# قرح (ق-ر-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Silah yarası

- Harfler: ق - ر - ح
- Kur'an'da: 3 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [قَرْحٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AD%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Silah yarası | 2 | 1 | [3:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/ayet/3:140.md) |
| [الْقَرْحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AD%D9%8F.md) | الْفَعْلُ | Silah yarası | 1 | 1 | [3:172](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/ayet/3:172.md) |

## Mücavir kökler — 22 mücavir (29 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [دول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Düvel (dal) : Bir sene önceki kurumuş, tekrar yaşaran ot…
2. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
3. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sağanak yağmur demektir
4. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ona dokundu
5. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
6. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
7. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Petekteki baldır
8. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Büyük
9. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
10. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
11. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
12. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
13. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
14. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
15. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
16. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
17. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
18. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
19. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
20. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
21. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
22. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قرح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD.md), [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md), [الم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [شفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dıştan gelen darbe veya kesici silah tesiriyle derinin yırtılması, kabuk bağlayan veya deşen yara ve bunun doğurduğu elem |
| Çekirdek Özet 2 | Mücadele ve cihat sürecinde inananların ve karşıtlarının maruz kaldığı bedensel ve ruhsal sarsıntı, fedakarlık izi ve arınma bedeli |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal ve tarihsel mücadelelerdeki dönemsel yaralanmaların ve yenilgilerin mutlak çöküş değil, kolektif olgunlaşma ve tasfiye süreci olması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel deri lezyonuna indirgenip tarihsel-toplumsal imtihan ve kolektif direnç boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قر | Vurma, çarpma, sürtünme veya bir yere yerleşip dip yapma anlamı taşır; [قرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B9.md), [قرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6.md), [قرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B4.md) ve [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) köklerinde sert bir temasın, delmenin veya kesmenin izi görülür. | ح | Boğazın en açık sürtünmeli harfi olan ح sesi, çarpma hareketine yırtılma, açığa çıkma, kabarma ve için dışa sızması anlamını ekleyerek vurulan yerin deşilip açık yaraya dönüşmesini sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Enerjinin ve sertliğin tek bir odak noktasında toplanmasını, hedefe yönelen baskıyı temsil eder. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Bedenin en üst yüzeyini, dış deriyi ve hareketin ilk temas ettiği ön cepheyi gösterir. |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Dış koruyucu tabakanın, korugan duvarın veya derinin sınır hattını ifade eder. |
| قرح | Odaklanmış sert bir gücün koruyucu dış sınırı delmesi | Bir temasın ve darbenin bedenin koruyucu örtüsünü (deri/çit) yırtarak içeri işlemesi ve dışarıya kan veya cerahat sızdıran bir gedik açması hareketini tanımlar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kesici bir alet veya silah darbesiyle bedenin yaralanması, deride kabaran ve acı veren çıban; atın veya devenin dişinin patlayıp etten çıkması; saf ve katıksız su veya toprak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | El-Mütenahhil el-Hüzelî savaştaki yaralanmayı şöyle tasvir eder: لا يُسْلِمُونَ قَرِيحاً حَلَّ وَسْطَهُمُ / يومَ اللِّقاءِ ولا يَشْوُونَ من قَرَحُوا (Savaş günü aralarına düşen yaralıyı düşmana terk etmezler; yaraladıkları kimseyi de hafif sıyrıkla bırakmazlar, tam vururlar). |
| Erken Arapça kullanım | Câbir b. Abdillâh’ın aktardığı gazve tasvirinde geçen ibare: كنا نَخْتَبِطُ بقِسيِّنا ونأْكلُ حتى قَرِحَتْ أَشداقُنا (Yaylarımızla yaprak silkip yerdik, öyle ki sert yapraklar sebebiyle avurtlarımız yara içinde kalmıştı). |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde قرح kökü, deride açılan gedik, kazıma ve kellik-kabuk bağlama hattında belirgin fonetik ve semantik paralellikler gösterir. İbranicede yer alan q-r-ḥ (ק-ר-ח / qāraḥ) kökü doğrudan başın açılması, kellik oluşması veya derinin pürüzsüzce sıyrılıp açığa çıkması anlamını taşır; bu durum Arapçadaki قرح kökünün türevleri arasında bulunan alındaki beyaz leke (akrah) veya katıksız arı toprak (el-ardü'l-karâh) anlamıyla doğrudan semantik akrabalık kurar. Süryanicede q-r-ḥ (ܩܪܚ) biçimi derinin soyulması, açıkta kalması ve kabuklaşmayı imlerken, Ge'ez (Etiyopya) dilinde qärḥä formu delme ve kazıma eylemleriyle örtüşür. Arapçada kök, bu ortak Sami mirası olan yüzeysel soyulma ve gedik açılma çekirdeğini, özellikle savaş aletlerinin açtığı derin kesikler ve içten dışa patlayan çıbanlar bağlamında derinleştirmiş ve fiziksel yaradan doğan derin elemi ifade eden bir anlama dönüştürmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قرح | Kesici alet darbesi, derinin deşinmesi, berrak ve katıksız olma ile kuyudan ilk suyun çıkarılması (karîha) anlamları arasında koruyucu kabuğun yarılarak saf cevherin ortaya çıkması ortak bağı vardır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice qāraḥ (קָרַח), Süryanice qəraḥ (ܩܪܚ) | Kellik, örtünün kalkması, derinin açığa çıkması ve kabuk bağlama ortak çekirdeği mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik k-r / q-r kökleri | Kazıma, kabuk soyma, sert yüzeyi çizip yarma kök ailesiyle fonetik ve morfolojik yakınlık taşır. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قرح | Anlamlı | Yaralamak, yara | Silahla veya hastalıkla derinin yırtılması ve elem vermesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [قحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | İhtiyarlamak, kurumak | Yaşlanıp derisi pörsümek, kaba ve kuru hale gelmek. | Hedef kökle sertleşme ve deri deformasyonu bakımından ilişkilidir; Kur'an'da geçmez. |
| [رقح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AD.md) | Anlamlı | Geçimini ıslah etmek | Malı çekip çevirmek, ticareti düzene sokmak. | Kur'an'da geçmez; ters permütasyon. |
| [رحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82.md) | Anlamlı | Halis içecek | Katkısız, tortusuz, en üstün nitelikli şarap veya nektar. | قرح kökünün saf su (karâh) anlamıyla anlamsal örtüşme taşır; Kur'an'da geçer. |
| [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md) | Anlamlı | Küçük ve değersiz görmek | Saygınlığı yitirmek, hakir ve zayıf duruma düşmek. | Kur'an'da geçmez. |
| [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md) | Anlamlı | Ateşle yakmak | Isı ve alev tesiriyle tüketmek, tahrip etmek. | Yaralama ve elem verme yönüyle temas taşır; Kur'an'da geçer. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قرح | Merkez | Darbe ve yara | Dıştan gelen sert silah darbesinin açtığı derin gedik, kabuk bağlayan lezyon ve doğurduğu sürekli sızı. | Hem yaranın bizzat kendisini hem de hissedilen yoğun elemi aynı anda kapsar. |
| [جرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Bedensel kesik | Derinin fiziksel olarak kesilmesi ve yırtılması eylemine odaklanır; elemin psikolojik boyutunu قرح kadar merkeze almaz. | Hukuki ve fiili suç/zarar bağlamında eylemin nesnel neticesini bildirir. |
| [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) | Komşu | İz bırakan yara | Vücutta veya ruhta kalıcı tesir, derin çizik ve görünür iz bırakan hasar. | [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) kökünde konuşmanın zihinde bıraktığı tesir gibi iz ve tesir ön plandadır. |
| [الم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Duyusal acı | Fiziksel bir yaraya bağlı olsun ya da olmasın, hissedilen saf elem ve ıstırap. | Somut deri tahribatından ziyade bedensel veya psikolojik hissi tanımlar. |
| [شفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A.md) | Zıt | İyileşme, kapanma | Açılan yaranın iyileşmesi, derinin yeniden bütünlüğe kavuşması ve elemin dinmesi. | قرح kökünün meydana getirdiği hasarın giderilip sıhhate erişilmesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قرح | Silah yarası, deşilen yara ve elemi | Hem fiziksel kesiyi hem de onun getirdiği içsel sızıyı ve mücadele izini kuşatır. | Kesin |
| Latince | Vulnus, Ulcus | Yara, bere, çıban | Vulnus travmatik dış yarayı, ulcus ise içten patlayan lezyonu karşılar; Arapçadaki kolektif arınma boyutunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Wound, Ulcer, Trauma | Yara, açık yara, sarsıntı | Wound fiziksel doku bozulmasını, trauma ise sarsıcı etkiyi verir; Kur'an'daki iki taraflı tarihsel imtihan nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Wunde, Geschwür | Yara, müzmin lezyon | Fiziksel doku harabiyetini doğrudan karşılar; kökün saf su ve ilk keşif türevlerini kapsamaz. | Güçlü |
| Fransızca | Blessure, Plaie | Yara, sızlayan hasar | Dış darbeyle açılan kanamalı veya iz bırakan hasarı tanımlar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَرْحٌ (Nekre) | Savaşta alınan ağır fiziksel ve askeri darbe, hezimet hissi | Uhud Savaşı sonrası müminlerin uğradığı mağlubiyet ve zayiatın Bedir'de müşriklerin aldığı darbe ile dengelendiğini hatırlatan teselli ve arınma bağlamı (Âl-i İmrân [3:140](https://lisan.digital/tr/ayet/3:140.md)). |
| الْقَرْحُ (Marife) | Yaşanan kesin travma, bilinen yara ve zafiyet hali | Uhud Savaşı'ndan hemen sonra yaralı ve bitkin olmalarına rağmen Hamrâülesed seferine çıkarak Allah ve Resulünün çağrısına icabet edenlerin sadakati bağlamı (Âl-i İmrân [3:172](https://lisan.digital/tr/ayet/3:172.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Musibet ve imtihan teorisi | Hak yolda olanların neden hezimete ve yaraya maruz kaldığı sorunu; yaranın ilahi gazap değil, şehitlerin seçilmesi ve müminlerin saflaşması için bir vesile oluşu. | Arınma ve temyiz (ayıklanma) aracı olarak yara. |
| Fıkıh | Cihat ve sefer hükümleri | Ağır yaralı kimselerin savaşa iştirak mükellefiyeti, mazeret sınırları ve yaranın ibadetlere (abdest, teyemmüm) etkisi. | Mazeret teşkil eden bedensel hasar. |
| Tefsir | Âl-i İmrân suresi tahlili | "Karh" (fetḥ ile) ve "Kurh" (zamm ile) kıraat farkları üzerinden yaranın bizzat kendisi ile onun verdiği elemin ve zafiyetin ayrımı. | Savaş yarası ve yenilgi travması. |
| Hadis | Gazve ve cihat rivayetleri | Uhud gazvesinde Hz. Peygamber'in ve sahabenin aldığı yaralar; yaranın kıyamet günü misk kokusuyla parlaması tasviri. | Sadakat ve fedakarlık nişanesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhit ve sabır imtihanı | Fedakarlık ve arınma bedeli | Safları arındırma ve nifakı ayıklama | Dava uğruna alınan darbe, inananların teslimiyetini ölçen ve kibri kıran ilahi bir pedagojidir. | Kesin |
| İlmi | Hakikatin aranması | Karîha (zihinsel istinbat) | Gizli olanı deşip açığa çıkarma | Tıpkı toprağın deşilip saf suyun çıkarılması gibi zihnin zorlanıp saf bilgiye ulaşmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Devlet ve topluluk mücadelesi | Stratejik hezimet ve kriz | Direnç ve öz eleştiri mekanizması | İktidar günlerinin toplumlar arasında devredilmesi yasası gereği alınan darbe, devleti toparlanmaya zorlar. | Güçlü |
| İktisadi | Kriz ve kaynak yönetimi | Üretim ve sermaye hasarı | Risk dağıtımı ve yeniden yapılanma | Kriz anında sermayede açılan gediğin tüketici değil yapılandırıcı bir ders haline getirilmesidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kırılma mekaniği ve stres korozyonu (Fracture mechanics) | Bir malzemenin dışarıdan gelen aşırı yüke bağlı olarak çatlaması, yüzey sürekliliğini kaybetmesi ancak malzemenin bu çatlak üzerinden akma dayanımının yeniden test edilmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travma sonrası büyüme (Post-traumatic growth) | Bireyin veya topluluğun yıkıcı bir kriz ve yara alması sonrasında eski haline dönmekle kalmayıp krizi işleyerek daha yüksek bir bilinç ve dayanıklılık düzeyine erişmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca tıbbi anlamda bir cilt hastalığına (ülser/çıban) veya savaştaki rastgele et kesiğine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, kolektif varoluş mücadelesinde yaşanan stratejik yaralanmayı, mağlubiyet şokunu ve buna rağmen safların dağıtılmayarak imtihanın derinleştirilmesini kapsayan ahlaki ve ontolojik bir dönüşüm sürecidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Uhud yenilgisinin ilahi bir terk ediliş veya hak davanın başarısızlığı sanılması; oysa kök bu yaranın karşı tarafta da bulunduğunu ve tarihin devridaimi içinde bir tasfiye ve olgunlaşma aşaması olduğunu bildirir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tarih felsefesini, sünnetullahın toplumlar üzerindeki işleyişini ve iman iddialarının sınandığı kriz anlarında mümin psikolojisinin nasıl inşa edildiğini doğrudan açıkladığı için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cihat, toplumsal dönüşüm, kriz yönetimi ve peygamberlerin dahi maruz kaldığı yenilgi ve zorlukların ele alındığı Uhud bağlamındaki ayetlerde (özellikle Âl-i İmrân suresi 139-175 arası) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hak yolda olanların her zaman dünyevi zaferler kazanacağı, yenilgi ve yaralanmanın bir lanet veya hata göstergesi olduğu yönündeki kaderci ve sığ zafer algısını tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kesici bir aletin veya şiddetli bir baskının deriyi yırtıp açığa çıkarması, bedende sızlayan bir gedik açması ve kabuk bağlayan lezyon.
- Soyut anlam: İnanç ve varoluş mücadelesinde çekilen derin acı, toplumsal hezimetlerin doğurduğu sarsıntı ve bu sarsıntı vesilesiyle gerçekleşen saflaşma.
- Sistematik karşılık: Güç dengelerinin döngüsel değişimi yasasında, alınan yaraların sistemi çökertmeyip direnç eşiğini artıran bir filtreye dönüştürülmesi.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = \big(S_t \setminus N\big) \cup \big(D \cdot \Delta W\big)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_t$, bir topluluğun kriz öncesi mevcut durumunu temsil eder. Meydana gelen yaralanma ve darbe $W$ (karh), sisteme bir diferansiyel gerilim $\Delta W$ olarak yansır. Bu süreç, inancı zayıf olan ve elenen unsurların $N$ (nifak / arınma) sistemden tasfiyesini $\big(S_t \setminus N\big)$ sağlar. Kalan çekirdek yapı ise direnç katsayısı $D$ ile çarpılarak yeni ve daha dayanıklı bir kolektif duruma $S_{t+1}$ evrilir. Yara, yok edici bir son değil, sistemin arınarak yeniden organize olmasını sağlayan dinamik bir etmendir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/ayet/3:140.md) — قَرْحٌ

إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Eğer size bir yara dokunduysa; şüphesiz o kavme de o kadar yara dokunmuştur. Hem o günleri Biz, insanlar arasında döndürür dururuz. Bu; Allah’ın iman edenleri belirtmesi ve içinizden şahidler edinmesi içindir. Allah, zalimleri sevmez.

### [Ali İmran 3:172](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/ayet/3:172.md) — الْقَرْحُ

الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Kendileri yara aldıktan sonra yine Allah’ın ve peygamberin davetine koşanlar, ihsan edenler ve sakınanlar için pek büyük mükafat vardır.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والراء معهما
ر ق ح، ح ق ر، ق ح ر، ق ر ح، حرق مستعملات
رقح:
الرَّقاحيُّ: التاجرُ. وإنَّه ليُرقِّحُ معيشته: أي يُصلِحُها.
حقر:
الحَقْرُ في كلّ المعاني: الذِلَّةُ. حَقَرَ يَحْقِرُ حَقْراً وحُقْرِبَّةً. وتَحقيرُ الكلمةِ: تَصغيرُها.
قحر:
القَحْر: المُسِنُّ وفيه بقيَّةٌ وجَلَد.
قرح:
القَرُحْ: في عَضِّ السِلاح ونحوه مما يجرح مما يَجْرَحُ من الجَسَد. إنه لَقِرحٌ قَريح، وبه قَرْحَةٌ داميةٌ. وقَرِحَ قَلْبُه من الحزن. والقَرْح: جَرَبٌ يأخُذُ الفُصِلانَ لا تكادُ تنجو منه، يقالُ: فَصيل مَقرُوح. والناقةُ تَقْرَح قُروحاً: إذا لم يظُنُّوها حاملاً ولم تُبَشِّره بذَنَبها فيَستَبينُ الحَمْل في بَطْنها. واقَتَرحْتُ الجَمَلَ: رَكِبْتُه قبل أنْ يُرْكَبَ. واقترَحْتُ الشَيء: ابتَدَعْتُه. ويقال للصُبح أقَرْح لأنَّه بياض في سَواد، قال ذو الرمة:
وَسُوجٌ إذا اللَّيْلُ الخُـداريُّ شَـقَّـهُ		عن الرَكْب مَعرُوفُ السَّماوةِ أقرَحُ
يَعني الصُبْحَ. والقرحَةُ: الغُرَّةُ في وسط الجَبْهةِ، والنَّعْتُ أَقرَح وقَرْحاء. ورَوْضةٌ قَرْحاءُ: في وَسَطها نَوْرٌ أبيض، قال ذو الرمة:
حَوّاءُ قَرْحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ		فيها الذِّهابُ وحفَّتْها البَراعيمُ
وقَرَحَ الفَرَس قُروحاً، وقَرَحَ نابُه فهو قارحٌ، والأُنْثَى قارحٌ أيضاً. والقارحُ: السُِّن التي بها صارَ قارحاً. ويقالُ للرجل والمأة: قُرحان إذا لم يُصْبهما الجُدَريُّ ونحوه، والجميع قُرْحانُون. والقُرحان: ضرْبٌ من الكَمْأة بيض صِغار ذات رُؤوس، كرُؤوس الفُطْر، الواحدة بالهاء. وجمع القارح من الفَرَس قُرَّح وقُرْح وقَوارِح، قال:
نحنُ سَبَقْنا الحَلَباتِ الأربَعـا		الرُبعُ والقُرَّحُ في شَوطٍ مَعا

والقَراح: الماءُ الذي لا يخالِطُه ثُفْل من سَويق وغيره. والقَراح من الأرض: كلُّ قِطعةٍ على حِيالها من مَنابِت النَّخْلِ وغير ذلك. والقِرْواح: الأرض المستوية، قال عبيد:
فَمَنْ بعَقْوتِه كَمنْ بنَـجْـوَتِـه		والمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشي بِقرْواحِ
حرق:
حَريقُ النّابِ: صَريفُه إذا حَرَق أَحَدَهُما بالآخَر. والرجل يَحرِقُ نابَه، قال زهير:
أبى الضَيْم والنُعْمان يَحرقُ نابَه		عليه وأفضَى والسُيُوفُ مَعاقِلُهُ
أفْضَى: أي صار في فَضاء ولم يَتَحَرَّزْ بشيءٍ. وأَحْرَقَني فُلانٌ: إذا بَرَّحَ بي وآذاني: قال:
أَحْرقَني الناسُ بتكليفهـم		ما لَقِيَ الناسُ من الناسِ
وأحرَقَت النّارُ الشيءَ فاحتَرَق. وحَرَقُ الثَوبِ: ما يُصيبه من دَقِّ القَصّار. والحَرّاقاتُ: سُفُنٌ فيها مرامي نيران يُْرَمي بها العَدُوُّ في البَحْر بالبَصْرة، وهي أيضاً بلغتهم: مواضع القلاّئين والفَحّامين.
والحَرُّوق والحُرّاق: ما يُورَى به النار. والمُحارَقةُ: المُباضَعة على الجَنْب. والحُرقة: حَيٌّ من اليَمَن.
والحُرَيْقاء: من الأسماء. والحارقةُ: عَصَبةٌ بين وابلةِ الفَخِذ التي تَدُور في صَدَفة الوَرِك والكتَفِ، فإذا انَفْصَلتْ لم تَلْتَئِم أبداً. ويقالُ: إنّما هي عَصَبة بين خُرْبة الوَرِك ورأس الفَخِذ يقالُ عند انفصالها: حُرِقَ الرجُلُ فهو مَحروُق. والحُرْقة: ما يُوجَدُ من رَمَدِ عَيْنٍ أو وَجَع قلبٍ أو طَعْم شيءٍ مُحْرق.
والحارقةُ من السَّبُع: اسمٌ له. الحرقة: احترِاقٌ يقَعُ في أصُول الشَّعْر فيَنْحَصُّ. والحُرقتان تَيْم وسَعْدٌ وهما رَهْط الأعشى، قال الأعشى:
عَجِبْتُ لآلِ الحُرقَتْين كأنَّما		رَأَوْني نَفّياً من إيادٍ وتُرخُمِ
رحق:
الرَّحيقُ: من أسماء الخَمْر، قال حسان:
يَسْقُونَ مَن وَرَدَ البَريصَ عليهِمُ		كأساً تُصَفّقُ بالرَّحيقِ السَّلْسَلِ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الراء** onlarla birlikte
**ر ق ح**، **ح ق ر**، **ق ح ر**، **ق ر ح**، **حرق** kullanılagelenler

**رقح**:
**الرَّقاحيُّ**: tüccar. Ve şüphesiz o, geçimini **يُرقِّحُ**: yani onu ıslah eder.

**حقر**:
Bütün mânâlarda **الحَقْرُ**: zillet(tir). **حَقَرَ** **يَحْقِرُ** **حَقْراً** ve **حُقْرِبَّةً**. Ve kelimenin **تَحقيرُ**’i: onu küçültme(=tasğîr)dir.

**قحر**:
**القَحْر**: yaşlıdır; onda bir kalıntı ve dayanıklılık vardır.

**قرح**:
**القَرُحْ**: silahın ısırmasında ve benzeri, bedenden yaralayan şey(ler)de; bedenden **يَجْرَحُ** olan(şey)den. Şüphesiz o, **قِرحٌ قَريح**’tir; onda kanlı **قَرْحَةٌ** vardır. Ve hüznünden kalbi **قَرِحَ**. Ve **القَرْح**: sütten kesilmemiş yavrulara musallat olan bir uyuzdur; ondan neredeyse kurtulmaz; denir: **فَصيل مَقرُوح**. Ve dişi deve **تَقْرَح** **قُروحاً**: onu gebe sanmadıklarında ve kuyruğuyla ona müjde vermediğinde; böylece karnında الحمل belirginleşir. Ve ben **اقَتَرحْتُ** deveyi: ona, binilmeden önce bindim. Ve ben **اقترَحْتُ** şeyi: onu icat ettim. Ve sabaha **أقَرْح** denir; çünkü o, siyahlık içinde bir beyazlıktır. Zû’r-Rumme dedi ki:
وَسُوجٌ إذا اللَّيْلُ الخُـداريُّ شَـقَّـهُ		عن الرَكْب مَعرُوفُ السَّماوةِ أقرَحُ
Sabahı kastediyor. Ve **القرحَةُ**: alnın ortasındaki **الغُرَّةُ**’dir; sıfat **أَقرَح** ve **قَرْحاء**. Ve **رَوْضةٌ قَرْحاءُ**: ortasında beyaz çiçek bulunan (bahçe). Zû’r-Rumme dedi ki:
حَوّاءُ قَرْحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ		فيها الذِّهابُ وحفَّتْها البَراعيمُ
Ve at **قَرَحَ** **قُروحاً**; ve azı dişi **قَرَحَ**; o hâlde o **قارحٌ**’tır; dişi de **قارحٌ**’tır ayrıca. Ve **القارحُ**: onunla **قارحاً** olduğu diş(=yaş). Ve erkeğe ve kadına **قُرحان** denir: onlara çiçek hastalığı ve benzeri isabet etmediyse; hepsi **قُرْحانُون**. Ve **القُرحان**: beyaz, küçük, başlı; mantar başları gibi, bir tür **الكَمْأة**’dir; tekili **الهاء** iledir. Ve attan **القارح**’ın çoğulu: **قُرَّح** ve **قُرْح** ve **قَوارِح**. Dedi ki:
نحنُ سَبَقْنا الحَلَباتِ الأربَعـا		الرُبعُ والقُرَّحُ في شَوطٍ مَعا

Ve **القَراح**: içine **سَويق** ve başkasından **ثُفْل** karışmayan sudur. Ve yerden **القَراح**: hurma bitkilerinin ve bunun dışındakilerin bitim yerlerinden, kendi başına olan her parça. Ve **القِرْواح**: düz yer. Ubeyd dedi ki:
فَمَنْ بعَقْوتِه كَمنْ بنَـجْـوَتِـه		والمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشي بِقرْواحِ

**حرق**:
**حَريقُ النّابِ**: biri diğerini **حَرَق** ettiğinde onun gıcırtısıdır. Ve adam azı dişini **يَحرِقُ**. Züheyr dedi ki:
أبى الضَيْم والنُعْمان يَحرقُ نابَه		عليه وأفضَى والسُيُوفُ مَعاقِلُهُ
**أفْضَى**: yani bir boşluğa dönüştü ve hiçbir şeyle sakınmadı. Ve falan beni **أَحْرَقَني**: bana ağır geldi ve bana eziyet ettiğinde. Dedi ki:
أَحْرقَني الناسُ بتكليفهـم		ما لَقِيَ الناسُ من الناسِ
Ve ateş şeyi **أحرَقَت**; böylece o **احتَرَق**. Ve elbisenin **حَرَقُ**’ı: dokumacı tokmağının dövmesinden ona isabet eden(şey)dir. Ve **الحَرّاقاتُ**: içinde ateş atış yerleri bulunan gemilerdir; Basra’da denizde düşmana onunla atılır; ve onların dilinde o, ayrıca: kızartmacıların ve kömürcülerin yerleridir.
Ve **الحَرُّوق** ve **الحُرّاق**: ateşin onunla tutuşturulduğu şeydir. Ve **المُحارَقةُ**: yan üzerine cinsel birleşmedir. Ve **الحُرقة**: Yemen’den bir kabiledir.
Ve **الحُرَيْقاء**: isimlerdendir. Ve **الحارقةُ**: uyluğun yağmurluğu ile kalça ve omuz yuvasında dönen bir sinir bağıdır; ayrıldığında asla kaynamaz. Ve denir: o, kalçanın oyukluğu ile uyluk başı arasında bir sinir bağıdır; ayrıldığında denir: adam **حُرِقَ**; o hâlde o **مَحروُق**’tur. Ve **الحُرْقة**: göz çapaklanmasından veya kalp ağrısından veya yakıcı bir şeyin tadından bulunan şeydir.
Ve yırtıcı hayvandan **الحارقةُ**: onun bir adıdır. **الحرقة**: saç köklerinde meydana gelen bir yanmadır; böylece saç dökülür. Ve **الحُرقتان**: Teym ve Sa‘d’dır; ikisi A‘şâ’nın topluluğudur. A‘şâ dedi ki:
عَجِبْتُ لآلِ الحُرقَتْين كأنَّما		رَأَوْني نَفّياً من إيادٍ وتُرخُمِ

**رحق**:
**الرَّحيقُ**: şarabın adlarındandır. Hassân dedi ki:
يَسْقُونَ مَن وَرَدَ البَريصَ عليهِمُ		كأساً تُصَفّقُ بالرَّحيقِ السَّلْسَلِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَرْحُةُ: واحدة القَرْحِ والقُروحِ. وقيل لامرئ القيس ذو القُروحِ لأن ملك الروم بعث إليه قميصاً مسموماً فتقرَّح منه جسده فمات. والقَرحُ والقُرْحُ لغتان. وقَرَحَهُ قَرْحاً: جرحه، فهو قريحٌ وقومٌ قَرْحى. قال الهذلي:
لا يُسْلِمونَ قَريحاً حلَّ وَسْطَهُـمُيوم اللقاء ولا يَشْوون من قَرحوا
وقَرِحَ جلده بالكسر يَقْرَحُ قَرْحاً، فهو قَرِحٌ، إذا خرجت به القروحُ. وأقْرَحَهُ الله. والقُرحةُ في وجه الفرس: ما دون الغرَّةِ. والفرسُ أقْرَحُ. وروضةٌ قَرْحاءُ: فيها نوَّارَةٌ بيضاء. قال ابن الأعرابي: ما كان الفرسُ أقْرَحَ، ولقد قَرِحَ يَقْرَحُ قَرَحاً. والقُرْحانُ: ضربٌ من الكمأة، الواحدة قُرْحانَةٌ. وبعيرٌ قُرحانٌ، إذا لم يصبه الجرب قط. وصبيٌّ قُرْحانٌ أيضاً، إذا لم يُجدر، يستوي فيه الواحد والاثنان والجمع. والاسم القَرْحُ. وأقْرَحَ القومُ، إذا أصاب ماشيتهم القَرْحُ. وقَرَحَهُ بالحقّ قَرْحاً، إذا استقبله به. ولقيته مُقارَحَةً، أي مواجهة. وقَرَحَ الحافِرُ قُروحاً، إذا انتهت أسنانه. والإناثُ قَوارحُ. وفي الأسنان بعد الثنايا والرَباعياتِ أربعةٌ قَوارحٌ. وكلُّ ذي حافر يَقْرَحُ، وكلُّ ذي خفٍّ يَبْزُلُ، وكلُّ ذي ظِلْفٍ يَصْلَغُ.
قال الأصمعيّ: قَرَحَتِ الناقةُ تَقْرَحُ قُروحاً، استبان حملها، فهي قارحٌ. والقَراحُ: المزرعة التي ليس عليها بناءٌ ولا فيها شجر، والجمع أقْرِحَةٌ. والماء القَراحُ: الذي لا يشوبه شيء. والقَريحَةُ: أوَّل ما يستنبط من البئر، ومنه قولهم: لفلان قَريحَةٌ جيِّدةٌ، يراد استنباط العلم بجودة الطبع. واقترحت عليه شيئاً، إذا سألته إيَّاه من غير رويَّةٍ. واقتراحُ الكلام: ارتجاله. واقْتَرَحْتُ الجملَ: إذا ركبته قبل أن يُركِبَ. والقِرْواحُ: الأرض البارزة للشمس لم يختلط بها شيء: قال أوس:
فَمَنْ بِنَجْوَتِهِ كَمَنْ بعَـقْـوَتِـهِوالمستكِنَّ كَمَنْ يمشي بقِرْواحِ
وناقةٌ قِرْواحٌ: طويلة القوائم. ونخلةٌ قِرْواحٌ، والجمع القَراويحُ. وقال سُويد بن الصامت:
أدينُ وما دَيْني عليكم بمَـغْـرَمٍولكن على الشُمِّ الجِلادِ القَراوِحِ

##### Türkçe

**القَرْحُةُ**: **القَرْحِ** ve **القُروحِ**’un bir tanesi. Ve **امرئ القيس**’e **ذو القُروحِ** denildi; çünkü Rum meliki ona zehirli bir gömlek gönderdi de ondan bedeni yaralandı/çıbanlandı, böylece öldü. Ve **القَرحُ** ile **القُرْحُ** iki lehçedir. Ve **قَرَحَهُ قَرْحاً**: onu yaraladı; o hâlde o **قريحٌ**’dir ve bir kavim **قَرْحى**’dır. Hüzeylî dedi ki:
Onlar, karşılaşma gününde, aralarında ortasına inmiş bir **قَريحاً**’ı teslim etmezler; ve yaraladıklarını kızartmazlar.

Ve **قَرِحَ جلده** (kesre ile) **يَقْرَحُ قَرْحاً**; o hâlde o **قَرِحٌ**’dir; üzerinde **القروحُ** çıktığı zaman. Ve Allah onu **أقْرَحَهُ**. Ve atın yüzündeki **القُرحةُ**: **الغرَّةِ**’den aşağı olan şey. Ve at **أقْرَحُ**’tır. Ve **روضةٌ قَرْحاءُ**: içinde beyaz bir çiçek vardır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: At **أقْرَحَ** olmadı; ve andolsun **قَرِحَ يَقْرَحُ قَرَحاً**. Ve **القُرْحانُ**: keme’nin bir türü; bir tanesi **قُرْحانَةٌ**. Ve bir deve **قُرحانٌ**: uyuz ona asla isabet etmediği zaman. Ve bir çocuk da **قُرْحانٌ**: çiçek hastalığına tutulmadığı zaman; onda tek, iki ve çoğul eşit olur. Ve isim **القَرْحُ**’tır. Ve kavim **أقْرَحَ**: hayvanlarına **القَرْحُ** isabet ettiği zaman. Ve **قَرَحَهُ بالحقّ قَرْحاً**: onunla onu karşıladığı zaman. Ve onu **مُقارَحَةً** olarak gördüm; yani yüz yüze gelme. Ve toynaklı hayvan **قَرَحَ** **قُروحاً**: dişleri sona erdiği zaman. Ve dişiler **قَوارحُ**’tır. Ve dişlerde, **الثنايا** ve **الرَباعياتِ**’ten sonra dört tane **قَوارحٌ** vardır. Ve her toynak sahibi **يَقْرَحُ**; ve her deve tırnağı (yumuşak taban) sahibi **يَبْزُلُ**; ve her çift tırnak sahibi **يَصْلَغُ**.

Asma‘î dedi ki: Dişi deve **قَرَحَتِ** **تَقْرَحُ قُروحاً**: gebeliği belirginleşti; o hâlde o **قارحٌ**’tır. Ve **القَراحُ**: üzerinde bina olmayan ve içinde ağaç bulunmayan ekinlik; çoğulu **أقْرِحَةٌ**. Ve **الماء القَراحُ**: ona hiçbir şey karışmayan (su). Ve **القَريحَةُ**: kuyudan ilk çıkarılan şey; ondan onların sözü: Falanın **قَريحَةٌ**’si iyidir; tabiatın iyiliğiyle ilmi çıkarıp elde etmeyi kastederler. Ve ona bir şey **اقترحت**: onu, düşünce olmaksızın ondan istediğin zaman. Ve sözün **اقتراحُ**’ı: onu irticalen söylemektir. Ve deveyi **اقْتَرَحْتُ**: onu, bindirmeden önce bindiğim zaman. Ve **القِرْواحُ**: güneşe çıkık olan, ona hiçbir şey karışmamış yer; Evs dedi ki:
Kendi yüksek yerinde olan, kendi çukurunda olan gibidir; ve gizlenen, **قِرْواحِ**’ta yürüyen gibidir.

