. Dedi: ondan **قروء** ile müstağni oldular. Tenzilde: **ثلاثة قروء**; “**قروء**’dan üç” murad etti; “beş köpek” dedikleri gibi, onunla “köpeklerden beş” murad edilir; ve şu sözü gibi:
  Beş parmak; tırnakları kınalı
“parmaklardan beş” murad etti. A‘şâ dedi:
  Mal miras bırakan ve mahallede yükseliş                      senin kadınlarının **قروء**’undan onda zayi olan sebebiyle
Asma‘î, Yüce Allah’ın sözü **ثلاثة قروء** hakkında dedi: bu, kıyas üzere olmayan bir gelişle geldi; kıyas: **ثلاثة أقرؤ**. “Üç فلوس” denmesi caiz değildir; ancak “üç **أفلس**” denir; çoğalınca o **الفلوس** olur. “Üç رجال” denmez; ancak “üç **أرجلة**”dir. “Üç كلاب” denmez; ancak “üç **أكلب**”dir. Ebû Hâtim dedi: nahivciler, Allah’ın sözü **ثلاثة قروء** hakkında dediler ki: “**قروء**’dan üç” murad etti; **لسان العرب**’da böyledir. Yahut tuhurun çoğulu **قروء**; hayzın çoğulu **أقراء**. Ebû Ubeyd dedi: **الأقراء**: hayızdır; ve **الأقراء**: tuhurdur. Kadın **أقرأت** etti; iki işte de; o **مقرئ**’dir; yani hayız gördü ve temizlendi. Aslı, şeyin vaktinin yaklaşmasındandır. Ve “**قرأت**” kanı gördüğünde. Ahfeş dedi: kadın **أقرأت** etti; hayız sahibi olduğunda; hayız gördüğünde “**قرأت**” dersin; elifsiz. “Kadın bir hayız yahut iki hayız **أقرأت** etti” denir. Ve “kadın **قرأت** etti”: temizlendi; ve **قرأت**: hayız gördü. Humeyd dedi:
  Onu iki delikanlı görüyorum; boşluk; sonra dağıldı                      otlak; ve ne cenin okudu ne kan
Yani: ne alaka taşıdı; yani kanı; ne de cenini. Şâfiî رضي الله عنه dedi: **القرء** vakit için isimdir; hayız vakit için gelir, tuhur vakit için gelir; bu sebeple **الأقراء**’ın hayızlar ve tuhurlar olması caiz oldu. Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in sünneti delâlet etti ki Allah عز وجل, **والمطلقات يتربصن بأنفسهن ثلاثة قروء** sözüyle tuhurları murad etti. Bu, İbn Ömer karısını hayızlı iken boşadığında ve Ömer رضي الله عنه Nebî صلى الله عليه وسلم’e yaptığını sorduğunda: **مره فليراجعها، فإذا طهرت فليطلقها، فتلك العدة التي أمر الله تعالى أن يطلق لها النساء** buyurdu. Ve Haydarî’nin طبقات’ında Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm’ın tercemesinden okudum ki o, Şâfiî ile **القرء**’un hayız mı tuhur mu olduğu hususunda münazara etti; ta ki Şâfiî’nin sözüne döndü; o, akranlarından sayılır. Ebû İshâk dedi: bende bunun hakikatinde olan şudur: **القرء** lugatte cem‘dir; “havuzda suyu topladım” sözleri, her ne kadar yâ’yı ilzâm etmiş olsa da, “topladım”dır. Ve “Kur’an’ı okudum”: onu toplanmış olarak telaffuz ettim. Öyleyse **القرء**, rahimde kanın toplanmasıdır; bu ancak tuhurda olur. Âişe ve İbn Ömer رضي الله عنهما’dan sahih oldu ki ikisi dediler: **الأقراء** ve **القروء**: tuhurdur. Bu lafzı Arapların كلامından tahkik eden A‘şâ’nın sözü:
  لما ضاع فيها من قروء نسائكا