Ve bir dişi deve **قِرْواحٌ**: uzun bacaklı. Ve bir hurma ağacı **قِرْواحٌ**; çoğulu **القَراويحُ**. Süveyd b. es-Sâmit dedi ki:
Dinin gereğini yerine getiririm; ve size karşı dinim bir borç/ceza ile değildir; fakat yüksek, sert derili **القَراوِحِ** üzerinedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والراء
حقر ، حرق ، قرح ، قحر ، رقح ، رحق : مستعملات .
حقر : الحَقْرُ في كل المعاني : الذِّلَّةُ . تقول : حَقَر يَحْقِر حَقْراً وحُقْرِيَّة وكذلك الاحتقار ، واسْتَحْقَرَه : رَآهُ حَقِيراً ، وتَحْقيرُ الْكَلِمَة : تَصْغِيرُها . والحَقِير : ضِدُّ الخَطِيرِ . وقال أبو عُبَيْد : يقال : حَقِير نَقِيرٌ . قحر : قال الليث : القَحْرُ : المُسِنُّ وفيه بَقِيَّة وَجَلَدٌ . أبو عُبَيْد عن أبي عَمْرو : شَيْخ قَحْر وقَهْب إِذَا أسَنَّ وكَبِرَ . الأصمعي : إذا ارْتَفَع الجَمل عن العَوْدِ فهو قَحْر ، والأُنْثَى قَحْرَة في أَسْنانِ الإبلِ ، وقال غَيْره : هو قُحَارِيّة . رقح : قال الليث : الرَّقاحِيُّ : التاجر . يقال : إنه ليُرَقّحُ مَعِيشَتَه أي يُصْلِحها . أبو عُبَيْد : التّرَقُّح : الاكتِسابُ ، والاسمُ الرَّقاحَةُ ، ومنه قَوْلُهُم في التَّلْبِيَة : لم نَأْتِ لِلرَّقَّاحَةِ . وقال أَبُو ذُؤَيْبٍ يَصِفُ دُرّة : بِكَفَّيْ رَقَاحِيَ يُرِيدُ نمَاءَها ليُبْرِزَها للْبَيْع فَهْيَ فَريجُ رحق : الرَّحِيق : من أَسْمَاء الْخَمْر معروف . وقال الزّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( يُسْقَوْنَ مِن رَّحِيقٍ ) ( المطفّفِين : 25 ) . قال :
الرّحِيقُ : الشّرَابُ الذي لا غِشَّ فيه . وقال أبو عُبَيْد : مِنْ أَسماء الخَمْر الرّحِيقُ والرّاح . قرح : قال الليث : القَرْح والقُرْح لُغَتان في عَضّ السِّلاح ونحْوِه مِمَّا يَجْرَحُ الجَسَد ، وتقول : إنه لقَرِح قَرِيح وبه قَرْحَة دامِيَة ، وقد قَرِحَ قَلْبُه من الحُزْنِ . وقال الفَرَّاء في قَوْل الله جلّ وعزّ : ( إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ ) ( آل عِمرَان : 140 ) و ( قُرْحٌ ) قال : وأكثر القُرّاء على فَتْحِ القاف ، وكأَنّ القُرْحَ أَلَمُ الجِراح بأَعْيانها . قال : وهو مثل الوجْد والوُجْد . ولا يَجِدُونَ إلا جُهْدَهُم وإلاّ جَهْدَهم . وقال الزّجَاج : القُرْح والقَرَح عند أهل اللغة بمعنى واحد ، ومعناهما الجِراح وأَلَمُها يقال : قد قَرِح الرجل يقْرَح ، قَرَحاً ، وأصابه قَرْح ، ثم حكى قولَ الفَرَّاء بعينه . أبو عُبَيْد : القَرِيح : الجَرِيح ، وأنشد : لا يُسْلِمون قَرِيحاً كَانَ وَسْطَهم يوم اللِّقاء ولا يُشْوُون مَن قَرَحوا وقال أبو الهَيْثم : القَرِيحُ : الذي به قُرُوحٌ . والقَرِيح . الخالِص . وقال أبو ذُؤَيب : وإنّ غُلاماً نِيلَ في عهد كاهِل لَطِرْفٌ كنَصْل السَّمهريِّ قَرِيحُ نِيلَ أي قُتِلَ في عَهْد كاهل أي وله عهد وميثاق . الليثُ : القَرْحُ : جَرَب شديد يأخذ الفُصْلان فلا تكاد تنجو يقال : فَصِيل مقرُوح . وقال ابن السكيت : قَرَح فلان فلاناً بالحقِّ إذا استقبلَه ، وقَرَحه إذا جَرَحه يقْرَحَه ، وقد قَرِح يَقْرَح إذا خرجَتْ به قُرُوح . قلت : الذي قاله الليث مِن أن القَرْح جَرَب شديد يأخذ الفُصْلان غلط ، إنما القَرْحَة : داءٌ يأخذ البعير فيهدَل مِشْفَرُه منه . وقال البعيث : ونحن منَعنا بالكُلاب نساءنا بضرب كأفواه المُقَرِّحة الهُدْلِ وقال ابن السِّكّيت : المقرِّحة : الإبِل التي بها قُرُوح في أفواهها فتَهْدَل لذلك مَشافرها : قال : وإنما سَرَق البَعِيث هذا المعنى من عمرو بن شاس : وأسيافُهم آثارهُن كأنها مشافِرُ قَرْحَى في مَبارِكها هُدْلُ وأخذه الكُمَيت فقال : تُشَبِّه في الهام آثارها مَشافر قَرْحَى أَكلْنَ البريرا قلت : وقَرْحَى جَمْع قَرِيح فَعِيل بمعنى مفعول : قُرِحَ البعير فهو مقروح وقريح إذا أصابته القَرْحة وقرَّحت الإبل فهي مُقرِّحة ، والقَرْحة ليست من الجرَب في شيء . شمر عن ابن الأعرابي والفراء : إبِلٌ قُرْحان : وهي التي لم تجرب قطْ . قالا : والصبيُّ إذا لم يُصبه جُدَرِيٌّ قُرحان أيضاً . وأنت قُرحان من هذا الأمر وقُراحِيٌّ أي خارج . وقال جرير :
نُدافع عنكم كلّ يوم عظيمةٍ وأنتَ قُراحِيٌّ بِسِيف الكواظِم أي أنت خِلْوٌ منه سليم . وقال أبو زيد : يقال للذي لم يُصبه في الحَرْب جراحة قُرْحانٌ . وقال شمر : قال بعضهم : القُرحانُ من الأضْداد : رجلٌ قُرْحان للذي قد مَسَّه القُرُوحُ ، ورجل قُرحان لم يَمْسَسْه قَرْحٌ ولا جُدَرِيّ ولا حَصْبة ، وكأنه الخالِص الخالي من ذلك ، ورجل قَرِيح : خالص ، وأنشد بيت أبي ذُؤَيب . أبو عُبَيْد عن الفراء في البعير والصبيِّ القرحان مِثل ما روى شَمِر . قال أبو عُبَيْد : ومنه الحديث الذي يُرْوى أن أصحاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قَدِموا مع عُمَر الشام وبها الطاعون ، فقيل له : إنّ مَن معك مِن أصحاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قُرْحانٌ فلا تُدْخلهم على هذا الطاعون . وقال شَمِر : قُرْحان إن شئت نَوَّنْت وإن شئت لم تُنَوَّن . أبو العباس عن ابن الأعرابي يقال : اقترَحْتُه واجْتَبيتُه وخَوَّصتُه وخلَّمْته واختلمتُه واستخلصتُه واستميتُه كله بمعنى اخترْتُه . ومنه يقال : اقترح عليه صوت كذا ، وكذا أي اختاره . الليث : ناقَةٌ قارح ، وقد قَرَحَتْ تقْرَح قُرُوحاً إذا لم يَظُنُّوا بها حَمْلاً ، ولم تُبشِّر بذنَبِها حتى يَسْتبين الحمل في بطنها . أبو عُبَيْد : إذا تم حملُ الناقة ولم تُلْقِه فهي حين يَستبين الحملُ بها قارحٌ ، وقد قَرَحَتْ قُرُوحاً . وقال الليث : اقترحْتُ الجملَ اقتراحاً أي رَكِبتْه من قبل أن يُرْكَبَ . قال : والاقتِراحُ : ابتِداعُ الشيْء تَبْتَدِعُه وتقترِحُه من ذات نفْسِك من غير أن تسمَعَه . قلت : اقتِراح كل شيء : اختياره ابتداء . يقال : قَرَحْتُه واقترحْتُه واجْتَبَيْتُه بمعنى واحد . وقُرْحُ كلِّ شيء : أَوَّله . يقال : فلان في قُرْحِ الأربعين أي أولها ، رواه أبو العباس عن ابن الأعرابي : وقَرِيحةُ الإنسانِ : طبيعتُه التي جُبِل عليها وجمْعُها قرائحُ لأنها أولُ خِلقتِه . والقريحةُ : أَوّل ماء يَخرج من البئر حين تُحفَر ، رواه أبو عُبَيد عن الأمويّ . وأنشد : فإنكَ كالقريحةِ عامَ تُمْهَى شَرُوبُ الماء ثم تعودُ ماجَا ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الاقتِراحُ : ابتداءُ أول الشيء . وقال أوْس : على حينَ أن جَدَّ الذكاءُ وأدركَتْ قريحةُ حِسْي من شُرَيْح مُغَمِّم يقول : حين جَدَّ ذكائي أي كَبِرْتُ وأَسْنَنْتُ وأدرك من ابني قريحة حِسْي يعني شِعر ابنِه شُرَيح بن أوس شَبَّهه بماء لا ينقطعُ ولا يُغَضْغَضُ . مُغَمْمِّمٌ أي مُغْرِق . الليث : يقال للصُّبْح أَقْرَحُ لأنه بياضٌ في سواد .
وقال ذو الرُّمة : وَسُوجٌ إذا الليلُ الخُدارِيُّ شَقَّه عن الرَّكْب معروفُ السّماوَةِ أَقْرَح يعني الصبح . قال : والقُرحةُ : الغُرّة في وَسط الجَبهة . والنعت أقرحُ وقرحاءُ . وقال أبو عُبَيدة : الغُرّة : ما فوق الدرهم والقُرْحةُ : قَدْرُ الدِّرهم فما دونه . وقال النّضرُ : القُرْحةُ : ما بين عَيْنَي الفرس مثل الدِّرهم الصغير . قلت : وكُلهم يقول : قَرِحَ الفرسُ يقْرَحُ فهو أَقْرحُ ، وأنشد : تُباري قُرْحةً مثل الوتي رةِ لم تكن مَغْدا يصف فرساً أُنثى ، والوَتيرة : الحَلْقة الصغيرة يُتَعلَّم عليها الطعن والرّمْيُ . والمَغْدُ : النّتْف أخبرَ أن قُرحتَها جِبِلَّةٌ لم تَحدث عن علاج نَتْف . وقال الليث : رَوْضَة قرحاءُ : في وَسَطِها نَوْرٌ أَبْيضُ . وقال ذو الرمة : حَوّاءُ قَرْحاءُ أَشْرَاطِيَّةٌ وَكَفَتْ فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَرَاعيم وقال الليث : القارح من ذِي الحافر : بمنزلة البازِلِ . يقال : قَرَحَ الفرس يَقْرَحُ قُرُوحاً فهو قارح ، وقَرَحَ نابُه . والجمع قُرَّحٌ وقُرْحٌ وقوارحُ ويقال للأنثى : قارحٌ ولا يقال قارحة . وأنشد : والقارِحَ العَدَّا وكلَّ طَمِرّةٍ ما إنْ يُنَالُ يدُ الطّويلِ قَذَالَها والقارح أيضاً : السِّنُّ التي بها صار قارحاً . وأخبرني المُنذِريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : إذا سَقَطَتْ رَبَاعِيَةُ الفرس ونَبَتتْ مكانَها سِنٌّ فهو رَباع ، وذلك إذا اسْتَتمَّ الرابعة ، فإذا حان قروحه سقطت السِّنّ التي تلي رَباعيَتَه ونبت مكانَها نابُه ، وهو قارحُه وليس بعد القُروح سُقوطُ سنّ ولا نبات سنَ ، قال : وإذا دخل في الخامسة فهو قارحٌ . وقال غَيرُ ابن الأعرابي : إذا دخل الفرس في السادسة واسْتَتمْ الخامسة فقد قَرِحَ . وقال الأصمعيّ : إذا ألقَى الفرس آخِرَ أسنانِه قيل قد قَرَحَ . وقُروحُه : وقوعُ السنِّ التي تَلِي الرّباعِيَة . قال : وليس قروحُه نباتَه ونحوَ ذلك قال ابن الأعرابي . وقال الليث : القُرْحانُ والواحدة قُرْحانة : ضرْب من الكَمْأَة بِيضٌ صغار ذواتُ رؤوسٍ كرؤوس الفُطْرِ . وقال الليث : القَراحُ : الماءُ الذي لا يُخالطه ثُفْلٌ من سَويق ولا غيره ولا هو الماءُ الذي يُشْرَبُ على أثر الطعام . وقال جرير : تُعَلِّلُ وَهْي سَاغِبَةٌ بَنِيهَا بأنفاس من الشَّبمِ القَراح قال : والقَراح من الأرض : كلُّ قطعة على حِيالِها من منابتِ النَّخل وغَير ذلك . قلت : القراحُ من الأرض : البارزُ الظاهرُ
الذي لا شجرَ فيه . وروى شَمِر عن أبي عُبيد أنه قال : القَراحُ من الأرض : التي ليس فيها شجرٌ ولم يَخْتَلِط بها شيء . قال : والقِرْوَاحُ مثلُه . وقال ابن شُمَيل : القِرْواح : جَلَدٌ من الأرضِ وقاعٌ لا يَسْتَمسك فيه الماء وفيه إشرافٌ وظَهرُه مُستوٍ لا يَستقرُّ به ماءٌ إلاَّ سال عنه يميناً وشمالاً . قال : والقِرواحُ تكونُ أرضاً عريضة نحوَ الدَّعْوة وهو لا نبت فيها ولا شجر : طينٌ وسمالقُ . وقال شمر : قال غيره : القِرْواح : البارزُ ليس يستُرهُ من السماء شيء . وقال ابن الأعرابيّ : القِرواحُ : الفضاءُ من الأرض المستوِي . قال : والقَرَاحُ : الخالص من كلِّ شيء الذي لا يُخالطه شيء غيره . ومنه قيل : ماء قَراح . والقَراح من الأرض : التي لَيس بها شجر ولم يَخْتَلِطْ بها شيء . وأنشد قول ابن أحمر : عَضَّت من الشَّرِّ القراحِ بِمُعْظَمِ عمرو عن أبيه قال : القِرْواحُ من الإبل : التي تَعافُ الشرابَ مع الكِبار فإذا جاء الدَّهداه ، وهي الصِّغارُ شَرِبَت معهن . وقال ابن الأعرابي : قَرِيحُ السَّحابة : ماؤها . وقال ابن مُقْبل : وكأنما اصْطَبَحت قرِيحَ سَحابَة وقال الطِّرمّاح : ظَعائِنُ شِمْنَ قَرِيح الخريف مَن الأنجُم الفُرْغ والذَّابحة قال : والقَريحُ : السَّحابُ أولَ ما ينشأ . وفلان يشوي القراح أي يُسَخّنُ الماء . شَمِر عن أبي مَنْجوف عن أبي عُبيدة : قال : القُراحُ : سِيف القَطِيف ، وأنشد للنّابغةِ : قُرَاحِيَّةٌ أَلْوَتْ بِليفٍ كأنها عِفاءُ قَلُوص طار عنها تَوَاجر تواجر : تَنْفُقُ في البيع لحسنها . وقال جرير : ظعائن لم يَدِنَّ مع النَّصَارَى ولم يَدرين ما سَمَكُ القُراح وقال في قوله : وأنت قُرَاحِيٌ بِسِيفِ الكَواظِم قال أبو عمرو : قُرَاحٌ : قَريةٌ على شاطىء البحر نسبة إليها . والقُراحِيُّ والقُرْحانُ : الذي لم يَشهد الحرب . أبو زيد : قُرْحَةُ الرّبيع : أَوّله ، وقرحةُ الشِّتاءِ : أوله . وأخبرني المنذِرِيّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : لا يُقْرِّحُ البَقْلُ إلا من قدر الذراع من ماء المَطَر فما زاد . قال : وتقريحه : نباتُ أصله ، وظهور عُودِه . قال : ويَذُرُّ البَقْلُ من مطرٍ ضعيف قَدْر وَضَحِ الكَفِّ ولا يُقَرِّحُ إلا مِن قدر الذِّراع . وقال أبو عبيدة : والقُرَيحاءُ : هَنَةٌ تكون في بطن الفرس مثل رأس الرَّجُل . قال : وهي
من البعير لَقَّاطَةُ الحَصَا . قال : ومن أسْنان الفَرَسِ القارِحان ، وهما خلْفَ رباعِيَتَيْه العُلْيَيَيْن ، وقارحان خلف رَباعِيَتَيْه السُّفْلَيَيْنِ ، ونَابانِ خَلْف قارِحَيْه الأَعْلَيَيْنِ ، ونَابانِ خَلْفَ رَباعيتَيْه السُّفْلَيَيْنِ . وطريقٌ مَقْرُوح : قد أُثِّرَ فيه فصار مَلْحُوباً بَيِّناً مَوْطُوءاً . حرق : قال أبو عبيد : الحَرْقُ : حَرْق النَّابَيْن أَحَدِهِما بالآخر ، وأنشد : أبَى الضَّيْمَ والنُّعمانُ يحْرق نابَه عليه فأَفْضَى والسُّيوفُ معاقِله قال : وحَرِيقُ النَّاب : صَرِيفُه . وَقَالَ الله جلّ وعزّ : ( لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ ) ( ط ? ه : 97 ) وقرىء : ( ثم لنَحْرقَنّه ) . سَلَمة عن الفراء : من قرأ ( لنَحْرقَنَّه ) فمعناه لَنَبْرُدَنَّه بالحديد برداً ، من حَرَقْتُه أَحْرُقُه حَرْقاً . وأنشد المُفَضَّل : بِذِي فِرْقَيْن يَوْمَ بَنُو حَبِيب نُيُوبَهُم علينا يَحْرُقُونا قال : قرأ علي ح ( لنحرُقَنَّه ) . وقال : الزَّجَّاجُ : مَنْ قرأ ( لنُحرِّقَنَّه ) فالمعنى لَنَحْرِّقَنَّه مرة بعد مرة ومَنْ قرأ ( لنَحْرُقَنَّه ) فتأويلُه لَنَبْرُدَنّه بالمبْرد . ثعلب عن ابن الأعرابي : حَرَقَ عليه نَابَه يَحْرُقُه . وحَرَقَ نابُه يَحْرُق ويَحْرِقُ . وقال الليث : أَحْرقنا فلان أي بَرَّحَ بنا وآذانا . قال : والحَرَقُ من حَرَق النار ، وفي الحديث : ( الحَرَقُ والشَّرَقُ والْغَرَقُ شهادة ) . أبو العباس عن ابن الأعرابي : حَرَقُ النَّارِ لَهبُها . قال وهو قوله : ( ضالَّة المؤمن حَرَقُ النار ) أي لهبُها ، قلت : المعنى أن ضَالَّة المؤمن إذا أخذها إنسان لِتَمَلُّكِها فإنها تؤديه إلى حَرَق النار ، والضَّالَّةُ من الحيوان : الإبل والبقر وما أشبهها مما يُبْعِد ذِهَابَه في الأرض ويمتنع من السِّباع ، ليس لأحد أن يعرض لها ، لأن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَوْعد من عَرض لها ليأخذها بالنَّار . وقال الليث : يقال : أَحْرَقَتْه النارُ فَاحْتَرَق . قال : والحَرَقُ : ما يصيب الثوب من حَرَق من دقِّ القَصَّار . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال الحَرَقُ : الثَّقْبُ في الثوب من النار ، والحَرَقُ مُحَرك : الثَّقْب في الثَّوْب من دَقِّ القَصَّارِ ، جعله مثل الحَرَقِ الذي هو لهب النار . الحَرّاني عن ابن السكيت قال : الحَرْقُ : أن يُصيب الثوب من النار احْتِرَاقٌ ، والحَرْقُ : مصدر حَرَق ناب البعير يَحْرِقُ ويَحْرُقُ حَرْقاً إذا صرف بنابه . والحَرَق في الثَّوب من الدِّقّ . ابن الأعرابي : ماءٌ حُراقٌ وقُعاعٌ بمعنى واحد . الليث : الحَرّاقاتُ : مواضع القَلاَّئين والفَحَّامِين . قال : والحَرُوق والحُرَّاقُ : الذي تُورَى به النار . وَرَوى أبو العباس عن ابن الأعرابي الحَرُوق والحرُّوق والحُرّاق : ما يُثْقَبُ به
النار من خِرقة أو نَبْخ قال : والنَّبْخُ : أصول البَرْدِي إذا جف . وقال الليث : المُحَارَقةُ : المُبَاضَعةُ على الجنب . أبو العباس عن ابن الأعرابي : امرأة حَارِقَة : ضيِّقة المَلاقي . قال وفي حديث عليّ أنه سُئِل عن امرأته وقد جمعها إليه : كيف وَجدتَها ؟ فقال : ( وَجدتُها حَارِقة طارقَةً فَائِقةً ) . قوله : طارِقَةً أي طَرَقْت بخير ، وروي عن عَلّي ح أيضاً أنّه قال : ( كَذَبتكم الحارِقَةُ ما قامَ لي بها إلاّ أسماءُ بنت عُمَيْس ) هكذا رواه شمر بإسناده ، قال والحارِقَةُ : النِّكاحُ على الجنب . وقال بعضهم : الحارِقَةُ : الإبْرَاكُ . وأما قول جرير : أَمَدَحْتَ وَيْحَك مِنْقَراً أَن ألزَقُوا بالحَارِقَيْن فأرْسَلُوها تَظْلَع ورَوَى ابن عُيَيْنَة عن إسماعيل عن قيس أنه قال : قال عَلِيّ ح : ( عليكم من النساء بالحَارِقَة فما ثبت لي منهن إلا أَسمَاءُ ) ، قلت : كأنّه قال : عليكم بهذا الضَّرْب من الجِمَاع معهن . وقال أبو الهيثم فيما قرأتُ بخَطّه : الحارقَةُ : النِّكاحُ على الجنّب ، قال : وأُخِذَ من حارِقَةِ الوَرِك . وقال الليث : الحَارِقَةُ : عصبَة مُتّصلة بين وابِلَتي الفَخِذ والعَضُد التي تدور في صَدَفَة الوَرِك والكَتِف فإذا انفصلت لم تَلْتَئِم أبداً ، يُقال عندها : حُرِق الرجلُ فهو مَحْرُوق . وقال ابن الأعرابي : الحَارِقَة : العَصَبَةُ التي تكون في الوَرِك فإذا انقطعت مشى صاحِبُها على أطرافِ أصابِعِه لا يستطيع غير ذلك ، قال : وإذا مشى على أطراف أصابعه اختياراً فهو مُكْتَام ، وقد اكْتَام الراعي على أطرافِ أصابعه يريد أن ينال أطرافَ الشجَرِ بعصاه لِيَهُشّ بها على غنمه . وأنشد : تَرَاه تَحْتَ الفَنَن الوَرِيقِ يشُولُ بالمِحْجن كالمَحْرُوقِ قال : والحارِقَة من النساء : التي تُكثِر سَبَّ جَارَاتِها . قال : والحِرْقُ ، والحَروقُ ، والحُروق ، والحِراقُ والحُراقُ : الكُشّ الذي يُلْقَح به . أبو عُبيد عن أصحابه : إذا انْقَطع الشعَرُ ونَسَل : قيل : حَرِقَ يَحْرَق فهو حَرِق وأنشد : حَرِقَ المَفَارِقِ كالبُراء الأَعفَرِ الأَعفَر : الأبيض الذي تعلوه حمرة . الليث : الحُرقة : حَيٌّ من العرب ، والحُرْقَتَان تَيْم وسعد وهما رهطُ الأعشى . وقال ابن السِّكيت : الحُرْقَتَان هما ابنا قيس بن ثعلبة . وقال الليث : الحُرْقَة : ما تجِدُ في العيْن من الرمد وفي القلب من الوجع أو في طَعم شيء مُحْرِق والحارِقَةُ من السّبُع : اسمٌ له . وقال ابن السكيت الحرِيقَة والنَّفِيتَةُ : أن
يُذَرّ الدقيق على ماء أو لبن حليب حتى يَنْفِتَ ويتحسّى من نَفْتِهَا وهي أغلظ من السَّخينة فيوسِّع بها صاحب العيالِ لعياله إذا غلبه الدهر . وقال أبو مالك : هذه نار حِرَاقٌ وحُراق : تُحْرِق كُلَّ شيء ، ورجل حُرَاقٌ وهو الذي لا يُبْقِي شيئاً إلا أفسده ، وسنَة حُراق ونَابٌ حُراق : يقطع كُلَّ شيء . وأَلْقَى الله الكافِرَ في حارقته أي في نارِه . عمرو عن أبيه قال : الْحِرْقُ والحُرَاق والحِرَاق : الكُشُّ الذي يُلَقَّح به النخلة . وقال ابن الأعرابي : الْحَرْق : الأكل المُسْتَقْصِي . والحُرْقُ : الْغَضَابي من الناس . وحَرِقَ الرجل إذا ساء خُلقه .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الراء**

**حقر** ، **حرق** ، **قرح** ، **قحر** ، **رقح** ، **رحق** : kullanılanlardır.

**حقر** : bütün anlamlarda **الحَقْرُ**: alçaklık/aşağılık. Dersin ki: **حَقَر** **يَحْقِر** **حَقْراً** ve **حُقْرِيَّة**; aynı şekilde **الاحتقار**; ve **اسْتَحْقَرَه**: onu aşağı gördü, onu aşağılık gördü. Ve **تَحْقيرُ الْكَلِمَة**: onu küçültme (tasğîr) yapmaktır. Ve **الحَقِير**: **الخَطِير**’in zıddıdır. Ebû ʿUbeyd dedi: denir: **حَقِير نَقِيرٌ**.

**قحر** : Leys dedi: **القَحْرُ**: yaşlı; onda bir kalıntı ve dayanıklılık vardır. Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: **شَيْخ قَحْر** ve **قَهْب**; yaşlanıp ihtiyarladığında. Asmaʿî: deve, **العَوْدِ**’dan (gençlikten) yükselip geçtiğinde o **قَحْر**’dır; dişisi develerin dişlerinde **قَحْرَة**’dir. Başkası dedi: o **قُحَارِيّة**’dir.

**رقح** : Leys dedi: **الرَّقاحِيُّ**: tüccar. Denir: o, geçimini **يُرَقّحُ** eder; yani onu düzeltir. Ebû ʿUbeyd: **التّرَقُّح**: kazanç elde etme; adı **الرَّقاحَة**’dır. Ondandır onların telbiyede sözleri: **لم نَأْتِ لِلرَّقَّاحَةِ**. Ebû Ḏuʾeyb, bir inciyi vasfederek dedi:
**بِكَفَّيْ رَقَاحِيَ يُرِيدُ نمَاءَها
ليُبْرِزَها للْبَيْع فَهْيَ فَريجُ**

**رحق** : **الرَّحِيق**: şarabın adlarındandır; bilinen. Zecّâc, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: (**يُسْقَوْنَ مِن رَّحِيقٍ**) (el-Muṭaffifîn: 25). Dedi:
**الرّحِيقُ**: içinde hile/katışıklık olmayan içecektir. Ebû ʿUbeyd dedi: şarabın adlarındandır: **الرّحِيقُ** ve **الرّاح**.

**قرح** : Leys dedi: **القَرْح** ve **القُرْح** iki lehçedir; silahın ısırması ve benzeri, bedeni yaralayan şeyler hakkında. Dersin ki: o, elbette **قَرِح قَرِيح**’tir; onda kanlı bir **قَرْحَة** vardır. Ve kalbi, hüzünden **قَرِحَ** oldu. Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: (**إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ**) (Âl ʿİmrân: 140) ve (**قُرْحٌ**) dedi: okuyucuların çoğu **القاف**’ın fethası üzerinedir; sanki **القُرْحَ** yaraların bizzat kendilerindeki acıdır. Dedi: bu, **الوجْد** ve **الوُجْد** gibidir. Ve onlar ancak **جُهْدَهُم** ve ancak **جَهْدَهم** bulurlar. Zecّâc dedi: **القُرْح** ve **القَرَح** dil ehli yanında tek anlamdadır; ikisinin anlamı yaralar ve onların acısıdır. Denir: adam **قَرِح** **يقْرَح**; **قَرَحاً**; ona **قَرْح** isabet etti. Sonra Ferrâ’nın sözünü aynen nakletti. Ebû ʿUbeyd: **القَرِيح**: **الجَرِيح** (yaralı). Şu beyti okudu:
**لا يُسْلِمون قَرِيحاً كَانَ وَسْطَهم
يوم اللِّقاء ولا يُشْوُون مَن قَرَحوا**
Ebû’l-Heysem dedi: **القَرِيحُ**: kendisinde **قُرُوحٌ** olan. Ve **القَرِيح**: saf/katışıksız. Ebû Ḏuʾeyb dedi:
**وإنّ غُلاماً نِيلَ في عهد كاهِل
لَطِرْفٌ كنَصْل السَّمهريِّ قَرِيحُ**
**نِيلَ** yani öldürüldü. **في عَهْد كاهل** yani onun ahdi ve misakı varken. Leys: **القَرْحُ**: buzağılara (sütten kesilmemiş yavrulara) musallat olan şiddetli uyuz; neredeyse kurtulamaz. Denir: **فَصِيل مقرُوح**. İbnü’s-Sikkît dedi: falan, falanı hak ile **قَرَح** etti; yani onunla yüz yüze geldi. Ve onu **قَرَحه**: onu yaraladı; **يقْرَحَه**. Ve **قَرِح** **يَقْرَح**: onda yaralar çıktığında. Dedim: Leys’in, **القَرْح**’ın buzağılara musallat olan şiddetli uyuz olduğu sözü yanlıştır; ancak **القَرْحَة**: deveye isabet eden bir hastalıktır; ondan dudağı sarkar. Baʿîs dedi:
**ونحن منَعنا بالكُلاب نساءنا
بضرب كأفواه المُقَرِّحة الهُدْلِ**
İbnü’s-Sikkît dedi: **المقرِّحة**: ağızlarında yaralar bulunan develerdir; bundan dolayı dudakları sarkar. Dedi: Baʿîs bu anlamı ancak ʿAmr b. Şâs’tan çaldı:
**وأسيافُهم آثارهُن كأنها
مشافِرُ قَرْحَى في مَبارِكها هُدْلُ**
Kümeyt de onu aldı ve dedi:
**تُشَبِّه في الهام آثارها
مَشافر قَرْحَى أَكلْنَ البريرا**
Dedim: **قَرْحَى**: **قَرِيح**’in çoğuludur; **فَعِيل** vezninde, **مفعول** anlamında: deve **قُرِحَ** oldu; o **مقروح** ve **قريح** olur; ona **القَرْحة** isabet ettiğinde. Develer **قرَّحت** olunca onlar **مُقرِّحة**’dir. **القَرْحة** uyuzdan hiçbir şey değildir. Şemmer, İbnü’l-Aʿrâbî ve Ferrâ’dan: **إبِلٌ قُرْحان**: hiç uyuz olmamış olanlardır. İkisi dedi: çocuk, ona çiçek hastalığı isabet etmemişse o da **قُرحان**’dır. Ve sen bu işten **قُرحان**’sın ve **قُراحِيٌّ**’sin; yani dışarıdasın. Cerîr dedi:
**نُدافع عنكم كلّ يوم عظيمةٍ
وأنتَ قُراحِيٌّ بِسِيف الكواظِم**
yani sen ondan boş/uzaksın, sağlam. Ebû Zeyd: savaşta kendisine yara isabet etmemiş olana **قُرْحانٌ** denir. Şemmer: bazısı dedi: **القُرحانُ** zıt anlamlılardandır: yaralar kendisine dokunmuş olana **قُرْحان** denir; ve ona **قَرْح** da çiçek de kızamık da dokunmamış olana da **قُرحان** denir; sanki o, bundan saf ve boş olandır. Ve **قَرِيح**: saf. Ebû Ḏuʾeyb’in beytini okudu. Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan: deve ve çocukta **القرحان** Şemmer’in rivayet ettiği gibidir. Ebû ʿUbeyd dedi: ondandır, rivayet edilen hadis: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) ashabı, ʿUmar ile Şam’a geldiler; orada taun vardı. Ona denildi: seninle olan Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) ashabı **قُرْحانٌ**’dır; onları bu tauna sokma. Şemmer dedi: **قُرْحان** istersen tenvinlersin, istersen tenvinlemezsin. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: denir: **اقترَحْتُه** ve **اجْتَبيتُه** ve **خَوَّصتُه** ve **خلَّمْته** ve **اختلمتُه** ve **استخلصتُه** ve **استميتُه**; hepsi **اخترْتُه** (seçtim) anlamındadır. Ondan denir: ona şöyle şöyle bir ses **اقترح** etti; yani onu seçti. Leys: **ناقَةٌ قارح**; ve **قَرَحَتْ** **تقْرَح** **قُرُوحاً**: onda hamilelik zannetmediklerinde; kuyruğuyla müjdelemediğinde; karnında hamilelik belirginleşinceye kadar. Ebû ʿUbeyd: devenin hamileliği tamam olup da onu atmadığında, hamilelik onda belirginleştiğinde o **قارحٌ**’tır; ve **قَرَحَتْ** **قُرُوحاً**. Leys dedi: **اقترحْتُ الجملَ اقتراحاً**: ona binilmeden önce ona bindim. Dedi: **الاقتِراحُ**: bir şeyi icat etmektir; onu kendinden, onu işitmeden, kendi nefsinden başlatır ve **تقترِحُه**. Dedim: her şeyin **اقتِراح**’ı: onu başlangıçta seçmektir. Denir: **قَرَحْتُه** ve **اقترحْتُه** ve **اجْتَبَيْتُه** tek anlamdadır. Ve her şeyin **قُرْحُ**: onun evvelidir. Denir: falan kırkın **قُرْحِ**’ındadır; yani onun evvelinde. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti. Ve insanın **قَرِيحةُ**: üzerine yaratıldığı tabiatıdır; çoğulu **قرائح**’tir; çünkü o, yaratılışının evvelidir. Ve **القريحةُ**: kuyu kazıldığında kuyudan çıkan ilk sudur; Ebû ʿUbeyd, Emevî’den rivayet etti. Şu beyti okudu:
**فإنكَ كالقريحةِ عامَ تُمْهَى
شَرُوبُ الماء ثم تعودُ ماجَا**
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: dedi: **الاقتِراحُ**: şeyin evvelinin başlangıcıdır. Evs dedi:
**على حينَ أن جَدَّ الذكاءُ وأدركَتْ
قريحةُ حِسْي من شُرَيْح مُغَمِّم**
der ki: **جَدَّ ذكائي** yani büyüdüm ve yaşlandım; ve oğlumdan **قريحةُ حِسْي** idrak etti; yani oğlu Şurayḥ b. Evs’in şiiri; onu, kesilmeyen ve eksilmeyen suya benzetti. **مُغَمْمِّمٌ** yani boğucu/çokça dolduran. Leys: sabaha **أَقْرَحُ** denir; çünkü o, karanlıkta bir beyazlıktır.

Zü’r-Rumme dedi:
**وَسُوجٌ إذا الليلُ الخُدارِيُّ شَقَّه
عن الرَّكْب معروفُ السّماوَةِ أَقْرَح**
yani sabah. Dedi: **القُرحةُ**: alnın ortasındaki akıtma (alın beneği). Sıfatı **أقرحُ** ve **قرحاءُ**. Ebû ʿUbeyde dedi: **الغُرّة**: dirhemin üstü kadardır; **القُرْحةُ**: dirhem miktarı ve ondan aşağısıdır. Naḍr dedi: **القُرْحةُ**: atın iki gözü arasındaki, küçük dirhem gibi olan. Dedim: hepsi der ki: at **قَرِحَ** **يقْرَحُ**; o **أَقْرحُ**’tır. Şu beyti okudu:
**تُباري قُرْحةً مثل الوتي رةِ
لم تكن مَغْدا**
bir dişi atı vasfeder. **الوَتيرة**: üzerinde mızraklama ve atış öğrenilen küçük halka. **المَغْدُ**: yolma; onun **قُرحتَها**’sının, yolma tedavisiyle sonradan oluşmadığını; yaratılıştan olduğunu haber verdi. Leys dedi: **رَوْضَة قرحاءُ**: ortasında beyaz çiçek vardır. Zü’r-Rumme dedi:
**حَوّاءُ قَرْحاءُ أَشْرَاطِيَّةٌ
وَكَفَتْ فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَرَاعيم**
Leys dedi: toynaklıdan **القارح**: **البازِلِ** mertebesindedir. Denir: at **قَرَحَ** **يَقْرَحُ** **قُرُوحاً**; o **قارح**’tır. Ve dişi çıktı: **قَرَحَ نابُه**. Çoğulu **قُرَّحٌ** ve **قُرْحٌ** ve **قوارحُ**. Dişiye **قارحٌ** denir; **قارحة** denmez. Şu beyti okudu:
**والقارِحَ العَدَّا وكلَّ طَمِرّةٍ
ما إنْ يُنَالُ يدُ الطّويلِ قَذَالَها**
Ve **القارح** ayrıca: onunla **قارحاً** olduğu yaş/diştir. Münzirî bana, Saʿleb’den, İbnü’l-Aʿrâbî’den haber verdi; dedi: atın **رَبَاعِيَةُ**’si düştüğünde ve yerine bir diş bittiğinde o **رَباع**’dır; bu, dördün tamamlandığında olur. **قروحه** vakti geldiğinde, **رَباعيَتَه**’nin yanındaki diş düşer ve yerine **نابُه** biter; o onun **قارحُه**’udur. **القُروح**’tan sonra diş düşmesi de diş bitmesi de yoktur. Dedi: beşinciye girdiğinde o **قارحٌ**’tır. İbnü’l-Aʿrâbî’den başkası dedi: altıncıya girdiğinde ve beşinciyi tamamladığında o **قَرِحَ** olmuştur. Asmaʿî dedi: at son dişlerini attığında “**قد قَرَحَ**” denir. Ve onun **قُروحُه**: **الرّباعِيَة**’yi izleyen dişin düşmesidir. Dedi: onun **قروحُه** dişin bitmesi ve benzeri değildir; İbnü’l-Aʿrâbî’nin dediği gibi. Leys dedi: **القُرْحانُ**; tekili **قُرْحانة**: beyaz, küçük başlı, mantar başları gibi başları olan bir tür keme. Leys dedi: **القَراحُ**: içine kavut tortusu veya başka bir şey karışmayan su; ve o, yemekten sonra içilen su değildir. Cerîr dedi:
**تُعَلِّلُ وَهْي سَاغِبَةٌ بَنِيهَا
بأنفاس من الشَّبمِ القَراح**
Dedi: yerden **القَراح**: hurma biten yerlerden ve başka şeylerden, her biri kendi başına olan her parçadır. Dedim: yerden **القراحُ**: içinde ağaç olmayan, dışarıda belirgin görünen yerdir. Şemmer, Ebû ʿUbeyd’den rivayet etti: Ebû ʿUbeyd dedi: yerden **القَراحُ**: içinde ağaç olmayan ve ona bir şey karışmamış olan. Dedi: **القِرْوَاحُ** da onun gibidir. İbn Şümeyl dedi: **القِرْواح**: yerden bir sertliktir; suyun tutunmadığı bir düzlük; onda bir yükselti vardır; sırtı düzdür; su onda durmaz; ancak sağa sola akar. Dedi: **القِرواحُ** geniş bir yer olur; **الدَّعْوة** gibi; onda bitki de ağaç da yoktur: çamur ve **سمالقُ**. Şemmer dedi: başkası dedi: **القِرْواح**: gökten onu örten hiçbir şeyin örtmediği çıkıntılı yerdir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **القِرواحُ**: yerin düz olan boşluğu. Dedi: **القَرَاحُ**: her şeyden saf olan; ona başka bir şey karışmayan. Ondan denildi: **ماء قَراح**. Ve yerden **القَراح**: onda ağaç olmayan ve ona bir şey karışmamış olan. İbn Aḥmer’in sözünü okudu:
**عَضَّت من الشَّرِّ القراحِ بِمُعْظَمِ**
ʿAmr, babasından: develerden **القِرْواحُ**: büyüklerle birlikte içmekten kaçınan; **الدَّهداه** (küçükler) geldiğinde onlarla birlikte içen. İbnü’l-Aʿrâbî: **قَرِيحُ السَّحابة**: onun suyu. İbn Muqbil dedi:
**وكأنما اصْطَبَحت قرِيحَ سَحابَة**
Ṭırmâḥ dedi:
**ظَعائِنُ شِمْنَ قَرِيح الخريف
مَن الأنجُم الفُرْغ والذَّابحة**
Dedi: **القَريحُ**: bulutun ilk oluştuğu zamandaki hâlidir. Ve falan **القراح**’ı kızartır; yani suyu ısıtır. Şemmer, Ebû Menjûf’tan, Ebû ʿUbeyde’den: dedi: **القُراحُ**: **سِيف القَطِيف**. Nâbiğa’nın şu beytini okudu:
**قُرَاحِيَّةٌ أَلْوَتْ بِليفٍ كأنها
عِفاءُ قَلُوص طار عنها تَوَاجر**
**تواجر**: güzelliğinden dolayı satışta rağbet görür. Cerîr dedi:
**ظعائن لم يَدِنَّ مع النَّصَارَى
ولم يَدرين ما سَمَكُ القُراح**
Ve şu sözü hakkında: **وأنت قُرَاحِيٌ بِسِيفِ الكَواظِم**; Ebû ʿAmr dedi: **قُرَاحٌ**: deniz kıyısında bir köydür; nisbet ona göredir. **القُراحِيُّ** ve **القُرْحانُ**: savaşa şahit olmamış olandır. Ebû Zeyd: baharın **قُرْحَةُ**: onun evveli; kışın **قرحةُ**: onun evveli. Münzirî bana, Saʿleb’den, İbnü’l-Aʿrâbî’den haber verdi: dedi: ot, yağmur suyundan bir arşın miktarından fazlası olmadıkça **لا يُقْرِّحُ** etmez. Dedi: onun **تقريحه**: kökünün bitmesi ve sapının ortaya çıkmasıdır. Dedi: ot, zayıf bir yağmurdan avuç içinin açıklığı kadar olanla tohum saçar; fakat ancak bir arşın miktarından olunca **يُقَرِّحُ** eder. Ebû ʿUbeyde dedi: **القُرَيحاءُ**: atın karnında, adam başı gibi olan bir şeydir. Dedi: deve için o, **لَقَّاطَةُ الحَصَا**’dır. Dedi: atın dişlerinden **القارِحان** vardır; ikisi üst iki **رَباعِيَة**’sinin arkasındadır; ve iki **قارحان** alt iki **رَباعِيَة**’sinin arkasındadır; ve iki **نَابانِ** üst iki **قارح**’ının arkasındadır; ve iki **نَابانِ** alt iki **رَباعيت**’inin arkasındadır. Ve **طريقٌ مَقْرُوح**: onda iz bırakılmış; böylece açıkça çizilmiş, belirgin, çiğnenmiş olmuştur.

**حرق** : Ebû ʿUbeyd dedi: **الحَرْقُ**: iki **ناب**’dan birinin diğerine sürtüp aşındırması. Şu beyti okudu:
**أبَى الضَّيْمَ والنُّعمانُ يحْرق نابَه
عليه فأَفْضَى والسُّيوفُ معاقِله**
Dedi: **وحَرِيقُ النَّاب**: onun sürtünmesi/aşınmasıdır. Allah (azze ve celle) dedi: (**لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ**) (ط ? ه: 97). Ve şöyle de okundu: (**ثم لنَحْرقَنّه**). Seleme, Ferrâ’dan: kim (**لنَحْرقَنَّه**) okursa, anlamı: onu demirle törpüleyerek mutlaka soğutacağız; **حَرَقْتُه أَحْرُقُه حَرْقاً**’dan. Müfaḍḍal şu beyti okudu:
**بِذِي فِرْقَيْن يَوْمَ بَنُو حَبِيب
نُيُوبَهُم علينا يَحْرُقُونا**
Dedi: bana **ح** (**لنحرُقَنَّه**) okudu. Dedi: Zecّâc: kim (**لنُحرِّقَنَّه**) okursa anlam: onu defalarca yakacağız; kim (**لنَحْرُقَنَّه**) okursa te’vili: onu törpüyle mutlaka törpüleyip soğutacağız. Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **حَرَقَ عليه نَابَه يَحْرُقُه**. Ve **حَرَقَ نابُه**: **يَحْرُق** ve **يَحْرِقُ**. Leys dedi: **أَحْرقنا** falan; yani bize şiddetle dokundu ve bize eziyet etti. Dedi: **الحَرَقُ** ateşin yakmasındandır. Hadiste: (**الحَرَقُ والشَّرَقُ والْغَرَقُ شهادة**) (yanma, boğazına kaçıp boğulma, suda boğulma şehitliktir). Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **حَرَقُ النَّارِ**: onun alevi. Dedi: bu, şu sözüdür: (**ضالَّة المؤمن حَرَقُ النار**) yani onun alevi. Dedim: anlam, müminin yitiği; bir insan onu mülk edinmek için alırsa, onu ateşin alevine götürür. Hayvandan **الضَّالَّةُ**: deve ve sığır ve benzeri; yeryüzünde uzaklaşan ve yırtıcılardan kaçınan; kimsenin ona ilişmesi yoktur; çünkü Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onu almak için ona ilişene ateşle tehdit etmiştir. Leys dedi: denir: ateş onu **أَحْرَقَتْ**; o da **فَاحْتَرَق**. Dedi: **الحَرَقُ**: dokumacı dövmesinden elbiseye isabet eden yanık izi. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: **الحَرَقُ**: ateşten elbisede olan deliktir. Ve **الحَرَقُ** (harekeli): dokumacı dövmesinden elbisede olan deliktir; onu, ateş alevi olan **الحَرَق** gibi yaptı. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الحَرْقُ**: elbiseye ateşten bir yanma isabet etmesidir. Ve **الحَرْقُ**: devenin dişini **حَرَق** etmesinin masdarıdır; **يَحْرِقُ** ve **يَحْرُقُ**; **حَرْقاً**: dişiyle sürtüp aşındırdığında. Ve elbisedeki **الحَرَق** dövmedendir. İbnü’l-Aʿrâbî: **ماءٌ حُراقٌ** ve **قُعاعٌ** tek anlamdadır. Leys: **الحَرّاقاتُ**: kebapçıların ve kömürcülerin yerleridir. Dedi: **الحَرُوق** ve **الحُرَّاقُ**: ateşin onunla tutuşturulduğu şeydir. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: **الحَرُوق** ve **الحرُّوق** ve **الحُرّاق**: bez parçası veya **نَبْخ** ile ateşin onunla delindiği/karıştırıldığı şeydir. Dedi: **النَّبْخُ**: kuruduğunda saz kökleridir. Leys dedi: **المُحَارَقةُ**: yan üzere cinsel birleşmedir. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **امرأة حَارِقَة**: birleşme yerleri dar olan. Dedi: Ali’nin hadisinde: karısını yanına almışken ona soruldu: onu nasıl buldun? dedi ki: (**وَجدتُها حَارِقة طارقَةً فَائِقةً**). Sözü: **طارِقَةً** yani hayırla geldim. Ve Ali’den **ح** ile de rivayet edildi ki dedi: (**كَذَبتكم الحارِقَةُ ما قامَ لي بها إلاّ أسماءُ بنت عُمَيْس**) Şemmer bunu isnadıyla böyle rivayet etti. Dedi: **الحارِقَةُ**: yan üzere nikâhtır. Bazısı dedi: **الحارِقَةُ**: çömelip oturtma (**الإبْرَاكُ**). Cerîr’in sözüne gelince:
**أَمَدَحْتَ وَيْحَك مِنْقَراً
أَن ألزَقُوا بالحَارِقَيْن فأرْسَلُوها تَظْلَع**
İbn ʿUyeyne, İsmâʿîl’den, Ḳays’tan rivayet etti: Ali **ح** dedi: (**عليكم من النساء بالحَارِقَة فما ثبت لي منهن إلا أَسمَاءُ**). Dedim: sanki dedi ki: onlarla bu tür cinsel birleşme size gereklidir. Ebû’l-Heysem, hattıyla okuduğumda: **الحارقَةُ**: yan üzere nikâhtır. Dedi: **حارِقَةِ الوَرِك**’ten alınmıştır. Leys dedi: **الحَارِقَةُ**: uyluğun iki yan bağı ile pazu arasına bitişik bir sinirdir; kalça ve omuz yuvasında döner; ayrılırsa asla kaynaşmaz. Onun hakkında denir: adam **حُرِق** oldu; o **مَحْرُوق**’tur. İbnü’l-Aʿrâbî: **الحَارِقَة**: kalçada olan sinirdir; kesilirse sahibi parmak uçlarında yürür; bundan başkasına güç yetiremez. Dedi: parmak uçlarında isteyerek yürürse o **مُكْتَام**’dır. Çoban, parmak uçlarında **اكْتَام** etti; değneğiyle ağaçların uçlarına erişip koyunlarına yaprak silkelemek istedi. Şu beyti okudu:
**تَرَاه تَحْتَ الفَنَن الوَرِيقِ
يشُولُ بالمِحْجن كالمَحْرُوقِ**
Dedi: kadınlardan **الحارِقَة**: komşularına sövmeyi çoğaltan. Dedi: **الحِرْقُ** ve **الحَروقُ** ve **الحُروق** ve **الحِراقُ** ve **الحُراقُ**: hurmanın aşılandığı **الكُشّ**’tur. Ebû ʿUbeyd, ashabından: saç kesilip döküldüğünde denir: **حَرِقَ** **يَحْرَق**; o **حَرِق**’tir. Şu beyti okudu:
**حَرِقَ المَفَارِقِ كالبُراء الأَعفَرِ**
**الأَعفَر**: üzerinde kızıllık bulunan beyaz. Leys: **الحُرقة**: Araplardan bir kabiledir. Ve **الحُرْقَتَان**: Teym ve Saʿd; onlar Aʿşâ’nın topluluğudur. İbnü’s-Sikkît: **الحُرْقَتَان**: Ḳays b. Saʿlebe’nin iki oğludur. Leys: **الحُرْقَة**: gözde çapaktan, kalpte ağrıdan, yahut yakıcı bir şeyin tadından bulduğun sızıdır. Ve yırtıcıdan **الحارِقَةُ**: onun bir adıdır. İbnü’s-Sikkît: **الحرِيقَة** ve **النَّفِيتَةُ**: unun, suya veya taze süte serpilmesi; ta ki **يَنْفِتَ** etsin; onun **نَفْتِ**’inden kaşıkla içilir; o, **السَّخينة**’den daha kalındır; aile sahibi, zaman ona galip geldiğinde onunla ailesine genişlik sağlar. Ebû Mâlik: bu, **نار حِرَاقٌ** ve **حُراق**’tır; her şeyi yakar. Ve **رجل حُرَاقٌ**: hiçbir şeyi bırakmayıp ancak bozandır. Ve **سنَة حُراق** ve **نَابٌ حُراق**: her şeyi keser. Allah kâfiri onun **حارقته**’sine; yani ateşine attı. ʿAmr, babasından: **الْحِرْقُ** ve **الحُرَاق** ve **الحِرَاق**: hurmanın aşılandığı **الكُشّ**’tur. İbnü’l-Aʿrâbî: **الْحَرْق**: sonuna kadar yeme. Ve **الحُرْقُ**: insanlardan öfkeli olan. Ve adam **حَرِقَ** oldu; huyu kötüleştiğinde.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والراء وما يثلثهما)
(قرس)  القاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على برد. من ذلك القَرْس: البَرد. وقَرِس الإنسانُ قَرَساً، إذا لم يستطع أن يعمل بيديه من شِدّة البَرد. قال أبو زُبَيد:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ ***  كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
يقال أقرسَه البرد. ومما ليس من هذا الباب القُرَاسِية: الجملُ الضَّخم.
(قرش)  القاف والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على الجمع والتجمُّع. فالقَرْش: الجمع، يقال تَقَرَّشُوا، إذا تجمَّعوا. ويقولون: إنَّ قُريشاً سمِّيت بذلك. والمُقَرِّشة: السَّنة المَحْل، لأنَّ النّاسَ يضمُّون مواشِيَهم. ويقال: تقارَشَت الرِّماح في الحَرْب، إذا تداخَلَ بعضُها في بعض. ويقولون: إنَّ قريشاً: دابَّةٌ تسكن البحر تغلبُ سائرَ الدَّوابّ. قال:
وقريشٌ هي التي تَسْكُن البحـ *** ـرَ بها سمِّيت قريشٌ قريشا([1])
(قرص)  القاف والراء والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على قبضِ شيء بأطراف الأصابع مع نبْرٍ([2]) يكون. من ذلك: قَرَصتُه أقرُصُه قَرْصاً. والقُرْص معروفٌ، لأنّه عجينٌ يُقرَص قَرْصاً. وقرَّصت المرأةُ العجين: قَطَّعته قُرصةً قُرصة. ولَبَن قارصٌ: يَحذِي اللِّسان، كأنَّه يقرُصه قرصاً. ومن الباب: القوارص، وهي الشَّتائم، كأنَّ العِرْضَ يُقرَص قرصاً إذا قيل فيه ما لا يَحسُن. قال:

قوارصُ تأتِيني وتَحتقرونها *** وقد يملأُ القطرُ الإناءَ فيُفعِمُ([3])
قال ابن دُريد: "حُلِيٌّ مقرَّص، أي مرصَّع بالجواهر([4])"، وكأنَّ ذلك يكون مستديراً على صُورة القُرص.
ومما ليس من هذا الباب القُرَّاص: نبات([5]).
(قرض)  القاف والراء والضاد أصلٌ صحيحٌ، وهو يدلُّ على القطع. يقال: قَرَضت الشيءَ بالمقراض. والقَرْض: ما تُعطيه الإنسانَ من مالك لتُقْضَاه، وكأنَّه شيء قد قطعتَه من مالك. والقِراض في التِّجارة، هو من هذا، وكأنَّ صاحب المال قد قَطَع من ماله طائفةً وأعطاها مُقارِضَهُ ليتّجر فيها. ويقولون: [القريض([6])]: الجرة، في قولهم: "حالَ الجريضُ دُونَ القريض"؛ [والظاهر أنه أريد به([7])] الشِّعر، وهو أصح. ويقال: إنَّ فلاناً وفلاناً يتقارضان الثَّناء، إذا أثنَى كلُّ واحدٍ منهما على صاحبه. وكأنَّ معنى هذا أنَّ كلَّ واحدٍ منهما أقْرَضَ صاحبَه ثناءً كقَرضِ المال. وهو يَرْجع إلى القياس الذي ذكرناه.
(قرط)  القاف والراء والطاء ثلاثُ كلماتٍ عن غير قياس.
فالأولَى القُرْط، وهو معروفٌ، وقَرَّطَ فلانٌ فرسَه العنانَ، إذا طَرحَ اللِّجام في رأسه.
والثانية القُِرْطانُ والقُِرطاطُ للسَّرج، بمنْزلة الوَلِيَّة للرَّحْل. وربما استُعمل للرَّحل.
ويقال: ما جادَ فلانٌ بِقرْطيطةٍ، أي بشيءٍ يسير.
(قرع)  القاف والراء والعين معظمُ البابِ ضربُ الشيء. يقال قَرَعْتُ الشيءَ أقرَعُه: ضربتُه. ومُقارَعة الأبطال: قَرعُ بعضِهم بعضاً. والقَريع: الفَحْل، لأنَّه يَقرع الناقة. والإقراع والمُقارَعة: هي المساهمَة. وسمِّيت بذلك لأنَّها شيءٌ كأنَّه يُضرَب. وقارعتُ فلاناً فقرعتُه، أي أصابتني القُرعةُ دونَه. والقارعة: الشَّديدة من شدائد الدهر؛ وسمِّيت بذلك لأنَّها تقرع الناس، أي تضربُهم بشدَّتها. والقارعة: القِيامةُ، لأنَّها تَضرِبُ وتُصيب النَّاسَ بإقراعها. وقوارِعُ القرآن: الآياتُ التي مَن قَرأها لم يُصِبْه فزَع. وكأنها -واللهُ أعلمُ- سمِّيت بذلك لأنَّها تَقْرَع الجِنّ: والشَّاربُ يَقرَعُ بالإناء جبهته، إذا اشتفَّ ما فيه. ويقال* أقرَعَ الدَّابةَ بلجامِهِ، إذا كَبَحه.
ومن الباب: قولهم: رجلٌ قَرِعٌ، إذا كان يَقبل مشورةَ المُشير. ومعنى هذا أنَّه قُرِع بكلامٍ في ذلك فقبِله. فإنْ كان لا يقبلُها قيل: فلانٌ لا يُقرَع. ويقولون: أقرَعْتُ إلى الحقِّ إقراعاً: رجَعت.
ومن الباب القَرِيع، وهو السيِّد، سمِّي بذلك لأنه يعوَّلُ عليه في الأمور، فكأنَّهُ يقرَع بكثرةِ ما يُسأل ويستعان بهِ فيه. والدَّليل على هذا أنَّهم يسمُّونه مقروعاً أيضاً.
ثم يُحمَل على هذا ويستعار، فقالوا: أقرَعَ فلانٌ فلاناً: أعطاه خيرَ مالِه.
وخيارُ المال: قُرعتُه، وسمِّي لأنَّه يعَوَّل عليه في النَّوائب كما قلناه في القَرِيع.
وممّا اتّسعوا فيه والأصل ما ذكرناه: القَريعة، وهو خير بيتٍ في الرّبع، إن كان بَرْدٌ فخيارُ كِنِّهِ، وإن كان حرٌّ فخِيارُ ظلِّه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل القَرَع، وفَصِيلٌ مقرَّع. قال أوس:
لدى كلِّ أُخدودٍ يغادرنَ دارعاً ***  يُجَرُّ كما جُرَّ الفصيلُ المقرَّعُ([8])
والقَرَع أيضاً: ذَهابُ الشَّعَْر([9]) من الرأس.
(قرف)  القاف والراء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على مخالطةِ الشيء والالتباس به وادِّراعِه. وأصل ذلك القَرْف، وهو كلُّ قَشْر. ومنه قِرْفُ الخُبْز، وسمِّي قِرفاً وقَرْفاً([10]) لأنه لباسُ ما عليه.
ومن الباب القَرْف: شيءٌ يُعمَل من جلودٍ يعمل فيه الخَلْع. والخلْع: أن يُؤخذ اللحمُ فيُطبخَ ويجعلَ فيه توابل، ثم يُفرَغ في هذا الخَلْع. قال:
وذُبْيانيَّةٍ وَصَّتْ بَنِيها ***  بأنْ كَذَب القراطفُ والقُروف([11])
ومن الباب: اقترفْتُ الشيء: اكتسبتُه، وكأنه لابَسَه وادَّرَعه. وكذلك قولهم: فلانٌ يُقرَف بكذا، أي يُرمَى به. ويقال للَّذِي يُتَّهم بالأمر: القِرْفةُ، يقول الرّجلُ إذا ضاع لـه شيءٌ: فلانٌ قِرْفَتي، أي الذي أتَّهِمُه، كأنَّه قد ألبسه الظِّنَّة. و [بنو([12])] فلانٍ قِرْفَتِي، أي الذي عندهم أظنُّ طَلِبَتي وبُغيتي. ويقولون: سَلْ بني فلانٍ عن ناقتك فإنَّهم قِرْفةٌ، أي تجدُ خَبَرها عنْدهم. وقياسُه ما قد ذكرناه. والفَرسُ المُقْرِف: المُدانِي الهُجْنة. يقولون: إن الْمُقرِف: الذي أبوهُ هجينٌ وأمُّه عربيّة. قال الشاعر([13]):
فإنْ نُتِجَتْ مُهراً كريماً فبالحَرَى *** وإن يكُ إقرافٌ فمن قِبَلِ الفَحلِ([14])
وقارفَ فلانٌ الخطيئةَ: خالَطَها. وقارفَ امرأتَه: جامَعَها؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهما لباسُ صاحبِهِ. والقَرَفُ: الوَباء يكون بالبلد، كأنَّه شيء يصير مرضاً لأهله كاللِّباس. وفي الحديث أنَّ قوماً [شَكَوْا إليه([15])] وَبأَ أرضِهم فقال: "تَحوَّلُوا فإنَّ مِن القَرَف التَّلَفَ".
(قرق)  القاف والراء والقاف كلمةٌ واحدة. يقولون: القَرِق: القاع الأملس. قال:
كأنَّ أيديهنَّ بالقاعِ القَرِقْ *** أيدي جوَارٍ يتعاطَيْنَ الوَرِقْ([16])
(قرم)  القاف والراء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حزٍّ أو قطعٍ في شيء. من ذلك القَرْم: قَرْم أنفِ البعير، وهو قطعُ جُليدةٍ منه للسِّمة والعلامةِ، وتلك القُطَيعة القُرامة. وقولهم: القَرْم: السيِّد، وكذلك المُقْرَم، فهو الذي ذكرناه، إنما يُقرَم لكرمه عندهم حتَّى يصير فحلاً، ثم يسمَّى بالقَرْم الذي يُقرَم به. وقال أوس:

إذا مُقْرَمٌ منا ذَرَا حدُّ نابِه ***  تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقرَمِ([17])
ويقولون: إنَّ القُرَامةَ شيءٌ  يُقطَع من كِركرة البعير، يُنتفَعُ به عند القحط ويؤكل. ومنه القُرَامة، وهو ما لَزِق بالتَنُّور من الخبز. وسمِّي بذلك لأنَّه يُقرَم من التَّنُّور، أي ينحَّى عنه.
ومن الباب القَرْم، وهو تناوُلُ الحَمَلِ الحشيشَ أولَ ما يقْرِمُ أطرافَ الشَّجَر. والقِرام: السِّتْر: الرّقيق، وهو من قياس الباب، كأنَّه شيءٌ قد غُشِّيَ به الباب، فهو كالقُرمة التي تُقرَم من أنف البعير.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَرَم: شدَّةُ شهوةِ اللَّحم.
(قرن)  القاف والراء والنون* أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على جَمعِ شيءٍ إلى شيء، والآخَر شيءٌ ينْتَأ بقُوّة وشِدّة.
فالأوّل: قارنتُ بين الشَّيئين. والقِران: الحبلُ يُقرَن به شيئانِ. والقَرَن: الحَبْل أيضاً. قال جرير:
بلِّغْ خليفَتَنا إنْ كنتَ لاقِيَه *** أنِّي لدَى البابِ كالمشدود في قَرَنِ([18])
والقَرَن: جُعَيْبَةٌ صغيرة تُضَمُّ إلى الجَعبة الكبيرة. قال:
* فكلُّهمْ يَمشِي بقَوسٍ وقَرَنْ([19]) *
والقَرَن في الحاجبين، إذا التقَيا. وهو مقرونُ الحاجِبين بيِّنُ القَرَن. والقِرْن: قِرنُك في الشَّجاعة. والقَرْن: مثلُك في السِّنِّ. وقياسُهما واحد، وإنَّما فُرِق بينهما بالكسر والفتح لاختلاف الصِّفتين. والقِرَان: أن تقرن بين تَمرتين تأكلهما. والقِرانُ: أن تَقْرِن حَجَّةً بعُمرة. والقَرُون من النُّوق: المُقرَّنة القادِمَين والآخِرَين من أخلافها. والقَرون: التي إذا جَرَتْ وضعت يديها ورجليها معاً. وقولهم: فلان مُقْرِنٌ لكذا، أي مطيقٌ لـه. قال الله تعالى: ]سُبْحَانَ الَّذي سَخَّرَ لنا هذا وما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ[ [الزخرف 13]؛ وهو القياس، لأنَّ معناه أنَّه يجوز أن يكون قِرناً له. والقَرِينة: نَفْس الإنسان، كأنهما قد تقارَنَا. ومن كلامهم: فلانٌ إذا جاذبَتْه قَرينةٌ بَهَرَها، أي إذا قُرِنت به الشَّديدة أطاقَها. وقَرِينةُ الرَّجُلِ: امرأتُه. ويقولون: سامحته قَرِينته وقَرُونته وقَرُونه، أي نفسه. والقارِنُ: الذي معه سَيفٌ ونَبْل.
والأصلُ الآخر: القَرْن للشّاةِ وغيرها، وهو ناتئ قويّ، وبه يسمَّى على معنى التشبيه الذَّوائبُ قروناً. ومن ذلك قول أبي سفيان في الرُّوم: "ذات القُرون([20])". كان الأصمعيُّ يقول: أراد قرونَ شُعورِهم، وكانوا يطوِّلون ذلك يُعرَفون به. قال مُرقِّش:
لات هَنَّا وليتني طَرَفَ الزُّ *** جِّ وأهلي بالشَّام ذاتِ القُرونِ([21])
ومن هذا الباب: القَرْن: عَفَلة الشَّاة تخرج من ثَفْرها. والقَرْن: جُبَيْلٌ صغيرٌ منفرد. ويقولون: قد أقرَنَ رُمحَهُ([22])، إذا رفَعَه. ومما شذَّ عن هذين البابين: القَرْن: الأمَّة من الناس، والجمع قُرون. قال الله سبحانه: ]وَقُرُوناً بَيْنَ ذلكَ كَثِيراً([23])[ [الفرقان 38].
والقَرْن: الدُّفعة من العَرَق، والجمع قُرون. قال زُهَير:
نعوِّدُها الطِّرادَ فكلَّ يومٍ *** يُسَنُّ على سنابِكها قُرونُ([24])
ومن النَّبات: القَرْنُوَة، والجلد المُقَرْنَى: المدبوغُ بها.
(قره)  القاف والراء والهاء كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: القَرَه في الجلد كالقَلَح في الأسنان، وهو الوَسَخ. يقال: رجلٌ أقْرَهُ وامرأةٌ قرهاء.
(قري)  القاف والراء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جمعٍ واجتماعٍ. من لك القَرْية، سمِّيت قريةً لاجتماع النَّاس فيها. ويقولون: قَرَيت الماء في المِقْراةِ: جمعتُه، وذلك الماءُ المجموع قَرِيٌّ. وجمع القَرية قُرىً، جاءت على كُسْوةٍ وكُسىً. والمِقْراة: الجفْنة، سمِّيت لاجتماع الضَّيف عليها، أو لما جُمع فيها من طعام.
ومن الباب القَرْو، وهو كالمِعْصَرة([25]). قال:
أرمِي بها البَيداءَ إذْ أعرَضَتْ *** وأنت بين القَرْوِ والعاصر([26])
والقرو: حوضٌ معروفٌ ممدودٌ عند الحوض العظيم، تَرِدُه الإبل. ومن الباب القَرْو، وهو كلُّ شيءٍ على طريقةٍ واحدة. تقول: رأيت القوم على قَرْوٍ واحد. وقولهم إنَّ القَرْو: القصدُ؛ تقول: قروتُ وقرَيْت، إذا سلكت. وقال النابغة:
* يَقْرُوا الدَّكادِكَ من ذنبان([27]) والأكَما *

وهذا عندنا من الأوّل، كأنه يتبعها قريةً قرية. ومن الباب القَرَى: الظَّهر، وسمِّي قرىً لما اجتمع فيه من العِظام. وناقةٌ قَرْواءُ: شديدة الظَّهر. قال:
* مضبورةٍ قَرواء هِرْجابٍ فُنُقْ([28]) *
و*لا يقال للبعير أقْرَى.
وإذا هُمِز هذا الباب كان هو والأوّلُ سواءً. يقولون: ما قرأَتْ هذه النّاقةُ سَلَىً، كأنَّه يُراد أنَّها ما حَملَتْ قطُّ. قال:
ذِراعَيْ عَيطلٍ أدماءَ بِكرٍ *** هجانِ اللَّونِ لم تَقرأْ جنينا([29])
قالوا: ومنه القُرآن، كأنَّه سمِّي بذلك لجَمعِه ما فيه من الأحكام والقِصَص وغيرِ ذلك. فأمَّا أقْرأَتِ المرأةُ فيقال إنَّها من هذا أيضاً. وذكروا أنَّها تكون كذا في حال طُهرها، كأنَّها قد جَمَعَتْ دمها في جوفها فلم تُرْخِه. وناسٌ يقولون: إنما إقراؤها: خروجُها من طُهرٍ إلى حيض، أو حيضٍ إلى طُهْر. قالوا: والقُرْء: وقْتٌ، يكونُ للطُّهر مرَّةً وللحيض مرة. ويقولون: هبَّت الرِّياح لقارئها: لوقتِها. وينشدون:
شَنِئت العَقْرَ عَقْرَ بنِي شُليلٍ *** إذا هبَّت لقارِئها الرِّياحُ([30])
وجملة هذه الكلمة أنَّها مشكلة. وزعم ناسٌ من الفقهاء أنها لا تكون إلا في الطُّهر فقالوا:([31])...............................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
وهو من الباب الأول: القارئة، وهو الشَّاهد. ويقولون: الناس قواري الله تعالى في الأرض، هم الشُّهود. وممكنٌ أنْ يُحمَل هذا على ذلك القياس، أي إنَّهم يَقْرُون الأشياءَ حتَّى يجمعوها علماً ثمَّ يشهدون بها.

ومن الباب القِرةُ([32]): المال، من الإبل والغنم. والقِرَة: العِيال. وأنشدَ في القرة التي هي المال:
ما إنْ رأينا ملكاً أغارا *** أكثرَ منه قِرَةً وقارا([33])
ومما شذَّ عن هذا الباب القارية، طرف السِّنان. وحدُّ كلِّ شيءٍ: قارِيَتُه.
(قرب)  القاف والراء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خلاف البُعد. يقال قَرُبَ يَقْرُبُ قُرباً. وفلانٌ ذو قرابتي، وهو من يَقْرُبُ منك رحِماً. وفلانٌ قَرِيبِي، وذو قَرابتي. والقُرْبة والقُرْبَى: القَرابة. والقِراب: مُقارَبة الأمر. وتقول: ما قَرِبْتُ هذا الأمرَ ولا أقْرَبُه، إذا لم تُشَامَّهُ([34]) ولم تلتَبِسْ به. ومن الباب القَرَب، وهي ليلةُ ورودِ الإبلِ الماءَ؛ وذلك أنَّ القومَ يُسِيمون([35]) الإبلَ وهم في ذلك
يسيرونَ نحو الماء، فإذا بقيَ بينهم وبين الماء عشِيَّةٌ عجَّلوا نحوه، فتلك اللَّيلة ليلةُ القَرَب. والقارِب: الطَّالب الماءَ ليلاً. قال الخليل: ولا يقال ذلك لطالبهِ نهاراً. وقد صرَّفوا الفعلَ من القَرَب فقالوا: قَرَبْت الماء أقرُبهُ قَرَباً. وذلك على مثال طَلْبتُ أطْلُبُ طَلَباً، وحَلَبْتُ أحلُب حَلَباً. ويقولون: إنّ القارِب: سفينةٌ صغيرة تكون مع أصحاب السُّفن البَحْرية، تستَخَفُّ لحوائجهم؛ وكأنَّها سمِّيت بذلك لقُرْبِها منهم. والقُرْبانُ: ما قُرِّب إلى الله تعالى من نَسِيكةٍ أو غيرها.
ومن الباب: قُربانُ الملِك وقَرابِينه: وزراؤه وجُلساؤه. وفرسٌ مُقْرَبة، وهي التي تُرْتَادُ([36]) وتقرَّب ولا تُترَك أن تَرُود. قال ابنُ دريد: إنَّما يُفعَل ذلك بالإناث لئلاَّ يقرعَها فحلٌ لئيمٌ.
ويقال: قَرَّبَ الفرسُ تقريباً، وهو دون الحُضْر، وقيل تقريبٌ لأنَّه إذا أحْضَرَ كان أبعدَ لمداه. وله فيما يقالُ تقريبان: أدنى وأعلى. ويقال: أقرَبت الشَّاة، دنا نِتاجُها. قال ابن السِّكِّيت: ثوب مُقارِبٌ، إذا لم يكن جيِّداً. وهذا على معنى أنَّه مقارِبٌ في ثَمَنِه غيرُ بعيدٍ ولا غالٍ. وحكى غيرُه: ثوبٌ مُقارِبٌ: غير جيد، وثوب مقاربٌ: رخيص، والقياس في كلِّه واحد. وأمَّا الخاصرة فهي القُرْب، سمِّيت لقُرْبها من الجنب. وقال* قوم: سمِّيت تشبيهاً لها بالقِرْبة. قالوا: وهذا قياسٌ آخر، إنما هو من أن يضُمَّ الشيءَ ويحويَه. قالوا: ومنه القِراب: قرابُ السَّيف، والجمع قُرُب. قال الشّاعر([37]):
يا ربَّةَ البيتِ قُومِي غيرَ صاغرةٍ *** ضُمي إليكِ رِحالَ القومِ والقُرُبا
وقال الشاعر([38]) في القُرْب، وهي الخاصرة:
وكنتُ إذا ما قُرِّبَ الزّادُ مولعاً *** بكلِّ كميتٍ جَلْدةٍ لم تُوَسَّفِ([39])
مُدَاخَلةِ الأقرابِ غيرِ ضئيلةٍ *** كُميتٍ كأنَّها مزادةُ مُخْلِفِ
(قرت)  القاف والراء والتاء أُصَيلٌ يدلُّ على قُبْح في سَحْنة([40]). يقولون: قرِت وجه الرجل: تغيّر من حُزْن. وأصل ذلك من قَرَِت الدَّم، إذا يَبِس بين الجلد واللّحم. وهو دمٌ قارت. وقَرِتَ الجلدُ، إذا ضُرِبَ فاسودَّ.
(قرح)  القاف والراء والحاء ثلاثةُ أصولٍ صحيحةٍ: أحدُها يدلُّ على ألمٍ بجراحٍ أو ما أشبَهها، والآخَر يدلُّ على شيءٍ من شَوْب، والآخِر على استنباطِ شيء.
فالأوَّل القَرْح: قَرْح الجِلد يُجرَح([41]). والقَرْح: ما يخرُجُ به من قُروحٍ تؤلمه. قال الله تعالى: ]إنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ القَوْمُ قَرْحٌ مِثْلُه[ [آل عمران 140]. يقال قَرَحَه، إذا جَرحَه، والقريح: الجريح. والقَرِح([42]): الذي خَرَجَتْ به القُروح.
والأصل الثاني: الماء القَرَاح: الذي لا يشُوبُه غيره. قال:
بِتْنا عُذوباً وباتَ البقُّ يَلسَِبُنا *** نَشْوِي القَراحَ كأَنْ لا حيَّ بالوادِي([43])
والأرض القَرَاح: الطيِّبة التُّربة: التي لا يَخْلِطُ ترابَها شيءٌ. ومن الباب: رجل قُرْحانٌ وقومٌ قُرْحانونَ، إذا لم يُصِبْهم جُدَريٌّ ولا مرض. وهذا من الماء القَراح والأرضِ القَراح. والقِرْواحُ مثل القَراح. ويقال: القِرواح: الواسعةُ. وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّه تشوبها حُزُونة.
والأصل الثالث القريحة، وهو أوّل ما يُستنبَطُ من البِئر، ولذلك يقال: فلانٌ جيِّد القريحة؛ يراد به استنباط العِلم. ومنه اقترحت الجَمَل: ركبتُه قبل أن يُرْكِب([44]). واقترحتُ الشيءَ: استنبطتُه عن غير سَماعٍ.
ومما شذَّ عن هذه الأصولِ الثلاثة: القارح من الدَّوابِّ: ما انتهى سنُّه. قال الفرَّاء: قَرَحَ يَقْرُح قُرُوحاً، من خيل قُرحٍ([45]). وكلُّ الأسنانِ بالألف، مثل أَثْنَى وأرْبَعَ، إلا قرَح.
ومن الشاذّ القُرحة: ما دون الغُرَّة من البياض بوجه الفَرَس. قال: وروضةٌ قرحاء: في وسطها نَورٌ أبيض. قال ذو الرُّمّة:

حَوّاءُ قَرحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ ***بها الذِّهابُ وحَفَّتْها البراعيمُ([46])
ويقولون: قَرَحَ فلانٌ فلاناً بالحقِّ، إذا استقبَله به. وهذا ممكنٌ أن يكون من باب الإبدال، والأصل قرَعه. وممكنٌ أن يكون كأنَّه جرحه بذلك.
 (قرد)  القاف والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّعٍ في شيءٍ مع تقطُّع. من ذلك السحابُ القَرِد: المتقطِّع في أقطار السماء يركبُ بعضُه بعضاً.
والصُّوف القَرِد: المتداخِلُ بعضُه في بعض. و [الأرض] القَرْدَدُ إذا ارتفعت إلى جنب وَهْدة([47]). وقُرْدُودةُ الظَّهْر: ما ارتفع من ثَبَجِه. وكلُّ هذا قياسُه واحد. وممكنٌ أن يكون القُرَادُ من هذا، لتجمُّع خَلْقِه.
وممَّا يشتقُّونه من لفظ القُراد: أقْرَدَ الرّجُل: لَصِقَ بالأرض من فزعٍ أو ذُلّ([48]). وقرِدَ: سَكَت([49]). ومنه قرَّدْتُ الرّجلَ تقريداً، إذا خدَعتَه لتُوقِعَه في مكروه.
--------------ـــ
([1]) البيت للمشمرخ بن عمرو الحميري، كما في الخزانة (1: 98) حيث تجد جملة الأقوال في تعليل تسمية قريش. وأنشده في المجمل واللسان (قرش) بدون نسبة. وانظر صبح الأعشى (1: 35).
([2]) نبر، أي ارتفاع، وفي الأصل: "نتر".
([3]) الفرزدق في ديوانه 657 واللسان (قرص). وقبله:
تصرم عني ود بكر بن وائل *** وما كاد عني ودهم يتصرم
([4]) الجمهرة (2: 357).
([5]) قيل إنه "البابونج".
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) ديوان أوس 11 واللسان (قرع).
([9]) في الأصل: "الشيء"، صوابه في المجمل.
([10]) كذا في الأصل. وفي المجمل وسائر المعاجم: "القرف" بالكسر فقط.
([11]) البيت لمعقر بن حمار البارقيّ، كما في اللسان (قرف، كذب) وإصلاح المنطق 17، 77، 324.
([12]) التكملة من اللسان.
([13]) هو حميدة بنت النعمان بن بشير، زوج روح بن زنباع. الأغاني (14: 125) وتنبيه البكري 31. وفي اللسان (سلل، هجن) أنها هند بنت النعمان بن بشير تقوله لزوجها روح بن زنباع.
([14]) كذا على الإقواء، ويطابقه ما في اللسان (هجن) وروى البكري: "فما أنجب الفحل" بلا إقواء، وقبله:
وما هند إلا مهرة عربية *** سليلة أفراس تجللها بغل
([15]) التكملة من المجمل.
([16]) الرجز في اللسان (قرق) وإصلاح المنطق 464.
([17]) ديوان أوس 27 واللسان (قرم، ذرا، خمط)؛ وقد سبق في (ذرا).
([18]) ديوان جرير 588 واللسان (قرن) والبيان (1: 329). بقوله لعون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في الديوان والبيان. وفي اللسان: "أبلغ أبا مسمع".
([19]) قبله في الصحاح واللسان والتاج (قرن) وتنبيه السكري 19 والبيان (3: 107): * يا ابن هشام أهلك الناس اللبن *
([20]) في اللسان: "وقال أبو سفيان بن حرب للعباس بن عبد المطلب، حين رأى المسلمين وطاعتهم لرسول الله صلى الله عليه وسلم واتباعهم إياه حين صلى بهم: ما رأيت كاليوم طاعة قوم ولا فارس الأكارم، ولا الروم ذات القرون".
([21]) المفضليات (2: 8) واللسان (قرن) ومعجم البلدان (الزج).
([22]) في الأصل: "ريحه"، صوابه في المجمل.
([23]) في الأصل: "بين ذلك سبيلا"، تحريف.
([24]) ديوان زهير 187 واللسان (قرن). ويروى: "تضمر بالأصائل كل يوم".
([25]) ويقال أيضاً لمسيل المعصرة ومثعبها، كما في اللسان والقاموس.
([26]) البيت للأعشى في ديوانه 245 واللسان (قرا).
([27]) كذا وردت الكلمة في الأصل. وفي الديوان 69: "من لبنان والأكما". وصدره: * حتى غدا مثل نصل السيف منصلتا *
([28]) لرؤبة بن العجاج في ديوانه 104 واللسان (غلا، قرا، هرجب، فنق) وقبله: * تنشطته كل مغلاة الوهق *
([29]) البيت لعمرو بن كلثوم في معلقته المشهورة.
([30]) لمالك بن الحارث الهذلي في ديوان الهذليين (3: 83) واللسان (قرأ). وشليل، بهيئة التصغير: جد جرير بن عبد الله البجلي. الاشتقاق 302 وشرح الديوان.
([31]) بعده بياض في الأصل بمقدار أربعة أسطر.
([32]) الحق أن الكلمة من مادة (وقر)، وهي كالعدة من وعد. ومنه الوقير للغنم.
([33]) الرجز للأغلب العجلي، كما في اللسان (وقر، قور). وأنشده في المخصص (7: 133/ 8: 13).
([34]) شاممته مشامة: قاربته وتعرفت ما عنده بالاختبار والكشف.
([35]) يسيمونها: يرعونها. وفي الأصل: "يسمون".
([36]) وكذا وردت العبارة في المجمل، وصوابه "التي تدنى"، كما في الجمهرة (1: 272) واللسان والقاموس.
([37]) هو مرة بن محكان السعدي. الحماسة (2: 253) والحيوان (2: 352) والأغاني (20: 10) ومعجم المرزباني 383.
([38]) هو الأسود بن يعفر، كما في اللسان والتاج (وسف).
([39]) أنشده في اللسان (جلد) بدون نسبة.
([40]) السحنة، بالفتح، اللون. وفي الأصل: "سمجة"، تحريف.
([41]) في المجمل: "بجراح".
([42]) والقريح أيضاً.
([43]) أنشده في اللسان (لسب، شوا). وانظر مثيل هذا البيت في (عذب).
([44]) يركب، من قولهم أركب أي حان له أن يركب. وضبط في المجمل بفتح الكاف خطأ.
([45]) ويقال قُرَّح أيضاً بضم القاف وتشديد الراء المفتوحة.
([46]) ديوان ذي الرمة 53 واللسان (قرح، شرط، ذهب). وقد سبق في (ذهب).
([47]) في المجمل: "وأرض قردد إذا ارتفعت إلى جنب وهدة".
([48]) في الأصل: "وذل"، صوابه في المجمل.
([49]) في المجمل: "سكت من عي".

ـ

##### Türkçe

(قaf ve **راء** ve onların ikisini üçleyen(ler) babı)

(**قرس**)  **القاف** ve **الراء** ve **السين** sahih bir asıldır; soğuğa delâlet eder. Bundan: **القَرْس**: soğuk. Ve **قَرِس** insan **قَرَساً**, şiddetli soğuktan elleriyle çalışmaya güç yetiremediği zaman. Ebû Zübeyd dedi:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ ***  كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
Denir: soğuk onu **أقرس** etti. Ve bundan (bu babdan) olmayanlardan: **القُرَاسِية**: iri deve.

(**قرش**)  **القاف** ve **الراء** ve **الشين** sahih bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder. Şu hâlde **القَرْش**: toplama; denir: **تَقَرَّشُوا**, toplandıkları zaman. Ve derler: **قُريش** bununla adlandırılmıştır. Ve **المُقَرِّشة**: kıtlık yılı; çünkü insanlar hayvanlarını bir araya toplarlar. Ve denir: savaşta mızraklar **تقارَشَت**, bir kısmı bir kısmının içine girdiği zaman. Ve derler: **قريش**: denizde oturan, diğer bütün hayvanlara galip gelen bir hayvandır. Dedi:
وقريشٌ هي التي تَسْكُن البحـ *** ـرَ بها سمِّيت قريشٌ قريشا([1])

(**قرص**)  **القاف** ve **الراء** ve **الصاد** sahih bir asıldır; parmak uçlarıyla, bir **نبْرٍ**([2]) bulunarak, bir şeyi kavramaya delâlet eder. Bundan: onu **قَرَصتُه**; onu **أقرُصُه** **قَرْصاً**. Ve **القُرْص** bilinir; çünkü o, **قَرْصاً** ile **يُقرَص** edilen bir hamurdur. Ve kadın hamuru **قرَّصت**: onu **قُرصةً قُرصة** parçaladı. Ve **لَبَن قارصٌ**: dili yakar; sanki onu bir **قرصاً** ile **يقرُصه**. Ve babdandır: **القوارص**; o sövgülerdir; sanki bir kimse hakkında uygun olmayan şey söylendiğinde **العِرْض** bir **قرصاً** ile **يُقرَص** edilir. Dedi:

قوارصُ تأتِيني وتَحتقرونها *** وقد يملأُ القطرُ الإناءَ فيُفعِمُ([3])
İbn Düreyd dedi: "**حُلِيٌّ مقرَّص**: yani mücevherlerle süslenmiş([4])"; ve sanki bu, **القُرص** sûreti üzere yuvarlak olur.
Ve bundan (bu babdan) olmayanlardan: **القُرَّاص**: bir bitki([5]).

(**قرض**)  **القاف** ve **الراء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; ve o, kesmeye delâlet eder. Denir: şeyi makasla **قَرَضت**. Ve **القَرْض**: malından insana verdiğin, sana geri ödenmesi için olan şeydir; sanki malından kestiğin bir şeydir. Ve ticarette **القِراض**, bundandır; sanki mal sahibi malından bir taifeyi kesmiş ve onu, onunla ticaret etsin diye, **مُقارِضَهُ**’na vermiştir. Ve derler: **[القريض([6])]: الجرة**; “**حالَ الجريضُ دُونَ القريض**” sözlerinde; **[والظاهر أنه أريد به([7])]** şiirdir; ve o daha doğrudur. Ve denir: falan ve falan övgüyü **يتقارضان**, her biri arkadaşını övdüğü zaman. Ve sanki bunun mânası: her biri arkadaşına, malı kesme gibi, bir övgü **أقْرَضَ** etmiştir. Ve bu, zikrettiğimiz kıyasa döner.

(**قرط**)  **القاف** ve **الراء** ve **الطاء** kıyas dışı üç kelimedir.
Birincisi **القُرْط**tur; o bilinir. Ve falan atına dizgini **قَرَّطَ**, yani gemi başına attığı zaman.
İkincisi eyer için **القُِرْطانُ** ve **القُِرطاطُ**tur; semer için **الوَلِيَّة** menzilesindedir. Bazen semer için kullanılır.
Ve denir: falan **بِقرْطيطةٍ** bile cömertlik etmedi; yani pek az bir şeyle.

(**قرع**)  **القاف** ve **الراء** ve **العين**: babın çoğu, bir şeyi vurmaktır. Denir: şeyi **قَرَعْتُ**; onu **أقرَعُه**: onu vurdum. Ve yiğitlerin **مُقارَعة**’si: onların birbirlerini vurmasıdır. Ve **القَريع**: damızlık erkektir; çünkü o dişi deveyi vurur. Ve **الإقراع** ve **المُقارَعة**: kura çekmedir. Bununla adlandırıldı; çünkü o, sanki vurulan bir şeydir. Ve falanla **قارعتُ** da onu **فقرعتُه**: yani kura bana, ona değil, isabet etti. Ve **القارعة**: zamanın şiddetlilerinden şiddetli olanıdır; bununla adlandırıldı, çünkü insanları **تقرع** eder; yani şiddetiyle onları vurur. Ve **القارعة**: kıyamettir; çünkü **إقراعها** ile insanları vurur ve isabet ettirir. Ve **قوارِعُ القرآن**: onu okuyan kimseye korku isabet etmeyen âyetlerdir. Ve sanki -Allah daha iyi bilir- bununla adlandırıldı; çünkü cinleri **تَقْرَع** eder: ve içen kimse, içindekini tamamen içtiği zaman, kapla alnını **يَقرَعُ** eder. Ve denir* hayvanı gemiyle **أقرَعَ**, yani onu dizginlediği zaman.
Ve babdandır: “adam **قَرِعٌ**” sözleri; yani öğüt verenin öğüdünü kabul ettiği zaman. Bunun mânası: bu hususta bir sözle **قُرِع** edildi de onu kabul etti. Şayet onu kabul etmezse: falan **لا يُقرَع** denir. Ve derler: hakka **أقرَعْتُ** **إقراعاً**: döndüm.
Ve babdandır **القَرِيع**; o efendidir. Bununla adlandırıldı; çünkü işlerde ona dayanılır; sanki çokça sorulup kendisiyle yardım istendiği için **يقرَع** edilir. Bunun delili: onu **مقروعاً** da adlandırmalarıdır.
Sonra bu üzerine taşınır ve mecaz yapılır; şöyle dediler: falan, falana **أقرَعَ**: ona malının hayırlısını verdi.
Ve malın seçkini: onun **قُرعتُه**’dur; ve bununla adlandırıldı; çünkü **القَرِيع** hakkında söylediğimiz gibi musibetlerde ona dayanılır.
Onların genişlettikleri ve aslı zikrettiğimiz şeyden olan: **القَريعة**; o, konak yerinde en hayırlı evdir: soğuk varsa, onun sığınağının en hayırlısı; sıcak varsa, gölgesinin en hayırlısı.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **القَرَع** ve **فَصِيلٌ مقرَّع**. Evs dedi:
لدى كلِّ أُخدودٍ يغادرنَ دارعاً ***  يُجَرُّ كما جُرَّ الفصيلُ المقرَّعُ([8])
Ve **القَرَع** ayrıca: baştan saçın([9]) gitmesidir.

(**قرف**)  **القاف** ve **الراء** ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyle karışmaya, ona bulaşmaya ve onu giyinmeye delâlet eder. Bunun aslı **القَرْف**tur; o, her kabuktur. Ondan: ekmeğin kabuğu **قِرْفُ الخُبْز**; ve ona **قِرفاً** ve **قَرْفاً**([10]) denildi; çünkü üzerindekinin giysisidir.
Ve babdandır **القَرْف**: derilerden yapılan bir şey; onda **الخَلْع** yapılır. Ve **الخلْع**: etin alınması, pişirilmesi ve içine baharat konulması; sonra bu **الخَلْع** içine boşaltılmasıdır. Dedi:
وذُبْيانيَّةٍ وَصَّتْ بَنِيها ***  بأنْ كَذَب القراطفُ والقُروف([11])
Ve babdandır: şeyi **اقترفْتُ**: onu kazandım; sanki ona bulaştı ve onu giyindi. Yine onların sözü: falan, şu ile **يُقرَف**; yani onunla itham edilir. Ve bir iş ile itham edilene: **القِرْفةُ** denir. Adam, kendisine bir şey kaybolduğunda der ki: falan benim **قِرْفَتي**’mdir; yani itham ettiğim kimsedir; sanki ona zan giydirmiştir. Ve **[بنو([12])]** falanın, benim **قِرْفَتِي**’mdir; yani yanlarında talebimi ve isteğimi zannettiğim kimselerdir. Ve derler: falanın oğullarına deveden sor; çünkü onlar **قِرْفةٌ**’dir; yani onun haberini onların yanında bulursun. Ve kıyası, zikrettiğimiz şeydir. Ve **الفَرسُ المُقْرِف**: melezliğe yakın olandır. Derler: **الْمُقرِف**: babası melez, annesi Arap olan kimsedir. Şair([13]) dedi:
فإنْ نُتِجَتْ مُهراً كريماً فبالحَرَى *** وإن يكُ إقرافٌ فمن قِبَلِ الفَحلِ([14])
Ve falan günahı **قارفَ** etti: ona karıştı. Ve karısıyla **قارفَ** etti: onunla cinsel birleşmede bulundu; çünkü her biri arkadaşının giysisidir. Ve **القَرَفُ**: beldede olan vebadır; sanki o, ehline giysi gibi hastalık olan bir şeydir. Hadiste: bir kavim **[شَكَوْا إليه([15])]** topraklarının vebasını şikâyet etti; o da dedi: “**تَحوَّلُوا فإنَّ مِن القَرَف التَّلَفَ**”.

(**قرق**)  **القاف** ve **الراء** ve **القاف** tek bir kelimedir. Derler: **القَرِق**: düz, kaygan taban. Dedi:
كأنَّ أيديهنَّ بالقاعِ القَرِقْ *** أيدي جوَارٍ يتعاطَيْنَ الوَرِقْ([16])

(**قرم**)  **القاف** ve **الراء** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyde yarma yahut kesmeye delâlet eder. Bundan: **القَرْم**: devenin burnunu **قَرْم** etmek; o, damga ve işaret için ondan bir deri parçası kesmektir; ve o kesik parça **القُرامة**dır. Ve onların sözü: **القَرْم**: efendi; yine **المُقْرَم**; o, zikrettiğimizdir: ancak onların yanında kereminden dolayı **يُقرَم** edilir, ta ki damızlık erkek olsun; sonra, kendisiyle **يُقرَم** edilen **القَرْم** ile adlandırılır. Evs dedi:

إذا مُقْرَمٌ منا ذَرَا حدُّ نابِه ***  تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقرَمِ([17])
Ve derler: **القُرَامة** devenin gıdığından kesilen bir şeydir; kıtlıkta ondan faydalanılır ve yenir. Ondan: **القُرَامة**; o, tandıra yapışan ekmektir. Bununla adlandırıldı; çünkü tandırdan **يُقرَم** edilir; yani ondan uzaklaştırılır.
Ve babdandır **القَرْم**: kuzunun, ilk defa ot yerken ağaçların uçlarını **يقْرِمُ** etmesi; yani yemesi. Ve **القِرام**: ince perde; o, babın kıyasındandır; sanki kapı onunla örtülmüş bir şeydir; o da devenin burnundan **تُقرَم** edilen **القُرمة** gibidir.
Ve bu babdan şâz olan: **القَرَم**: et şehvetinin şiddeti.

(**قرن**)  **القاف** ve **الراء** ve **النون*** iki sahih asıldır: biri bir şeyi bir şeye toplamaya delâlet eder; diğeri, kuvvet ve şiddetle çıkıntı yapan bir şeye.
Birincisi: iki şey arasında **قارنتُ**. Ve **القِران**: iki şeyin onunla **يُقرَن** edildiği ip. Ve **القَرَن**: iptir de. Cerîr dedi:
بلِّغْ خليفَتَنا إنْ كنتَ لاقِيَه *** أنِّي لدَى البابِ كالمشدود في قَرَنِ([18])
Ve **القَرَن**: büyük sadaka eklenen küçük bir sadakacıktır. Dedi:
* فكلُّهمْ يَمشِي بقَوسٍ وقَرَنْ([19]) *
Ve **القَرَن** kaşlarda: birleştiği zaman. O, kaşları bitişik olandır; **بيِّنُ القَرَن**. Ve **القِرْن**: yiğitlikte senin dengindir. Ve **القَرْن**: yaşta senin gibidir. İkisinin kıyası birdir; ancak sıfatların farklılığı için kesre ve fetha ile ayrıldı. Ve **القِرَان**: iki hurmayı birleştirip yemendir. Ve **القِرانُ**: umre ile haccı birleştirmen. Ve develerden **القَرُون**: memelerinin ön ikisini ve arka ikisini birleştirmiş olan. Ve **القَرون**: koştuğu zaman ellerini ve ayaklarını birlikte koyandır. Ve onların sözü: falan, şuna **مُقْرِنٌ**dür; yani ona güç yetirendir. Allah Teâlâ dedi: ]سُبْحَانَ الَّذي سَخَّرَ لنا هذا وما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ[ [الزخرف 13]; ve o kıyastır; çünkü mânası: ona bir **قِرْن** olmasının mümkün olmasıdır. Ve **القَرِينة**: insanın nefsi; sanki ikisi **تقارَنَا** etmiştir. Ve onların sözünden: falan, kendisini bir **قَرينةٌ** çekiştirdiğinde onu **بَهَرَها** eder; yani kendisine şiddetli olan **قُرِنت** edildiğinde ona güç yetirir. Ve erkeğin **قَرِينةُ**si: karısıdır. Ve derler: onun **قَرِينته**si ve **قَرُونته**si ve **قَرُونه**si ona müsamaha gösterdi; yani nefsi. Ve **القارِنُ**: yanında kılıç ve ok bulunan kimsedir.
Diğer asıl: koyun ve başkası için **القَرْن**; o, güçlü bir çıkıntıdır; ve benzetme mânasıyla saç tutamlarına **قروناً** denilir. Bundan: Ebû Süfyân’ın Rumlar hakkında sözü: “**ذات القُرون**([20])”. Asmaî derdi ki: onların saçlarının **قرون**unu kastetti; ve onlar bunu uzatırlardı, onunla tanınırlardı. Murakkış dedi:
لات هَنَّا وليتني طَرَفَ الزُّ *** جِّ وأهلي بالشَّام ذاتِ القُرونِ([21])
Ve bu babdandır: **القَرْن**: koyunun, makatından çıkan bir et parçasıdır. Ve **القَرْن**: tek başına küçük bir tepeciktir. Ve derler: mızrağını **أقرَنَ**([22]) etti; yani onu kaldırdığı zaman. Ve bu iki babdan şâz olan: **القَرْن**: insanlardan bir ümmet; çoğulu **قُرون**. Allah Teâlâ dedi: ]وَقُرُوناً بَيْنَ ذلكَ كَثِيراً([23])[ [الفرقان 38].
Ve **القَرْن**: terden bir defa akıştır; çoğulu **قُرون**. Züheyr dedi:
نعوِّدُها الطِّرادَ فكلَّ يومٍ *** يُسَنُّ على سنابِكها قُرونُ([24])
Ve bitkiden: **القَرْنُوَة**; ve **الجلد المُقَرْنَى**: onunla tabaklanmış olan.

(**قره**)  **القاف** ve **الراء** ve **الهاء** bir kelimedir, eğer sahihse. Derler: deride **القَرَه**, dişlerdeki **القَلَح** gibidir; o, kir(pas)tir. Denir: **رجلٌ أقْرَهُ** ve **امرأةٌ قرهاء**.

(**قري**)  **القاف** ve **الراء** ve illetli harf sahih bir asıldır; toplama ve birleşmeye delâlet eder. Bundan: **القَرْية**; içinde insanların toplanması sebebiyle **قريةً** adlandırıldı. Ve derler: suyu **المِقْراةِ** içinde **قَرَيت**: onu topladım; ve o toplanmış su **قَرِيٌّ**dür. Ve **القَرية**’nin çoğulu **قُرىً**dır; **كُسْوةٍ** ve **كُسىً** üzere gelmiştir. Ve **المِقْراة**: çanak; misafirin onun üzerinde toplanması sebebiyle, yahut içinde toplanmış yemekten dolayı böyle adlandırıldı.
Ve babdandır **القَرْو**; o, **المِعْصَرة**([25]) gibidir. Dedi:
أرمِي بها البَيداءَ إذْ أعرَضَتْ *** وأنت بين القَرْوِ والعاصر([26])
Ve **القرو**: büyük havuz yanında uzatılmış, develerin vardığı bilinen bir havuzdur. Ve babdandır **القَرْو**: tek bir tarz üzere olan her şey. Dersin: kavmi tek bir **قَرْوٍ** üzere gördüm. Ve onların sözü: **القَرْو**: kasıttır; dersin: **قروتُ** ve **قرَيْت**; yani yürüdüğüm zaman. Nâbiga dedi:
* يَقْرُوا الدَّكادِكَ من ذنبان([27]) والأكَما *

Ve bu, bizim katımızda birincidendir; sanki onu köy köy tâkip eder. Ve bâbdan **القَرَى**: sırt; onda kemiklerden toplanmış olan şey sebebiyle **قرىً** diye adlandırıldı. Ve **ناقةٌ قَرْواءُ**: sırtı şiddetli (olan). Dedi ki:
* مضبورةٍ **قَرواء** هِرْجابٍ فُنُقْ([28]) *
Ve* deveye **أقْرَى** denilmez.
Ve bu bâb hemzelenirse, o ve birinci eşit olur. Derler: Bu deve **ما قرأَتْ** bir **سَلَىً**; sanki murad, onun asla yüklenmediğidir. Dedi ki:
ذِراعَيْ عَيطلٍ أدماءَ بِكرٍ *** هجانِ اللَّونِ لم **تَقرأْ** جنينا([29])
Dediler: Ve ondan **القُرآن**; sanki onda bulunan hükümleri, kıssaları ve bunun dışındakileri toplaması sebebiyle bununla adlandırıldı. Amma kadının **أقْرأَتِ** (olmasına) gelince, onun da bundan olduğu söylenir. Ve onun, temizlik hâlinde böyle olduğu zikredildi; sanki kanını iç boşluğunda toplamış da onu salıvermemiştir. Ve bir topluluk der: Onun **إقراؤها**’sı ancak, bir temizlikten hayza çıkması, yahut bir hayzdan temizliğe (çıkmasıdır). Dediler: Ve **القُرْء**: bir vakittir; bir defa temizlik için, bir defa hayz için olur. Ve derler: Rüzgârlar **لقارئها** esti: onun vakti için. Ve inşad ederler:
شَنِئت العَقْرَ عَقْرَ بنِي شُليلٍ *** إذا هبَّت **لقارِئها** الرِّياحُ([30])
Bu kelimenin cümlesi, onun müşkil olduğudur. Ve fakihlerden bir topluluk, onun ancak temizlikte olduğunu iddia etti; böylece dediler:([31])...............................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
Ve o birinci bâbdandır: **القارئة**; ve o şâhiddir. Ve derler: İnsanlar, yeryüzünde Allah Teâlâ’nın **قواري**’leridir; onlar şâhitlerdir. Ve bu, o kıyasa hamledilebilir; yani, onlar şeyleri, onları ilim olarak toplayıncaya kadar **يَقْرُون**; sonra onlarla şehâdet ederler.