Burada **القروء**: tuhurdur, hayız değildir; çünkü kadınlara tuhurda varılır, hayızda değil. Onlardan onun gıybetiyle zayi olan, onların tuhurudur. Ezherî dedi: Irak ehli der ki: **القرء** hayızdır. Hüccetleri, onun صلى الله عليه وسلم sözü: **دعي الصلاة أيام أقرائك**; yani hayız günlerin. Kisâî ve Ferrâ dedi: kadın **أقرأت** etti; hayız gördüğünde. Ahfeş dedi: “bir hayız **قرأت** etmedi”; yani rahmini bir hayız üzerine toplamadı. İbnü’l-Esîr dedi: bu lafız hadiste müfred ve cem‘ olarak tekrar etti. Müfredi kafın fethasıyladır; **أقراء** ve **قروء** üzere cem‘ olunur. O, ezdâddandır: tuhur üzerine vâki olur; Şâfiî ve Hicaz ehli buna gitti; ve hayız üzerine vâki olur; Ebû Hanîfe ve Irak ehli buna gitti. **القرء**’un aslı, bilinen vakittir; bu sebeple iki zıdda vâki oldu; çünkü her birinin vakti vardır. Kadın **أقرأت** etti: temizlendiğinde ve hayız gördüğünde. Bu hadis, onda **الأقراء** ile hayzı murad etti; çünkü onda ona namazı terk etmeyi emretti. Ve deve ve koyun **أقرأت** etti; **المحكم**’in nassı böyledir. Öyleyse devenin zikri, “su yerleşti” yani erkeğin menisi rahminde yerleşti; o, onun **قروتها**’sında; kıyas üzere değildir. Kıyas: “onu **قرأتها**” ve “vaktine girdi.” Ve **القارئ**: vakittir. Mâlik b. el-Hâris el-Hüzelî dedi:
  Şelîl oğullarının kesmesini kerih gördüm                      onun **قارئ**’ine rüzgârlar estiğinde
Yani esmesinin vakti ve şiddeti ve soğuğunun şiddeti. Ve **العقر** bir yerdir; **شليل**: Cerîr b. Abdullah el-Becelî’nin dedesidir. Ve denilir: bu, rüzgârın **قارئ** vaktidir; esmesinin vaktine. Bu, **الكاهل** ve **الغارب** babındandır; زائدın atılması üzere de olabilir. Ve “seferinden **أقرأ** etti”: vatanına döndü. Ve “işin **أقرأ** etti”: yaklaştı. **الصحاح**’ta: “ihtiyacı **أقرأت** etti”: yaklaştı. Ve “ihtiyacı **أقرأ** etti”: erteledi. Ve denilir: “senin ikramını geciktirdi” yahut “onu **أقرأته**”; yani onu erteledin ve hapsettin. Ve denildi: geri kaldı. Şeyhimiz, onu “yıldızlar **أقرأت** etti” yani yağmuru geciktiğinde sandı; böylece musannife itiraz etti; öyle değildir. Ve yıldız **أقرأ** etti: kayboldu yahut kaybolma vakti geldi. Ve denilir: yıldızlar **أقرأت** etti: yağmuru gecikti. Ve adam seferinden **أقرأ** etti: ondan vatanına döndü. Ve **أقرأ**: zühd etti; **تقرأ** gibi, **تقرؤا**. Ve üçlü olarak da böyledir: **قرأ**. Ve deve ve koyun **قرأت**: gebe kaldı. Ve “okuyan deve” **قارئ**; هاء’sız. Ve “hiçbir zaman bir sâlâ **قرأت** etmedi”: hiç aşılanmış olarak gebe kalmadı. Lihyânî dedi: mânası: hiç düşürmedi. Ezherî, Ebû’l-Heysem’den rivayet etti: “deve hiçbir zaman bir sâlâ **قرأت** etmedi” denir; ve “hiçbir zaman aşılanmışı **قرأت** etmedi.” Bazıları dedi: rahminde hiç çocuk taşımadı; yani hiç gebe kalmadı. İbn Şümeyl’den: erkek deve, dişiyi **قرء** olmaksızın vurdu. Ve devenin **قرء**’u: onun kızgınlığıdır. “Bu okuyan dişi deve” **قاري** ve “bunlar okuyan develer” **قوارئ**. Bu, kadının **أقرأت** etmesindendir; ancak kadında elifle söylenir, devede elifsiz. Ve “şeyi **قرأ** etti”: onu topladı ve bir kısmını bir kısmına kattı. Ve “şeyi **قرآنا** okudum”: onu topladım ve bir kısmını bir kısmına kattım. Ondan, onların sözü: “bu deve hiçbir zaman bir sâlâ **قرأت** etmedi ve hiçbir zaman bir cenin **قرأت** etmedi”; yani rahmini bir çocuk üzerine toplamadı. Amr b. Külsûm dedi:
  İri bir dişinin iki kolu; kızıl; bakire                      rengi açık; cenin okumadı