Ve bâbdan **القِرةُ**([32]): mal; develerden ve koyunlardan. Ve **القِرَة**: iyâl. Ve mal olan **القرة** hakkında inşad etti:
ما إنْ رأينا ملكاً أغارا *** أكثرَ منه **قِرَةً** وقارا([33])
Ve bu bâbdan şâz olanlardan: **القارية**; mızrak ucunun ucu. Ve her şeyin sınırı: onun **قارِيَتُه**’dur.
(**قرب**)  **القاف** ve **الراء** ve **الباء**, uzaklığın zıddına delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **قَرُبَ يَقْرُبُ قُرباً**. Ve falan, benim **ذو قرابتي**’mdir; o, rahim bakımından sana yaklaşandır. Ve falan, benim **قَرِيبِي**’mdir; ve **ذو قَرابتي**’mdir. Ve **القُرْبة** ve **القُرْبَى**: akrabalık. Ve **القِراب**: işin mukârebesi. Ve dersin: **ما قَرِبْتُ هذا الأمرَ ولا أقْرَبُه**; eğer onu **تُشَامَّهُ**([34]) etmediysen ve onunla karışmadıysan. Ve bâbdan **القَرَب**; o, develerin suya varış gecesidir; bu, kavmin develeri otlatmasıdır; onlar bu hâlde suya doğru yürürler; su ile aralarında bir akşam kalınca ona doğru acele ederler; işte o gece, **ليلةُ القَرَب**’dir. Ve **القارِب**: geceleyin suyu talep eden. Halîl dedi: Ve bu, gündüz talep edene söylenmez. Ve fiili **القَرَب**’den tasrif ettiler; böylece dediler: **قَرَبْت الماء أقرُبهُ قَرَباً**. Ve bu, **طَلْبتُ أطْلُبُ طَلَباً** ve **حَلَبْتُ أحلُب حَلَباً** misali üzeredir. Ve derler: **القارِب**: deniz gemileri sahipleriyle beraber bulunan küçük bir gemidir; ihtiyaçları için hafifçe kullanırlar; sanki onlara yakınlığı sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve **القُرْبانُ**: Allah Teâlâ’ya bir kurban yahut başkası olarak yaklaştırılan şeydir.
Ve bâbdan: melikin **قُربانُ**’ı ve onun **قَرابِينه**’si: vezirleri ve meclis arkadaşlarıdır. Ve **فرسٌ مُقْرَبة**; o, **تُرْتَادُ**([36]) edilen ve yaklaştırılan, ve dolaşmasına bırakılmayan (attır). İbn Düreyd dedi: Bu, ancak dişilerle yapılır; aşağılık bir aygır onu aşmasın diye.
Ve denir: At **قَرَّبَ** bir **تقريباً** ile; ve o, **الحُضْر**’dan aşağıdır. Ve “**تقريبٌ**” denildi; çünkü **أحْضَرَ** ederse, menzili sebebiyle daha uzak olur. Ve onun, denildiğine göre, iki **تقريبان**’ı vardır: daha aşağı ve daha yukarı. Ve denir: Koyun **أقرَبت**; doğumu yaklaştı. İbnü’s-Sikkît dedi: **ثوب مُقارِبٌ**; eğer iyi değilse. Ve bu, onun fiyatında yakın olduğu, uzak ve pahalı olmadığı mânâsı üzeredir. Ve başkası nakletti: **ثوبٌ مُقارِبٌ**: iyi değil; ve **ثوب مقاربٌ**: ucuz; ve kıyas, hepsinde birdir. Amma böğür (kalça) ise, o **القُرْب**’dür; böğre yakınlığı sebebiyle adlandırıldı. Ve* bir topluluk dedi: Ona, **القِرْبة**’ye benzetilerek ad verildi. Dediler: Ve bu, başka bir kıyastır; ancak, şeyi birleştirip onu içine alması (mânâsı)ndandır. Dediler: Ve ondan **القِراب**: kılıcın kını; çoğulu **قُرُب**. Şair([37]) dedi:
يا ربَّةَ البيتِ قُومِي غيرَ صاغرةٍ *** ضُمي إليكِ رِحالَ القومِ و**القُرُبا**
Ve şair([38]), böğür olan **القُرْب** hakkında dedi:
وكنتُ إذا ما قُرِّبَ الزّادُ مولعاً *** بكلِّ كميتٍ جَلْدةٍ لم تُوَسَّفِ([39])
مُدَاخَلةِ الأقرابِ غيرِ ضئيلةٍ *** كُميتٍ كأنَّها مزادةُ مُخْلِفِ
(**قرت**)  **القاف** ve **الراء** ve **التاء**, sîmâda([40]) çirkinliğe delâlet eden bir asıldır. Derler: Adamın yüzü **قرِت**; hüzünden değişti. Bunun aslı, kanın **قَرَِت** olmasıdır; deri ile et arasında kuruduğu zaman. Ve o, **دمٌ قارت**’tır. Ve deri **قَرِتَ**; vurulduğu zaman karardığında.
(**قرح**)  **القاف** ve **الراء** ve **الحاء**, üç sahih asıldır: birincisi, bir yara yahut ona benzer şeyle bir acıya delâlet eder; diğeri, bir şeyden bir karışıklığa; diğeri, bir şeyin istinbâtına.
Birincisi **القَرْح**: derinin **قَرْح**’ı; **يُجرَح**([41]) olur. Ve **القَرْح**: onunla, kendisini acıtan yaralardan çıkan şeydir. Allah Teâlâ dedi: ]إنْ يَمْسَسْكُمْ **قَرْحٌ** فَقَدْ مَسَّ القَوْمُ **قَرْحٌ** مِثْلُه[ [Âl-i İmrân 140]. Denir: Onu **قَرَحَه**; eğer onu yaraladıysa. Ve **القريح**: yaralı. Ve **القَرِح**([42]): kendisinde yaralar çıkan.
İkinci asıl: **الماء القَرَاح**: başka bir şeyin karıştırmadığı su. Dedi ki:
بِتْنا عُذوباً وباتَ البقُّ يَلسَِبُنا *** نَشْوِي **القَراحَ** كأَنْ لا حيَّ بالوادِي([43])
Ve **الأرض القَرَاح**: temiz topraklı; toprağına bir şey karışmayan. Ve bâbdan: **رجل قُرْحانٌ** ve **قومٌ قُرْحانونَ**; eğer onlara çiçek hastalığı yahut hastalık isabet etmediyse. Ve bu, **الماء القَراح** ve **الأرضِ القَراح**’tandır. Ve **القِرْواحُ** **القَراح** gibidir. Ve denir: **القِرواح**: geniş olan. Ve o, birincisine yakındır; çünkü ona sertlik karışır.
Üçüncü asıl **القريحة**; o, kuyudan istinbât olunan ilk şeydir; bunun için denir: Falan, **جيِّد القريحة**’dir; bununla ilmin istinbâtı murad edilir. Ve ondan: **اقترحت الجَمَل**; onu, henüz **يُرْكِب**([44]) edilmeden önce bindim. Ve **اقترحتُ الشيءَ**: onu, işitme olmaksızın istinbât ettim.
Bu üç asıldan şâz olanlardan: hayvanlardan **القارح**; yaşı nihayete eren. Ferrâ dedi: **قَرَحَ يَقْرُح قُرُوحاً**; **خيل قُرحٍ**([45])’tandır. Ve bütün dişler, **أَثْنَى** ve **أرْبَعَ** gibi, elif iledir; **قرَح** hariç.
Şâz olanlardan **القُرحة**: atın yüzünde, **الغُرَّة**’den aşağı beyazlık olan şey. Dedi: Ve **روضةٌ قرحاء**: ortasında beyaz çiçek bulunan (çayır). Zü’r-Rumme dedi:
حَوّاءُ **قَرحاءُ** أشراطيّةٌ وَكَفَتْ ***بها الذِّهابُ وحَفَّتْها البراعيمُ([46])
Ve derler: Falan, falanı hak ile **قَرَحَ**; eğer onunla yüz yüze geldiyse. Ve bu, ibdâl bâbından olabilir; asıl, **قرَعه**’dır. Ve olabilir ki, sanki onu bununla yaralamıştır.
(**قرد**)  **القاف** ve **الراء** ve **الدال**, bir şeyde toplanma ile beraber parçalanmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan: **السحابُ القَرِد**; göğün taraflarında parçalanmış olan; onun bir kısmı bir kısmına biner.
Ve **الصُّوف القَرِد**: bir kısmı bir kısmına girmiş olan. Ve [**الأرض**] **القَرْدَدُ**; eğer bir çukurun yanına doğru yükselirse([47]). Ve **قُرْدُودةُ الظَّهْر**: onun sırtının ortasından yükselen şey. Ve bütün bunun kıyası birdir. Ve **القُرَادُ**’ın bundan olması mümkündür; yaratılışının toplanması sebebiyle.
Ve **القُراد** lafzından türettikleri şeylerden: Adam **أقْرَدَ**; korkudan yahut zilletle yere yapıştı([48]). Ve **قرِدَ**: sustu([49]). Ve ondan: Adamı **قرَّدْتُ** bir **تقريداً** ile; eğer onu aldattıysan ki onu bir hoşlanılmayana düşüresin.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ر ح
قرح جلده وقرحه‏:‏ جرحه قرحاً وقرحاً وهو مقروح وقريح وقوم قرحى وقرّحه فتقرح وقرّح الوشم‏:‏ غرزه بالإبرة وبه قرحة دامية وقرح وقروح وهو كلّ ما جرح الجلد من عضّ سلاح أو غيره ‏"‏ إن يمسسكم قرح فقد مس القوم قرح مثله ‏"‏‏.‏
ويقال‏:‏ به قرح من قرحٍ به أي ألم من جراحة به‏.‏
ومازلت آكل الورق حتى أقرح شفتيّ‏.‏
وقرح الفرس يقرح ويقرح قروحاً وقرح نابه‏:‏ طلع وفرس قارح وخيل قرّح وفرس أقرح‏:‏ أغرّ وخيل قرحٌ وبوجهه قرحة وهي ما دون الغرّة‏.‏
ويقال‏:‏ لا ذباب إلا وهو أقرح كما لا بعير إلا وهو أعلم‏.‏
وقرحت ركيّةً واقترحتها‏:‏ حفرتها في مكان لم يحفر فيه‏:‏ وهذه أرض لم يقرح فيها‏.‏
وشربت قريحة البئر‏:‏ أول ما استنبط منها وقريحة السحاب وقريحه‏:‏ أوّل ما صاب منها‏.‏
قال مزاحم‏:‏ قريحة أبكار من المزن جلّةٍ شغاميم لاحت في ذراها البوارق وماء قراح‏:‏ لا يشوبه شيء من سويق ولا غيره‏.‏
وأرض قراح‏:‏ ما فيها منابت سبخ‏.‏
ورجل قرحان‏:‏ سالم من الجدريّ والحصبة ونحوهما وقوم قرحان وقرحانون‏.‏
ونخلة قرواح‏:‏ طويلة‏.‏
وهضبة قرواح‏.‏
وناقة قرواح‏:‏ طويلة القوائم‏.‏
وأرض قرواح‏:‏ واسعة‏.‏
قال‏:‏ أدين وما ديني عليكم بمغرم ولكن على الشمّ الجلاد القراوح وقال أبو ذؤيب‏:‏ ومن المجاز‏:‏ روضة قرحاء‏:‏ في وسطها نور أبيض‏.‏
وقرّحت سنّ الصبيّ إذا همت بالنبات فإذا خرجت قيل‏:‏ غررت من القرحة والغرّة‏.‏
وقرّح العرفج‏:‏ نبت أوّله‏.‏
وقرّح الشجر‏:‏ خرجت رءوس ورقه‏.‏
وقرحه بالحق‏:‏ استقبله به‏.‏
ولقيته مصارحة مقارحة‏:‏ مواجهة‏.‏
وهو قرحة أصحابه‏:‏ غرّتهم‏.‏
وأصبنا قرحة الوسميّ‏:‏ أوّله‏.‏
واقترحت الجمل‏:‏ ركبته قبل أن يركب‏.‏
واقترحت الأمر‏:‏ ابتدعته‏:‏ وأنا أوّل من اقترح مودّة فلان أي أوّل من اتخذه صديقاً‏.‏
واقترحت عليه كذا‏.‏
واقترح خطبةً‏:‏ ارتجلها‏.‏
وفلان حسن القريحة إذا ابتدع شعراً أو خطبة أجاد‏.‏
وأخذت قريحة الشيء‏:‏ أوله وباكورته‏.‏
وأنت قرحان مما قرفت به أي بريء‏.‏
وقال زبان بن سيّار الفزاريّ‏:‏ كاد الفراق غداة البين يفجعني لو كنت من فجعات البين قرحانا وتقرّى الليل عن وجه أقرح وهو الصباح‏.‏

##### Türkçe

ق ر ح
**قرح** derisini ve onu **قرحه**: onu **قرحاً** ve **قرحاً** olarak yaraladı; o **مقروح** ve **قريح**tir; ve bir kavim **قرحى**dır. Ve onu **قرّحه** etti de o **تقرح** etti. Ve **قرّح الوشم**: onu iğne ile deldi; ve onda kanayan bir **قرحة** vardır; ve **قرح** ve **قروح** vardır; ve o, silah ısırığından veya başkasından deriyi yaralayan her şeydir: “Eğer size bir **قرح** dokunursa, kavme de onun benzeri bir **قرح** dokunmuştur.”.
Ve denilir: onda, onda bulunan bir **قرحٍ**dan bir **قرح** vardır; yani onda bulunan bir yaradan bir acı.
Ve ben yaprak yemeyi sürdürdüm, ta ki dudaklarımı **أقرح** edinceye kadar.
Ve at **قرح** eder; **يقرح** ve **يقرح**; **قروحاً** olarak; ve **قرح نابه**: çıktı. Ve **فرس قارح** ve **خيل قرّح** ve **فرس أقرح**: alnı ak (ağar) olan; ve **خيل قرحٌ**; ve yüzünde bir **قرحة** vardır; ve o, **الغرّة**nin altındakidir.
Ve denilir: **أقرح** olmayan sinek yoktur; tıpkı **أعلم** olmayan deve olmadığı gibi.
Ve bir kuyu **قرحت** ve onu **اقترحتها**: onu, içinde kazılmamış bir yerde kazdım: ve bu, içinde **يقرح** edilmemiş bir arazidir.
Ve kuyunun **قريحة**sini içtim: ondan çıkarılanın ilki. Ve bulutun **قريحة**si ve **قريحه**: ondan dökülenin ilki.
مزاحم dedi: “**قريحة**; bulutlardan bakireler; iri; şiddetliler; onun zirvesinde şimşekler parladı.” Ve **ماء قراح**: ona ne **سويق**ten ne de başkasından hiçbir şey karışmaz.
Ve **أرض قراح**: onda tuzlu-çorak bitki yetişme yerleri yoktur.
Ve bir adam **قرحان**: çiçek hastalığından, kızamıktan ve benzerlerinden salimdir; ve bir kavim **قرحان** ve **قرحانون**dur.
Ve bir hurma ağacı **قرواح**: uzundur.
Ve bir tepe **قرواح**.
Ve bir dişi deve **قرواح**: bacakları uzundur.
Ve bir arazi **قرواح**: geniştir.
Dedi: “Borçlanırım; ve size karşı dinim bir borç yüküyle değildir; fakat sert, dayanıklı **القراوح** üzerine (dir).” Ve أبو ذؤيب dedi: Ve mecazdandır: **روضة قرحاء**: ortasında beyaz bir çiçek (nur) vardır.
Ve çocuğun dişini **قرّحت** ettim; bitmeye niyetlendiği zaman; artık çıktığı zaman denilir: **القرحة** ve **الغرّة**den **غررت** etti.
Ve **قرّح العرفج**: onun ilki bitti.
Ve **قرّح الشجر**: yaprağının başları çıktı.
Ve onu hak ile **قرحه** etti: onunla onu karşıladı.
Ve onu **مصارحة مقارحة** olarak gördüm: yüz yüze gelme.
Ve o, arkadaşlarının **قرحة**sidir: onların **غرّتهم**idir.
Ve biz **قرحة الوسميّ**e isabet ettik: onun ilki.
Ve deveyi **اقترحت**: binilmeden önce ona bindim.
Ve işi **اقترحت**: onu icat ettim: ve ben, falanın sevgisini **اقترح** edenin ilkiyim; yani onu dost edinenin ilkiyim.
Ve ona şunu **اقترحت**.
Ve bir hutbe **اقترح** etti: onu irticalen söyledi.
Ve falan **حسن القريحة**dir; şiir veya hutbe icat ettiği zaman güzel yapar.
Ve şeyin **قريحة**sini aldım: onun ilkini ve erkencisini.
Ve sen, onunla **قرفت** edildiğin şeyden **قرحان**sın; yani berîsin.
Ve فزاريّ زبان بن سيّار dedi: “Ayrılık, ayrılık gününün sabahında beni neredeyse felakete uğratacaktı; eğer ayrılığın felaketlerinden **قرحانا** olsaydım.” Ve gece, **وجه أقرح**dan soyuldu; ve o, sabahtır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَرْحُ والقُرْحُ، لغتان: عَضُّ السلاح ونحوه مما يَجْرَحُ الجسدَ ومما يخرج بالبدن؛ وقيل: القَرْحُ الآثارُ، والقُرْحُ الأَلَمُ؛ وقال يعقوب: كأَنَّ القَرْحَ الجِراحاتُ بأَعيانها، وكأَنَّ القُرْحَ أَلَمُها؛ وفي حديث أُحُدٍ: بعدما أَصابهم القَرْحُ؛ هو بالفتح وبالضم: الجُرْحُ؛ وقيل: هو بالضم الاسم، وبالفتح المصدر؛ أَراد ما نالهم من القتل والهزيمة يومئذ.
وفي حديث جابر: كنا نَخْتَبِطُ بقِسيِّنا ونأْكلُ حتى قَرِحَتْ أَشداقُنا أَي تَجَرَّحَتْ من أَكل الخَبَطِ. ورجل قَرِحٌ وقَرِيحٌ: ذو قَرْحٍ وبه قَرْحةٌ دائمة. والقَرِيحُ: الجريح من قوم قَرْحَى وقَراحَى؛ وقد قَرَحه إِذا جَرَحه يَقْرَحُه قَرْحاً؛ قال المتنخل الهذلي: لا يُسْلِمُونَ قَرِيحاً حَلَّ وَسْطَهُمُ،
يومَ اللِّقاءِ، ولا يَشْوُونَ من قَرَحُوا
قال ابن بري: معناه لا يُسْلِمُونَ من جُرِحَ منهم لأَعدائهم ولا يُشْوُونَ من قَرَحُوا أَي لا يُخْطِئُون في رمي أَعدائهم. وقال الفراء في قوله عز وجل: إِن يَمْسَسْكم قَرْحٌ وقُرْحٌ؛ قال وأَكثر القراء على فتح القاف، وكأَنَّ القُرْحَ أَلَمُ الجِراحِ، وكأَنَّ القَرْحَ الجِراحُ بأَعيانها؛ قال: وهو مثلُ الوَجْدِ والوُجْد ولا يجدونَ إِلاَّ جُهْدَهم وجَهْدَهم.
وقال الزجاج: قَرِحَ الرجلُ
(* قوله «وقال الزجاج قرح الرجل إلخ» بابه
تعب كما في المصباح.) يَقْرَحُ قَرْحاً، وقيل: سمِّيت الجراحات قَرْحاً بالمصدر، والصحيح أَن القَرْحةَ الجِراحةُ، والجمع قَرْحٌ وقُروح. ورجل مَقْروح: به قُرُوح. والقَرْحة: واحدة القَرْحِ والقُروح. والقَرْحُ أَيضاً: البَثْرُ إِذا تَرامَى إِلى فساد؛ الليث: القَرْحُ جَرَبٌ شديد يأْخذ الفُصْلانَ فلا تكاد تنجو؛ وفَصِيل مَقْرُوح؛ قال أَبو النجم: يَحْكِي الفَصِيلَ القارِحَ المَقْرُوحا
وأَقْرَحَ القومُ: أَصاب مواشِيَهم أَو إِبلهم القَرْحُ. وقَرِحَ قلبُ الرجل من الحُزْنِ، وهو مَثَلٌ بما تقدَّم.
قال الأَزهري: الذي قاله الليث من أَن القَرْحَ جَرَبٌ شديد يأْخذ الفُصْلانَ غلط، إِنما القَرْحة داءٌ يأْخذ البعير فَيَهْدَلُ مِشْفَرُه منه؛ قال البَعِيثُ:
ونحْنُ مَنَعْنا بالكُلابِ نِساءَنا،
بضَرْبٍ كأَفْواهِ المُقَرِّحة الهُدْلِ
ابن السكيت: والمُقَرِّحةُ الإِبل التي بها قُروح في أَفواهها فَتَهْدَلُ مَشافِرُها؛ قال: وإِنما سَرَقَ البَعِيثُ هذا المعنى من عمرو بن شاسٍ:وأَسْيافُهُمْ، آثارُهُنَّ كأَنها
مَشافِرُ قَرْحَى، في مَبارِكِها، هُدْلُ
وأَخذه الكُمَيْتُ فقال:
تُشَبِّهُ في الهامِ آثارَها،
مَشافِرَ قَرْحَى، أَكَلْنَ البَرِيرا
الأَزهري: وقَرْحَى جمع قَرِيح، فعيل بمعنى مفعول. قُرِحَ البعيرُ، فهو مَقْرُوحٌ وقَرِيح، إِذا أَصابته القَرْحة. وقَرَّحَتِ الإِبلُ، فهي مُقَرِّحة. والقَرْحةُ ليست من الجَرَب في شيء. وقَرِحَ جِلْدُهُ، بالكسر، يَقْرَحُ قَرَحاً، فهو قَرِحٌ، إِذا خرجت به القُروح؛ وأَقْرَحه اللهُ. وقيل لامرئ القيس: ذو القُرُوحِ، لأَن ملك الروم بعث إِليه قميصاً مسموماً فَتَقَرَّحَ منه جسده فمات. وقَرَحه بالحق
(* قوله «وقرحه بالحق إلخ»
بابه منع كما في القاموس.) قَرْحاً: رماه به واستقبله به. والاقتراحُ: ارتِجالُ الكلام. والاقتراحُ: ابتداعُ الشيء تَبْتَدِعُه وتَقْتَرِحُه من ذات نَفْسِك من غير أَن تسمعه، وقد اقْتَرَحه فيهما. واقْتَرَحَ عليه بكذا: تَحَكَّم وسأَل من غير رَوِيَّة. واقْترح البعيرَ: ركبه من غير أَن يركبه أَحد. واقْتُرِحَ السهمُ وقُرِحَ: بُدِئَ عَمَلُه. ابن الأَعرابي: يقال اقْتَرَحْتُه واجْتَبَيْتُه وخَوَّصْتُه وخَلَّمْتُه واخْتَلَمْتُه واسْتَخْلَصْتُه واسْتَمَيْتُه، كلُّه بمعنى اخْتَرْتُه؛ ومنه يقال: اقْتَرَحَ عليه صوتَ كذا وكذا أَي اختاره.
وقَرِيحةُ الإِنسانِ: طَبِيعَتُه التي جُبِلَ عليها، وجمعها قَرائح، لأَنها أَول خِلْقَتِه. وقَرِيحةُ الشَّبابِ: أَوّلُه، وقيل: قَرِيحة كل شيء أَوّلُه. أَبو زيد: قُرْحةُ الشِّتاءِ أَوّلُه، وقُرْحةُ الربيع أَوّلُه، والقَرِيحة والقُرْحُ أَوّل ما يخرج من البئر حين تُحْفَرُ؛ قال ابن هَرْمَةَ:
فإِنكَ كالقَريحةِ، عامَ تُمْهَى
شَرُوبُ الماءِ، ثم تَعُودُ مَأْجا
المَأْجُ: المِلْحُ؛ ورواه أَبو عبيد بالقَرِيحة، وهو خطأٌ؛ ومنه قولهم لفلان قَريحة جَيِّدة، يراد استنباط العلم بِجَوْدَةِ الطبع. وهو في قُرْحِ سِنِّه أَي أَوَّلِها؛ قال ابن الأَعرابي: قلت لأَعرابي: كم أَتى عليك؟ فقال: أَنا في قُرْحِ الثلاثين. يقال: فلان في قُرْحِ الأَربعين أَي في أَوّلها. ابن الأَعرابي: الاقتراحُ ابتداء أَوّل الشيء؛ قال أَوْسٌ:
على حين أَن جدَّ الذَّكاءُ، وأَدْرَكَتْ
قَرِيحةُ حِسْيٍ من شُرَيحٍ مُغَمِّم
يقول: حين جدَّ ذكائي أَي كَبِرْتُ وأَسْنَنْتُ وأَدركَ من ابني قَريحةُ حِسْيٍ: يعني شعر ابنه شريح ابن أَوس، شبهه بماءٍ لا ينقطع ولا يَغَضْغَضُ. مُغَمِّم أَي مُغْرِق.
وقَرِيحُ السحاب: ماؤُه حين ينزل؛ قال ابن مُقْبل:
وكأَنما اصْطَبَحَتْ قَرِيحَ سَحابةٍ
وقال الطرماح:
ظَعائنُ شِمْنَ قَرِيحَ الخَرِيف،
من الأَنْجُمِ الفُرْغِ والذابِحَهْ
والقريحُ: السحاب أَوّلَ ما ينشأُ.
وفلان يَشْوِي القَراحَ أَي يُسَخِّنُ الماءَ.
والقُرْحُ: ثلاث ليال من أَوّل الشهر.
والقُرْحانُ، بالضم، من الإِبل: الذي لا يصبْه جَرَبٌ قَطُّ، ومن الناس: الذي لم يَمَسَّه القَرْحُ، وهو الجُدَرِيّ، وكذلك الاثنان والجمع والمؤنث؛ إِبل قُرْحانٌ وصَبيٌّ قُرْحانٌ، والاسم القَرْحُ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَن أَصحاب رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قَدِمُوا معه الشام وبها الطاعون، فقيل له: إِن معك من أَصحاب رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قُرْحانٌ فلا تُدْخِلْهُمْ على هذا الطاعون؛ فمعنى قولهم له قُرْحانٌ أَنه لم يصبهم داء قبل هذا؛ قال شمر: قُرْحانٌ إِن شئت نوّنتَ وإِن شئتَ لم تُنَوِّنْ، وقد جمعه بعضهم بالواو والنون، وهي لغة متروكة، وأَورده الجوهري حديثاً عن عمر، رضي الله عنه، حين أَراد أَن يدخل الشام وهي تَسْتَعِرُ طاعوناً، فقيل له: إِن معك من أَصحاب رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قُرْحانِينَ فلا تَدْخُلْها؛ قال: وهي لغة متروكة. قال ابن الأَثير: شبهوا السليم من الطاعون والقَرْحِ بالقُرْحان، والمراد أَنهم لم يكن أَصابهم قبل ذلك داء. الأَزهري: قال بعضهم القُرْحانُ من الأَضداد: رجل قُرْحانٌ للذي مَسَّهُ القَرْحُ، ورجل قُرْحانٌ لم يَمَسَّه قَرْحٌ ولا جُدَرِيّ ولا حَصْبة، وكأَنه الخالص من ذلك. والقُراحِيُّ والقُرْحانُ: الذي لم يَشْهَدِ الحَرْبَ.
وفرس قارِحٌ: أَقامت أَربعين يوماً من حملها وأَكثر حتى شَعَّرَ ولَدُها. والقارحُ: الناقةُ أَوّلَ ما تَحْمِلُ، والجمع قَوارِحُ وقُرَّحٌ؛ وقد قَرَحَتْ تَقْرَحُ قُرُوحاً وقِراحاً؛ وقيل: القُرُوح في أَوّلِ ما تَشُول بذنبها؛ وقيل: إِذا تم حملها، فهي قارِحٌ؛ وقيل: هي التي لا تشعر بلَقاحِها حتى يستبين حملها، وذلك أَن لا تَشُولَ بذنبها ولا تُبَشِّرَ؛ وقال ابن الأَعرابي: هي قارحٌ أَيام يَقْرَعُها الفحل، فإِذا استبان حملها فهي خَلِفة، ثم لا تزال خَلِفة حتى تدخل في حَدِّ التعشير. الليث: ناقة قارحٌ وقد قَرَحَتْ تَقْرحُ قُرُوحاً إِذا لم يظنوا بها حملاً ولم تُبَشِّرْ بذنبها حتى يستبين الحمل في بطنها. أَبو عبيد: إِذا تمَّ حملُ الناقة ولم تُلْقِه فهي حين يستبين الحمل بها قارح؛ وقد قَرَحَتْ قُرُوحاً. والتقريحُ: أَول نبات العَرْفَج؛ وقال أَبو حنيفة: التقريح أَوّل شيء يخرج من البقل الذي يَنْبُتُ في الحَبِّ. وتقريحُ البقل: نباتُ أَصله، وهو ظهور عُوده. قال: وقال رجل لآخر ما مَطَرُ أَرضك؟ فقال: مُرَكِّكةٌ فيها ضُرُوسٌ، وثَرْدٌ يَذُرُّ بَقْلُه ولا يُقَرِّحُ أَصلُه، ثم قال ابن الأَعرابي: ويَنْبُتُ البقلُ حينئذ مُقْتَرِحاً صُلْباً، وكان ينبغي أَن يكون مُقَرِّحاً إِلاَّ أَن يكون اقْتَرَحَ لغة في قَرَّحَ، وقد يجوز أَن يكون قوله مُقْتَرِحاً أَي مُنْتصباً قائماًعلى أَصله. ابن الأَعرابي: لا يُقَرِّحُ البقلُ إِلا من قدر الذراع من ماء المطر فما زاد، قال: ويَذُرُّ البقلُ من مطر ضعيف قَدْرِ وَضَحِ الكَفِّ. والتقريحُ: التشويكُ. ووَشْمٌ مُقَرَّح: مُغَرَّز بالإِبرة. وتَقْرِيحُ الأَرض: ابتداء نباتها. وطريق مَقْرُوح: قد أُثِّرَ فيه فصار مَلْحُوباً بَيِّناً موطوءًا. والقارحُ من ذي الحافر: بمنزلة البازل من الإِبل؛ قال الأَعشى في الفَرس:والقارح العَدَّا وكل طِمِرَّةٍ،
لا تَسْتَطِيعُ يَدُ الطويلِ قَذالَها
وقال ذو الرمة في الحمار:
إِذا انْشَقَّتِ الظَّلْماءُ، أَضْحَتْ كأَنها
وَأًى مُنْطَوٍ، باقي الثَّمِيلَةِ، قارِحُ
والجمع قَوارِحُ وقُرَّحٌ، والأُنثى قارحٌ وقارحةٌ، وهي بغير هاء أَعلى. قال الأَزهري: ولا يقال قارحة؛ وأَنشد بيت الأَعشى: والقارح العَدَّا؛ وقول أَبي ذؤيب:
حاوَرْتُه، حين لا يَمْشِي بعَقْوَتِه،
إِلا المَقانِيبُ والقُبُّ المَقارِيحُ
قال ابن جني: هذا من شاذ الجمع، يعني أَن يُكَسَّرَ فاعل على مفاعيل، وهو في القياس كأَنه جمع مِقْراح كمِذْكار ومَذاكير ومِئْناث ومآنيث؛ قال ابن بري: ومعنى بيت أَبي ذؤَيب: أَي جاورت هذا المرثِيَّ حين لا يمشي بساحة هذا الطريق المخوف إِلا المَقانِيبُ من الخيل، وهي القُطُعُ منها، والقُبُّ: الضُّمْرُ.
وقد قَرَحَ الفرسُ يَقْرَحُ قُرُوحاً، وقَرِحَ قَرَحاً إِذا انتهت أَسنانه، وإِنما تنتهي في خمس سنين لأَنه في السنة الأُولى حَوْلِيّ، ثم جَذَعٌ ثم ثَنِيّ ثم رَباعٌ ثم قارح، وقيل: هو في الثانية فِلْوٌ، وفي الثالثة جَذَع.
يقال: أَجْذَع المُهْرُ وأَثْنَى وأَرْبَعَ وقَرَِحَ، هذه وحدها بغير أَلف. والفرس قارحٌ، والجمع قُرَّحٌ وقُرحٌ، والإِناثُ قَوارِح، وفي الأَسْنان بعد الثَّنايا والرَّباعِيات أَربعةٌ قَوارِحُ. قال الأَزهري: ومن أَسنان الفرس القارحانِ، وهما خَلْفَ رَباعِيَتَيْهِ العُلْيَيَيْنِ، وقارِحانِ خلف رَباعِيَتَيْه السُّفْلَيَيْن، وكل ذي حافر يَقْرَحُ. وفي الحديث: وعليهم السالغُ والقارحُ أَي الفرسُ القارح، وكل ذي خُفٍّ يَبْزُلُ وكل ذي ظِلْف يَصْلَغُ. وحكى اللحياني: أَقْرَحَ، قال: وهي لغة رَدِيَّة. وقارِحُه: سنُّه التي قد صار بها قارحاً؛ وقيل: قُرُوحه انتهاء سنه؛ وقيل: إِذا أَلقى الفرسُ أَقصى أَسنانه فقد قَرَحَ، وقُرُوحُه وقوعُ السِّنّ التي تلي الرَّباعِيَةَ، وليس قُرُوحه بنباتها، وله أَربع أَسنان يتحَوَّل من بعضها إِلى بعض: يكون جَذَعاً ثم ثَنِيّاً رَباعِياً ثم قارِحاً؛ وقد قَرَِحَ نابُه. الأَزهري: ابن الأَعرابي: إِذا سقطت رَباعِيَةُ الفرس ونبتَ مكانَها سِنٌّ، فهو رَباعٌٍ، وذلك إِذا استتم الرابعة، فإِذا حان قُروحه سقطت السِّن التي تلي رَباعِيَتَه ونَبَت مكانَها نابُه، وهو قارِحُه، وليس بعد القُرُوح سقوط سِنّ ولا نَباتُ سِنّ. قال: وإِذا دخل الفرس في السادسة واستتم الخامسة فقد قَرِحَ. الأَزهري: القُرْحةُ الغُرَّة في وَسَطِ الجَبْهة. والقُرْحةُ في وجه الفرس: ما دون الغُرَّةِ؛ وقيل: القُرْحةُ كل بياض يكون في وجه الفرس ثم ينقطع قبل أَن يَبْلُغَ المَرْسِنَ، وتنسب القُرْحة إِلى خِلْقتها في الاستدارة والتثليث والتربيع والاستطالة والقلة؛ وقيل: إِذا صغُرت الغُرَّة، فهي قُرْحة؛ وأَنشد الأَزهري:
تُباري قُرْحةً مثلَ الـ
ـوَتِيرةِ، لم تكن مَغْدا
يصف فرساً أُنثى. والوتيرة: الحَلْقَةُ الصغيرة يُتَعَلَّمُ عليها الطَّعْنُ والرّمي. والمَغْدُ: النَّتْفُ؛ أَخبر أَن قُرْحَتَها جِبِلَّة لم تَحْدُثْ عن عِلاجِ نَتْفٍ. وفي الحديث: خَيْرُ الخَيْلِ الأَقْرَحُ المُحَجَّلُ؛ هو ما كان في جبهته قُرحة، بالضم، وهي بياض يسير في وجه الفرس دون الغرّة. فأَما القارح من الخيل فهو الذي دخل في السنة الخامسة، وقد قَرِحَ يَقْرَحُ قَرَحاً، وأَقْرَحَ وهو أَقْرَحُ وهي قرْحاءُ؛ وقيل: الأَقْرَحُ الذي غُرَّته مثل الدرهم أَو أَقل بين عينيه أَو فوقهما من الهامة؛ قال أَبو عبيدة: الغُرَّةُ ما فوق الدرهم والقُرْحة قدر الدرهم فما دونه؛ وقال النضر: القُرْحة بين عيني الفرس مثل الدرهم الصغير، وما كان أَقْرَحَ، ولقد قَرِحَ يَقْرَحُ قَرَحاً. والأَقْرَحُ: الصبحُ، لأَنه بياض في سواد؛ قال ذو الرمة:
وسُوح، إِذا الليلُ الخُدارِيُّ شَقَّه
عن الرَّكْبِ، معروفُ السَّمَاوَةِ أَقْرَحُ
يعني الفجر والصبح. وروضة قَرْحاءُ: في وَسَطها نَوْرٌ أَبيضُ؛ قال ذو الرمة يصف روضة:
حَوَّاءُ قَرْحاءُ أَشْراطِيَّةٌ، وكَفَتْ
فيها الذِّهابُ، وحَفَّتْها البَراعِيمُ
وقيل: القَرْحاءُ التي بدا نَبْتُها. والقُرَيْحاءُ: هَنَةٌ تكون في بطن الفرس مثل رأْس الرجلِ؛ قال: وهي من البعير لَقَّاطةُ الحَصى. والقُرْحانُ: ضَرْبٌ من الكَمْأَةِ بيضٌ صِغارٌ ذواتُ رؤُوس كرؤُوس الفُطْرِ؛ قال أَبو النجم:
وأَوقَرَ الظَّهْرَ إِليَّ الجاني،
من كَمْأَةٍ حُمْرٍ، ومن قُرْحانِ
واحدته قُرْحانة، وقيل: واحدها أَقْرَحُ.
والقَراحُ: الماءُ الذي لا يُخالِطه ثُفْلٌ من سَويق ولا غيره، وهو الماءُ الذي يُشْرَبُ إِثْر الطعام؛ قال جرير:
تُعَلِّلُ، وهي ساغِبةٌ، بَنِيها
بأَنْفاسٍ من الشَّبِمِ القَراحِ
وفي الحديث: جِلْفُ الخُبْزِ والماءِ القَراحِ؛ هو، بالفتح، الماءُ الذي لم يخالطه شيءٌ يُطَيَّب به كالعسل والتمر والزبيب.
وقال أَبو حنيفة: القَريحُ الخالص كالقَراح؛ وأَنشد قول طَرَفَةَ: من قَرْقَفٍ شِيبَتْ بماءٍ قَرِيح
ويروى قَديح أَي مُغْتَرف، وقد ذُكِرَ. الأَزهري: القَريح الخالصُ؛ قال أَبو ذؤَيب:
وإِنَّ غُلاماً، نِيلَ في عَهْدِ كاهِلٍ،
لَطِرْفٌ، كنَصْلِ السَّمْهَريِّ، قَريحُ
نيل أَي قتل. في عَهْد كاهِلٍ أَي وله عهد وميثاق. والقَراح من الأَرضين: كل قطعة على حِيالِها من منابت النخل وغير ذلك، والجمع أَقْرِحة كقَذال وأَقْذِلة؛ وقال أَبو حنيفة: القَراحُ الأَرض المُخَلَّصةُ لزرع أَو لغرس؛ وقيل: القَراحُ المَزْرَعة التي ليس عليها بناءٌ ولا فيها شجر. الأَزهري: القَراحُ من الأَرض البارزُ الظاهر الذي لا شجر فيه؛ وقيل: القَراحُ من الأَرض التي ليس فيها شجر ولم تختلط بشيء.
وقال ابن الأَعرابي: القِرْواحُ الفَضاءُ من الأَرض التي ليس بها شجرٌ ولم يختلط بها شيء؛ وأَنشد قول ابن أَحمر:
وعَضَّتْ من الشَّرِّ القَراحِ بمُعْظَمٍ
(* قوله «وعضت من الشر إلخ» صدره كما في الأساس: «نأت عن سبيل الخير إلا أقله» ثم انه لا شاهد فيه لما قبله، ولعله سقط بعد قوله ولم يختلط بها شيء: والقراح الخالص من كل شيء.)
والقِرْواحُ والقِرْياحُ والقِرْحِياءُ: كالقَراحِ؛ ابن شميل: القِرْواحُ جَلَدٌ من الأَرض وقاعٌ لا يَسْتَمْسِكُ فيه الماءُ، وفيه إِشرافٌ وظهرهُ مُسْتو ولا يستقر فيه ماءٌ إِلا سال عنه يميناً وشمالاً. والقِرْواحُ: يكون أَرضاً عريضة ولا نبت فيه ولا شجر، طينٌ وسَمالِقُ. والقِرْواحُ أَيضاً: البارز الذي ليس يستره من السماءِ شيءٌ، وقيل: هو الأَرض البارزة للشمس؛ قال عَبيد:
فَمَنْ بنَجْوتِه كمن بعَقْوتِه،
والمُسْتَكِنُّ كمن يَمْشِي بقِرْواحِ
وناقة قِرْواحٌ: طويلة القوائم؛ قال الأَصمعي: قلت لأَعرابي: ما الناقة القِرْواحُ؟ قال: التي كأَنها تمشي على أَرماح. أَبو عمرو: القِرواح من الإِبل التي تَعاف الشربَ مع الكِبارِ فإِذا جاءَ الدَّهْداه، وهي الصغار، شربت معهنّ. ونخلة قِرْواحٌ: مَلْساء جَرْداءُ طويلة، والجمع القَراويح؛ قال سُوَيْدُ بنُ الصامت الأَنصاري:
أَدِينُ، وما دَيْني عليكم بمَغْرَمٍ،
ولكن على الشُّمِّ الجِلادِ القَراوح
أَراد القراويح، فاضطرّ فحذف، وهذا يقوله مخاطباً لقومه: إِنما آخُذ بدَيْنٍ على أَن أُؤَدِّيَه من مالي وما يَرْزُقُ الله من ثمره، ولا أُكلفكم قضاءَه عني. والشُّمُّ: الطِّوالُ من النخل وغيرها. والجِلادُ: الصوابر على الحرِّ والعَطَشِ وعلى البرد. والقَراوِحُ: جمع قِرْواح، وهي النخلة التي انْجَرَدَ كَرَبُها وطالت؛ قال: وكان حقه القراويح، فحذف الياء ضرورة؛ وبعده:
وليستْ بسَنْهاءٍ، ولا رُجَّبِيَّةٍ،
ولكن عَرايا في السِّنينَ الجَوائِحِ
والسَّنْهاءُ: التي تحمل سنة وتترك أُخرى. والرُّجَّبيَّةُ: التي يُبْنى تحتها لضعفها؛ وكذلك هَضْبَةٌ قِرْواح، يعني ملساء جرداء طويلة؛ قال أَبو ذؤَيب:
هذا، ومَرْقَبَةٍ غَيْطاءَ، قُلَّتُها
شَمَّاءُ، ضَحْيانةٌ للشمسِ، قِرْواحُ
أَي هذا قد مضى لسبيله ورُبَّ مَرْقبة.
ولقيه مُقارَحةً أَي كِفاحاً ومواجهة. والقُراحِيّ: الذي يَلْتزم القرية ولا يخرج إِلى البادية؛ وقال جرير:
يُدافِعُ عنكم كلَّ يومِ عظيمةٍ،
وأَنتَ قُراحيٌّ بسِيفِ الكَواظِمِ
وقيل: قُراحِيّ منسوب إِلى قُراحٍ، وهو اسم موضع؛ قال الأَزهري: هي قرية على شاطئِ البحر نسبه إِليها الأَزهري. أَنت قُرْحانٌ من هذا الأَمر وقُراحِيّ أَي خارج، وأَنشد بيت جرير «يدافع عنكم» وفسره، أَي أَنت خِلْوٌ منه سليم.
وبنو قَريح: حيّ. وقُرْحانُ: اسم كلب. وقُرْحٌ وقِرْحِياء: موضعان؛ أَنشد ثعلب:
وأَشْرَبْتُها الأَقْرانَ، حتى أَنَخْتُها
بقُرْحَ، وقد أَلْقَيْنَ كلَّ جَنِين
هكذا أَنشده غير مصروف ولك أَن تصرفه؛ أَبو عبيدة: القُراحُ سِيفُ القَطِيفِ؛ وأَنشد للنابغة:
قُراحِيَّةٌ أَلْوَتْ بِلِيفٍ كأَنها
عِفاءُ قَلُوصٍ، طارَ عنها تَواجِرُ
قرية بالبحرين
(* قوله «قرية بالبحرين»: يريد أَن قُراحيةً نسبة إِلى
قراح، وهي قرية بالبحرين.). وتَواجِرُ: تَنْفُقُ في البيع لحسنها؛ وقال جرير:
ظَعائِنُ لم يَدِنَّ مع النصارى،
ولم يَدْرينَ ما سَمَكُ القُراحِ
وفي الحديث ذِكْرُ قُرْح، بضم القاف وسكون الراء، وقد يجرّك في الشعر: سُوقُ وادي القُرى صلى به رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وبُنِيَ به مسجد؛ وأَما قول الشاعر:
حُبِسْنَ في قُرْحٍ وفي دارتِها،
سَبْعَ لَيالٍ، غيرَ مَعْلوفاتِها
فهو اسم وادي القُرى.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ر ح * * القَرْحَةُ * واحدة * القَرْح * بوزن الفلس و * القُروحِ * * القَرْحُ * بالفتحو * القُرْحُ * بالضم لغتان كالضعف والضعف قلت وقال بعضهم * القَرْحُ * بالفتح الجراح و * القُرْحُ * بالضم ألم الجراح وقد نقله الأزهري أيضا عن الفراء و * قَرَحَهُ * جرحه وبابه قطع فهو * قَرِيحٌ * وهم * قَرْحَى * و * قَرِحَ * جلده من باب طرب خرجت به القروح فهو * فَرحُ * بكسر الراء و * أقْرَحَهُ * الله وبعير * قُرْحانٌ * بوزن رجحان لم يجرب قط وصبي قرحان أيضا لم يجدر قط وفي الحديث ﴿أن أصحاب النبي ]ص[ قدموا المدينة وهم قُرحانٌ﴾ أي لم يصبهم قبل ذلك داءٌ وفي حديث عمر رضي الله تعالى عنه من كلام غيره ﴿قُرْحانونَ﴾ وهي لغة متروكة و * قَرَحَ * الحافر انتهت أسنانه وبابه خضع وإنما ينتهي في خمس سنين لأنه في السنة الأولى حولي ثم جذع ثم ثني ثم رباع ثم * قارِحٌ * يقال أجذع المهر وأثنى وأربع و * قَرَحَ * وهذه وحدها بلا ألف والفرس * قارحَ * والجمع * قُرَّحٌ * بوزن سكر وجاء في شعر أبي ذؤيب % والقُبُّ * المَقارِيحُ % % والاناث * قَوارحُ * و * القَرَاحُ * بالفتح المزرعة التي ليس عليها بناءٌ ولا فيها شجر والجمع * أقْرِحَةٌ * والماء * القَرَاحُ * بالفتح أيضا الذي لا يشوبه شيء و * القَريحةُ * أول ماء يستنبط من البشر ومنه قولهم لفلان قريحة جيدة يراد به استنباط العلم بجودة الطبع و * اقْتَرَحَ * عليه شيئا سأله إياه من غير روية و * اقْتِاحُ * الكلام ارتجاله

##### Türkçe

* ق ر ح * * **القَرْحَةُ** * **القَرْح**’ın bir tanesidir; **القَرْح** (فلس vezninde) ve **القُروحِ**.

* **القَرْحُ** (fetha ile) ve **القُرْحُ** (damme ile) iki lugattır; **الضعف** ve **الضعف** gibi. Dedim ki: Bazıları dedi: **القَرْحُ** (fetha ile) yaralardır; **القُرْحُ** (damme ile) yaraların acısıdır. Onu el-Ezherî de el-Ferrâ’dan nakletmiştir.

* **قَرَحَهُ**: onu yaraladı; bâbı **قطع**’tır; o hâlde o **قَرِيحٌ**’dir; onlar **قَرْحَى**’dır.

* **قَرِحَ**: derisi (bâb **طرب**’dan) üzerinde yaralar çıktı; o hâlde o **فَرحُ**’dur (ر’nin kesriyle).

* **أقْرَحَهُ** Allah; ve bir deve **قُرْحانٌ**’dır (رجحان vezninde): hiç denenmemiştir. Ve bir çocuk da **قرحان**’dır: hiç çiçek hastalığı olmamıştır.

* Hadiste: { Nebî’nin ]ص[ ashabı Medine’ye geldiler, hâlbuki onlar **قُرحانٌ** idiler } yani bundan önce onlara bir hastalık isabet etmemişti.

* Ömer’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisinde, başkasının sözünden: { **قُرْحانونَ** } ve bu terk edilmiş bir lugattır.

* **قَرَحَ**: tırnaklı hayvanın dişleri sona erdi; bâbı **خضع**’dır. Ancak beş yılda sona erer; çünkü birinci yılda **حولي**’dir, sonra **جذع** sonra **ثني** sonra **رباع** sonra **قارِحٌ**. Denir: tay **أجذع** oldu, ve **أثنى** ve **أربع**.

* Ve **قَرَحَ**; bu, yalnızca elifsizdir. Ve at **قارحَ**’tır; cem‘i **قُرَّحٌ**’dur (سكر vezninde). Ebû Züeyb’in şiirinde geldi:
% والقُبُّ * المَقارِيحُ %
% والاناث * قَوارحُ *

* **القَرَاحُ** (fetha ile): üzerinde bina olmayan ve içinde ağaç bulunmayan ekinliktir; cem‘i **أقْرِحَةٌ**’dir.

* Su da **القَرَاحُ** (fetha ile)dır: ona hiçbir şey karışmayan.

* **القَريحةُ**: kuyudan çıkarılan ilk sudur. Ondan, “falana iyi bir **قريحة** vardır” sözleri; bununla, tabiatın iyiliğiyle ilmi çıkarıp bulma kastedilir.

* **اقْتَرَحَ** ona bir şey: onu, düşünce olmaksızın ondan istedi.

* **اقْتِاحُ** söz: onu irticalen söylemek.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القرح، بالفتح ويضم لغتان: عض السلاح ونحوه مما يجرح البدن ومما يخرج، بالبدن. أو القرح بالفتح: الآثار وبالضم، الألم، يقال: به قرح من قرح، أي ألم من جراحة، وقال يعقوب: كأن القرح الجراحات بأعيانها وكأن القرح ألمها، وقال الفراء في قوله تعالى:  إن يمسسكم قرح  قال: وأكثر القراء على فتح القاف، قال: وهو مثل الجهد والجهد، والوجد والوجد. وفي حديث أحد: من بعد ما أصابهم القرح وهو بالفتح والضم: الجرح، وقيل هو بالضم الاسم، وبالفتح المصدر. أراد ما نالهم من القتل والهزيمة يومئذ. وقرح كمنع: جرح، يقرحه قرحا. وقيل: سميت الجراحات قرحا بالمصدر، قاله الزجاج. وقرح جلد الرجل، كسمع: خرجت به القروح يقرح قرحا فهو قرح. والقريح: الجريح، من قوم قرحى وقراحى، وقد قرحه، إذا جرحه. وفي حديث جابر كنا نختبط بقسسينا ونأكل حتى قرحت أشداقنا، أي تجرحت من أكل الخبط. قال قال المتنخل الهذلى:
  لايسلمون قريحا حل وسطـهـم                      يوم اللقاء ولا يشوون من قرحوا قال ابن بري: معناه لا يسلمون من جرح منهم لأعدائهم، ولا يشوون من قرحوا، أي ولا يخطئون في رمى أعدائهم. والمقروح: من به قروح. والقرحة واحدة القرح والقروح. والقرح أيضا: البثر، بفتح فسكون، إذا ترامى إلى فساد. وقال الليث: القرح: جرب شديد يهلك، ونص عبارة الليث: يأخذ الفصلان، بالضم، جمع فصيل، أي فلا تكاد تنجو. وفصيل مقروح. قال أبو النجم:
  يحكى الفصيل القارح المقروحا وأقرحوا: أصاب مواشيهم أو إبلهم ذلك، أي القرح. وقرح قلب الرجل من الحزن، وأقرحه الله، قال الأزهري: الذي قاله الليث من أن القرح جرب شديد يأخذ الفصلان غلظ، إنما القرحة داء يأخذ البعير فيهدل مشفره منه. قال البعيث:
  ونحن منعنا بالكلاب نسـاءنـا                      بضرب كأفواه المقرحة الهدل وقرح البعير فهو مقروح وقريح، إذا أصابته القرحة، وقرحت الإبل فهي مقرحة، والقرحة ليست من الجرب في شيء، ويسأتى لذلك بقية. وفي التهذيب: القرحة بالضم الغرة في وسط الجبهة، وفي وجه الفرس ما دون الغرة. وقيل: القرحة: كل بياض يكون في وجه الفرس ثم ينقطع قبل أن يبلغ المرسن، وتنسب القرحة إلى خلقتها في الاستدارة، والتثليث والتربيع، والاستطالة والقلة، وقيل: إذا صغرت الغرة فهي القرحة، وأنشد الأزهري:
  تباري قرحة مثل ال                      وتيرة لم تكن مغدا

  يصف فرسا أنثى. والوتيرة: الحلقة الصغيرة يتعلم عليها الطعن والرمي. والمغد: النتف. أخبر أن قرحتها جبلة لم تحدث عن علاج نتف، وقال أبو عبيدة: الغرة ما فوق الدرهم، والقرحة قدر الدرهم فما دونه. وقال النضر: القرحة بين عيني الفرس مثل الدرهم الصغير. وما كان أقرح ولقد قرح يقرح قرحا. ومن المجاز روضة قرحاء: فيها، أي في وسطها نوارة بيضاء، قال ذو الرمة يصف روضة.

  حواء قرحاء أشراطية وكفت                      فيها الذهاب وحفتها البراعيم وقيل القرحاء: التي بدا نبتها. والقرحان، بالضم: ضرب من الكمأة بيض صغار ذوات رؤوس كرؤس الفطر، قال أبو النجم:
  وأوقر الظهر إلى الجانـي                      من كمأة حمر ومن قرحان الواحد أقرح أو قرحانة. و القرحان من الإبل: ما لم يجرب أي لم يصبه جرب قط. و القرحان من الصبية: من لم يجدر، أي لم يمسه القرح، وهو الجدري، وكأنه الخالص من ذلك، الواحد والاثنان والجميع والمذكر والمؤنث سواء، إبل قرحان، وصبي قرحان، وفي حديث امير المؤمنين عمر رضي الله عنه أن أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم قدموا معه الشام وبها الطاعون، وقيل له: إن معك من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم قرحان، فلا تدخلهم على هذا الطاعون أي لم يصبهم داء قبل هذا. قال شمر: قرحان، إن شئت نونت وإن شئت لم تنون. وقد جمعه بعضهم بالواو والنون. وأورده الجوهري حديثا عن عمر رضي الله عنه حين أراد أن يدخل الشام وهي تستعر طاعونا، فقيل له: إن من معك من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم قرحانون فلا تدخلها، وهي لغية، وفي المختار واللسان والصحاح والأساس: وهي لغة متروكة. ومن المجاز: أنت قرحان مما قرحت به، أي بريء. وقال الأزهري: أنت قرحان من هذا الأمر وقراحي، أي خارج، وأنشد قول جرير:
  يدافع عنكم كل يوم عظـيمة                      وأنت قراحي بسيف الكواظم والقرحان: من لم يشهد الحرب، كالقراحي. و في التهذيب قال بعضهم: القرحان: من لم يمسه قرح ولا جدرى ولا حصبة، والقرحان أيضا: من مسه القروح، وهو ضد، يذكر ويؤنث. ومن المجاز: قرحه بالحق: استقبله به، وقارحه: واجهه. ولقيه مقارحة. أي كفاحا ومواجهة. والقارح من ذي الحافر بمنزلة البازل من الإبل. في الصحاح: كل ذي حافر يقرح، وكل ذي خف يبزل وكل ذي ظلف يصلغ. قال الأعشى في الفرس:
  والقارح العدا وكل طمـرة                      لا تستطيع يد الطويل قذالها قوارح وقرح، كسكر، ومقاريح قال أبو ذؤيب:
  جاوزته حين لا يمشي بعقوته                      إلا المقانيب والقب المقاريح

  قال ابن جني: هذا من شاذ الجمع، يعنى أن يكسر فاعل على مفاعيل، وهو في القياس كأنه جمع مقراح كمذكار ومئناث، ومذاكير ومآنيث، وهي، أي الأنثى، قارح وقارحة، وهي بغير هاء أعلى، قال الأزهري: ولا يقال قارحة. وقد قرح الفرس، كمنع وخجل يقرح قروحا وقرحا، الأخيرة محركة، وفيه اللف والنشر المرتب. وأقرح، بالألف. هكذا حكاه اللحياني، وهي لغة رديئة، وقيل ضعيفة مهجورة، ففي الصحاح وغيره: الفرس في السنة الأولى حولى، ثم جذع، ثم ثني، ثم رباع، ثم قارح. وقيل: هو في الثانية فلو، وفي الثالثة جذع. يقال: أجذع المهر وأثنى وأربع، وقرح، هذه وحدها بغير ألف. وقارحه: سنه الذي قد صار به قارحا، وقروحه انتهاء سنة، وإنما تنتهى في خمس سنين، أو قروحه: وقوع السن التي تلي الرباعية. وقد قرح، إذا ألقى أقصى أسنانه. وليس قروحه بنباته. وله أربع أسنان يتحول من بعضها إلى بعض: يكون جذعا، ثم ثنيا، ثم رباعيا ثم قارحا، وقد قرح نابه. وقال الأزهري عن ابن الأعرابي: إذا سقطت رباعية الفرس ونبت مكانها سن فهو رباع، وذلك إذا استتم الرابعة. فإذا حان قروحه سقطت السن التي تلي رباعيته ونبت مكانها نابه، وهو قارحه، وليس بعد القروح سقوط سن ولا نبات سن. قال: وإذا دخل الفرس في السادسة واستتم الخامسة فقد قرح. والقراح، كسحاب: الماء الذي لا يخالطه ثفل، بضم فسكون من سويق وغيره، وهو الماء الذي يشرب إثر الطعام. قال جرير:
  تعلل وهي ساغبة بنيها بأنفاس                      من الـشـبـم الـقــراح وفي الحديث جلف الخبز والماء القراح هو الماء الذي لم يخالطه شيء يطيب به، كالعسل والتمر والزبيب. والقراح: الخالص كالقريح، قاله أبو حنيفة، وأنشد قول طرفة:
  من قرقف شيبت بماء قريح ويروى قديح، أي مغترف. والقراح: الأرض البارز الظاهر الذي لا ماء بها ولا شجر ولم يختلط بشيء، قاله الأزهري. أقرحة، كقذال وأقذلة. ويقال: هو جمع قريح، كقفيز وأقفزة. أو القراح من الأرضين كل قطعة على حيالها من منابت النخل وغير ذلك. وقال أبو حنيفة: القراح: الأرض المخلصة للزرع والغرس. وقيل القراح المزرعة التي ليس عليها بناء ولا فيها شجر، كالقرواح، وهو الفضاء من الأرض التي ليس بها شجر ولم يختلط بها شيء، عن ابن الأعرابي، والقرياح والقرحياء، بكسرهن. قال ابن شميل: القرواح جلد من الأرض وقاع لا يستمسك فيه الماء وفيه إشراف، وظهره مستو، ولا يستقر فيه ماء إلا سال عنه يمينا وشمالا. والقراح أربع محال ببغداد. والقرواح، بالكسر: الناقة الطويلة القوائم، قال الأصمعي: قلت لأعرابي: ماالناقة القرواح? قال: التي كأنها تمشي على أرماح. والقرواح: النخلة الطويلة الجرداء الملساء، أي التي انجرد كربها وطالت، قراويح، وأما في قول سويد بن الصامت الأنصاري:
  أدين وما ديني عليكم بمـغـرم                      ولكن على الشم الجلاد القرواح وكان حقه القراويح، فاضطر فحذف. وعن أبي عمرو: القرواح: الجمل يعاف الشرب مع الكبار، فإذا جاء الدهداه، وهي الصغار، شرب معها، وفي نسخة: معهن. والقرواح أيضا: البارز الذي لا يستره من السماء شيء، وقيل هو الأرض البارزة للشمس، قال عبيد:
  فمن بنجوته كمن بعـقـوتـه                      والمستكن كمن يمشى بقرواح والقراحى بالضم: من لزم القرية ولا يخرج إلى البادية. قال جرير:

  يدافع عنكم كل يوم عظـيمة                      وأنت قراحى بسيف الكواظم وقيل قراحى: منسوب إلى قراح وهو اسم موضع، قال الأزهري: هي قرية على شاطئ البحر، نسبه إليها. والقارح: الأسد، كالقرحان، و القارح: القوس البائنة عن وترها. وقرحت الناقة: استبان حملها. قال ابن الأعرابي: هي قارح أيام يقرعها الفحل، فإذا استبان حملها فهي خلفة، ثم لا تزال خلفة حتى تدخل في حد التعشير. وعن الليث: ناقة قارح، وقد قرحت قروحا بالضم، إذا لم يظنوا بها حملا ولم تبشر بذنبها حتى يستبين الحمل في بطنها. وقال أبو عبيد: إذا تم حمل الناقة ولم تلقه فهي حين يستبين الحمل بها قارح: وقال غيره: فرس قارح. أقامت أربعين يوما من حملها أو أكثر حتى شعر والقارح: الناقة أول ما تحمل، والجمع قوارح وقرح، وقد قرحت تقرح قرحا وقراحا. وقيل القروح أول ما تشول بذنبها، وقيل إذا تم حملها فهي قارح، وقيل هي التي لا تشعر بلقاحها حتى يستبين حملها. وعبارة الكل متقاربة. والقريحة: أول ماء يستنبط، أي يخرج من البئر حيت تحفر كالقرح، بالضم. قال ابن هرمة:
  فإنك كالقريحة حين تمهى                      شروب الماء ثم تعود ماجا المأج: الملح، ورواه أبو عبيد بالقريحة، وهو خطأ كذا في اللسان. ومنه قولهم: لفلان قريحة جيدة، يراد استنباط العلم بجودة الطبع. قال شيخنا: وهي قوة تستنبط بها المعقولات، وهو مجاز صرح به غير واحد. وقال أوس:
  على حين أن جد الذكاء وأدركت                      قريحة حسى من شريح مغمـم يقول: حين جد ذكائي، أي كبرت وأسننت، وأدرك من ابني قريحة حسى، يعني شعر ابنه شريح بن أوس، شبهه بما لا ينقطع ولا يغضغض، مغمم، أي مغرق. و قريحة الشباب: أوله، وقيل هي أول كل شيء وباكورته، وهو مجاز. و القريحة منك: طبعك الذي جبلت عليه لأنه أول خلقتك ووقع في كلام بعضهم أنها الخاطر والذهن. والقرح، بالضم: أول الشيء. وهو في قرح سنه، أي أولها. قال ابن الأعرابي: قلت لأعرابي: كم أتى عليك? فقال: أنا في قرح الثلاثين. يقال: فلان في قرح الأربعين، أي في أولها، و القرح: ثلاث ليال من أول الشهر، ومنهم من ضبطه كصرد. نقله شيخنا. ومن المجاز الاقتراح: ارتجال الكلام، يقال: اقترح خطبته، أي ارتجلها. و الاقتراح: استنباط الشيء من غير سماع. وفي حاشية الكشاف للجرجاني: هو السؤال بلا روية. والاقتراح: الاجتباء والاختبار. قال ابن الأعرابي: يقال اقترحته، واجتبيته، وخوصته، وخدمته واختلمته واستخلصته واستميته كله بمعنى اخترته. ومنه يقال: اقترح عليه صوت كذا وكذا، أي اختاره. والاقتراح: ابتداع أول الشيء تبتدعه وتقترحه من ذات نفسك من غير أن تسمعه. وقد اقترحه، عن ابن الأعرابي. واقترح السهم وقرح: بدئ عمله. وفي الأساس: وأنا أول من اقترح مودة فلان، أي أول من اتخذه صديقا، وهو مجاز. والاقتراح: التحكم، ويعدى بعلى، يقال: اقترح عليه بكذا: تحكم وسأل من غير روية. وعبارة البيهقي في التاج: الاقتراح طلب شيء ما من شخص ما بالتحكم. ومن المجاز: الاقتراح: ركوب البعير قبل أن يركب، وقد اقترحه. والقريح: السحابة أول ما تنشأ والقريح: الخالص، كالقراح، قاله أبو حنيفة. وأنشد أبو ذؤيب:
  وإن غلاما نيل في عهد كاهـل                      لطرف كنصل السمهري قريح

  نيل، أي قتل. في عهد كاهل، أي له عهد وميثاق. والقريح بن المنخل في نسب سامة بن لؤي بن غالب القرشي. والقريح من السحابة ماؤها حين ينزل. قال ابن مقبل: وكأنما اصطبحت قريح سحابة. وقال الطرماح:
  ظعائن شمن قريح الخريف                      من الأنجم الفرغ والذابحه وذو القروح: لقب امرئ القيس بن حجر الشاعر الكندي، لأن قيصر ملك الروم ألبسه، وفي نسخة: بعث إليه قميصا مسموما فلبسه فتقرح منه جسده فمات. قال شيخنا: وهذا هو المشهور الذي عليه الجمهور، وفي شرح شواهد المغني للحافظ جلال الدين السيوطي أنه ذو الفروج بالفاء والجيم، لأنه لم يخلف إلا البنات. وقد أخرج ابن عساكر عن ابن الكلبي قال: أتى قوم رسول الله صلى الله عليه وسلم فسألوه عن أشعر الناس، فقال: ائتوا حسانا، فأتوه فسألوه فقال: ذو الفروج. وذو القرح: كعب بن خفاجة الشاعر. والقرحاء: فرسان لهم. وعن أبي عبيدة: القراح كغراب: سيف - بكسر السين المهملة - القطيف، وأنشد للنابغة:
  قراحية ألوت بليف كـأنـهـا                      عفاء قلاص طار عنها تواجر وقال جرير:
  ظعائن لم يدن مع النصارى                      ولا يدرين ما سمك القراح وقال غيره: هو سيف البحر مطلقا. و:ة بالبحرين. وفي نسخة و:ع، أي واسم موضع. والقريحاء، كبتيراء: هنة تكون في بطن الفرس كرأس الرجل ومثله في التهذيب واللسان. قال: و هي من البعير لقاطة الحصى. وعن أبي زيد: قرحة الربيع أو الشتاء بالضم: أوله. وأصبنا قرحة الوسمي: أوله، وهو مجاز في الأساس. ويقال طريق مقروح: قد أثر فيه فصار ملحوبا بينا موطوءا. والمقرحة: أول الإرطاب، وذلك إذا ظهرت مثل القروح. والمقرحة من الإبل: ما بها قروح في أفواهها فتهدلت لذلك مشافرها، واسم ذلك الداء القرحة، بالضم ونسبه الأزهري إلى الليث، وهو الصواب. قال البعيث:
  ونحن منعنا بالكلاب نسـاءنـا                      بضرب كأفواه المقرحة الهدل ومثله في إصلاح المنطق لابن السكيت، قال: وإنما سرق البعيث هذا المعنى من عمرو بن شأس:
  وأسيافهم آثـارهـن كـأنـهـا                      مشافر قرحى في مباركها هدل وأخذه الكميت فقال:
  يشبه في الهـام آثـارهـا                      مشافر قرحى أكلن البريرا وقال الأزهري: قرحت الإبل فهي مقرحة، والقرحة ليست من الجرب في شيء. وقرح الرجل بئرا، كمنع، واقترحها: حفر في موضع لا يوجد فيه الماء، أو لم يحفر فيه، فكأنه ابتدعها. وأقرح، بضم الراء: لبنى سواءة من طيىء، ويقال: الأقارح أيضا، وهو شعب. وقرحياء، بالكسر: آخر وذو القرحى سوق بوادي القرى. وقد جاء في الحديث ذكر قرح، بضم القاف وسكون الحاء وقد، يحرك في الشعر: سوق وادي القرى، صلى به رسول الله صلى الله عليه وسلم وبنى به مسجدا. وأما قول الشاعر:
  حبسن في قرح وفي داراتها                      سبع ليال غير معلوفاتهـا

  فهو اسم وادي القرى. كذا في لسان العرب. والقراحتان بالضم: الخاصرتان وتقرح له بالشر، إذا تهيأ مثل تقذح وتقدح. ومما يستدرك عليه في هذه المادة:التقريح: أول نبات العرفج. وقال أبو حنيفة: التقريح أول شيء يخرج من البقل الذي ينبت في الحب. وتقريح البقل:نبات أصله، وهو ظهور عوده. وقال رجل لآخر: ما مطر أرضك? فقال: مرككة فيها ضروس وثرد، يدر بقله ولا يقرح أصله. ثم قال ابن الأعرابي: وينبت البقل حينئذ مقترحا صلبا. وكان ينبغي أن يكون مقرحا، إلا أن يكون اقتراح لغة في قرح. وقد يجوز أن يكون قوله مقترحا، أي منتصبا قائما على أصله. وقال ابن الأعرابي لا يقرح البقل إلا من قدر الذراع من ماء المطر، فما زاد. قال: ويذر البقل من مطر ضعيف قدر وضح الكف. والتقريح: التشويك، ووشم مقرح: مغرز بالإبرة. وتقريح الأرض: ابتداء نباتها وفي الحديث: خبر الخيل الأقرح المحجل، هو ما كان في جبهته غرة وفي الأساس: فرس أقرح: أغر، وخيل قرح. ومن المجاز: تفرى الدجى عن وجه أقرح، وهو الصبح، لأنه بياض في سواد. قال ذو الرمة:
  وسوج إذا الليل الخـداري شـقـه                      عن الركب معروف السماوة أقرح يعنى الفجر والصبح. والقرحاء: الروضة التي بدأ نبتها. وهضبة قرواح: ملساء جرداء طويلة. وفي الأساس: قرحت سن الصبي: همت بالنبات، فإذا خرجت قيل: غررت. وهو قرحة أصحابه: غرتهم، وهو مجاز. وبنو قريح، كأمير: حي. وقرحان: اسم كلب. وفي الأساس: ولا ذباب إلا وهو أقرح، كما لا بعير إلا وهو أعلم.

##### Türkçe

**القرح**; fetha ile ve damme ile (iki) lugattır: silahın ve benzerinin ısırması; bedeni yaralayan ve bedenden çıkan şey. Veya **القرح** fetha ile: izler; damme ile: ağrı. Denir ki: onda **قرح** vardır, **قرح**tan; yani bir yaradan ağrıdı. Ya‘kūb dedi: sanki **القرح** yaraların bizzat kendileridir; sanki **القرح** onların ağrısıdır. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Eğer size **قرح** dokunursa” dedi: okuyucuların çoğu **القاف**’ın fethası üzeredir; dedi: o, **الجهد** ve **الجهد**, **الوجد** ve **الوجد** gibidir. Uhud hadîsinde: “Kendilerine **القرح** isabet ettikten sonra” ve o fetha ile ve damme iledir: yara. Ve denildi ki: o damme ile isimdir, fetha ile masdardır. O gün onlara erişen öldürme ve bozgunu kastetti. Ve **قرح** ( **منع** gibi): yaraladı; onu **قرحا** ile yaralar. Ve denildi ki: yaralar masdar ile **قرحا** diye adlandırıldı; Zecâc söyledi. Ve adamın derisi **قرح** etti ( **سمع** gibi): onda **القروح** çıktı; **يقرح** **قرحا**; o hâlde o **قرح**tır. Ve **القريح**: yaralı; **قرحى** ve **قراحى** kavminden. Ve onu **قرحه**; onu yaraladıysa. Câbir hadîsinde: “Biz **بقسسينا** ile yaprak silkeler, yeriz; ta ki **أشداقنا** **قرحت**.” Yani **الخبط** yemekten yaralandı. Dedi: Mütenahhil el-Hüzelî dedi:

  “Onların ortasında çözülen bir **قريح**i buluşma gününde esen bırakmazlar; ve **قرحوا** olanı kızartmazlar.”

İbn Berrî dedi: manası: onlardan düşmanlarına karşı yaralanan kimseyi esen bırakmazlar; ve **قرحوا** olanı kızartmazlar; yani düşmanlarını atışta ıskalamazlar. Ve **المقروح**: onda **قروح** olan. Ve **القرحة**: **القرح** ve **القروح**un bir tanesi. Ve **القرح** ayrıca: kabarcıklar; fetha sonra sükûn ile; bozulmaya doğru yayılıp gittiğinde. Leys dedi: **القرح**: helâk eden şiddetli uyuzdur. Leys’in ibaresinin nassı: **الفصلان**’ı alır; damme ile; **فصيل**in cemi‘idir; yani neredeyse kurtulmaz. Ve **فصيل** **مقروح**. Ebû’n-Necm dedi:

  “Yaralı, **المقروح** **القارح** **الفصيل**i taklit eder.”

Ve **أقرحوا**: onların davarlarına veya develerine o isabet etti; yani **القرح**. Ve adamın kalbi hüzünden **قرح** etti; Allah onu **أقرحه** etti. Ezherî dedi: Leys’in **القرح**ın **الفصلان**’ı alan şiddetli uyuz olduğu şeklinde söylediği kabalıktır; ancak **القرحة**, deveye isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı dudağı sarkar. Bu‘ays dedi:

  “Ve biz **الكلاب**’da kadınlarımızı, sarkık **المقرحة** ağızları gibi bir vuruşla men ettik.”

Ve deve **قرح** etti; o hâlde o **مقروح** ve **قريح**tir; **القرحة** ona isabet ettiğinde. Ve develer **قرحت**; o hâlde onlar **مقرحة**dir. Ve **القرحة**, uyuzdan hiçbir şey değildir; bunun için bir bakiyye gelecektir. **التهذيب**’de: **القرحة** damme ile, alnın ortasındaki **الغرة**dir; atın yüzünde **الغرة**den aşağı olan şeydir. Ve denildi ki: **القرحة**: atın yüzünde olan her beyazlıktır; sonra **المرسن**e ulaşmadan kesilir. Ve **القرحة**, yuvarlaklıkta, üçgenlikte ve dörtgenlikte, uzamada ve azlıkta yaratılışına nispet edilir. Ve denildi ki: **الغرة** küçülürse o **القرحة**dır. Ezherî inşâd etti:

  “Bir **قرحة** ile yarışır; **الوتيرة** gibi; **مغدا** olmamış.”

Bir dişi atı vasfeder. Ve **الوتيرة**: onun üzerinde mızraklama ve atış öğrenilen küçük halkadır. Ve **المغد**: yolma. Haber verdi ki onun **قرحة**si cibillîdir; yolma tedavisiyle meydana gelmemiştir. Ebû ‘Ubeyde dedi: **الغرة**, dirhemden yukarı olandır; **القرحة**, dirhem miktarı ve ondan aşağı olandır. Nadr dedi: **القرحة**, atın iki gözü arasında küçük dirhem gibidir. Ve o, **أقرح** idi; ve gerçekten **قرح** etti; **يقرح** **قرحا**. Mecazdan: **روضة قرحاء**: onda, yani ortasında beyaz bir çiçeklenme vardır. Zü’r-Rumme bir **روضة**yi vasfederek dedi:

  “Kara, **قرحاء**, çizgili; içinde altınlar toplandı; ve kenarını tomurcuklar kuşattı.”

Ve denildi ki: **القرحاء**: bitkisi beliren (yerdir). Ve **القرحان** damme ile: küçük beyaz, başları mantar başları gibi olan bir tür **الكمأة**. Ebû’n-Necm dedi:

  “Sırtı, toplayana, kırmızı **كمأة**den ve **قرحان**dan yükledi.”

Tekili **أقرح** veya **قرحانة**dır. Ve develerden **القرحان**: hiç uyuz olmamış; yani ona asla uyuz isabet etmemiş olan. Ve çocuklardan **القرحان**: çiçek çıkarmamış olan; yani ona **القرح** dokunmamış olan; o da çiçektir. Sanki ondan hâlis olandır. Tekil, ikil, cemî‘, müzekker ve müennes onda eşittir: **إبل قرحان** ve **صبي قرحان**. Müminlerin emîri Ömer رضى الله عنه hadîsinde: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in ashabı onunla Şam’a geldiler; onda taun vardı. Ona denildi ki: seninle birlikte Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in ashabından **قرحان** vardır; onları bu tauna sokma; yani bundan önce bir hastalık onlara isabet etmemiştir. Şemmer dedi: **قرحان**; istersen tenvinlersin, istersen tenvinlemezsin. Bazıları onu **الواو** ve **النون** ile cem‘ etti. Cevherî, Ömer رضى الله عنه’dan bir hadîs olarak onu getirdi: Şam’a girmek istediğinde, o taunla alevleniyordu; ona denildi ki: seninle birlikte Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in ashabından **قرحانون** vardır; ona girme. Ve o bir lugattır. Ve **المختار** ve **اللسان** ve **الصحاح** ve **الأساس**’ta: o terk edilmiş bir lugattır. Mecazdan: sen, onunla **قرحت** olduğun şeyden **قرحان**sın; yani berî’sin. Ezherî dedi: sen bu işten **قرحان**sın ve **قراحي**; yani dışarıdasın. Cerîr’in sözünü inşâd etti:

  “Her gün sizden büyük bir şeyi savar; hâlbuki sen **قراحي**sin, **الكواظم** kılıcıyla.”

Ve **القرحان**: savaşa şahit olmamış olan; **القراحي** gibi. Ve **التهذيب**’de bazıları dedi: **القرحان**: ona ne **قرح** dokunmuş ne çiçek ne kızamık; ve **القرحان** ayrıca: ona **القروح** dokunmuş olan; ve o zıddır; müzekker ve müennes olarak zikredilir. Mecazdan: onu hak ile **قرحه**: onunla onu karşıladı. Ve onu **قارحه**: onunla yüz yüze geldi. Ve onu **مقارحة** olarak karşıladı; yani yüz yüze ve karşı karşıya. Ve **القارح**, toynaklıdan, develerdeki **البازل** menzilesindedir. **الصحاح**’ta: her toynaklı **يقرح** eder; her yumuşak tabanlı **يبزل** eder; her çift tırnaklı **يصلغ** eder. A‘şâ at hakkında dedi:

  “Ve koşucu **القارح**; ve her **طمرة**; uzun boylunun eli onun ensesini tutamaz.”

**قوارح** ve **قرح** ( **سكر** gibi) ve **مقاريح**. Ebû Züeyb dedi:

  “Onu geçtim; o vakit, topuğuyla yürümez; ancak **المقانيب** ve **القب** **المقاريح** (yürür).”

İbn Cinnî dedi: Bu, cem‘in şâz olanındandır; yani **فاعل**’in **مفاعيل** üzerine kırılmasıdır; ve kıyasta sanki **مقراح**’ın cem‘i gibidir; **مذكار** ve **مئناث** gibi; ve **مذاكير** ve **مآنيث**; ve o, yani dişi, **قارح** ve **قارحة**’dır; ve o, yani **هاء** olmaksızın, daha üstündür. Ezherî dedi: Ve **قارحة** denilmez.

Ve at **قرح** etti; **منع** ve **خجل** gibi; **قروحا** ve **قرحا** olarak **يقرح** eder; sonuncusu harekeli (muharrak)tır; ve onda tertipli **اللف والنشر** vardır. Ve **أقرح**; **الألف** ile. Lihyânî onu böyle hikâye etti; ve o kötü bir dildir; ve “zayıf, terk edilmiş” denildi. O hâlde **الصحاح**’ta ve başkasında: At birinci yılda **حولى**’dır; sonra **جذع**; sonra **ثني**; sonra **رباع**; sonra **قارح**. Ve “ikincide **فلو**; üçüncüde **جذع**” denildi. Denilir: Tay **أجذع** etti ve **أثنى** ve **أربع**; ve **قرح**; bu, yalnız başına **ألف**sızdır. Ve **قارحه**: onun, onunla **قارحا** olmuş olan yaşıdır; ve **قروحه** bir yılın bitişidir; ve ancak beş yılda biter. Yahut **قروحه**: **الرباعية**’yi izleyen dişin düşmesidir. Ve **قرح** etti; en uç dişlerini attığı zaman. Ve onun **قروحه**’su, onun bitmesiyle değildir. Ve onun dört dişi vardır; bazısından bazısına dönüşür: **جذعا** olur; sonra **ثنيا**; sonra **رباعيا**; sonra **قارحا**; ve onun **نابه**’si **قرح** etti.

Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den: Atın **رباعية**’si düştüğü ve yerine bir diş bittiği zaman o **رباع**’dır; bu, dördün tamamlandığı zamandır. Sonra onun **قروحه** vakti geldiğinde, **رباعية**’sini izleyen diş düşer ve yerine onun **نابه**’si biter; ve o, onun **قارحه**’sidir; ve **القروح**’tan sonra diş düşmesi de diş bitmesi de yoktur, dedi. Dedi: At altıncıya girdiği ve beşinciyi tamamladığı zaman artık **قرح** etmiştir.

Ve **القراح**, **سحاب** gibi: içine tortu karışmayan sudur; **سويق** ve başkasından (gelen) tortudan, zamme sonra sükûn ile; ve o, yemekten sonra içilen sudur. Cerîr dedi:
  “O, çocukları aç iken, **القراح** **الشبم**’den nefeslerle oyalanır.”

Ve hadiste: “Ekmeğin kabuğu ve **القراح** su” — o, kendisiyle tatlandıran bir şeyin karışmadığı sudur; bal, hurma ve kuru üzüm gibi.

Ve **القراح**: saf olan; **القريح** gibi; Ebû Hanîfe söyledi. Ve Tarafe’nin sözünü inşâd etti:
  “**قريح** su ile ağartılmış **قرقف**’ten.”
Ve **قديح** diye rivayet edilir; yani avuçlanmış.

Ve **القراح**: içinde su da ağaç da olmayan, hiçbir şeyle karışmamış, dışa çıkık görünen topraktır; Ezherî söyledi. **أقرحة**, **قذال** ve **أقذلة** gibi. Ve denilir: O, **قريح**’in cem‘idir; **قفيز** ve **أقفزة** gibi. Yahut yerlerden **القراح**: hurma bitim yerleri ve bunun dışındakilerden, her parça kendi başına olan her parçadır. Ebû Hanîfe dedi: **القراح**: ekin ve dikim için arıtılmış topraktır. Ve “**القراح**: üzerinde bina olmayan ve içinde ağaç bulunmayan ekinliktir; **القرواح** gibi; o, içinde ağaç olmayan ve kendisine hiçbir şey karışmamış yerin boşluğudur” denildi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **القرياح** ve **القرحياء**; bunların kesresiyle. İbn Şümeyl dedi: **القرواح** yerden bir deridir; bir çukur; içinde su tutunmaz; ve onda bir yükselme vardır; ve sırtı düzdür; ve onda su durmaz; ancak ondan sağa ve sola akar.

Ve **القراح** Bağdat’ta dört mahaldir.

Ve **القرواح**, kesre ile: uzun bacaklı dişi devedir. Asma‘î dedi: Bir bedevîye dedim: “Dişi deve **القرواح** nedir?” Dedi: “Sanki mızraklar üzerinde yürür.”

Ve **القرواح**: uzun, çıplak, pürüzsüz hurma ağacıdır; yani **كرب**’ı soyulmuş ve uzamış olan; **قراويح**. Ama Süveyd b. es-Sâmit el-Ensârî’nin sözünde:
  “Ben borçlanırım; ve benim dinim size bir borç yüklemek değildir;
  fakat yüksek burunlular üzerine, sert **القرواح** cidal(ı)dır.”
Onun hakkı **القراويح** idi; fakat zaruret oldu da hazf etti.

Ebû Amr’dan: **القرواح**: büyüklerle beraber içmeyi tiksinen devedir; sonra **الدهداه** geldiği zaman — ve o küçüklerdir — onunla içer; bir nüshada: onlarla.

Ve **القرواح** ayrıca: gökten onu örten hiçbir şeyin örtmediği dışa çıkık olandır. Ve “güneşe dışa çıkık topraktır” denildi. Ubeyd dedi:
  “Onun yüksek yerinde olan, onun çukurunda olan gibidir;
  ve gizlenen, **قرواح** ile yürüyen gibidir.”

Ve **القراحى**, zamme ile: köye yapışıp kalan ve çöle çıkmayan kimsedir. Cerîr dedi:
  “Her gün sizden büyük bir şeyi savar;
  sen ise **قراحى**’sın, **الكواظم** kılıcıyla.”

Ve “**قراحى**: **قراح**’a nisbetlidir; ve o bir yer adıdır” denildi. Ezherî dedi: O, deniz kıyısında bir köydür; onu ona nisbet etti.

Ve **القارح**: aslandır; **القرحان** gibi. Ve **القارح**: kirişi(nden) ayrılmış yaydır.

Ve dişi deve **قرحت**: gebeliği belirginleşti. İbnü’l-A‘râbî dedi: O, erkeğin onu döllediği günler **قارح**’tır; gebeliği belirginleştiği zaman o **خلفة**’dir; sonra **التعشير** haddine girinceye kadar **خلفة** olmaya devam eder.

Leys’ten: **ناقة قارح**; ve **قروحا** (zamme ile) olarak **قرحت**; eğer onda gebelik sanmamışlarsa ve gebelik karnında belirginleşinceye kadar kuyruğuyla müjdelememişse.

Ebû Ubeyd dedi: Dişi devenin gebeliği tamam olduğu ve onu atmadığı zaman, gebeliğin onda belirginleştiği vakit o **قارح**’tır. Başkası dedi: **فرس قارح**: gebeliğinden kırk gün veya daha fazla kaldı; ta ki (gebelik) hissedildi.

Ve **القارح**: dişi devenin ilk defa gebe olanıdır; cem‘i **قوارح** ve **قرح**’tır. Ve **قرحت**; **تقرح** eder; **قرحا** ve **قراحا** olarak.

Ve “**القروح**: kuyruğuyla ilk defa kaldırmasıdır” denildi. Ve “gebeliği tamam olunca o **قارح**’tır” denildi. Ve “dölünü hissetmez; ta ki gebeliği belirginleşsin” denildi. Ve hepsinin ibaresi birbirine yakındır.

Ve **القريحة**: çıkarılan ilk sudur; yani kazıldığı vakit kuyudan çıkan; **القرح** gibi; zamme ile. İbn Hirme dedi:
  “Şüphesiz sen, **القريحة** gibisin; o, boşalınca,
  su içiricidir; sonra tuzluya geri döner.”
**المأج**: tuzdur. Ebû Ubeyd onu **بالقريحة** ile rivayet etti; ve o hatadır; **اللسان**’da böyle.

Ve ondan onların sözü: “Falanın **قريحة**’si iyidir”; bununla, tabiatın iyiliğiyle ilmi istinbat etmek kastedilir. Şeyhimiz dedi: O, kendisiyle makullerin istinbat edildiği bir kuvvettir; ve o mecazdır; birden fazlası bunu açıkça söylemiştir.

Evs dedi:
  “Zekânın ciddileştiği ve eriştiği bir vakitte,
  **شريح**’ten boğucu bir **حسى**’nin **قريحة**’si (erişti).”
Der ki: Zekâm ciddileştiği vakitte; yani büyüdüm ve yaşlandım; ve oğlumdan **حسى**’nin bir **قريحة**’si erişti; yani oğlu Şurayh b. Evs’in şiiri; onu, kesilmeyen ve azalmayan şeye benzetti; **مغمم**: yani boğucu.

Ve **قريحة الشباب**: onun başlangıcıdır. Ve “her şeyin ilki ve erkenci olanıdır” denildi; ve o mecazdır.

Ve senden **القريحة**: üzerine yaratıldığın tabiatındır; çünkü o, yaratılışının ilkidir. Ve bazılarının sözünde onun, hatır ve zihin olduğu geçti.

Ve **القرح**, zamme ile: şeyin ilki. Ve o, dişinin **قرح**’ındadır; yani onun ilki. İbnü’l-A‘râbî dedi: Bir bedevîye dedim: “Üzerinden kaç (yıl) geçti?” Dedi: “Ben otuzun **قرح**’ındayım.” Denilir: Falan kırkın **قرح**’ındadır; yani onun başındadır.

Ve **القرح**: ayın başından üç gecedir. Ve onlardan kimi onu **صرد** gibi ضبط etti. Şeyhimiz nakletti.

Ve mecazdan: **الاقتراح**: sözün irticalen söylenmesidir. Denilir: “Hutbesini **اقترح** etti”; yani onu irticalen söyledi.

Ve **الاقتراح**: işitme olmaksızın bir şeyi istinbat etmektir. Cürcânî’nin **الكشاف** hâşiyesinde: O, düşünmeksizin sormaktır.

Ve **الاقتراح**: seçip alma ve sınamadır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Denilir: Onu **اقترحت**; ve onu **اجتبيته**; ve onu **خوصته**; ve onu **خدمته**; ve onu **اختلمته**; ve onu **استخلصته**; ve onu **استميته**; hepsi “onu seçtim” manasındadır. Ve ondan denilir: Ona şöyle şöyle bir ses **اقترح** etti; yani onu seçti.

Ve **الاقتراح**: işitmeden, kendi nefsinden, onu icat edip **تقترحه** ettiğin şeyin ilkini icat etmendir. Ve onu **اقترحه** etti; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve ok **اقترح** etti ve **قرح** etti: onun işi başlatıldı. Ve **الأساس**’ta: “Ben falanın sevgisini ilk **اقترح** edenim”; yani onu dost edinenlerin ilkiyim; ve o mecazdır.

Ve **الاقتراح**: tahakkümdür; ve **على** ile geçişli kılınır. Denilir: Ona şu ile **اقترح** etti: tahakküm etti ve düşünmeksizin istedi. Beyhakî’nin **التاج**’daki ibaresi: **الاقتراح** bir kimseden bir şeyi tahakkümle istemektir.

Ve mecazdan: **الاقتراح**: deveye, binilmeden önce binmektir; ve onu **اقترحه** etti.

Ve **القريح**: bulutun ilk defa oluştuğu zamandır. Ve **القريح**: saf olandır; **القراح** gibi; Ebû Hanîfe söyledi. Ebû Züeyb inşâd etti:
  “Ve bir delikanlı ki, olgunluk çağında elde edildi;
  ucu, **السمهري**’nin ucu gibi; **قريح**.”