İnsanların çoğu dedi: mânası: cenin toplamadı; yani rahmi cenin üzerine kapanmadı. Onda başka bir söz: “cenin okumadı” yani onu atmadı. Ve **قرأت القرآن**’ın mânası: onu toplanmış olarak telaffuz ettim; yani onu attım; bu, Kutrub’un iki sözünden biridir. Ebû İshâk ez-Zeccâc tefsirinde dedi: Yüce Allah’ın, Nebî’sine صلى الله عليه وسلم indirdiği kelâmına kitap, Kur’an ve Furkan denir. Kur’an’ın mânası cem‘dir. Kur’an diye isimlendirildi; çünkü sureleri toplar, onları birbirine katar. Yüce Allah’ın sözü: **إن علينا جمعه وقرآنه**; yani onu toplamak ve onu okumak. İbn Abbâs dedi: “Onu sana okumayla beyan ettiğimizde, sana beyan ettiğimizle amel et.” Şâfiî رضي الله عنه’dan rivayet edildi ki o, Kur’an’ı İsmâîl b. Kustantîn’e okudu; ve derdi: “**القران** isimdir ve hemzeli değildir; **قرأت**’ten alınmadı; fakat Allah’ın kitabının ismidir; Tevrat ve İncil gibi. **قرأت** hemzelenir, **القران** hemzelenmez.” Ebû Bekir b. Mücâhid el-Mukri’ dedi: Ebû Amr b. el-Alâ, **القران**’ı hemzelemezdi; ve onu, İbn Kesîr’den rivayet edildiği gibi okurdu. İbnü’l-Esîr dedi: hadiste okuma, **الاقتراء**, **القارئ** ve **القرآن** zikri tekrar etti. Bu lafzın aslı cem‘dir. Topladığın her şeyi **قرأته** etmiş olursun. Kur’an diye isimlendirildi; çünkü kıssaları, emri, nehyi, va‘di, va‘îdi, âyetleri ve sureleri birbirine topladı. O, **الغفران** gibi bir masdardır. Dedi: namaza da ıtlak olunur; çünkü onda okuma vardır; şeyin bir kısmıyla isimlendirmedendir. Okumanın kendisine de ıtlak olunur. “Okudu, okur”: **قراءة** ve **قرآنا**. Ve **الاقتراء** okumadan ifti‘âldir. Hemze hafifletme için hazfedilebilir; “**قران**” ve “**قريت**” ve “**قار**” denir; ve tasrîften bunun benzerleri. Ve “hamile **قرأت**” ve bazı nüshalarda “deve”; yani doğurdu; zâhiri, insanları da kapsamasıdır. Ve **المقرأة** (mu‘azzama gibi): **أقرائها**’nın bitmesi beklenen kadındır. Ebû Amr dedi: falan kimse cariyesini falan kadına verdi; onu **تقرئها**; yani istibrâ için hayız görsün diye onu yanında tutar. Ve şeddeli olarak **قرئت** edilmiştir: bunun için hapsedildi; yani iddeti bitinceye kadar. Ve şiirin **أقراء**’ı: onun türleri, yolları ve bahirleri; İbnü’l-Esîr söyledi. Ve onun yönleri: maksatlarıdır. Herevî dedi: Ebû Zer’in İslâmında Enîs dedi: “Onun sözünü şiirin **أقراء**’ı üzerine koydum; hiç kimsenin dili üzerine birleşmez”; şiirin yolları ve bahirleri üzerine. Onun birliği, fetha ile **قرء**’dur. Zemahşerî ve başkaları dedi: şiirin **أقراء**’ı: onun, onunla bitirilen kafiyeleridir; tuhurun **أقراء**’ı gibi; ondan kesilir. Birliği **قرؤ** ve **قرء**; ve denildi: üç hareke ile; ve **قريء** (bedî‘ gibi). Ve denildi: o, vâv ile **قرو**’dur. Zemahşerî dedi: iki beyit ve iki kaside için: “ikisi bir **قرو** üzeredir” ve “bir **قري** üzeredir” denir. **القري**’nin çoğulu **أقرية**’dir. Kumeyt dedi:
  Onun yanında cömertlik ve azim için **أقرية** vardır                      ve savaşlarda, deriler sertleştiğinde