نيل، yani öldürme. في عهد كاهل، yani onun için bir ahid ve misak vardır. Ve **القريح بن المنخل**: **سامة بن لؤي بن غالب القرشي**’nin nesebinde. Ve buluttan **القريح**: indiği vakit onun suyudur. İbn Mukbil dedi:
Ve sanki sabahlamış **قريح** bir bulut.
Ve Tırmâh dedi:
  Sonbaharın **قريح**’inden semirmiş göçenler                      yıldızlardan **الفرغ** ve **الذابحه** ve **ذو القروح**: Kindî şair **امرئ القيس بن حجر**’in lakabıdır; çünkü Rum meliki Kayser onu giydirdi; bir nüshada: ona zehirli bir gömlek gönderdi de onu giydi, ondan dolayı bedeni yaralandı da öldü. Şeyhimiz dedi: Bu, cumhurun üzerinde bulunduğu meşhur olan budur; ve Hâfız Celâleddîn es-Süyûtî’nin “Şevâhidü’l-Muğnî” şerhinde, onun **ذو الفروج** (ف ve ج ile) olduğu (yazılıdır); çünkü kızlardan başka ardıl bırakmadı. İbn Asâkir, İbnü’l-Kelbî’den çıkardı; dedi: Bir kavim, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e geldi de ona insanların en şairi hakkında sordular; o da dedi: “Hassân’a gidin.” Ona geldiler de sordular; dedi: **ذو الفروج**. Ve **ذو القرح**: şair **كعب بن خفاجة**. Ve **القرحاء**: onlara ait süvarilerdir. Ebû Ubeyde’den: **القراح** (غراب gibi): kılıçtır — sîn-i mühmelin kesriyle — **القطيف**; ve Nâbiga’dan inşad etti:
  **قراحية** lifle büküldü, sanki o                      **عفاء** **قلاص**; ondan **تواجر** uçtu
Ve Cerîr dedi:
  Hıristiyanlarla yakınlaşmayan göçenler                      ve **القراح**’ın kalınlığının ne olduğunu bilmezler
Ve başkası dedi: O, mutlak olarak deniz kılıcıdır. Ve: Bahreyn’de **ة**. Bir nüshada: ve: **ع**; yani bir yer adıdır. Ve **القريحاء** (بتيراء gibi): atın karnında erkek başı gibi olan bir şeydir; bunun benzeri “Tehzîb” ve “Lisân”dadır. Dedi: ve o, deveden çakıl toplamasıdır. Ebû Zeyd’den: **قرحة**’tür (damme ile) baharın yahut kışın: onun evveli. Ve **قرحة الوسمي**’ye rastladık: onun evveli; ve bu, “Esâs”ta mecazdır. Ve denir: **طريق مقروح**: onda iz bırakılmıştır da apaçık, çiğnenmiş, belirgin bir yol olmuştur. Ve **المقرحة**: **الإرطاب**’ın evvelidir; bu, **القروح** gibi şeyler göründüğü vakittir. Ve develerden **المقرحة**: ağızlarında **قروح** bulunan, bundan dolayı dudakları sarkan; o hastalığın adı **القرحة**’dır (damme ile); Ezherî onu Leys’e nisbet etti; ve doğru olan budur. Buayth dedi:
  Biz **الكلاب**’da kadınlarımızı menettik                      sarkık **المقرحة** ağızları gibi bir vuruşla
Bunun benzeri İbnü’s-Sikkît’in “Islâhu’l-Mantık”ındadır; dedi: Buayth bu manayı ancak Amr b. Şe’s’ten çaldı:
  Ve kılıçlarının izleri sanki onlar                      sarkık, dizlerinde **قرحى** dudaklarıdır
Kümeyt onu aldı da dedi:
  Başlarda onun izleri benzer                      **قرحى** dudaklarına; **البريرا** yediler
Ezherî dedi: Develer **قرحت**; artık onlar **مقرحة**’dir; ve **القرحة** uyuzdan hiçbir şey değildir. Ve adam bir kuyu **قرح** etti, **منع** gibi; ve onu **اقترح** etti: su bulunmayan bir yerde kazdı, yahut onda kazılmamış bir yerde; sanki onu icat etti. Ve **أقرح** (râ’nın dammesiyle): Tayy’dan **لبنى سواءة**’dir; ve denir: **الأقارح** da; ve o bir vadidir. Ve **قرحياء** (kesre ile): bir sondur; ve **ذو القرحى**: Vâdî’l-Kurâ’da bir pazardır. Hadiste **قرح**’ın zikri gelmiştir; kâfın dammesi ve hâ’nın sükûnu ile; ve şiirde harekelenir: Vâdî’l-Kurâ pazarıdır; Resûlullah صلى الله عليه وسلم orada namaz kıldı ve orada bir mescid bina etti. Şairin sözüne gelince:
  **قرح**’ta ve onun **دارات**’ında hapsettiler                      yedi gece, yemlenmemiş olarak

o, Vâdî’l-Kurâ’nın adıdır. “Lisânü’l-Arab”da böyle. Ve **القراحتان** (damme ile): iki böğür. Ve ona şer ile **تقرح** etti: hazırlandı; **تقذح** ve **تقدح** gibi. Bu maddede ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **التقريح**: **العرفج**’in bitmesinin evvelidir. Ebû Hanîfe dedi: **التقريح**: tohumda biten sebzeden çıkan ilk şeydir. Ve sebzenin **تقريح**’i: kökünün bitmesidir; ve o, sapının görünmesidir. Bir adam diğerine dedi: “Toprağının yağmuru nedir?” O dedi: “İçinde **ضروس** ve **ثرد** bulunan **مرككة**; sebzesi bol su verir ve kökü **يقرح** etmez.” Sonra İbnü’l-A‘râbî dedi: Sebze o vakit **مقترحا** sert olarak biter. **مقرحا** olması gerekirdi; ancak **اقتراح** **قرح**’ta bir lehçe ise (başka). Ve onun sözü **مقترحا** olabilir; yani kökü üzerinde dikilip ayakta duran. İbnü’l-A‘râbî dedi: Sebze ancak yağmur suyundan bir arşın miktarından **يقرح** eder; daha fazlası (ile). Dedi: ve sebze zayıf bir yağmurdan, avuç içinin açıklığı miktarı (kadar) (ile) tohum saçar. Ve **التقريح**: dikenleme; ve **وشم مقرح**: iğne ile batırılmış. Ve yerin **تقريح**’i: bitmesinin başlangıcıdır. Hadiste: **الخيل الأقرح المحجل** haberi (vardır); o, alnında bir **غرة** bulunan şeydir. Ve “Esâs”ta: **فرس أقرح**: **أغر**; ve **خيل قرح**. Mecazdandır: **الدجى** bir **أقرح** yüz üzerinden yarılır; ve o, sabahtır; çünkü o, siyahlık içinde bir beyazlıktır. Zü’r-Rumme dedi:
  Ve bir gece ki **الخداري** onu yardı                      binekler üzerinden; **السماوة**’nin bilinen (şeyi) **أقرح**
yani fecr ve sabah. Ve **القرحاء**: bitmesi başlamış olan çayırdır. Ve **هضبة قرواح**: düz, çıplak, uzun. “Esâs”ta: çocuğun dişi **قرحت**: bitmeye niyet etti; çıktığı vakit: **غررت** denir. Ve o, arkadaşlarının **قرحة**’sıdır: onların **غرة**’sidir; ve o mecazdır. Ve **بنو قريح** (أمير gibi): bir kabiledir. Ve **قرحان**: bir köpeğin adıdır. “Esâs”ta: Ve hiçbir sinek yoktur ki **أقرح** olmasın; tıpkı hiçbir deve yoktur ki **أعلم** olmasın.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَرَحَهُ
1 قَرَحَهُ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K, *) aor. قَرَحَ , (Msb, K,) inf. n. قَرْحٌ (S, A, Mgh, L, Msb) and قُرْحٌ, (A,) or the latter is a simple subst., (L, Msb,) He wounded him; syn. جَرَحَهُ. (S, Mgh, Msb, K. *) ― -b2- قَرَحَ بِئْرًا: see 8. ― -b3- And قُرِحَ said of an arrow: see 8. ― -b4- قُرِحَ said of a camel, He was attacked by the disease termed قُرْحَة [q. v.]; as also ↓ قُرِّحَ. (L.) ― -b5- قَرَحَهُ بِالحَقِّ, (S, A, L, K, [in some copies of the K قرّحهُ,]) inf. n. قَرْحٌ, (S,) (tropical:) He accused him to his face (اِسْتَقْبَلَهُ) with truth: (S, A, L, K:) or [simply] he accused him (رَمَاهُ) with truth. (L.) See an ex. voce قُرْحَانٌ. [See also 3.] -A2- قَرَحَ, (S, A, Msb, K,) aor. قَرَحَ , (A, Msb, K,) inf. n. قُرُوحٌ; (S, A, K;) and قَرِحَ, aor. قَرَحَ , inf. n. قَرَحٌ; and ↓ اقرح; (K;) the last mentioned by Lh, but bad, or of weak authority, and rejected; (TA;) said of a horse, (A, K,) or of a solid-hoofed animal, (S, Msb,) He finished teething, (S, Msb, K,) completing his fifth year: (S, Msb:) or became in the state corresponding to that of the camel that is termed بَازِلٌ: or shed [his corner-nipper, i. e.] the tooth next after the رَبَاعِيَة: (K:) when a horse's nipper that is next to the central pair of nippers falls out, and a new tooth grows in its place, he is termed رَبَاعٍ: this is when he has completed his fourth year: and when the time of his قُرُوح comes, [the corner-nipper which is] the tooth next after the رَبَاعِيَة falls out, and his نَاب grows in its place: [but by the ناب (which more properly means the tusk, and which does protrude at this time,) must be here meant the permanent corner-nipper, corresponding to the ناب of a human being:] this tooth is his ↓ قَارِح: no tooth is shed, nor is any bred, after قُرُوح: and when the horse has entered his sixth year, you say of him قَدْ قَرَحَ: (IAar, T:) one says أَجْذَعَ المُهْرُ, and أَثْنَى, and أَرْبَعَ, and قَرَحَ; the last, only, without ا: and of every solid-hoofed animal one says يَقْرَحُ; and of [the camel, or] every animal that has a foot of the kind termed خُفّ, يَبْزُلُ; and of every animal that has a divided hoof, يَصْلَغُ. (S.) [See also قَارِحٌ.] ― -b2- And قَرَحَ نَابُهُ His باب [here meaning permanent cornernipper as above] grew forth. (A.) ― -b3- [Hence] one says also قَرَحَتْ سِنُّ الصَّبِىِّ (tropical:) The tooth of the young male child was about, or ready, to grow forth. (A.) ― -b4- قَرَحَتْ, (S, K, TA,) aor. قَرَحَ , (S, TA,) inf. n. قُرُوحٌ (S, K, TA) and قِرَاحٌ, (TA,) said of a she-camel, She was, or became, in a manifest state of pregnancy: (S, K, TA:) or began to be in a state of pregnancy: or began to show a sign of pregnancy by raising her tail: (TA:) or was in a state in which she was not supposed to be pregnant, and did not give a sign of it with her tail, until her pregnancy became evident in the appearance of her belly. (Lth, TA.) [See also قَارِحٌ.] -A3- قَرِحَ, aor. قَرَحَ , (S, A, Msb, K,) inf. n. قَرَحٌ, (S, A, * Msb, K, TA, [accord. to the CK, app. قَرْحٌ, for the v. is there said to be like سَمِعَ, but this is wrong,]) He, (a man, Msb, K, *) or it, (his skin, S, A,) broke out with قُرُوح [i. e. purulent pustules]; (S, A, Msb, K;) and [in like manner] ↓ تقرّح it (his body) broke out, or became affected, therewith. (S.) ― -b2- And [hence] one says, قَرِحَ قَلْبُ الرَّجُلِ مِنَ الحُزْنِ (assumed tropical:) [The heart of the man became as though it were ulcerated by grief]. (L.) ― -b3- قَرِحَ, aor. قَرَحَ , inf. n. قَرَحٌ, said of a horse, He had a white mark in his face, such as is termed قُرْحَة. (IAar, S.)

قرّحهُ
2 قرّحهُ ذ He wounded him much, or in many places. (Msb.) ― -b2- قُرِّحَ said of a camel: see 1, near the beginning. ― -b3- [قرّحهُ بِالحَقِّ in some copies of the K is a mistranscription; the verb in this phrase being without teshdeed.] ― -b4- قرّح الوَشْمَ He pricked, or punctured, the وشم [or tattoo] with the needle. (A.) ― -b5- And [the inf. n.] التَّقْرِيحُ signifies التَّشْوِيكُ [by which may be meant The pricking with a thorn: or, as seems to be not improbable from what here follows, it may be from شوّك الزَّرْعُ, q. v.]. (TA.) ― -b6- قرّح, (A,) inf. n. تَقْرِيحٌ, (TA,) said of the [plant called] عَرْفَج, means (tropical:) It put forth its first growth. (A, TA. *) And قرّح الشَّجَرُ (tropical:) The trees put forth the heads [or extremities] of their leaves. (A.) Accord. to AHn, التَّقْرِيحُ signifies (assumed tropical:) The first vegetation of herbs, or leguminous plants, that grow from grain, or seed: and the growing of the stalk of herbs, or leguminous plants; i. e. the appearing of the stem thereof: IAar uses the phrase يَنْبُتُ صُلْبًا ↓ البَقْلُ مُقْتَرِحًا [as though meaning the herbs, or leguminous plants, grow putting forth the stem in a hard, or firm, state]; but it should be ↓ مُقَرِّحًا, unless ↓ اِقْتَرَحَ be a dial. var. of قَرَّحَ: or it may be that ↓ مُقْتَرِحًا here means standing upright upon the stem thereof. (TA.) تَقْرِيحُ الأَرْضِ signifies The land's beginning to give growth to plants, or herbage. (TA.)

قارحهُ
3 قارحهُ ذ , (K,) inf. n. مُقَارَحَةٌ, (S, K,) (tropical:) He faced him, confronted him, or encountered him. (S, * A, * K.) You say, لَقِيتُهُ مُقَارَحَةً (tropical:) I met him face to face. (S, A.)

اقرحهُ اللّٰهُ
4 اقرحهُ اللّٰهُ ذ God caused his skin to break out with قُرُوح [or purulent pustules]. (S.) ― -b2- And مَا زِلْتُ آكُلُ الوَرَقَ حَتَّى أَقْرَحَ شَفَتِى [app. I ceased not to eat the leaves until my lip broke out with purulent pustules, or sores]. (A. [So accord. to two copies: but perhaps correctly أُقْرِحَ.]) ― -b3- And اقرحوا They had their cattle attacked by [what is termed] القَرْح [which may here mean purulent pustules, or sores]: (S, L:) or they had their camels attacked by the severe and destructive mange or scab termed القَرْح (K) or القُرْح. (L. [But see قَرْحٌ.]) -A2- See also 1, first quarter.

5 تَقَرَّحَ see 1, near the end. -A2- تقرّح لَهُ (K, TA) بِالشَّرِّ (TA) i. q. تَهَيَّأَ [app. He prepared himself for him, or it, with evil intent]: and so تَقَذَّحَ and تَقَدَّحَ [if these be not mistranscriptions]. (TA.)

اقترح رَكِيَّةً
8 اقترح رَكِيَّةً ذ (A) or بِئْرًا, (K,) and ↓ قَرَحَهَا, (A, K,) He dug a well (A, K) in a place in which one had not been dug, (A,) or in a place wherein water was not [as yet] found. (K.) ― -b2- اُقْتُرِحَ and ↓ قُرِحَ, said of an arrow, (assumed tropical:) It was begun to be made. (TA.) ― -b3- اقترح الجَمَلَ (tropical:) He rode the camel before it had been ridden [by any other person]. (S, A, K. *) ― -b4- And اقترح (tropical:) He originated, invented, or excogitated, a thing; made it, did it, produced it, or caused it to be or exist, for the first time; (IAar, Msb, K, TA;) spontaneously, without his having heard it; (IAar, TA;) or without there having been any precedent. (Msb.) (assumed tropical:) He elicited a thing, without having heard it. (K.) And (tropical:) He uttered, or composed, a speech, or discourse, or the like, extemporaneously; without premeditation. (S, A, K, TA.) ― -b5- Also (tropical:) He chose for himself, took in preference, or selected. (IAar, L, K.) Hence one says, اقترح عَلَيْهِ صَوْتَ كَذَا وَكَذَا (assumed tropical:) He desired of him in preference such and such an air, or such and such a tune or song. (IAar, L.) And one says, أَنَا أَوَّلُ مَنِ اقْتَرَحَ مَوَدَّةَ فُلَانٍ (tropical:) I am the first [who has chosen for himself the love, or affection, of such a one, or] who has taken such a one as a friend. (A.) ― -b6- And (tropical:) He exercised his authority, or judgment, (K, TA,) عَلَيْهِ over him: (TA:) or he demanded some particular thing of some particular person by the exercise of his authority, or judgment, (El-Beyhakee, TA, and Har * p. 142,) and with ungentleness, roughness, or severity. (Har ibid.) And اقترح عَلَيْهِ بِكَذَا (tropical:) He exercised his authority, or judgment, over him, in such a thing, and asked without consideration. (TA.) And اقترح عَلَيْهِ شَيْئًا (tropical:) He asked of him a thing without consideration. (S, A.) -A2- See also 2, last sentence but one.

قَرْحٌ
قَرْحٌ ذ and ↓ قُرْحٌ A wound; (L;) the bite of a weapon, and of a similar thing that wounds the body: (L, K: [but in some copies of the K, for عَضُّ السِّلَاحِ وَنَحْوِهِ مِمَّا يَجْرَحُ البَدَنَ (which is the reading in the CK), we find عضّ السلاح وَنَحْوُهُ ممّا يَخْرُجُ بِالبَدَنِ, and the L and TA combine the two readings, the latter whereof gives a second signification, which will be found below:]) i. q. جُرْحٌ [with which جَرْحٌ is held by many to be syn.]: (TA:) they are two dial. vars., (S, Msb,) like ضَعْفٌ and ضُعْفٌ, (S,) and جَهْدٌ and جُهْدٌ, (Fr, Msb, TA,) and وَجْدٌ and وُجْدٌ; (Fr, TA;) the former of the dial. of El-Hijلz: (Msb:) or the former is an inf. n. and the latter is a simple subst.: (L, Msb:) or the former signifies as above; and the latter signifies its pain: (A:) or the latter seems to bear this latter signification; and the former, to signify wounds themselves: (Yaakoob, TA:) [and the like is said in the L and K:]) [and thus used in a pl. sense, the former is a coll. gen. n.;] and its n. un. is ↓ قَرْحَةٌ; and pl. قُرُوحٌ: (L:) one says, بِهِ قُرْحٌ مِنْ قَرْحٍ In him is pain from a wound; (A;) or from wounds. (L.) ― -b2- قَرْحٌ also signifies Pustules, or small swellings, when they have become corrupt; (L, K;) [i. e. purulent pustules; and imposthumes, ulcers, or sores: and so ↓ قُرْحٌ accord. to the L and some copies of the K, as shown above; but this seems to be of doubtful authority: قَرْحٌ in this sense is a coll. gen. n.:] its n. un. is ↓ قَرْحَةٌ; and pl. قُرُوحٌ. (S.) Imra-el-Keys (the poet, TA) was called ذُو القُرُوحِ because the King of the Greeks sent to him a poisoned shirt, from the wearing of which his body became affected with purulent pustules, or ulcers, or sores, (تَقَرَّحَ,) and he died: (S, K, * TA:) or, as some say, he was called ذُو الفُرُوجٍ, with ف and ج; because he left only daughters. (Es-Suyootee, TA.) ― -b3- Also, (accord. to the K,) or ↓ قُرْحٌ, (as in the L,) A severe scab or mange, that destroys young weaned camels; (L, K;) or that attacks young weaned camels, and from which they scarcely ever, or never, recover: so says Lth: Az, however, says that this is a mistake; but that قُرْحَةٌ signifies a certain disease that attacks camels, expl. below. (L.) -A2- See also قَرِيحٌ.

قُرْحٌ
قُرْحٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places. -A2- See also قَرِيحَةٌ in two places. [Hence] one says, هُوَ فِى قُرْحِ سِنِّهِ (tropical:) He is in the first part of his age. (TA.) أَنَا فِى قُرْحِ الثَّلَاثِينَ (tropical:) I am in the beginning of the thirtieth [year] was said by an Arab of the desert to IAar, who had asked him his age. (TA.) And القُرْحُ, (K,) by some written القُرَحُ [pl. of ↓ القُرْحَةُ], (MF, TA,) signifies Three nights (K, TA) of the first part (TA) of the month. (K, TA.)

قَرَحٌ
قَرَحٌ ذ a subst. signifying The state (in a camel) of having never had the mange, or scab: and (in a child) of having never been attacked by the small-pox. (S.)

قَرِحٌ
قَرِحٌ ذ A man, (Msb,) or a man's skin, (S,) breaking out with قُرُوح [or purulent pustules]. (S, Msb.)

قَرْحَةٌ
قَرْحَةٌ ذ : see قَرْحٌ (of which it is the n. un.) in two places: -A2- and see also فَرْجَةٌ.

قُرْحَةٌ
قُرْحَةٌ ذ A disease that attacks camels, consisting in قُرُوح [or purulent pustules] in the mouth, in consequence of which the lip hangs down; not scab, or mange. (Az, L, TA.) [See also قَرْحٌ, near the end.] -A2- Also A غُرَّة [meaning star, or blaze, or white mark,] in the middle of the forehead of a horse: (T, L:) or what is less than a غُرَّة in the face of a horse: (S, K:) or it is a whiteness in the forehead of a horse (Mgh) of the size of a dirhem, or smaller than it; (AO, Mgh, TA;) whereas the غُرَّة is larger than a dirhem: (AO, TA:) or what is like a small dirhem between a horse's eyes: (En-Nadr, TA:) or any whiteness, in the face of a horse, which stops short of reaching the place of the halter upon the nose; differently distinguished in relation to its form, as being round, or triangular, or four-sided, or elongated, or scanty: (L, TA:) [and it is also applied to a white mark upon the face of the common fly: (see قَدُوحٌ:) the pl. is قُرَحٌ, like غُرَرٌ.] ― -b2- [Hence] one says, هُوَ قَرْحَةُ أَصْحَابِهِ i. e. غُرَّتُهُمْ [meaning (tropical:) He is the noble, or eminent, one of his companions; or the chief, or lord, of them]. (A.) ― -b3- And [hence, likewise,] قُرْحَةٌ signifies also (tropical:) The first, or commencement, of the [rain called] وَسْمِىّ; (A;) and of the [season called] رَبِيع; or of the شِتَآء. (K.) ― -b4- See also قُرْحٌ.

قَرْحَانُ
قَرْحَانُ ذ : see قَارِحٌ, last sentence.

قُرْحَان
قُرْحَان ذ ([i. e. قُرْحَانٌ or قُرْحَانُ] with or without tenween, as you please, Sh, TA) A camel that has never been attached by the mange, or scab: (S, K:) and a child, (S, K,) or a man, (A,) that has never been attacked by the small-pox, (T, * S, A, K,) nor by the measles, (T, A,) nor by purulent pustules or the like: (T:) applied alike to one (S, K) and to two (S) and to a pl. number, (S, A, K,) and expl. as meaning persons not yet attacked by disease, (S,) and also applied alike to the male and to the female: (TA:) قُرْحَانُونَ [as a pl. thereof] is of weak authority, (K,) or disused. (S, A, L.) ― -b2- [Hence] one says, أَنْتَ بِهِ ↓ قُرْحَانٌ مِمَّا قُرِحْتَ i. e. (tropical:) Thou art clear [of that whereof thou hast been accused]. (A, TA.) And أَنْتَ قُرْحَانٌ مِنْ هٰذَا الأَمْرِ (tropical:) Thou art quit of this affair; and so ↓ قُرَاحِىٌّ. (Az, K, TA.) ― -b3- And قُرْحَان signifies also One who has not witnessed war; and so ↓ قُرَاحِىٌّ: ― -b4- and One who has been touched by قُرُوح [here app. meaning wounds, and perhaps also purulent pustules]: thus having contr. significations: (K:) masc. and fem. (TA.) -A2- Also, قُرْحَانٌ, [with tenween,] A species of كَمَأَة [or truffle], (S, K, TA,) white, small, and having heads like those of the فُطْر [or toadstool]: (TA:) one of which is called قُرْحَانَةٌ, (S, K,) or ↓ أَقْرَحُ. (K.) [See also فَرْحَانَةٌ.]

قِرْحِيَآءُ
قِرْحِيَآءُ ذ : see the next paragraph.

قَرَاحٌ
قَرَاحٌ ذ Clear, pure, or free from admixture; as also ↓ قَرِيحٌ. (AHn, K. [And particularly] Water not mixed with anything: (S, A:) or water not mixed with camphor nor with [any of the perfumes called] حَنُوط nor with any other thing: (Msb:) or water not mixed (Mgh, K) with aught of سَوِيق, (Mgh,) or with dregs of سويق, (K,) nor any other thing: (Mgh, TA:) such as is drunk after food. (TA.) And Water mixed [thus in the L, and hence in the TA, probably a mistake of a copyist for not mixed] with something to give it a sweet taste, as honey, and dates, and raisins. (L, TA.) ― -b2- Also, (or أَرْضٌ قَرَاحٌ, A,) A place of seed-produce, having no building upon it, nor any trees in it: (S, Msb:) or land (T, K) lying open to view, (T,) containing neither water nor trees, (T, K,) and not intermixed with anything: (T:) or land having in it no herbage nor any places of growth of herbage: (A:) or any piece of land by itself, having in it no trees nor any intermixture of a place exuding water and producing salt: (Mgh:) or any piece of land by itself, in which palm-trees &c. grow: (L:) or land cleared for sowing and planting: (AHn, K:) as also ↓ قِرْوَاحٌ and ↓ قِرْيَاحٌ and ↓ قِرْحِيَآءُ: (K:) or ↓ قِرْوَاحٌ signifies land lying open to the sun, not intermixed with anything: (S:) or [a place] exposed to the sky, not concealed from it by anything: (K:) or a wide tract of land: (A:) or a wide, or plain and wide, expanse of land, not having in it any trees, and not intermixed with anything: (IAar:) or a hard and even tract of land, and a plain tract in which the water is not retained, somewhat elevated, but having an even surface, from which the water flows off to the right and left: (ISh:) the pl. of قَرَاحٌ is أَقْرِحَةٌ, (S, Mgh, Msb, K,) or, as some say, this is pl. of ↓ قريح. (TA.)

قَرِيحٌ
قَرِيحٌ ذ Wounded; (S, A, * Mgh, L, Msb, K;) as also ↓ مَقْرُوحٌ; (A, * Mgh, Msb;) and ↓ قَرْحٌ [an inf. n. used as an epithet and therefore by rule applicable to a pl. as well as to a sing.]: (L:) pl. of the first قَرْحَى (S, A, L) and قَرَاحَى. (L.) El-Mutanakhkhil El-Hudhalee says,
لَا يُسْلِمُونَ قَرِيحًا حلَّ وَسْطَهُمَا
يَوْمَ اللِّقَآءِ وَلَا يُشْوونَ مَنْ قَرَحُوا
(S, IB) i. e. They will not deliver up to the enemy a wounded man who has alighted in the midst of them, on the day of encounter, nor will they hit in a part not vital him whom they wound. (IB.) ― -b2- See also مَقْرُوحٌ, in two places. -A2- And see قَرَاحٌ, first sentence; and end of last sentence. ― -b2- Also A cloud when it first rises. (K.) ― -b3- And The water of a cloud (K, TA) when it descends. (TA.)

قَرِيحَةٌ
قَرِيحَةٌ ذ The first water that is drawn forth, or produced, of a well, (S, A, K, TA,) when it is dug; (TA;) and ↓ قُرْحٌ signifies the same. (K.) ― -b2- And The first of what pours forth, or descends, [for اصاب in my original I read صَابَ] of the contents of clouds. (A.) ― -b3- And (tropical:) The first of a thing; (A;) and so ↓ قُرْحٌ; and the former, the first of anything. (K.) ― -b4- And (tropical:) A faculty whereby intellectual things are elicited, or excogitated. (MF.) One says, لِفُلَانٍ قَرِيحَةٌ جَيِّدَةٌ i. e. (tropical:) Such a one has a good, or an excellent, natural faculty for the elicitation of matters of science: (S, A:) from قَرِيحَةٌ in the first of the senses expl. above. (S.) ― -b5- And (tropical:) The natural, native, or innate, disposition, temper, or other quality, of a person: (K, TA:) and, as some expl. it, the mind, and intellect: (TA:) pl. قَرَائِحُ. (L.)

قُرَاحِىٌّ
قُرَاحِىٌّ ذ : see قُرْحَان, in two places. ― -b2- Also One who keeps to the town, or village, not going forth into the desert: (K:) or it is a rel. n. from قُرَاحٌ, a certain town, or village, on the shore of the sea. (T.)

القُرَاحِيَّتَانِ
القُرَاحِيَّتَانِ ذ The two flanks. (K.)

قُرَيْحَآءُ
قُرَيْحَآءُ ذ A certain thing (هَنَةٌ [perhaps a large calculus, which may weigh several pounds,]) that is found in the belly of the horse, like the head of a man: thus in the K, and the like is said in the T and L. (TA.) ― -b2- And, of the camel, [The ventricle into which it conveys whatever it eats of earth and pebbles;] what is called لَقَّاطَةُ الحَصَى [and more commonly لَاقِطَةُ الحَصَى, q. v.]. (K.)

قِرْوَاحٌ
قِرْوَاحٌ ذ : see قَرَاحٌ, in two places. ― -b2- هَضْبَةٌ قِرْوَاحٌ A [hill, or mountain, such as is termed] هضبة, that is smooth, bare of herbage, and tall, or long. (TA.) ― -b3- And نَخْلَةٌ قِرْوَاحٌ A tall palm-tree: (S, * A:) or a tall and smooth palm-tree, (K, TA,) of which the lower parts of the branches are bare and long: (TA:) pl. قَرَاوِيحُ, (K,) and (by poetic license, L) قَرَاوِحُ. (S.) ― -b4- And نَاقَةٌ قِرْوَاحٌ, (S, K,) or قِرْوَاحُ القَوَائِمِ, (A,) A long-legged she-camel; (S, A, K;) described by an Arab of the desert to As as one that walks as though upon spears [i. e. as though her legs were spears]. (S.) ― -b5- And جَمَلٌ قِرْوَاحٌ A camel that dislikes the drinking with the great, or old, ones, but drinks with the small, or young, ones, when they come. (AA, K.)

قِرْيَاحٌ
قِرْيَاحٌ ذ : see قَرَاحٌ.

قَارِحٌ
قَارِحٌ ذ A solid-hoofed animal finishing teething, completing his fifth year: (S, Msb:) or in the state corresponding to that of the camel that is termed بَازِلٌ: (K:) [or shedding his corner-nipper: (see قَرَحَ:)] in the first year he is termed حَوْلِىٌّ; then, جَذَعٌ; then, ثَنِىٌّ; then, رَبَاعٍ; and then قَارِحٌ: (S:) or in the second year, فَلُوٌّ; and in the third, جَذَعٌ: (TA:) pl. قَرَّحٌ (S, K) and قَوَارِحُ (K) and ↓ مَقَارِيحُ, (S, K,) the last (which occurs in a verse of Aboo-Dhu-eyb, S) anomalous, (K, TA,) as though pl. of مِقْرَاحٌ: (TA:) fem. قَارِحٌ and قَارِحَةٌ, (K,) but the former is the more approved, and the latter is by Az disallowed; (TA;) pl. قَوَارِحُ. (S.) ― -b2- The tooth by [the growing, or shedding, of] which a horse, or other solid-hoofed animal becomes what is termed قَارِحٌ; (K;) the [permanent, or the deciduous, cornernipper, or] tooth next but one to the central pair of incisors: pl. قَوَارِحُ: the teeth thus called are four. (S.) [See قَرَحَ.] ― -b3- Also A she-camel becoming in a manifest state of pregnancy: (S, K:) or in the first stage of pregnancy: or showing a sign of pregnancy by raising her tail: (TA:) or not supposed to be pregnant, and not giving a sign of being so by raising her tail, until her pregnancy becomes evident in the appearance of her belly: (Lth:) or not known to have conceived until her pregnancy has become manifest: or whose pregnancy is complete: (TA:) or a she-camel is so termed in the days when she is covered by the stallion; after which, when her pregnancy has become manifest, she is termed خَلِفَةٌ, until she enters upon the term called التَّعْشِير: (IAar:) also a mare that has gone forty days from the commencement of her pregnancy, and more, until it has become known: pl. قَوَارِحُ and قُرَّحٌ. (TA.) -A2- See also مَقْرُوحٌ. -A3- Also A bow having a space between it and its string. (K.) -A4- And القَارِحُ signifies The lion; as also ↓ القَرْحَانُ. (K.)

أَقْرَحُ
أَقْرَحُ ذ A horse having in his face a [star, or blaze, such as is termed] قُرْحَة: [fem. قَرْحَآءُ:] (S, A, Mgh:) pl. قُرْحٌ. (A.) And it is also an epithet applied [in a similar sense] to every common fly. (A, TA. [See قَدُوحٌ.]) ― -b2- [Hence,] رَوْضَةٌ قَرْحَآءُ (tropical:) [A meadow] in which, (S, K,) or in the middle of which, (TA,) is a white نُوَّارَة [or flower]; (S, K, TA;) or in the middle of which are white نَوْر [or flowers]: (A:) and of which the herbage has appeared. (TA.) ― -b3- And [hence also] تَعَرَّى الدُّجَى عَنْ وَجْهٍ أَقْرَحَ (tropical:) [The darkness became stripped] from the dawn, or daybreak. (A, TA.) ― -b4- See also قُرْحَان, last signification. ― -b5- [اَقْرَحُ in the CK voce قَسَامِىّ is a mistake for the verb أَقْرَحَ; not an epithet as Freytag has supposed it to be.]

مُقَرَّحٌ
مُقَرَّحٌ ذ : see مَقْرُوحٌ, in two places. ― -b2- المُقَرَّحَةُ also signifies أَوَّلُ الاـِرْطَابِ; (so in copies of the K; but in one copy المُقَرِّحَةُ; [the right explanation, however, is evidently, I think, أَوَّلُ الأَرْطَابِ, and the meaning (assumed tropical:) The first, or earliest, of the ripe dates; المُقَرَّحَةُ being an epithet applied to them;]) this being the case when there appear [upon them] what are like قُرُوح [or purulent pustules]. (TA.)

مُقَرِّحٌ
مُقَرِّحٌ ذ : see 2, last quarter.

مُقْرُوحٌ
مُقْرُوحٌ ذ : see قَرِيحٌ. ― -b2- Also Having قُرُوح [or purulent pustules]. (K.) ― -b3- Also A young weaned camel attacked by the disease termed قُرْح; [see قَرْحٌ;] as also ↓ قَارِحٌ: or a camel attacked by the disease termed قُرْحَة; as also ↓ قَرِيحٌ and ↓ مُقَرَّحٌ: (L:) one says ↓ اـِبِلٌ مُقَرَّحَةٌ, [accord. to some copies of the K مُقَرِّحَةٌ, but erroneously, for it is from قُرِّحَ,] meaning camels having قُرُوح [or purulent pustules] in their mouths, in consequence of which their lips hang down; (K;) and so اـِبِلٌ قَرْحَى [in which the epithet is pl. of ↓ قَرِيحٌ]. (L.) ― -b4- And طَرِيقٌ مَقْرُوحٌ (assumed tropical:) A road in which marks, or tracks, have been made [by the feet of men and of beasts], so that it has been rendered conspicuous. (K, TA.)

مَقَارِيحُ
مَقَارِيحُ ذ an anomalous pl. of قَارِحٌ, q. v.

مُقْتَرِحٌ
مُقْتَرِحٌ ذ : see 2, last quarter, in two places.

##### Türkçe

**قَرَحَهُ**
1 **قَرَحَهُ** ذ , (S, A, Mgh, Msb, K, *) muzâri‘i **قَرَحَ** , (Msb, K,) mastar ismi **قَرْحٌ** (S, A, Mgh, L, Msb) ve **قُرْحٌ**, (A,) yahut ikincisi yalın bir isimdir, (L, Msb,) Ona yara açtı; eşanlamlısı **جَرَحَهُ**. (S, Mgh, Msb, K. *) ― -b2- **قَرَحَ بِئْرًا**: 8’e bak. ― -b3- Ve **قُرِحَ** ok hakkında söylenir: 8’e bak. ― -b4- **قُرِحَ** deve hakkında söylenir: **قُرْحَة** diye adlandırılan hastalık ona musallat oldu [bk.]; bunun gibi ↓ **قُرِّحَ** da. (L.) ― -b5- **قَرَحَهُ بِالحَقِّ**, (S, A, L, K, [K’nin bazı nüshalarında **قرّحهُ**,]) mastar ismi **قَرْحٌ**, (S,) (mecaz:) Onu hak ile yüzüne karşı ( **اِسْتَقْبَلَهُ** ) itham etti: (S, A, L, K:) yahut [yalnızca] onu hak ile itham etti ( **رَمَاهُ** ). (L.) **قُرْحَانٌ** maddesinde bir örneğe bak. [3’e de bak.] -A2- **قَرَحَ**, (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **قَرَحَ** , (A, Msb, K,) mastar ismi **قُرُوحٌ**; (S, A, K;) ve **قَرِحَ**, muzâri‘i **قَرَحَ** , mastar ismi **قَرَحٌ**; ve ↓ **اقرح**; (K;) sonuncuyu Lh zikretmiştir; fakat kötü, yahut zayıf rivayetli, ve reddedilmiştir; (TA;) at hakkında söylenir, (A, K,) yahut tek tırnaklı hayvan hakkında, (S, Msb,) Diş değiştirmeyi bitirdi, (S, Msb, K,) beşinci yılını tamamlayarak: (S, Msb:) yahut **بَازِلٌ** diye adlandırılan devenin hâline karşılık gelen hâle girdi: yahut [köşe kesici dişini, yani] **رَبَاعِيَة**’den sonra gelen dişi düşürdü: (K:) atın orta çift kesici dişlerinin yanındaki kesici diş düştüğünde ve yerine yeni bir diş çıktığında ona **رَبَاعٍ** denir: bu, dördüncü yılını tamamladığı zamandır: ve onun **قُرُوح** vakti geldiğinde, [**رَبَاعِيَة**’den sonra gelen diş olan] köşe kesici diş düşer ve yerine onun **نَاب**’ı çıkar: [fakat burada **نَاب** ile (daha doğru olarak azı dişi anlamına gelir ve bu vakitte dışarı taşar) insanın **نَاب**’ına karşılık gelen kalıcı köşe kesici diş kastedilmiş olmalıdır:] bu diş onun ↓ **قَارِح**’idir: **قُرُوح**’tan sonra hiçbir diş düşmez ve hiçbir diş bitmez: ve at altıncı yılına girdiğinde onun hakkında **قَدْ قَرَحَ** dersin: (IAar, T:) şöyle denir: **أَجْذَعَ المُهْرُ**, ve **أَثْنَى**, ve **أَرْبَعَ**, ve **قَرَحَ**; sonuncusu, yalnızca, **ا** olmaksızın: ve her tek tırnaklı hayvan hakkında **يَقْرَحُ** denir; ve [deve yahut] **خُفّ** denilen türden ayağı olan her hayvan hakkında **يَبْزُلُ**; ve yarık tırnaklı her hayvan hakkında **يَصْلَغُ**. (S.) [**قَارِحٌ**’a da bak.] ― -b2- Ve **قَرَحَ نَابُهُ**: Onun **نَاب**’ı (yukarıda açıklandığı üzere burada kalıcı köşe kesici diş) çıktı. (A.) ― -b3- [Bundan dolayı] ayrıca şöyle denir: **قَرَحَتْ سِنُّ الصَّبِىِّ** (mecaz:) Küçük erkek çocuğun dişi çıkmak üzereydi, yahut çıkmaya hazırdı. (A.) ― -b4- **قَرَحَتْ**, (S, K, TA,) muzâri‘i **قَرَحَ** , (S, TA,) mastar ismi **قُرُوحٌ** (S, K, TA) ve **قِرَاحٌ**, (TA,) dişi deve hakkında söylenir: Gebeliği açıkça belli oldu, yahut oldu: (S, K, TA:) yahut gebe olmaya başladı: yahut kuyruğunu kaldırmak suretiyle gebeliğin bir işaretini göstermeye başladı: (TA:) yahut gebe olmadığı sanılan bir hâlde idi ve gebeliği karnının görünüşünde belirginleşinceye kadar kuyruğuyla bunun işaretini vermedi. (Lth, TA.) [**قَارِحٌ**’a da bak.] -A3- **قَرِحَ**, muzâri‘i **قَرَحَ** , (S, A, Msb, K,) mastar ismi **قَرَحٌ**, (S, A, * Msb, K, TA, [CK’ye göre, görünüşe göre **قَرْحٌ**; çünkü fiil orada **سَمِعَ** gibi denmiştir; fakat bu yanlıştır,]) O, (bir adam, Msb, K, *) yahut o (derisi, S, A,) **قُرُوح** ile [yani irinli çıbanlarla] kabardı; (S, A, Msb, K;) ve [aynı şekilde] ↓ **تقرّح**: o (bedeni) bununla kabardı, yahut bununla etkilenir oldu. (S.) ― -b2- Ve [bundan dolayı] şöyle denir: **قَرِحَ قَلْبُ الرَّجُلِ مِنَ الحُزْنِ** (varsayılan mecaz:) [Adamın kalbi hüzünden sanki ülserleşti]. (L.) ― -b3- **قَرِحَ**, muzâri‘i **قَرَحَ** , mastar ismi **قَرَحٌ**, at hakkında söylenir: Yüzünde **قُرْحَة** diye adlandırılan türden beyaz bir nişan vardı. (IAar, S.)

**قرّحهُ**
2 **قرّحهُ** ذ Onu çokça, yahut birçok yerinden yaraladı. (Msb.) ― -b2- **قُرِّحَ** deve hakkında söylenir: 1’e, başa yakın yere bak. ― -b3- [K’nin bazı nüshalarında **قرّحهُ بِالحَقِّ** bir yanlış yazımdır; bu ibarede fiil şeddesizdir.] ― -b4- **قرّح الوَشْمَ**: **وشم**’i [yahut dövmeyi] iğne ile deldi, yahut noktaladı. (A.) ― -b5- Ve [mastar ismi] **التَّقْرِيحُ**, **التَّشْوِيكُ**’u ifade eder [bununla dikenle batırma kastedilmiş olabilir; yahut, burada ardından gelen şeyden pek uzak görünmediği üzere, **شوّك الزَّرْعُ**’dan olabilir; bk.]. (TA.) ― -b6- **قرّح**, (A,) mastar ismi **تَقْرِيحٌ**, (TA,) [**عَرْفَج** denilen] bitki hakkında söylenir: (mecaz:) İlk sürgününü çıkardı demektir. (A, TA. *) Ve **قرّح الشَّجَرُ** (mecaz:) Ağaçlar yapraklarının başlarını [yahut uçlarını] çıkardı. (A.) AHn’ye göre **التَّقْرِيحُ**, (varsayılan mecaz:) tahıldan yahut tohumdan biten otların yahut baklagil türü bitkilerin ilk bitişi; ve otların yahut baklagil türü bitkilerin sapının büyümesi; yani gövdesinin görünmesi demektir: IAar şu ibareyi kullanır: **يَنْبُتُ صُلْبًا ↓ البَقْلُ مُقْتَرِحًا** [sanki “otlar yahut baklagil türü bitkiler sapı sert yahut sağlam bir hâlde çıkararak biter” anlamında]; fakat ↓ **مُقَرِّحًا** olmalıdır; meğer ki ↓ **اِقْتَرَحَ**, **قَرَّحَ**’ın lehçe varyantı olsun: yahut burada ↓ **مُقْتَرِحًا**, sapı üzerinde dimdik duran anlamına gelir. (TA.) **تَقْرِيحُ الأَرْضِ**: Arazinin bitki yahut ot vermeye başlaması demektir. (TA.)

**قارحهُ**
3 **قارحهُ** ذ , (K,) mastar ismi **مُقَارَحَةٌ**, (S, K,) (mecaz:) Onunla yüz yüze geldi, karşı karşıya geldi, yahut karşılaştı. (S, * A, * K.) Şöyle dersin: **لَقِيتُهُ مُقَارَحَةً** (mecaz:) Onunla yüz yüze karşılaştım. (S, A.)

**اقرحهُ اللّٰهُ**

4 **اقرحهُ اللّٰهُ** ذ Allah onun derisini **قُرُوح** ile [yahut irinli püstüllerle] patlattı/çıbanlandırdı. (S.) ― -b2- Ve **مَا زِلْتُ آكُلُ الوَرَقَ حَتَّى أَقْرَحَ شَفَتِى** [görünüşe göre: Yaprakları yemeyi bırakmadım; nihayet dudağım irinli püstüllerle, yahut yaralarla patladı]. (A. [İki nüshaya göre böyledir: fakat belki doğru olan **أُقْرِحَ**’dır.]) ― -b3- Ve **اقرحوا** Sığırlarına [**القَرْح** denilen şey] isabet etti [burada irinli püstüller, yahut yaralar mânasına gelebilir]: (S, L:) yahut develerine **القَرْح** (K) yahut **القُرْح** (L.) diye adlandırılan şiddetli ve helâk edici uyuz/kabuk hastalığı isabet etti. (L. [Fakat **قَرْحٌ**’a bak.]) -A2- Ayrıca 1’in, ilk çeyreğine de bak.

5 **تَقَرَّحَ** 1’e, sonlara yakın yere bak. -A2- **تقرّح لَهُ** (K, TA) **بِالشَّرِّ** (TA) **تَهَيَّأَ** ile aynı mânadadır [görünüşe göre: Ona, yahut ona karşı, kötülük kastıyla hazırlandı]: ve böylesi **تَقَذَّحَ** ve **تَقَدَّحَ** [eğer bunlar yanlış yazım değilse]. (TA.)

**اقترح رَكِيَّةً**

8 **اقترح رَكِيَّةً** ذ (A) yahut **بِئْرًا**, (K,) ve ↓ **قَرَحَهَا**, (A, K,) O, bir kuyu kazdı (A, K); daha önce kuyu kazılmamış bir yerde, (A,) yahut henüz su bulunmamış bir yerde. (K.) ― -b2- **اُقْتُرِحَ** ve ↓ **قُرِحَ**, ok hakkında söylenir; (mecaz kabul edilerek:) Yapılmaya başlanıldı. (TA.) ― -b3- **اقترح الجَمَلَ** (mecaz:) O, deveye, [başka herhangi bir kimse tarafından] binilmeden önce bindi. (S, A, K. *) ― -b4- Ve **اقترح** (mecaz:) O, bir şeyi ilk defa ortaya koydu, icat etti, yahut zihnen kurdu; onu ilk defa yaptı, işledi, meydana getirdi, yahut var etti/var kıldı; (IAar, Msb, K, TA;) kendiliğinden, onu işitmiş olmaksızın; (IAar, TA;) yahut bir örnek/emsal bulunmaksızın. (Msb.) (mecaz kabul edilerek:) O, bir şeyi, işitmiş olmaksızın çıkardı/elde etti. (K.) Ve (mecaz:) O, bir sözü, yahut hitabı, yahut benzerini, irticalen söyledi yahut tertip etti; önceden tasarlamaksızın. (S, A, K, TA.) ― -b5- Yine (mecaz:) O, kendisi için seçti, tercih ederek aldı, yahut seçip ayırdı. (IAar, L, K.) Bundan dolayı şöyle denir: **اقترح عَلَيْهِ صَوْتَ كَذَا وَكَذَا** (mecaz kabul edilerek:) O, ondan, tercih ederek, şöyle şöyle bir nağme/ezgi yahut şöyle şöyle bir makam/şarkı istedi. (IAar, L.) Ve şöyle denir: **أَنَا أَوَّلُ مَنِ اقْتَرَحَ مَوَدَّةَ فُلَانٍ** (mecaz:) Ben, [falancanın sevgisini/muhabbetini kendisi için seçen, yahut] falancayı dost edinen ilk kimseyim. (A.) ― -b6- Ve (mecaz:) O, yetkisini yahut hükmünü kullandı, (K, TA,) **عَلَيْهِ** onun üzerinde: (TA:) yahut o, yetkisini yahut hükmünü kullanarak, belirli bir kimseden belirli bir şeyi talep etti, (El-Beyhakee, TA, ve Har * s. 142,) ve yumuşaklık göstermeksizin, kabalıkla yahut sertlikle. (Har, a.g.y.) Ve **اقترح عَلَيْهِ بِكَذَا** (mecaz:) O, böyle bir şeyde onun üzerinde yetkisini yahut hükmünü kullandı ve düşüncesizce istedi. (TA.) Ve **اقترح عَلَيْهِ شَيْئًا** (mecaz:) O, ondan bir şeyi düşüncesizce istedi. (S, A.) -A2- Ayrıca 2’nin, sondan bir önceki cümlesine de bak.

**قَرْحٌ**

**قَرْحٌ** ذ ve ↓ **قُرْحٌ** Bir yara; (L;) bir silâhın ısırığı ve bedeni yaralayan benzeri şeyin ısırığı: (L, K: [fakat K’nın bazı nüshalarında, **عَضُّ السِّلَاحِ وَنَحْوِهِ مِمَّا يَجْرَحُ البَدَنَ** (CK’daki okunuş budur) yerine, **عضّ السلاح وَنَحْوُهُ ممّا يَخْرُجُ بِالبَدَنِ** buluruz; L ve TA iki okunuşu birleştirir; bunların ikincisi aşağıda bulunacak ikinci bir mânayı verir:]) **جُرْحٌ** ile aynı mânadadır [ki **جَرْحٌ**’ın bununla eşanlamlı olduğu birçoklarınca kabul edilir]: (TA:) bunlar iki lehçe varyantıdır, (S, Msb,) **ضَعْفٌ** ve **ضُعْفٌ** gibi, (S,) ve **جَهْدٌ** ve **جُهْدٌ**, (Fr, Msb, TA,) ve **وَجْدٌ** ve **وُجْدٌ**; (Fr, TA;) bunların ilki Hicaz lehçesindendir: (Msb:) yahut ilki bir mastardır, ikincisi ise yalın bir isimdir: (L, Msb:) yahut ilki yukarıdaki gibi mânaya gelir; ikincisi ise onun acısı mânasına gelir: (A:) yahut ikincisi bu son mânayı taşır görünür; ilki ise yaraların kendilerini mânalandırır: (Yaakoob, TA:) [ve benzeri L ve K’da da söylenmiştir:]) [ve böylece çoğul mânada kullanıldığında, ilki bir cins-isim topluluğudur;] bunun tekili ↓ **قَرْحَةٌ**’dır; çoğulu **قُرُوحٌ**’tur: (L:) şöyle denir: **بِهِ قُرْحٌ مِنْ قَرْحٍ** Onda bir yaradan acı vardır; (A;) yahut yaralardan. (L.) ― -b2- **قَرْحٌ** ayrıca, bozulduklarında püstüller yahut küçük şişlikler mânasına gelir; (L, K;) [yani irinli püstüller; ve apseler, ülserler yahut yaralar: ve yukarıda gösterildiği üzere L’ye ve K’nın bazı nüshalarına göre ↓ **قُرْحٌ** da böyledir; fakat bunun dayanağı şüpheli görünür: **قَرْحٌ** bu mânada bir cins-isim topluluğudur:] bunun tekili ↓ **قَرْحَةٌ**’dır; çoğulu **قُرُوحٌ**’tur. (S.) İmru’ul-Kays (şair, TA) **ذُو القُرُوحِ** diye adlandırıldı; çünkü Rumların kralı ona zehirli bir gömlek gönderdi; onu giymekten dolayı bedeni irinli püstüllerle, yahut ülserlerle, yahut yaralarla etkilendi, (**تَقَرَّحَ,**) ve öldü: (S, K, * TA:) yahut bazılarına göre, o **ذُو الفُرُوجٍ**, **ف** ve **ج** ile, diye adlandırıldı; çünkü yalnız kızlar bıraktı. (Es-Suyootee, TA.) ― -b3- Yine, (K’ya göre,) yahut ↓ **قُرْحٌ**, (L’de olduğu üzere,) Sütten kesilmiş genç develeri helâk eden şiddetli bir kabuk/uyuz; (L, K;) yahut sütten kesilmiş genç develere musallat olan ve ondan neredeyse hiç, yahut asla, kurtulamadıkları şey: Lth böyle der: Az ise bunun bir hata olduğunu; fakat **قُرْحَةٌ**’nın develere musallat olan belirli bir hastalık mânasına geldiğini, aşağıda açıklanacağını söyler. (L.) -A2- Ayrıca **قَرِيحٌ**’e de bak.

**قُرْحٌ**

**قُرْحٌ** ذ : üç yerde, bir önceki paragrafın sonrasına bak. -A2- İki yerde ayrıca **قَرِيحَةٌ**’ye de bak. [Bundan dolayı] şöyle denir: **هُوَ فِى قُرْحِ سِنِّهِ** (mecaz:) O, yaşının ilk kısmındadır. (TA.) **أَنَا فِى قُرْحِ الثَّلَاثِينَ** (mecaz:) Ben otuzuncu [yıl]ın başlangıcındayım; yaşı hakkında kendisine soru sormuş olan IAar’a, çölde yaşayan bir Arap tarafından söylenmiştir. (TA.) Ve **القُرْحُ**, (K,) bazılarınca **القُرَحُ** [↓ **القُرْحَةُ**’nin çoğulu] diye yazılır, (MF, TA,) ayın (K, TA) ilk kısmının (TA) üç gecesi (K, TA) anlamına gelir. (K, TA.)

**قَرَحٌ**

**قَرَحٌ** ذ: uyuz, yahut kabuk (mange, scab) hiç geçirmemiş olma hâli (devede); ve çiçek hastalığına hiç tutulmamış olma hâli (çocukta) anlamına gelen bir isimdir. (S.)

**قَرِحٌ**

**قَرِحٌ** ذ: **قُرُوح** [yahut irinli kabarcıklar] ile döküntü çıkaran bir adam, (Msb,) yahut bir adamın derisi. (S,) (S, Msb.)

**قَرْحَةٌ**

**قَرْحَةٌ** ذ : iki yerde, (onun tekil isim birimi olduğu) **قَرْحٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca **فَرْجَةٌ**’ye de bak.

**قُرْحَةٌ**

**قُرْحَةٌ** ذ: develere arız olan bir hastalık; ağızda **قُرُوح** [yahut irinli kabarcıklar]dan ibarettir; bunun sonucunda dudak aşağı sarkar; kabuk (scab) yahut uyuz (mange) değildir. (Az, L, TA.) [Ayrıca sonlara yakın **قَرْحٌ**’a bak.] -A2- Ayrıca: bir atın alnının ortasında bir **غُرَّة** [yani yıldız, yahut alın akı, yahut beyaz nişan]; (T, L:) yahut bir atın yüzünde **غُرَّة**’den daha az olan şey: (S, K:) yahut bir atın alnında (Mgh) dirhem büyüklüğünde, yahut ondan daha küçük bir beyazlıktır; (AO, Mgh, TA;) hâlbuki **غُرَّة** dirhemden daha büyüktür: (AO, TA:) yahut bir atın iki gözü arasında küçük bir dirhem gibi olan şeydir: (En-Nadr, TA:) yahut bir atın yüzünde, burun üzerindeki yular yerinin bulunduğu yere ulaşmadan duran her beyazlıktır; şekline göre, yuvarlak, yahut üçgen, yahut dört köşeli, yahut uzamış, yahut az olmak bakımından farklı farklı ayırt edilir: (L, TA:) [ve ayrıca ev sineğinin yüzündeki beyaz bir nişana da uygulanır: (**قَدُوحٌ**’a bak:) çoğulu, **غُرَرٌ** gibi, **قُرَحٌ**’tır.] ― -b2- [Bundan dolayı] şöyle denir: **هُوَ قَرْحَةُ أَصْحَابِهِ** yani **غُرَّتُهُمْ** [mecaz olarak: O, arkadaşlarının soylu yahut seçkin olanıdır; yahut onların reisi yahut efendisidir]. (A.) ― -b3- Ve [bundan dolayı, yine] **قُرْحَةٌ** ayrıca (mecaz:) **وَسْمِىّ** denilen [yağmur]un ilkinin, yahut başlangıcının; (A;) ve **رَبِيع** [mevsimi]nin; yahut **شِتَآء**’ın anlamına da gelir. (K.) ― -b4- Ayrıca **قُرْحٌ**’a bak.

**قَرْحَانُ**

**قَرْحَانُ** ذ : son cümlede **قَارِحٌ**’e bak.

**قُرْحَان**

**قُرْحَان** ذ ([yani **قُرْحَانٌ** yahut **قُرْحَانُ**] tenvinli yahut tenvinsiz, dilediğin gibi, Sh, TA) uyuz yahut kabuk (mange, scab) hiç geçirmemiş bir deve; (S, K:) ve çiçek hastalığına, (T, * S, A, K,) ne kızamığa, (T, A,) ne de irinli kabarcıklara yahut benzerine (T:) hiç tutulmamış bir çocuk, (S, K,) yahut bir adamdır; (A;) bir (S, K) ve iki (S) ve çoğul sayı (S, A, K) için eşit şekilde kullanılır; ve “henüz hastalığa tutulmamış kimseler” anlamında açıklanır, (S,) ve erkek ile dişiye de eşit şekilde uygulanır: (TA:) bunun çoğulu olarak **قُرْحَانُونَ** zayıf rivayetlidir, (K,) yahut terk edilmiştir. (S, A, L.) ― -b2- [Bundan dolayı] şöyle denir: **أَنْتَ بِهِ ↓ قُرْحَانٌ مِمَّا قُرِحْتَ** yani (mecaz:) Sen, kendisiyle itham edildiğin şeyden berîsin. (A, TA.) Ve **أَنْتَ قُرْحَانٌ مِنْ هٰذَا الأَمْرِ** (mecaz:) Sen bu işten sıyrılmışsındır; ve bunun gibi ↓ **قُرَاحِىٌّ**. (Az, K, TA.) ― -b3- Ve **قُرْحَان** ayrıca savaşa tanıklık etmemiş kimse anlamına da gelir; ve bunun gibi ↓ **قُرَاحِىٌّ**: ― -b4- ve **قُرُوح** ile dokunulmuş kimse [burada görünüşe göre yaralar, ve belki ayrıca irinli kabarcıklar anlamında]: böylece zıt anlamlara sahip olarak: (K:) erkek ve dişi. (TA.) -A2- Ayrıca, **قُرْحَانٌ**, [tenvinli olarak,] **كَمَأَة** [yahut yer mantarı] türlerinden bir türdür, (S, K, TA,) beyaz, küçük, ve başları **فُطْر** [yahut mantar] başları gibi olan: (TA:) bunun bir tanesine **قُرْحَانَةٌ** denir, (S, K,) yahut ↓ **أَقْرَحُ**. (K.) [Ayrıca **فَرْحَانَةٌ**’ye bak.]

**قِرْحِيَآءُ**

**قِرْحِيَآءُ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**قَرَاحٌ**

**قَرَاحٌ**: Katışıksız, saf, yahut karışımdan arı; bunun gibi ↓ **قَرِيحٌ**. (AHn, K.) [Ve özellikle] hiçbir şeyle karıştırılmamış su: (S, A:) yahut kâfurla da [**حَنُوط** denilen kokulardan] herhangi biriyle de başka herhangi bir şeyle de karıştırılmamış su: (Msb:) yahut (Mgh, K) **سَوِيق**’ten herhangi bir şeyle, (Mgh,) yahut **سويق**’in tortusuyla, (K,) ne de başka herhangi bir şeyle karıştırılmamış su: (Mgh, TA:) yemek sonrası içilen türden. (TA.) Ve tatlı bir lezzet vermek için, bal gibi, hurma gibi, kuru üzüm gibi bir şeyle karıştırılmış su. (L, TA.) ― -b2- Ayrıca, (yahut **أَرْضٌ قَرَاحٌ**, A,) üzerinde bina bulunmayan ve içinde hiçbir ağaç olmayan, tohum mahsulü yeri: (S, Msb:) yahut (T, K) göz önünde açık duran, (T,) içinde ne su ne ağaç bulunan, (T, K,) ve hiçbir şeyle karışık olmayan arazi: (T:) yahut içinde ne ot ne de ot bitme yerleri bulunan arazi: (A:) yahut tek başına herhangi bir arazi parçası; içinde ne ağaç ne de su sızdırıp tuz çıkaran bir yerin herhangi bir karışımı bulunan: (Mgh:) yahut tek başına herhangi bir arazi parçası; içinde hurma ağaçları vb. yetişen: (L:) yahut ekim ve dikim için temizlenmiş arazi: (AHn, K:) bunun gibi ↓ **قِرْوَاحٌ** ve ↓ **قِرْيَاحٌ** ve ↓ **قِرْحِيَآءُ**: (K:) yahut ↓ **قِرْوَاحٌ**, güneşe açık duran, hiçbir şeyle karışık olmayan araziyi ifade eder: (S:) yahut göğe açık olan, hiçbir şeyle ondan gizlenmeyen [bir yer]: (K:) yahut geniş bir arazi parçası: (A:) yahut geniş, yahut düz ve geniş, içinde hiçbir ağaç bulunmayan ve hiçbir şeyle karışık olmayan bir arazi yayılımı: (IAar:) yahut sert ve düz bir arazi parçası; ve suyun tutulmadığı, biraz yükselmiş, fakat düz bir yüzeye sahip, suyun sağa ve sola akıp gittiği düz bir arazi parçası: (ISh:) **قَرَاحٌ**’ın çoğulu **أَقْرِحَةٌ**’dir, (S, Mgh, Msb, K,) yahut bazılarına göre bu, ↓ **قريح**’in çoğuludur. (TA.)

**قَرِيحٌ**
**قَرِيحٌ**: Yaralı; (S, A, * Mgh, L, Msb, K;) bunun gibi ↓ **مَقْرُوحٌ**; (A, * Mgh, Msb;) ve ↓ **قَرْحٌ** [bir sıfat olarak kullanılan mastar ismi; bu yüzden kaide gereği tekile de çoğula da uygulanır]: (L:) birincisinin çoğulu **قَرْحَى** (S, A, L) ve **قَرَاحَى**. (L.) El-Mutanakhkhil El-Hudhalee der ki,
لَا يُسْلِمُونَ قَرِيحًا حلَّ وَسْطَهُمَا
يَوْمَ اللِّقَآءِ وَلَا يُشْوونَ مَنْ قَرَحُوا
(S, IB) yani: Karşılaşma gününde, aralarına konmuş bir yaralıyı düşmana teslim etmezler; ve yaraladıklarını hayati olmayan bir yerden vurmazlar. (IB.) ― -b2- Ayrıca **مَقْرُوحٌ**’a bak, iki yerde. -A2- Ve **قَرَاحٌ**’a bak, ilk cümle; ve son cümlenin sonu. ― -b2- Ayrıca ilk yükseldiğinde bir bulut. (K.) ― -b3- Ve bir bulutun suyu; (K, TA) indiği zaman. (TA.)

**قَرِيحَةٌ**
**قَرِيحَةٌ**: Bir kuyu kazıldığında, ondan çıkarılan yahut meydana gelen ilk su; (S, A, K, TA,) (TA;) ve ↓ **قُرْحٌ** aynı şeyi ifade eder. (K.) ― -b2- Ve bulutların içindekilerinden dökülen yahut inen şeyin ilki; [aslî nüshamda **اصاب** yerine **صَابَ** okurum]. (A.) ― -b3- Ve (mecaz:) bir şeyin ilki; (A;) ve bunun gibi ↓ **قُرْحٌ**; ve birincisi, herhangi bir şeyin ilki. (K.) ― -b4- Ve (mecaz:) aklî şeylerin çıkarıldığı yahut düşünüp üretildiği bir meleke. (MF.) Şöyle denir: لِفُلَانٍ **قَرِيحَةٌ** جَيِّدَةٌ yani: (mecaz:) falanın ilim meselelerini çıkarıp elde etmeye yarayan iyi yahut mükemmel bir tabii meleke(si) vardır: (S, A:) yukarıda açıklanan anlamların ilkindeki **قَرِيحَةٌ**’den. (S.) ― -b5- Ve (mecaz:) bir kimsenin tabii, yerli, yahut doğuştan olan huyu, mizacı, yahut başka bir niteliği: (K, TA:) ve bazılarınca açıklandığı üzere, zihin ve akıl: (TA:) çoğulu **قَرَائِحُ**. (L.)

**قُرَاحِىٌّ**
**قُرَاحِىٌّ**: **قُرْحَان**’a bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca kasabada yahut köyde kalan, çöle çıkmayan kimse: (K:) yahut deniz kıyısında bulunan belirli bir kasaba yahut köy olan **قُرَاحٌ**’dan nisbet ismidir. (T.)

**القُرَاحِيَّتَانِ**
**القُرَاحِيَّتَانِ**: İki böğür. (K.)

**قُرَيْحَآءُ**
**قُرَيْحَآءُ**: Atın karnında bulunan, insan başı gibi olan belirli bir şey (**هَنَةٌ** [belki birkaç rıtl ağırlığında olabilen büyük bir taş/katı kitle]); K’da böyle; benzeri T ve L’de söylenmiştir. (TA.) ― -b2- Ve devenin [toprak ve çakıl olarak yediği her şeyi ilettiği işkembe bölmesi;] **لَقَّاطَةُ الحَصَى** diye adlandırılan şey [ve daha yaygın olarak **لَاقِطَةُ الحَصَى**, bkz.]. (K.)

**قِرْوَاحٌ**
**قِرْوَاحٌ**: **قَرَاحٌ**’a bak, iki yerde. ― -b2- **هَضْبَةٌ قِرْوَاحٌ**: otlardan arınmış, pürüzsüz, ve uzun yahut boylu bir **هضبة** denilen [tepe yahut dağ]. (TA.) ― -b3- Ve **نَخْلَةٌ قِرْوَاحٌ**: uzun bir hurma ağacı: (S, * A:) yahut uzun ve pürüzsüz bir hurma ağacı, (K, TA,) dallarının alt kısımları çıplak ve uzun olan: (TA:) çoğulu **قَرَاوِيحُ**, (K,) ve (şiir zaruretiyle, L) **قَرَاوِحُ**. (S.) ― -b4- Ve **نَاقَةٌ قِرْوَاحٌ**, (S, K,) yahut **قِرْوَاحُ القَوَائِمِ**, (A,) uzun bacaklı dişi deve; (S, A, K;) çölde yaşayan bir Arap tarafından As’a, mızraklar üzerinde yürür gibi yürüyen (yani bacakları mızraklar gibi olan) diye vasfedilmiştir. (S.) ― -b5- Ve **جَمَلٌ قِرْوَاحٌ**: büyük yahut yaşlı olanlarla birlikte içmeyi sevmeyen; fakat küçük yahut genç olanlar geldiklerinde onlarla içen deve. (AA, K.)

**قِرْيَاحٌ**
**قِرْيَاحٌ**: **قَرَاحٌ**’a bak.

**قَارِحٌ**

**قَارِحٌ** ذ Sert toynaklı bir hayvan; diş değiştirmeyi bitiren, beşinci yılını tamamlayan: (S, Msb:) yahut **بَازِلٌ** diye adlandırılan devenin hâline tekabül eden durumda olan: (K:) [yahut köşe kesici dişini düşüren: (bk. **قَرَحَ**:)] birinci yılda ona **حَوْلِىٌّ** denir; sonra **جَذَعٌ**; sonra **ثَنِىٌّ**; sonra **رَبَاعٍ**; sonra da **قَارِحٌ**: (S:) yahut ikinci yılda **فَلُوٌّ**; üçüncüde **جَذَعٌ**: (TA:) çoğulu **قَرَّحٌ** (S, K) ve **قَوَارِحُ** (K) ve aşağıdaki **مَقَارِيحُ**tur, (S, K,) sonuncusu (ki Ebû Züeyb’in bir beytinde vâkidir, S) şâzdır, (K, TA,) sanki **مِقْرَاحٌ**’ın çoğulu imiş gibi: (TA:) müennesi **قَارِحٌ** ve **قَارِحَةٌ**dır, (K,) fakat birincisi daha makbuldür; ikincisi ise Ez tarafından reddedilmiştir; (TA;) çoğulu **قَوَارِحُ**. (S.) ― -b2- Bir atın yahut başka bir sert toynaklı hayvanın, [o dişin çıkması yahut düşmesi] ile **قَارِحٌ** diye adlandırılan hâle geldiği diş; (K;) [kalıcı yahut süt köşe kesici diş, yahut] orta iki kesici diş çiftinden bir sonraki diş: çoğulu **قَوَارِحُ**dur: bu şekilde adlandırılan dişler dörttür. (S.) [Bk. **قَرَحَ**.] ― -b3- Yine: Açıkça gebelik hâline giren bir dişi deve: (S, K:) yahut gebeliğin ilk safhasında olan: yahut kuyruğunu kaldırmakla gebelik alâmeti gösteren: (TA:) yahut karnının görünüşünde gebeliği belirginleşinceye kadar, gebe olduğu sanılmayan ve kuyruğunu kaldırmakla da buna dair bir alâmet vermeyen: (Lth:) yahut gebeliği belirginleşinceye kadar döl tuttuğu bilinmeyen: yahut gebeliği tamam olan: (TA:) yahut dişi deve, aygır tarafından aşıldığı günlerde böyle adlandırılır; bundan sonra, gebeliği belirginleşince **خَلِفَةٌ** diye adlandırılır; **التَّعْشِير** denilen müddete girinceye kadar: (IAar:) yine, gebeliğinin başlangıcından kırk gün ve daha fazlası geçmiş olup, bilinir hâle gelinceye kadar olan bir kısrak: çoğulu **قَوَارِحُ** ve **قُرَّحٌ**dur. (TA.) -A2- **مَقْرُوحٌ**’a da bak. -A3- Yine: Kirişi ile kendisi arasında bir boşluk bulunan bir yay. (K.) -A4- Ve **القَارِحُ**, aslan demektir; aşağıdaki **القَرْحَانُ** da böyledir. (K.)

**أَقْرَحُ**
**أَقْرَحُ** ذ Yüzünde **قُرْحَة** diye adlandırılan [bir yıldız yahut akıtma] bulunan bir at: [müennesi **قَرْحَآءُ**:] (S, A, Mgh:) çoğulu **قُرْحٌ**. (A.) Ve o, her bir adi sineğe de [benzer mânada] sıfat olarak uygulanır. (A, TA. [Bk. **قَدُوحٌ**.]) ― -b2- [Bundan dolayı,] **رَوْضَةٌ قَرْحَآءُ** (mecaz:) (S, K,) yahut ortasında, (TA,) beyaz bir **نُوَّارَة** [yahut çiçek] bulunan; (S, K, TA;) yahut ortasında beyaz **نَوْر** [yahut çiçekler] bulunan: (A:) ve otu belirmiş olan. (TA.) ― -b3- Ve [bundan dolayı yine] **تَعَرَّى الدُّجَى عَنْ وَجْهٍ أَقْرَحَ** (mecaz:) [Karanlık,] tan yerinden yahut şafaktan sıyrıldı. (A, TA.) ― -b4- **قُرْحَان**’a da bak, son mânâ. ― -b5- [CK’de **قَسَامِىّ** maddesinde **اَقْرَحُ**, fiil **أَقْرَحَ** yerine bir hatadır; Freytag’ın onu zannettiği gibi bir sıfat değildir.]

**مُقَرَّحٌ**
**مُقَرَّحٌ** ذ: iki yerde **مَقْرُوحٌ**’a bak. ― -b2- **المُقَرَّحَةُ** ayrıca **أَوَّلُ الاـِرْطَابِ** mânasına gelir; (K’nın nüshalarında böyle; fakat bir nüshada **المُقَرِّحَةُ**; [ancak doğru açıklama, bana göre açıkça, **أَوَّلُ الأَرْطَابِ**tır; ve mânâ (mecaz kabul edilerek:) olgun hurmaların ilki yahut en erkencisi; **المُقَرَّحَةُ** onlara uygulanan bir sıfat olmak üzere;]) bu, [onların üzerinde] **قُرُوح** [yahut irinli çıbanlar] gibi şeyler göründüğü vakit olur. (TA.)

**مُقَرِّحٌ**
**مُقَرِّحٌ** ذ: 2’nin son çeyreğine bak.

**مُقْرُوحٌ**
**مُقْرُوحٌ** ذ: **قَرِيحٌ**’e bak. ― -b2- Yine: **قُرُوح** [yahut irinli çıbanlar] sahibi olan. (K.) ― -b3- Yine: **قُرْح** diye adlandırılan hastalığa yakalanmış, sütten kesilmiş genç bir deve; [bk. **قَرْحٌ**;] aşağıdaki **قَارِحٌ** da böyledir: yahut **قُرْحَة** diye adlandırılan hastalığa yakalanmış bir deve; aşağıdaki **قَرِيحٌ** ve aşağıdaki **مُقَرَّحٌ** da böyledir: (L:) kişi, aşağıdaki **اـِبِلٌ مُقَرَّحَةٌ** der, [K’nın bazı nüshalarına göre **مُقَرِّحَةٌ**, fakat hatalıdır; çünkü **قُرِّحَ**’dandır,] bununla, ağızlarında **قُرُوح** [yahut irinli çıbanlar] bulunan, bunun sonucunda dudakları sarkan develeri kasteder; (K;) ve yine **اـِبِلٌ قَرْحَى** [burada sıfat, aşağıdaki **قَرِيحٌ**’in çoğuludur]. (L.) ― -b4- Ve **طَرِيقٌ مَقْرُوحٌ** (mecaz kabul edilerek:) Üzerinde [insanların ve hayvanların ayaklarıyla] izler yahut ayak izleri yapılmış, böylece belirgin kılınmış bir yol. (K, TA.)

**مَقَارِيحُ**
**مَقَارِيحُ** ذ **قَارِحٌ**’ın şâz bir çoğuludur; ona bak.

**مُقْتَرِحٌ**
**مُقْتَرِحٌ** ذ: iki yerde, 2’nin son çeyreğine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَرَحَ
قَرَحَ A ( n. ac. قَرْح 1 ),
a.  Wounded, hurt.

b.  Rendered ulcerous.

c.  [ acc. &  Bi ], Accused with ( truth ).

d.  Dug ( a well ).

e.  A ( n. ac. قُرُوْح 27 ), Finished teething, completed his fifth year ( animal ).

f.  Grew forth ( tooth ).

g.  ( n. ac. قِرَاْح 23 ,  قُرُوْح 27 ), Became pregnant ( camel ).

h.  see infra (a) .

قَرِحَ
قَرِحَ A ( n. ac. قَرَح 4 ),
a.  Became ulcerous, covered with sores.

b.  Had a white mark on his face ( horse ).

c.  see supra (c) .

قَرَّحَ
قَرَّحَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Pricked; punctured.

d.  Sprouted.

e.  [ pass. ],  see ( قَرِحَ ) ( a ).

f.  [ coll. ], Urged, pricked on

قَاْرَحَ
قَاْرَحَ III ,
a.  Encountered, faced, confronted.

أَقْرَحَ
أَقْرَحَ IV ,
a.  see I (b) , ( e ) & ( قَرِحَ ) ( a ).

d.  Had ulcerous camels.

تَقَرَّحَ
تَقَرَّحَ V ,
a.  see ( قَرِحَ ) ( a ).

b.  [ La ], Made ready for.

اِقْتَرَحَ
اِقْتَرَحَ VIII ,
a.  see I (d) .

b.  Invented, originated; excogiated, improvised,   extemmporized.

c.  Rode for the first time ( animal ).

d.  Chose, selected.

e.  [ 'Ala &  acc. or Bi ], Asked of importuately.

قَرْح
قَرْح 1 , ( pl. قُرُوْح 27 ),
a.  Wound, hurt, injury; sore, ulcer, imposthume.

قَرْحَة
قَرْحَة 1t ,
a.  see 1 .

b.  [ coll. ], Cough.

قُرْح
قُرْح 3 ,
a.  Beginning, commencement; the first water drawn from ( a well ).

b.  see 1 .

قُرْحَة
قُرْحَة 3t ,
a.  see 3 (a) .

b.  Star, blazed, white mark on the forehead ( of a horse ).

c.  A certain disease that attacks camels.

قَرَح
قَرَح 4 ,
a.  Freedom from ulcers, from eruptions.

قَرِح
قَرِح 5 ,
a.  Ulcerous, scabby; sore.

أَقْرَحُ
أَقْرَحُ 14 , ( pl. قُرْح 3 ),
a.  Marked with a white star ( horse ).

قَاْرِح
قَاْرِح 21 , ( pl. قُرَّح 11 ,  قَوَاْرِحُ 41 ,  مَقَاْرِيْحُ 65 ),
a.  Having finished teething ( animal ).

b.  [ coll. ], Experienced.

قَاْرِحَة
قَاْرِحَة 21t , ( pl. reg. &  قَوَاْرِحُ 41 ),
a.  fem. of قَاْرِح 21 .

قَرَاْح
قَرَاْح 22 , ( pl. أَقْرِحَة 15t ),
a.  Pure, clear ( water ).

b.  Ground cleared for sowing.

قُرَاْحِيّ
قُرَاْحِيّ 24yi ,
a.  see 35 (a) , ( b ).

c.  Sedentary, inactive; unwarlike, unenterprising.

قَرِيْح
قَرِيْح 25 , ( pl. قَرْح 1
a.  ya ,  قَرَاْحَى 22ya ), Wounded, hurt, injured.

b.  see 5 &  22 ( a ).

قَرِيْحَة
قَرِيْحَة 25t , ( pl. قَرَاْئِحُ 46 ),
a.  see 3 (a) .

b.  Faculty, aptitude, talent, genius.

قُرْحَاْن
قُرْحَاْن 35 ,
a.  Free from eruptions.

b.  [ Min ], Clear, quit of; not responsible for.

c.  A species of truffle.

d.  see 24yi (c) .

قَرڤحَ
N. P. قَرڤحَ I ,  N. P. قَرَّحَ II ,
a.  see 5 &  25 ( a ).

اِقْتَرَحَ
N. Ac. اِقْتَرَحَ VIII ,
a.  Invention, origination.

b.  Improvisation; excogitation.

أَلْقُرَاحِيَّتَانِ
أَلْقُرَاحِيَّتَانِ
a.  The two flanks.

قِرْحِيَآء
قِرْحِيَآء
a.  see 22 (b) .

قِرْوَاح
قِرْوَاح
a.  see 22 (b) .

b.  ( pl. قَرَاوِيْح ), Smooth, bare ( hill ).

c.  Tall; lanky ( camel ).

قِرْيَاح
قِرْيَاح
a.  see 22 (b) .

قُرَيْحَآء
قُرَيْحَآء
a.  A certain formation in the belly of a horse.

b.  Ventricle.

##### Türkçe

**قَرَحَ**
**قَرَحَ** A ( n. ac. **قَرْح** 1 ),
a. Yaraladı, incitti.

b. Ülserli kıldı.

c. [ acc. & Bi ], (doğru ile) itham etti.

d. (Bir kuyu) kazdı.

e. A ( n. ac. **قُرُوْح** 27 ), diş çıkarmayı bitirdi, beşinci yılını tamamladı (hayvan).

f. (Diş) çıktı.

g. ( n. ac. **قِرَاْح** 23 , **قُرُوْح** 27 ), gebe kaldı (dişi deve).

h. aşağıda (a)’ya bak.

**قَرِحَ**
**قَرِحَ** A ( n. ac. **قَرَح** 4 ),
a. Ülserli oldu, yaralarla kaplandı.

b. Yüzünde beyaz bir nişan vardı (at).

c. yukarıda (c)’ye bak.

**قَرَّحَ**
**قَرَّحَ** II ,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. Dürttü; deldi.

d. Filizlendi.

e. [ pass. ], (**قَرِحَ**) (a)’ya bak.

f. [ coll. ], sürdü, dürttü üzerine

**قَاْرَحَ**
**قَاْرَحَ** III ,
a. Karşılaştı, yüz yüze geldi, karşı karşıya geldi.

**أَقْرَحَ**
**أَقْرَحَ** IV ,
a. I (b), (e) ve (**قَرِحَ**) (a)’ya bak.

d. Ülserli develeri vardı.

**تَقَرَّحَ**
**تَقَرَّحَ** V ,
a. (**قَرِحَ**) (a)’ya bak.

b. [ La ], için hazırlandı.

**اِقْتَرَحَ**
**اِقْتَرَحَ** VIII ,
a. I (d)’ye bak.

b. İcat etti, ortaya koydu; tasarladı, doğaçladı, irticalen söyledi.

c. İlk defa bindi (hayvan).

d. Seçti, seçip ayırdı.

e. [ 'Ala & acc. or Bi ], ısrarla istedi.

**قَرْح**
**قَرْح** 1 , ( pl. **قُرُوْح** 27 ),
a. Yara, incinme, zedelenme; çıban, ülser, apse.

**قَرْحَة**
**قَرْحَة** 1t ,
a. 1’e bak.

b. [ coll. ], öksürük.

**قُرْح**
**قُرْح** 3 ,
a. Başlangıç, başlangıç anı; (bir kuyudan) çekilen ilk su.

b. 1’e bak.

**قُرْحَة**
**قُرْحَة** 3t ,
a. 3 (a)’ya bak.

b. (Bir atın) alnındaki yıldız, parlayan beyaz nişan.

c. Develere musallat olan belirli bir hastalık.

**قَرَح**
**قَرَح** 4 ,
a. Ülserlerden, döküntülerden beri olma.

**قَرِح**
**قَرِح** 5 ,
a. Ülserli, kabuklu; yaralı.

**أَقْرَحُ**
**أَقْرَحُ** 14 , ( pl. **قُرْح** 3 ),
a. Beyaz bir yıldızla nişanlı (at).

**قَاْرِح**
**قَاْرِح** 21 , ( pl. **قُرَّح** 11 , **قَوَاْرِحُ** 41 , **مَقَاْرِيْحُ** 65 ),
a. Diş çıkarmayı bitirmiş olan (hayvan).

b. [ coll. ], tecrübeli.

**قَاْرِحَة**
**قَاْرِحَة** 21t , ( pl. reg. & **قَوَاْرِحُ** 41 ),
a. **قَاْرِح** 21’in müennesi.

**قَرَاْح**
**قَرَاْح** 22 , ( pl. **أَقْرِحَة** 15t ),
a. Saf, berrak (su).

b. Ekime hazırlanmış temizlenmiş arazi.

**قُرَاْحِيّ**
**قُرَاْحِيّ** 24yi ,
a. 35 (a), (b)’ye bak.

c. Yerleşik, hareketsiz; savaşçı olmayan, girişken olmayan.

**قَرِيْح**
**قَرِيْح** 25 , ( pl. **قَرْح** 1
a. ya , **قَرَاْحَى** 22ya ), yaralı, incinmiş, zedelenmiş.

b. 5 ve 22 (a)’ya bak.

**قَرِيْحَة**
**قَرِيْحَة** 25t , ( pl. **قَرَاْئِحُ** 46 ),
a. 3 (a)’ya bak.

b. Meleke, kabiliyet, yetenek, deha.

**قُرْحَاْن**
**قُرْحَاْن** 35 ,
a. Döküntülerden beri.

b. [ Min ], -den beri, -den arınmış; sorumlu olmayan.

c. Bir tür domalan mantarı.

d. 24yi (c)’ye bak.

**قَرڤحَ**
N. P. **قَرڤحَ** I , N. P. **قَرَّحَ** II ,
a. 5 ve 25 (a)’ya bak.

**اِقْتَرَحَ**
N. Ac. **اِقْتَرَحَ** VIII ,
a. İcat, ortaya koyma.

b. Doğaçlama; tasarlama.

**أَلْقُرَاحِيَّتَانِ**
**أَلْقُرَاحِيَّتَانِ**
a. İki böğür.

**قِرْحِيَآء**
**قِرْحِيَآء**
a. 22 (b)’ye bak.

**قِرْوَاح**
**قِرْوَاح**
a. 22 (b)’ye bak.

b. ( pl. **قَرَاوِيْح** ), düzgün, çıplak (tepe).

c. Uzun; sıska (deve).