Ve **القرو**’nun aslı kasttır. Bitti. Ve **مقرأ** (mukrem gibi): muhaddisler onu böyle ضبط ettiler. Bazı nüshalarda: Yemen’de San‘â’ya yakın bir yer; ondan bir merhale; orada akik madeni vardır; o, başkasının akîkinden daha iyidir. **المحكم**’in ibaresi: orada akik yapılır. **العباب**’ın ibaresi: orada akik yapılır ve onun madeni ondadır. Menâvî dedi: bununla bilindi ki akik iki türdür: madenî ve yapılmış. Ve **مقرأ** (muk‘ad gibi): Şam’da Dımaşk nahiyelerinden bir köy. Lâkin Dımaşk ehli ve muhaddisler mîm’i zamm ederler; musannif ondan gaflet etti; şeyhimiz söyledi. Ondan, yani beldeden yahut yerden, **المقرئيون**: muhaddis âlimlerden ve başkalarından bir cemaat; onlardan: Subeyh b. Mihriz, Şeddâd b. Eflah, Cemî‘ b. Abd, Râşid b. Sa‘d, Süveyd b. Ceble, Şureyh b. Abd, Gaylân b. Mubeşşir, Yûnus b. Osmân ve Ebû’l-Yemân; onun ismi bilinmez. Ve **ذو قرنات**: Câbir b. Ezd; ve Ümm Bekr bint Ezd. Son ikisini musannif **الذال** mu‘ceme’de zikretti; ve onlardan önceki de **النون**’da. Kâsiyûn dağının altındaki köye nisbet edilenlere gelince: onlardan Gaylân b. Ca‘fer **المقرئي**; Ebû Umâme’den. İbnü’l-Kelbî, ondan mîm’i fetha eder; öyleyse o ve Şam beldesi ضبطta eşittir. İbn Nâsır, **الإكمال** hâşiyesinde ondan böyle hikâye etti. Sonra İbn Nâsır kendi tarafından dedi: muhaddisler onu mîm’in zammıyla söylerler; bu hatadır. Bunu ancak zikrettim; çünkü âlimlerden bazıları, “bu hatadır” sözünün Kelbî’nin كلامından olduğunu sandı da ondan nakletti; düşün. Ve **القرأة** (kesra ile), **القرعة** gibi: vebadır. Asma‘î dedi: bir beldeye geldiğinde orada on beş gece kaldıysan, senden beldenin **قرأة**’si ve beldenin **قرء**’u gitmiştir. Hicaz ehlinin “beldenin **قرة**’si” sözüne gelince: bu, harekeli hemzenin hazfi ve onu kendinden önceki sâkine ilka iledir; bu, kıyastan bir türdür. Ebû Ubeyd’in onu garip görmesi ve onu bir dil sanması hatadır; **لسان العرب**’da böyledir. **الصحاح**’ta: onların hemzesiz “**قرة**” sözünün mânası: ondan sonra orada hastalanırsa, beldenin vebasından değildir. Şeyhimiz dedi: **الصحاح**’ta musannifin temas etmediği şeylerden kaldı: Yüce Allah’ın sözü **إن علينا جمعه وقرآنه** âyeti hakkında الكلام. Dedim: müellif, masdarlar cümlesinden **القرآن**’ı zikretti ve onun okuma mânasında olduğunu beyan etti; ondan, Yüce Allah’ın sözü **إن علينا جمعه وقرآنه**’nın mânası anlaşıldı: yani onun okunması. Bu kitabı, müfessirlerin nakillerini beyan etmeyi üstlenmedi ki ona kusur lâzım gelsin; zâhir olduğu üzere; anlaşılsın. Ve deve, dişi deveyi **استقرأ** etti: onu bırakır; gebe kaldı mı değil mi baksın diye. Ebû Ubeyde’den: **الوديق** onun **وداق**’ında durdukça, o, onun **قروئها**’sında ve **أقرائها**’sındadır. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardan: **مقرأ** b. Subey‘ b. el-Hâris b. Mâlik b. Zeyd (mukrem gibi): Himyer’den bir batın; Yemen’deki belde onunla bilindi; oraya inmesi ve evlâdı orada olması sebebiyle. Reşâtî, Hemdânî’den nakletti: **مقرى** b. Subey‘, mu‘tâ vezninde. Dedi: ona nisbet ettiğinde yâ’yı şeddelersin; şiirde şeddelenmiştir. Reşâtî dedi: şiirde hemzeli olarak vârid olmuştur. Şair, bir melike hitap ederek dedi:
  Sonra Zû Ra‘ayn’ı bir orduyla saldın                      **مقرئ**’den ve Hemdân’dan hâşâ
Abdülganî b. Sa‘îd dedi: muhaddisler onu elifle yazarlar; yani hemzeden sonra. Bazılarının hemzeyi kolaylaştırmış olması caizdir; muvafakat için. Bu, Hemdânî’nin naklettiğidir; zira Himyerîlerin ensâbında ona itimat edilir. Hâfız dedi: Şam’daki köye gelince, zannederim ki bu **بنو مقرئ** oraya indiler de onunla isimlendirildi.