**قِرْيَاح**
**قِرْيَاح**
a. 22 (b)’ye bak.

**قُرَيْحَآء**
**قُرَيْحَآء**
a. Bir atın karnında belirli bir oluşum.

b. Karıncık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قرح
قَرِحَ - يَقْرَحُ (قَرَحَ - يَقْرَحُ) - قَرْح
قَرِحَ - يَقْرَحُ (قَرَحَ - يَقْرَحُ) + الكائن: يصيبه جراح  مفتوحة ومتشققة، تحفر في الجسم، ويخرج منها الصديد
قَرْح: اسم فعل " قَرَحَ - يَقْرَحُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الجرح الغائر المفتوح الذي يخرج منه الصديد
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المرض الجسمي أو النفسي وتغير بنية ووظيفة الشيء أو الكائن نحو الضعف والسوء"، وهي:
سَنِهَ - يَسْنَهُ، أَسِنَ - يَأْسِنُ (أَسَنَ - يَأْسُنُ)، سَقِمَ - يَسْقَمُ (سَقُمَ - يَسْقُمُ) (سَقِمَ - يَسْقُمُ)، مَرِضَ - يَمْرَضُ، فَسَدَ - يَفْسُدُ، قَرِحَ - يَقْرَحُ (قَرَحَ - يَقْرَحُ)
قرح
 	﴿إن يمسسكم قرح فقد مس القوم قرح مثله وتلك الأيام نداولها بين الناس وليعلم الله الذين آمنوا ويتخذ منكم شهداء والله لا يحب الظالمين(140)﴾ آل عمران ﴿الذين استجابوا لله والرسول من بعد ما أصابهم القرح للذين أحسنوا منهم واتقوا أجر عظيم (172)﴾ آل عمران
مختار الصحاح
● [قرح] ق رح القَرْحَةُ واحدة القَرْح بوزن الفلس و القُروحِ القَرْحُ بالفتح و القُرْحُ بالضم لغتان كالضعف والضعف قلت وقال بعضهم القَرْحُ بالفتح الجراح و القُرْحُ بالضم ألم الجراح وقد نقله الأزهري أيضا عن الفراء و قَرَحَهُ جرحه وبابه قطع فهو قَرِيحٌ وهم قَرْحَى و قَرِحَ جلده من باب طرب خرجت به القروح فهو فَرحُ بكسر الراء و أقْرَحَهُ الله وبعير قُرْحانٌ بوزن رجحان لم يجرب قط وصبي قرحان أيضا لم يجدر قط وفي الحديث ﴿أن أصحاب النبي صلى الله عليه وسلم قدموا المدينة وهم قُرحانٌ﴾ أي لم يصبهم قبل ذلك داءٌ وفي حديث عمر رضي الله تعالى عنه من كلام غيره ﴿قُرْحانونَ﴾ وهي لغة متروكة و قَرَحَ الحافر انتهت أسنانه وبابه خضع وإنما ينتهي في خمس سنين لأنه في السنة الأولى حولي ثم جذع ثم ثني ثم رباع ثم قارِحٌ يقال أجذع المهر وأثنى وأربع و قَرَحَ وهذه وحدها بلا ألف والفرس قارحَ والجمع قُرَّحٌ بوزن سكر وجاء في شعر أبي ذؤيب والقُبُّ المَقارِيحُ والاناث قَوارحُ و القَرَاحُ بالفتح المزرعة التي ليس عليها بناءٌ ولا فيها شجر والجمع أقْرِحَةٌ والماء القَرَاحُ بالفتح أيضا الذي لا يشوبه شيء و القَريحةُ أول ماء يستنبط من البشر ومنه قولهم لفلان قريحة جيدة يراد به استنباط العلم بجودة الطبع و اقْتَرَحَ عليه شيئا سأله إياه من غير روية و اقْتِاحُ الكلام ارتجاله
الراغب
قرح
- القرح: الأثر من الجراحة من شيء يصيبه من خارج، والقرح: أثرها من داخل كالبثرة ونحوها، يقال: قرحته نحو: جرحته، وقرح: خرج به قرح (انظر: الأفعال 2/77)، وقرح قلبه وأقرحه الله، وقد يقال القرح للجراحة، والقرح للألم. قال تعالى: }من بعد ما أصابهم القرح﴿[آل عمران/ 172]،﴾إن يمسسكم قرح فقد مس القوم قرح مثله{ [آل عمران/140]، وقرئ: بالضم (قرأ بالضم أبو بكر وحمزة والكسائي وخلف. وهما لغتان، وقيل: المفتوح: الجرح، والمضموم: ألمه. انظر: الإتحاف ص 179). والقرحان: الذي لم يصبه الجدري، وفرس قارح: إذا ظهر به أثر من طلوع نابه، والأنثى قارحة، وأقرح: به أثر من الغرة، وروضة قرحاء: وسطها نور، وذلك لتشبيهها بالفرس القرحاء، واقترحت الجمل: ابتدعت ركوبه، واقترحت كذا على فلان: ابتدعت التمني عليه، واقترحت بئرا: استخرجت منه ماء قراحا، ونحوه: أرض قراح، أي: خالصة، والقريحة حيث يستنقر فيه الماء المستنبط، ومنه استعير قريحة الإنسان.
ملخص اللسان:
1.     قَرَحه إِذا جَرَحه يَقْرَحُه قَرْحاً
2.     قرح: القَرْحُ والقُرْحُ: عَضُّ السلاح ونحوه مما يَجْرَحُ  الجسدَ ومما يخرج بالبدن؛
3.     وقيل: القَرْحُ الآثارُ،
4.      والقُرْحُ الأَلَمُ؛
5.     والماءِ القَراحِ؛ هو، بالفتح، الماءُ الذي  لم يخالطه شيءٌ يُطَيَّب به كالعسل والتمر والزبيب.
6.      القَراحُ من الأَرض البارزُ الظاهر الذي لا شجر فيه؛ وقيل: القَراحُ  من الأَرض التي ليس فيها شجر ولم تختلط بشيء.
7.     والقَرِيحُ: الجريح من قوم قَرْحَى وقَراحَى؛ وقد  قَرَحه إِذا جَرَحه يَقْرَحُه قَرْحاً؛
8.     وقَرَحه بالحق  قَرْحاً: رماه به واستقبله به.
9.     والاقتراحُ: ارتِجالُ الكلام.
10.                         والاقتراحُ: ابتداعُ الشيء تَبْتَدِعُه  وتَقْتَرِحُه من ذات نَفْسِك من غير أَن تسمعه، وقد اقْتَرَحه فيهما.
11.                         واقْتَرَحَ عليه بكذا: تَحَكَّم وسأَل من غير رَوِيَّة.
12.                        واقْترح البعيرَ: ركبه  من غير أَن يركبه أَحد.
13.                         واقْتُرِحَ السهمُ وقُرِحَ: بُدِئَ عَمَلُه.
14.                        يقال: اقْتَرَحَ عليه صوتَ كذا وكذا أَي اختاره.
15.                         وقَرِيحةُ الإِنسانِ: طَبِيعَتُه التي جُبِلَ عليها، وجمعها قَرائح،  لأَنها أَول خِلْقَتِه.
16.                        وقَرِيحةُ الشَّبابِ: أَوّلُه، وقيل: قَرِيحة كل شيء  أَوّلُه.
17.                         وتَقْرِيحُ الأَرض: ابتداء نباتها.
18.                         وطريق  مَقْرُوح: قد أُثِّرَ فيه فصار مَلْحُوباً بَيِّناً موطوءًا
لسان العرب
● - قرح: القَرْحُ والقُرْحُ، لغتان: عَضُّ السلاح ونحوه مما يَجْرَحُ  الجسدَ ومما يخرج بالبدن؛ وقيل: القَرْحُ الآثارُ، والقُرْحُ الأَلَمُ؛ وقال  يعقوب: كأَنَّ القَرْحَ الجِراحاتُ بأَعيانها، وكأَنَّ القُرْحَ أَلَمُها؛  وفي حديث أُحُدٍ: بعدما أَصابهم القَرْحُ؛ هو بالفتح وبالضم: الجُرْحُ؛  وقيل: هو بالضم الاسم، وبالفتح المصدر؛ أَراد ما نالهم من القتل والهزيمة  يومئذ.  وفي حديث جابر: كنا نَخْتَبِطُ بقِسيِّنا ونأْكلُ حتى قَرِحَتْ  أَشداقُنا أَي تَجَرَّحَتْ من أَكل الخَبَطِ. ورجل قَرِحٌ وقَرِيحٌ: ذو قَرْحٍ  وبه قَرْحةٌ دائمة. والقَرِيحُ: الجريح من قوم قَرْحَى وقَراحَى؛ وقد  قَرَحه إِذا جَرَحه يَقْرَحُه قَرْحاً؛ قال المتنخل الهذلي:  لا يُسْلِمُونَ قَرِيحاً حَلَّ وَسْطَهُمُ،  يومَ اللِّقاءِ، ولا يَشْوُونَ من قَرَحُوا  قال ابن بري: معناه لا يُسْلِمُونَ من جُرِحَ منهم لأَعدائهم ولا  يُشْوُونَ من قَرَحُوا أَي لا يُخْطِئُون في رمي أَعدائهم.  وقال الفراء في قوله عز وجل: إِن يَمْسَسْكم قَرْحٌ وقُرْحٌ؛ قال  وأَكثر القراء على فتح القاف، وكأَنَّ القُرْحَ أَلَمُ الجِراحِ، وكأَنَّ  القَرْحَ الجِراحُ بأَعيانها؛ قال: وهو مثلُ الوَجْدِ والوُجْد ولا يجدونَ  إِلاَّ جُهْدَهم وجَهْدَهم.  وقال الزجاج: قَرِحَ الرجلُ  (* قوله «وقال الزجاج قرح الرجل إلخ» بابه  تعب كما في المصباح.) يَقْرَحُ قَرْحاً، وقيل: سمِّيت الجراحات قَرْحاً  بالمصدر، والصحيح أَن القَرْحةَ الجِراحةُ، والجمع قَرْحٌ وقُروح. ورجل  مَقْروح: به قُرُوح. والقَرْحة: واحدة القَرْحِ والقُروح. والقَرْحُ أَيضاً:  البَثْرُ إِذا تَرامَى إِلى فساد؛ الليث: القَرْحُ جَرَبٌ شديد يأْخذ  الفُصْلانَ فلا تكاد تنجو؛ وفَصِيل مَقْرُوح؛ قال أَبو النجم:  يَحْكِي الفَصِيلَ القارِحَ المَقْرُوحا  وأَقْرَحَ القومُ: أَصاب مواشِيَهم أَو إِبلهم القَرْحُ. وقَرِحَ قلبُ  الرجل من الحُزْنِ، وهو مَثَلٌ بما تقدَّم.  قال الأَزهري: الذي قاله الليث من أَن القَرْحَ جَرَبٌ شديد يأْخذ  الفُصْلانَ غلط، إِنما القَرْحة داءٌ يأْخذ البعير فَيَهْدَلُ مِشْفَرُه منه؛  قال البَعِيثُ:  ونحْنُ مَنَعْنا بالكُلابِ نِساءَنا،  بضَرْبٍ كأَفْواهِ المُقَرِّحة الهُدْلِ  ابن السكيت: والمُقَرِّحةُ الإِبل التي بها قُروح في أَفواهها  فَتَهْدَلُ مَشافِرُها؛ قال: وإِنما سَرَقَ البَعِيثُ هذا المعنى من عمرو بن  شاسٍ:وأَسْيافُهُمْ، آثارُهُنَّ كأَنها  مَشافِرُ قَرْحَى، في مَبارِكِها، هُدْلُ  وأَخذه الكُمَيْتُ فقال:  تُشَبِّهُ في الهامِ آثارَها،  مَشافِرَ قَرْحَى، أَكَلْنَ البَرِيرا  الأَزهري: وقَرْحَى جمع قَرِيح، فعيل بمعنى مفعول. قُرِحَ البعيرُ، فهو  مَقْرُوحٌ وقَرِيح، إِذا أَصابته القَرْحة. وقَرَّحَتِ الإِبلُ، فهي  مُقَرِّحة. والقَرْحةُ ليست من الجَرَب في شيء. وقَرِحَ جِلْدُهُ، بالكسر،  يَقْرَحُ قَرَحاً، فهو قَرِحٌ، إِذا خرجت به القُروح؛ وأَقْرَحه اللهُ.  وقيل لامرئ القيس: ذو القُرُوحِ، لأَن ملك الروم بعث إِليه قميصاً مسموماً  فَتَقَرَّحَ منه جسده فمات. وقَرَحه بالحق  (* قوله «وقرحه بالحق إلخ»  بابه منع كما في القاموس.) قَرْحاً: رماه به واستقبله به.  والاقتراحُ: ارتِجالُ الكلام. والاقتراحُ: ابتداعُ الشيء تَبْتَدِعُه  وتَقْتَرِحُه من ذات نَفْسِك من غير أَن تسمعه، وقد اقْتَرَحه فيهما.  واقْتَرَحَ عليه بكذا: تَحَكَّم وسأَل من غير رَوِيَّة. واقْترح البعيرَ: ركبه  من غير أَن يركبه أَحد. واقْتُرِحَ السهمُ وقُرِحَ: بُدِئَ عَمَلُه.  ابن الأَعرابي: يقال اقْتَرَحْتُه واجْتَبَيْتُه وخَوَّصْتُه وخَلَّمْتُه  واخْتَلَمْتُه واسْتَخْلَصْتُه واسْتَمَيْتُه، كلُّه بمعنى اخْتَرْتُه؛  ومنه يقال: اقْتَرَحَ عليه صوتَ كذا وكذا أَي اختاره.  وقَرِيحةُ الإِنسانِ: طَبِيعَتُه التي جُبِلَ عليها، وجمعها قَرائح،  لأَنها أَول خِلْقَتِه. وقَرِيحةُ الشَّبابِ: أَوّلُه، وقيل: قَرِيحة كل شيء  أَوّلُه. أَبو زيد: قُرْحةُ الشِّتاءِ أَوّلُه، وقُرْحةُ الربيع  أَوّلُه، والقَرِيحة والقُرْحُ أَوّل ما يخرج من البئر حين تُحْفَرُ؛ قال ابن  هَرْمَةَ:  فإِنكَ كالقَريحةِ، عامَ تُمْهَى  شَرُوبُ الماءِ، ثم تَعُودُ مَأْجا  المَأْجُ: المِلْحُ؛ ورواه أَبو عبيد بالقَرِيحة، وهو خطأٌ؛ ومنه قولهم  لفلان قَريحة جَيِّدة، يراد استنباط العلم بِجَوْدَةِ الطبع.  وهو في قُرْحِ سِنِّه أَي أَوَّلِها؛ قال ابن الأَعرابي: قلت لأَعرابي:  كم أَتى عليك؟ فقال: أَنا في قُرْحِ الثلاثين. يقال: فلان في قُرْحِ  الأَربعين أَي في أَوّلها. ابن الأَعرابي: الاقتراحُ ابتداء أَوّل الشيء؛ قال  أَوْسٌ:  على حين أَن جدَّ الذَّكاءُ، وأَدْرَكَتْ  قَرِيحةُ حِسْيٍ من شُرَيحٍ مُغَمِّم  يقول: حين جدَّ ذكائي أَي كَبِرْتُ وأَسْنَنْتُ وأَدركَ من ابني قَريحةُ  حِسْيٍ: يعني شعر ابنه شريح ابن أَوس، شبهه بماءٍ لا ينقطع ولا  يَغَضْغَضُ. مُغَمِّم أَي مُغْرِق.  وقَرِيحُ السحاب: ماؤُه حين ينزل؛ قال ابن مُقْبل:  وكأَنما اصْطَبَحَتْ قَرِيحَ سَحابةٍ  وقال الطرماح:  ظَعائنُ شِمْنَ قَرِيحَ الخَرِيف،  من الأَنْجُمِ الفُرْغِ والذابِحَهْ  والقريحُ: السحاب أَوّلَ ما ينشأُ.  وفلان يَشْوِي القَراحَ أَي يُسَخِّنُ الماءَ.  والقُرْحُ: ثلاث ليال من أَوّل الشهر.  والقُرْحانُ، بالضم، من الإِبل: الذي لا يصبْه جَرَبٌ قَطُّ، ومن الناس:  الذي لم يَمَسَّه القَرْحُ، وهو الجُدَرِيّ، وكذلك الاثنان والجمع  والمؤنث؛ إِبل قُرْحانٌ وصَبيٌّ قُرْحانٌ، والاسم القَرْحُ. وفي حديث عمر، رضي  الله عنه: أَن أَصحاب رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قَدِمُوا معه  الشام وبها الطاعون، فقيل له: إِن معك من أَصحاب رسول الله، صلى الله عليه  وسلم، قُرْحانٌ فلا تُدْخِلْهُمْ على هذا الطاعون؛ فمعنى قولهم له قُرْحانٌ  أَنه لم يصبهم داء قبل هذا؛ قال شمر: قُرْحانٌ إِن شئت نوّنتَ وإِن شئتَ  لم تُنَوِّنْ، وقد جمعه بعضهم بالواو والنون، وهي لغة متروكة، وأَورده  الجوهري حديثاً عن عمر، رضي الله عنه، حين أَراد أَن يدخل الشام وهي  تَسْتَعِرُ طاعوناً، فقيل له: إِن معك من أَصحاب رسول الله، صلى الله عليه  وسلم، قُرْحانِينَ فلا تَدْخُلْها؛ قال: وهي لغة متروكة. قال ابن الأَثير:  شبهوا السليم من الطاعون والقَرْحِ بالقُرْحان، والمراد أَنهم لم يكن  أَصابهم قبل ذلك داء. الأَزهري: قال بعضهم القُرْحانُ من الأَضداد: رجل  قُرْحانٌ للذي مَسَّهُ القَرْحُ، ورجل قُرْحانٌ لم يَمَسَّه قَرْحٌ ولا  جُدَرِيّ ولا حَصْبة، وكأَنه الخالص من ذلك. والقُراحِيُّ والقُرْحانُ: الذي لم  يَشْهَدِ الحَرْبَ.  وفرس قارِحٌ: أَقامت أَربعين يوماً من حملها وأَكثر حتى شَعَّرَ  ولَدُها. والقارحُ: الناقةُ أَوّلَ ما تَحْمِلُ، والجمع قَوارِحُ وقُرَّحٌ؛ وقد  قَرَحَتْ تَقْرَحُ قُرُوحاً وقِراحاً؛ وقيل: القُرُوح في أَوّلِ ما  تَشُول بذنبها؛ وقيل: إِذا تم حملها، فهي قارِحٌ؛ وقيل: هي التي لا تشعر  بلَقاحِها حتى يستبين حملها، وذلك أَن لا تَشُولَ بذنبها ولا تُبَشِّرَ؛ وقال  ابن الأَعرابي: هي قارحٌ أَيام يَقْرَعُها الفحل، فإِذا استبان حملها  فهي خَلِفة، ثم لا تزال خَلِفة حتى تدخل في حَدِّ التعشير. الليث: ناقة  قارحٌ وقد قَرَحَتْ تَقْرحُ قُرُوحاً إِذا لم يظنوا بها حملاً ولم تُبَشِّرْ  بذنبها حتى يستبين الحمل في بطنها. أَبو عبيد: إِذا تمَّ حملُ الناقة  ولم تُلْقِه فهي حين يستبين الحمل بها قارح؛ وقد قَرَحَتْ قُرُوحاً.  والتقريحُ: أَول نبات العَرْفَج؛ وقال أَبو حنيفة: التقريح أَوّل شيء  يخرج من البقل الذي يَنْبُتُ في الحَبِّ. وتقريحُ البقل: نباتُ أَصله، وهو  ظهور عُوده. قال: وقال رجل لآخر ما مَطَرُ أَرضك؟ فقال: مُرَكِّكةٌ فيها  ضُرُوسٌ، وثَرْدٌ يَذُرُّ بَقْلُه ولا يُقَرِّحُ أَصلُه، ثم قال ابن  الأَعرابي: ويَنْبُتُ البقلُ حينئذ مُقْتَرِحاً صُلْباً، وكان ينبغي أَن يكون  مُقَرِّحاً إِلاَّ أَن يكون اقْتَرَحَ لغة في قَرَّحَ، وقد يجوز أَن  يكون قوله مُقْتَرِحاً أَي مُنْتصباً قائماًعلى أَصله. ابن الأَعرابي: لا  يُقَرِّحُ البقلُ إِلا من قدر الذراع من ماء المطر فما زاد، قال: ويَذُرُّ  البقلُ من مطر ضعيف قَدْرِ وَضَحِ الكَفِّ. والتقريحُ: التشويكُ. ووَشْمٌ  مُقَرَّح: مُغَرَّز بالإِبرة. وتَقْرِيحُ الأَرض: ابتداء نباتها. وطريق  مَقْرُوح: قد أُثِّرَ فيه فصار مَلْحُوباً بَيِّناً موطوءًا.  والقارحُ من ذي الحافر: بمنزلة البازل من الإِبل؛ قال الأَعشى في  الفَرس:والقارح العَدَّا وكل طِمِرَّةٍ،  لا تَسْتَطِيعُ يَدُ الطويلِ قَذالَها  وقال ذو الرمة في الحمار:  إِذا انْشَقَّتِ الظَّلْماءُ، أَضْحَتْ كأَنها  وَأًى مُنْطَوٍ، باقي الثَّمِيلَةِ، قارِحُ  والجمع قَوارِحُ وقُرَّحٌ، والأُنثى قارحٌ وقارحةٌ، وهي بغير هاء أَعلى.  قال الأَزهري: ولا يقال قارحة؛ وأَنشد بيت الأَعشى: والقارح العَدَّا؛  وقول أَبي ذؤيب:  حاوَرْتُه، حين لا يَمْشِي بعَقْوَتِه،  إِلا المَقانِيبُ والقُبُّ المَقارِيحُ  قال ابن جني: هذا من شاذ الجمع، يعني أَن يُكَسَّرَ فاعل على مفاعيل،  وهو في القياس كأَنه جمع مِقْراح كمِذْكار ومَذاكير ومِئْناث ومآنيث؛ قال  ابن بري: ومعنى بيت أَبي ذؤَيب: أَي جاورت هذا المرثِيَّ حين لا يمشي  بساحة هذا الطريق المخوف إِلا المَقانِيبُ من الخيل، وهي القُطُعُ منها،  والقُبُّ: الضُّمْرُ.  وقد قَرَحَ الفرسُ يَقْرَحُ قُرُوحاً، وقَرِحَ قَرَحاً إِذا انتهت  أَسنانه، وإِنما تنتهي في خمس سنين لأَنه في السنة الأُولى حَوْلِيّ، ثم  جَذَعٌ ثم ثَنِيّ ثم رَباعٌ ثم قارح، وقيل: هو في الثانية فِلْوٌ، وفي الثالثة  جَذَع.  يقال: أَجْذَع المُهْرُ وأَثْنَى وأَرْبَعَ وقَرَِحَ، هذه وحدها بغير  أَلف. والفرس قارحٌ، والجمع قُرَّحٌ وقُرحٌ، والإِناثُ قَوارِح، وفي  الأَسْنان بعد الثَّنايا والرَّباعِيات أَربعةٌ قَوارِحُ.  قال الأَزهري: ومن أَسنان الفرس القارحانِ، وهما خَلْفَ رَباعِيَتَيْهِ  العُلْيَيَيْنِ، وقارِحانِ خلف رَباعِيَتَيْه السُّفْلَيَيْن، وكل ذي  حافر يَقْرَحُ. وفي الحديث: وعليهم السالغُ والقارحُ أَي الفرسُ القارح، وكل  ذي خُفٍّ يَبْزُلُ وكل ذي ظِلْف يَصْلَغُ. وحكى اللحياني: أَقْرَحَ،  قال: وهي لغة رَدِيَّة. وقارِحُه: سنُّه التي قد صار بها قارحاً؛ وقيل:  قُرُوحه انتهاء سنه؛ وقيل: إِذا أَلقى الفرسُ أَقصى أَسنانه فقد قَرَحَ،  وقُرُوحُه وقوعُ السِّنّ التي تلي الرَّباعِيَةَ، وليس قُرُوحه بنباتها، وله  أَربع أَسنان يتحَوَّل من بعضها إِلى بعض: يكون جَذَعاً ثم ثَنِيّاً  رَباعِياً ثم قارِحاً؛ وقد قَرَِحَ نابُه. الأَزهري: ابن الأَعرابي: إِذا  سقطت رَباعِيَةُ الفرس ونبتَ مكانَها سِنٌّ، فهو رَباعٌٍ، وذلك إِذا استتم  الرابعة، فإِذا حان قُروحه سقطت السِّن التي تلي رَباعِيَتَه ونَبَت  مكانَها نابُه، وهو قارِحُه، وليس بعد القُرُوح سقوط سِنّ ولا نَباتُ سِنّ.  قال: وإِذا دخل الفرس في السادسة واستتم الخامسة فقد قَرِحَ.  الأَزهري: القُرْحةُ الغُرَّة في وَسَطِ الجَبْهة. والقُرْحةُ في وجه  الفرس: ما دون الغُرَّةِ؛ وقيل: القُرْحةُ كل بياض يكون في وجه الفرس ثم  ينقطع قبل أَن يَبْلُغَ المَرْسِنَ، وتنسب القُرْحة إِلى خِلْقتها في  الاستدارة والتثليث والتربيع والاستطالة والقلة؛ وقيل: إِذا صغُرت الغُرَّة،  فهي قُرْحة؛ وأَنشد الأَزهري:  تُباري قُرْحةً مثلَ الـ  ـوَتِيرةِ، لم تكن مَغْدا  يصف فرساً أُنثى. والوتيرة: الحَلْقَةُ الصغيرة يُتَعَلَّمُ عليها  الطَّعْنُ والرّمي. والمَغْدُ: النَّتْفُ؛ أَخبر أَن قُرْحَتَها جِبِلَّة لم  تَحْدُثْ عن عِلاجِ نَتْفٍ. وفي الحديث: خَيْرُ الخَيْلِ الأَقْرَحُ  المُحَجَّلُ؛ هو ما كان في جبهته قُرحة، بالضم، وهي بياض يسير في وجه الفرس  دون الغرّة. فأَما القارح من الخيل فهو الذي دخل في السنة الخامسة، وقد  قَرِحَ يَقْرَحُ قَرَحاً، وأَقْرَحَ وهو أَقْرَحُ وهي قرْحاءُ؛ وقيل:  الأَقْرَحُ الذي غُرَّته مثل الدرهم أَو أَقل بين عينيه أَو فوقهما من الهامة؛  قال أَبو عبيدة: الغُرَّةُ ما فوق الدرهم والقُرْحة قدر الدرهم فما دونه؛  وقال النضر: القُرْحة بين عيني الفرس مثل الدرهم الصغير، وما كان  أَقْرَحَ، ولقد قَرِحَ يَقْرَحُ قَرَحاً. والأَقْرَحُ: الصبحُ، لأَنه بياض في  سواد؛ قال ذو الرمة:  وسُوح، إِذا الليلُ الخُدارِيُّ شَقَّه  عن الرَّكْبِ، معروفُ السَّمَاوَةِ أَقْرَحُ  يعني الفجر والصبح. وروضة قَرْحاءُ: في وَسَطها نَوْرٌ أَبيضُ؛ قال ذو  الرمة يصف روضة:  حَوَّاءُ قَرْحاءُ أَشْراطِيَّةٌ، وكَفَتْ  فيها الذِّهابُ، وحَفَّتْها البَراعِيمُ  وقيل: القَرْحاءُ التي بدا نَبْتُها. والقُرَيْحاءُ: هَنَةٌ تكون في بطن  الفرس مثل رأْس الرجلِ؛ قال: وهي من البعير لَقَّاطةُ الحَصى.  والقُرْحانُ: ضَرْبٌ من الكَمْأَةِ بيضٌ صِغارٌ ذواتُ رؤُوس كرؤُوس  الفُطْرِ؛ قال أَبو النجم:  وأَوقَرَ الظَّهْرَ إِليَّ الجاني،  من كَمْأَةٍ حُمْرٍ، ومن قُرْحانِ  واحدته قُرْحانة، وقيل: واحدها أَقْرَحُ.  والقَراحُ: الماءُ الذي لا يُخالِطه ثُفْلٌ من سَويق ولا غيره، وهو  الماءُ الذي يُشْرَبُ إِثْر الطعام؛ قال جرير:  تُعَلِّلُ، وهي ساغِبةٌ، بَنِيها  بأَنْفاسٍ من الشَّبِمِ القَراحِ  وفي الحديث: جِلْفُ الخُبْزِ والماءِ القَراحِ؛ هو، بالفتح، الماءُ الذي  لم يخالطه شيءٌ يُطَيَّب به كالعسل والتمر والزبيب.  وقال أَبو حنيفة: القَريحُ الخالص كالقَراح؛ وأَنشد قول طَرَفَةَ:  من قَرْقَفٍ شِيبَتْ بماءٍ قَرِيح  ويروى قَديح أَي مُغْتَرف، وقد ذُكِرَ. الأَزهري: القَريح الخالصُ؛ قال  أَبو ذؤَيب:  وإِنَّ غُلاماً، نِيلَ في عَهْدِ كاهِلٍ،  لَطِرْفٌ، كنَصْلِ السَّمْهَريِّ، قَريحُ  نيل أَي قتل. في عَهْد كاهِلٍ أَي وله عهد وميثاق. والقَراح من  الأَرضين: كل قطعة على حِيالِها من منابت النخل وغير ذلك، والجمع أَقْرِحة كقَذال  وأَقْذِلة؛ وقال أَبو حنيفة: القَراحُ الأَرض المُخَلَّصةُ لزرع أَو  لغرس؛ وقيل: القَراحُ المَزْرَعة التي ليس عليها بناءٌ ولا فيها شجر.  الأَزهري: القَراحُ من الأَرض البارزُ الظاهر الذي لا شجر فيه؛ وقيل: القَراحُ  من الأَرض التي ليس فيها شجر ولم تختلط بشيء.  وقال ابن الأَعرابي: القِرْواحُ الفَضاءُ من الأَرض التي ليس بها شجرٌ  ولم يختلط بها شيء؛ وأَنشد قول ابن أَحمر:  وعَضَّتْ من الشَّرِّ القَراحِ بمُعْظَمٍ  (* قوله «وعضت من الشر إلخ» صدره كما في الأساس: «نأت عن سبيل الخير إلا  أقله» ثم انه لا شاهد فيه لما قبله، ولعله سقط بعد قوله ولم يختلط بها  شيء: والقراح الخالص من كل شيء.)  والقِرْواحُ والقِرْياحُ والقِرْحِياءُ: كالقَراحِ؛ ابن شميل:  القِرْواحُ جَلَدٌ من الأَرض وقاعٌ لا يَسْتَمْسِكُ فيه الماءُ، وفيه إِشرافٌ  وظهرهُ مُسْتو ولا يستقر فيه ماءٌ إِلا سال عنه يميناً وشمالاً. والقِرْواحُ:  يكون أَرضاً عريضة ولا نبت فيه ولا شجر، طينٌ وسَمالِقُ. والقِرْواحُ  أَيضاً: البارز الذي ليس يستره من السماءِ شيءٌ، وقيل: هو الأَرض البارزة  للشمس؛ قال عَبيد:  فَمَنْ بنَجْوتِه كمن بعَقْوتِه،  والمُسْتَكِنُّ كمن يَمْشِي بقِرْواحِ  وناقة قِرْواحٌ: طويلة القوائم؛ قال الأَصمعي: قلت لأَعرابي: ما الناقة  القِرْواحُ؟ قال: التي كأَنها تمشي على أَرماح. أَبو عمرو: القِرواح من  الإِبل التي تَعاف الشربَ مع الكِبارِ فإِذا جاءَ الدَّهْداه، وهي الصغار،  شربت معهنّ. ونخلة قِرْواحٌ: مَلْساء جَرْداءُ طويلة، والجمع القَراويح؛  قال سُوَيْدُ بنُ الصامت الأَنصاري:  أَدِينُ، وما دَيْني عليكم بمَغْرَمٍ،  ولكن على الشُّمِّ الجِلادِ القَراوح  أَراد القراويح، فاضطرّ فحذف، وهذا يقوله مخاطباً لقومه: إِنما آخُذ  بدَيْنٍ على أَن أُؤَدِّيَه من مالي وما يَرْزُقُ الله من ثمره، ولا أُكلفكم  قضاءَه عني. والشُّمُّ: الطِّوالُ من النخل وغيرها. والجِلادُ: الصوابر  على الحرِّ والعَطَشِ وعلى البرد. والقَراوِحُ: جمع قِرْواح، وهي النخلة  التي انْجَرَدَ كَرَبُها وطالت؛ قال: وكان حقه القراويح، فحذف الياء  ضرورة؛ وبعده:  وليستْ بسَنْهاءٍ، ولا رُجَّبِيَّةٍ،  ولكن عَرايا في السِّنينَ الجَوائِحِ  والسَّنْهاءُ: التي تحمل سنة وتترك أُخرى. والرُّجَّبيَّةُ: التي يُبْنى  تحتها لضعفها؛ وكذلك هَضْبَةٌ قِرْواح، يعني ملساء جرداء طويلة؛ قال  أَبو ذؤَيب:  هذا، ومَرْقَبَةٍ غَيْطاءَ، قُلَّتُها  شَمَّاءُ، ضَحْيانةٌ للشمسِ، قِرْواحُ  أَي هذا قد مضى لسبيله ورُبَّ مَرْقبة.  ولقيه مُقارَحةً أَي كِفاحاً ومواجهة. والقُراحِيّ: الذي يَلْتزم القرية  ولا يخرج إِلى البادية؛ وقال جرير:  يُدافِعُ عنكم كلَّ يومِ عظيمةٍ،  وأَنتَ قُراحيٌّ بسِيفِ الكَواظِمِ  وقيل: قُراحِيّ منسوب إِلى قُراحٍ، وهو اسم موضع؛ قال الأَزهري: هي قرية  على شاطئِ البحر نسبه إِليها الأَزهري. أَنت قُرْحانٌ من هذا الأَمر  وقُراحِيّ أَي خارج، وأَنشد بيت جرير «يدافع عنكم» وفسره، أَي أَنت خِلْوٌ  منه سليم.  وبنو قَريح: حيّ. وقُرْحانُ: اسم كلب. وقُرْحٌ وقِرْحِياء: موضعان؛  أَنشد ثعلب:  وأَشْرَبْتُها الأَقْرانَ، حتى أَنَخْتُها  بقُرْحَ، وقد أَلْقَيْنَ كلَّ جَنِين  هكذا أَنشده غير مصروف ولك أَن تصرفه؛ أَبو عبيدة: القُراحُ سِيفُ  القَطِيفِ؛ وأَنشد للنابغة:  قُراحِيَّةٌ أَلْوَتْ بِلِيفٍ كأَنها  عِفاءُ قَلُوصٍ، طارَ عنها تَواجِرُ  قرية بالبحرين  (* قوله «قرية بالبحرين»: يريد أَن قُراحيةً نسبة إِلى  قراح، وهي قرية بالبحرين.). وتَواجِرُ: تَنْفُقُ في البيع لحسنها؛ وقال  جرير:  ظَعائِنُ لم يَدِنَّ مع النصارى،  ولم يَدْرينَ ما سَمَكُ القُراحِ  وفي الحديث ذِكْرُ قُرْح، بضم القاف وسكون الراء، وقد يجرّك في الشعر:  سُوقُ وادي القُرى صلى به رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وبُنِيَ به  مسجد؛ وأَما قول الشاعر:  حُبِسْنَ في قُرْحٍ وفي دارتِها،  سَبْعَ لَيالٍ، غيرَ مَعْلوفاتِها  فهو اسم وادي القُرى.
مقاييس اللغة:
(قرح) القاف والراء والحاء ثلاثةُ أصولٍ صحيحةٍ: أحدُها يدلُّ على ألمٍ بجراحٍ أو ما أشبَهها، والآخَر يدلُّ على شيءٍ من شَوْب، والآخِر على استنباطِ شيء.
فالأوَّل القَرْح: قَرْح الجِلد يُجرَح([41]). والقَرْح: ما يخرُجُ به من قُروحٍ تؤلمه. قال الله تعالى: ]إنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ القَوْمُ قَرْحٌ مِثْلُه[ [آل عمران 140]. يقال قَرَحَه، إذا جَرحَه، والقريح: الجريح. والقَرِح([42]): الذي خَرَجَتْ به القُروح.
والأصل الثاني: الماء القَرَاح: الذي لا يشُوبُه غيره. قال:
بِتْنا عُذوباً وباتَ البقُّ يَلسَِبُنا *** نَشْوِي القَراحَ كأَنْ لا حيَّ بالوادِي([43])
والأرض القَرَاح: الطيِّبة التُّربة: التي لا يَخْلِطُ ترابَها شيءٌ. ومن الباب: رجل قُرْحانٌ وقومٌ قُرْحانونَ، إذا لم يُصِبْهم جُدَريٌّ ولا مرض. وهذا من الماء القَراح والأرضِ القَراح. والقِرْواحُ مثل القَراح. ويقال: القِرواح: الواسعةُ. وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّه تشوبها حُزُونة.
والأصل الثالث القريحة، وهو أوّل ما يُستنبَطُ من البِئر، ولذلك يقال: فلانٌ جيِّد القريحة؛ يراد به استنباط العِلم. ومنه اقترحت الجَمَل: ركبتُه قبل أن يُرْكِب([44]). واقترحتُ الشيءَ: استنبطتُه عن غير سَماعٍ.
ومما شذَّ عن هذه الأصولِ الثلاثة: القارح من الدَّوابِّ: ما انتهى سنُّه. قال الفرَّاء: قَرَحَ يَقْرُح قُرُوحاً، من خيل قُرحٍ([45]). وكلُّ الأسنانِ بالألف، مثل أَثْنَى وأرْبَعَ، إلا قرَح.
ومن الشاذّ القُرحة: ما دون الغُرَّة من البياض بوجه الفَرَس. قال: وروضةٌ قرحاء: في وسطها نَورٌ أبيض. قال ذو الرُّمّة:
حَوّاءُ قَرحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ ***بها الذِّهابُ وحَفَّتْها البراعيمُ([46])
ويقولون: قَرَحَ فلانٌ فلاناً بالحقِّ، إذا استقبَله به. وهذا ممكنٌ أن يكون من باب الإبدال، والأصل قرَعه. وممكنٌ أن يكون كأنَّه جرحه بذلك.
القاموس المحيط:
القَرْحُ، ويُضم عَضُّ السِّلاحِ ونحوِه مما يَخْرُجُ بالبَدَنِ، أو بالفتح الآثارُ، وبالضم الْأَلَمُ. وكمَنَعَ جَرَحَ. وكسَمِعَ خَرَجَتْ به القُروحُ. والقَريحُ الجريحُ. والمَقْروحُ من به قُروحٌ.
والقَرْحُ: البَثْرُ إذا تَرامَى إلى فَسادٍ، وجَرَبٌ شديدٌ يُهْلِكُ الفُصْلانَ. وأقْرَحوا: أصابَ إِبِلَهم ذلك، وأقْرَحَه اللّهُ. والقُرْحَةُ، بالضم في وجْهِ الفَرَسِ: دونَ الغُرَّةِ. ورَوْضَةٌ قَرْحاءُ: فيها نَوَّارَةٌ بَيْضاءُ. والقُرْحانُ، بالضم: ضَرْبٌ من الكَمْأَةِ، الواحِدُ: أقْرَحُ أو قُرْحانَةٌ، ومن الْإِبِلِ: ما لم يَجْرَبْ قَطُّ، ومن الصِّبْيَةِ: من لم يُجَدَّرْ، الواحِدُ والجميعُ سواءٌ، وفي حديثِ عُمَرَ، رضِيَ الله عنه: " قُرْحانونَ " : لُغَيَّةٌ، وأنْتَ قُرْحانٌ من الْأَمْرِ وقُراحِيٌّ: خارِجٌ، ومن لم يَشْهَدِ الحَرْبَ، كالقُراحِيِّ، ومن مَسَّه القُروحُ، ضِدٌّ، ويُؤَنَّثُ. وقَرَحَه بالحَقِّ: اسْتَقْبَلَهُ به. وقارَحَه: واجَهَه. والقارِحُ من ذي الحافِرِ: بِمَنْزِلَةِ البازِلِ من الْإِبِلِ، ج: قوارِحُ وقُرَّحٌ، ومَقاريحُ شاذٌّ، وهي قارِحٌ وقارِحَةٌ. قَرَحَ الفَرَسُ، كمَنَعَ وخَجِلَ، قُروحاً وقَرَحاً، وأقْرَحَ. وقارِحُه: سِنُّه الذي صار به قارِحاً، أو قُرُوْحُه: انْتِهاءُ سِنِّه، أو وقُوعُ السِّنِّ التي تَلي الرَّباعِيَةَ. والقَراحُ، كسَحابٍ: الماءُ لا يُخالِطُه ثُفْلٌ من سَويقٍ وغيرِه، والخالِصُ، كالقَريحِ، والأرضُ لا ماءَ بها ولا شجَر، ج: أقْرِحَةٌ، أو المُخَلَّصَةُ للزَّرْعِ والغَرْسِ، كالقِرْواح والقِرْياحِ والقِرْحِياءِ، بكَسْرِهِنَّ، وأربَعُ مَحالَّ بِبَغْدادَ. والقِرْواحُ، بالكسر: الناقةُ الطويلةُ القَوائِمِ، والنَّخْلَةُ الطويلةُ المَلْساءُ، ج: قَراويحُ، والجَمَلُ يَعافُ الشُّرْبَ مع الكِبارِ، فإذا جاءَ الصِّغارُ شَرِبَ مَعَها، والبارِزُ الذي لا يَسْتُرُهُ من السَّماءِ شيءٌ. والقُراحِيُّ، بالضم: مَنْ لَزِمَ القَرْيَةَ لا يَخْرُجُ إلى البادِيَة. والقارِحُ: الْأَسَدُ، كالقَرْحانِ، والقَوْسُ البائِنَةُ عن وَتَرِها، والناقةُ اسْتَبَانَ حَمْلُها، وقد قَرَحَتْ قُروحاً. والقَريحةُ: أوَّلُ ماءٍ يُسْتَنْبَطُ من البِئْرِ، كالقُرْحِ، وأوَّلُ كُلِّ شيءٍ، ومنك: طَبْعُكَ. والقُرْحُ، بالضم: أوَّلُ الشيءِ، وثلاثُ ليالٍ من الشَّهْرِ. والاقتِراحُ: ارتجالُ الكَلاَم، واستنباطُ الشَّيْءِ من غيرِ سَماع، والاجْتِباءُ، والاخْتيارُ، وابْتِداعُ الشيءِ، والتَّحَكُّمُ، وركُوبُ البَعيرِ قبلَ أن يُرْكَبَ. والقَريحُ: السَّحابَةُ أوَّلَ ما تَنْشَأُ، والخالِصُ، وابنُ المُنَخَّلِ في نَسَبِ سامةَ بنِ لُؤيٍّ، ومن السَّحابَةِ: ماؤُها.
وذُو القُروحِ: امْرُؤُ القَيْسِ، لأِنَّ قَيْصَرَ ألْبَسَه قميصاً مَسْموماً، فَتَقَرَّحَ جَسَدُهُ، فمات. وذُو القَرْحِ: كَعْبُ بنُ خَفاجَةَ. والقَرْحاءُ: فَرَسانِ. وكغُرابٍ: سِيفُ القَطيفِ، وة. والقُرَيْحاءُ، كبُتَيْراءَ: هَنَةٌ تكونُ في بَطْنِ الفَرَسِ كرَأْسِ الرَّجُلِ، ومن البَعيرِ: لَقَّاطةُ الحَصى. وقُرْحَةُ الرَّبيعِ أو الشِّتاءِ، بالضم: أوَّلُه. وطريقٌ مَقْروحٌ: أُثِّرَ فيه فصارَ مَلْحوباً. والمُقَرِّحَةُ: أوَّلُ الْإِرْطابِ، ومن الإِبِلِ: ما بها قُروحٌ في أفْواهِها فَتَهَدَّلَتْ لذلكَ مَشافِرُها. وقَرَحَ بِئْراً، كمَنَعَ
واقْتَرَحَها: حَفَرَ في مَوْضِعٍ لا يوجَدُ فيه الماءُ. وأقْرُحُ، بضم الراءِ: ع. وقِرْحِياءُ: ع. وذُو القَرْحى: بوادي القُرَى. والقُراحِيَتان، بالضم: الخاصِرَتانِ. وتَقَرَّحَ له: تَهَيَّأَ.
تاج العروس:
قرح
القَرْحُ بالفتحِ ويضمّ لغتان : عَضُّ السِّلاحِ ونَحوِه مما يَجْرَحُ البَدَنَ وممّا يَخْرُجُ بالبَدَن . أَو القَرْح بالفَتْح : الآثَارُ وبالضّم الأَلَمُ يقال : به قُرْح من قَرْح أَي أَلَمٌ من جِراحَةٍ وقالَ يعقوب : كأَنّ القَرْح الجِرَاحَاتُ بأَعْيَانها وكأَنّ القُرْحَ أَلَمُها وقال الفرَّاءُ في قوله تعالى : " إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْح " قال : وأَكثَرُ القرّاءِ على فَتْح القافِ قال : وهو مِثْل الجَهْد والجُهْد والوَجْد والوُجْد . وفي حديثِ أُحُدٍ : مِن بَعْدِ ما أَصابَهُم القَرْحُ وهو بالفَتْح والضَّم : الجرْحُ وقيل هو بالضمّ الاسمُ وبالفَتْح المصدَر . أَرادَ ما نَالهُم من القَتْل والهَزيمةِ يومئذٍ . وقَرَحَ كمَنَع : جَرَحَ يَقْرَحُه قَرْحاً . وقيل : سُمِّيَت الجِرَاحاتُ قَرْحاً بالمصدر قاله الزّجاج . وقَرِحَ جِلْدُ الرجُلِ كَسَمعَ : خَرَجَت به القُرُوحُ يَقرَح قَرَحاً فهو قَرِحٌ . والقَرِيح : الجَرِيحُ مِن قَومٍ قَرْحَى وقَرَاحَى وقد قَرَحَه إِذا جَرَحَه . وفي حديث جابرٍ كنا نَخْتَبط بقِسِسيِّنا ونأْكُل حتّى قَرِحَتْ أَشداقُنا أَي تَجرَّحَتْ من أَكْل الخَبَط . قال قال المُتنَخِّل الهذَلّى :
لايُسْلِمُون قَرِيحاً حَلَّ وَسْطهُمُ ... يَوْمَ اللِّقَاءِ ولا يُشْوُونَ مَن قَرَحُوا قال ابن بَرّيّ : معناه لا يُسلِمون من جُرِحَ منهم لأَعدائهم ولا يُشوُون من قَرَحوا أَي ولا يُخطِئون في رَمْىِ أَعدائِهم . والمقروح : مَن به قُرُوحٌ . والقَرْحَة واحدةُ القَرْحِ والقُرُوحِ . والقَرْحُ أَيضاً : البَثْر بفتح فسكون إِذَا تَرامَى إِلى فَسادٍ . وقال اللّيْث : القَرْح : جَرَبٌ شَديدٌ يُهْلِكُ ونصّ عبارة اللّيث : يَأْخُذُ الفُصْلاَنَ بالضّم جمع فَصِيل أَي فلا تَكاد تَنجو . وفَصِيلٌ مَقروح . قال أَبو النَّجم :
" يَحْكى الفَصِيلَ القَارِحَ المَقْرُوحَا وأَقْرَحُوا : أَصابَ مَواشِيَهم أَو إِبلَهم ذلك أَي القَرْحُ . وقَرِحَ قَلْبُ الرَّجلِ من الحزنِ وأَقرَحَه اللّهُ قال الأَزهَريّ : الذي قَالَه الليث من أَنّ القَرْحَ جَرَبٌ شديدٌ يأْخُذ الفُصْلانَ غلظٌ إِنما القَرْحَة داءٌ يأْخُذ البَعير فيَهْدَل مِشْفرُه منه . قالَ البَعيث :
ونَحنُ مَنَعْنَا بالكُلاَبِ نساءَنا ... بضَرْبٍ كأَفْواهِ المُقَرِّحةِ الهُدْلِ وقُرِحَ البعيرُ فهوَ مَقْرُوح وقَرِيح إِذا أَصابَتْه القَرْحَة وقَرَّحت الإِبلُ فهي مُقرِّحَة والقَرْحَة ليست من الجَرب في شيْءٍ ويسأْتى لذلك بقيّة . وفي التهذيب : القُرْحَة بالضَّمّ الغُرَّة في وِسطِ الجَبهةِ وفي وَجْهِ الفَرَسِ ما دونَ الغُرّة . وقيل : القُرْحَة : كلُّ بياضٍ يكون في وَجْهِ الفرَس ثم يَنقطِع قبلَ أَن يَبلُغَ المَرْسِنَ وتُنْسَب القُرْحة إِلى خِلْقَتها في الاستِدارةِ والتّثليثِ والتربِيع والاستِطالَة والقِلّة وقيل : إِذا صَغُرَت الغُرّةُ فهي القُرْحَة وأَنشد الأَزهريّ :
تُبارِي قُرْحةً مِثلَ ال ... وَتيرةِ لم تَكُن مَغْدَا
يَصف فَرساً أُنثَى . والوتيرة : الحَلْقَة الصّغيرَةُ يُتعلَّم عليها الطَّعْنُ والرَّمْيُ . والمَغْد : النَّتْف . أَخبرَ أَنّ قُرْحَتَهَا جِبِلَّةٌ لَم تَحدُث عن عِلاجِ نَتْفٍ وقَال أَبو عُبَيْدة : الغُرّة ما فوق الدِّرهم والقُرْحة قَدْرُ الدِّرهم فما دُونَه . وقال النَّضْر : القُرْحَة بين عَيْنَي الفَرسِ مثلُ الدِّرهم الصغِيرِ . وما كان أَقرَحَ ولقد قَرِحَ يَقرَحُ قَرَحاً . ومن المجاز رَوْضَةٌ قَرْحَاءُ : فيها أَي في وَسطها نُوّارَةٌ بَيْضَاءُ قال ذُو الرُّمَّة يَصف رَوضةً
حَوّاءُ قَرْحَاءُ أَشراطِيّة وَكفَتْ ... فيها الذِّهَابُ وحَفَّتْها البَراعيم وقيل القَرحاءُ : التي بَدَا نَبْتُهَا . والقُرْحَانُ بالضّمّ : ضَرْبٌ من الكَمْأَة بِيضٌ صغَارٌ ذَوَاتُ رُؤُوسٍ كرُؤُس الفُطْرِ قال أَبو النّجم :
وأَوْقَر الظَّهرَ إِلىّ الجَانِي ... مِن كَمْأَةٍ حُمْرٍ ومن قُرْحَانِ الوَاحِدُ أَقْرَحُ أَو قُرْحَانَةٌ . و القُرْحَانُ من الإِبل : ما لم يَجْرَبْ أَي لم يُصبه جَرَبٌ قط . و القُرْحَان من الصِّبْيَة : مَنْ لم يُجَدَّرْ أَي لم يَمسَّه القَرْحُ وهو الجُدَرِيّ وكأَنّه الخالِصُ من ذلك الواحد والاثنان والجميع والمذكّر والمؤنّث سَواءٌ إِبلٌ قُرْحَانٌ وصَبيٌّ قُرْحَانٌ وفي حديث اَمير المؤمنين عُمَرَ رضي اللّه عنه أَنّ أَصحَابَ رسُول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قَدِمُوا معه الشّامَ وبها الطّاعُونُ وقيل له : إِنَّ مَعك من أَصحاب رسول اللّه صلَّى اللّه عليه وسلّم قُرْحَانٌ فلا تدخلهم على هذا الطاعون أي لم يُصبهم داءٌ قَبْلَ هذا . قال شَمِرٌ : قُرحَان إِن شِئتَ نَوّنت وإِن شِئت لم تُنَوِّن . وقد جمعَه بعضُهم بالواو والنون . وأَوردهُ الجوهريّ حديثاً عن عُمرَ رضي اللّه عنه حينَ أَرادَ أَن يَدخل الشامَ وهي تَستعِر طاعوناً فقيل له : إِنّ مَنْ معك من أَصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه وسلّم قُرْحانُونَ فلا تَدْخُلْهَا وهي لُغَيّة وفي المختار واللسان والصّحاح والأَساس : وهي لغة متروكة . ومن المجاز : أَنت قُرحانٌ مما قُرِحْت به أَي بَريءٌ . وقال الأَزهريّ : أَنت قُرحانٌ من هذا الأَمر وقُرَاحِيٌّ أَي خارج وأَنشد قول جرير :
يُدافِعُ عَنكمْ كلَّ يومِ عَظيمةٍ ... وأَنت قُرَاحِيٌّ بسِيفِ الكَواظمِ والقُرْحَان : مَنْ لم يَشهَد الحَربَ كالقُرَاحِيّ . و في التهذيب قال بعضهم : القُرْحان : مَن لم يَمسَّه قَرْحٌ ولا جُدَرِىّ ولا حَصْبة والقُرْحانُ أَيضاً : مَنْ مَسَّه القُرُوحُ وهو ضِدٌّ يُذَكّر ويؤنّث . ومن المجاز : قَرَحَه بالحقِّ : استقبَلَه به وقَارَحَه : واجَهَه . ولَقيَهُ مُقَارَحَةً . أَي كِفَاحاً ومُوَاجَهة . والقَارِح من ذِي الحافِر بمنزِلة البازِل من الإِبل . في الصحاح : كلُّ ذِي حافِرٍ يَقْرَح وكلّ ذي خُفّ يَبْزُل وكلّ ذي ظِلْفٍ يَصْلَغ . قال الأَعشَى في الفَرس :
والقارِحِ العَدَّا وكلَّ طِمِرَّةٍ ... لا تستطيع يَدُ الطَّوِيلِ قَذَالَها قَوارِحُ وقُرَّحٌ كسُكَّر ومقَارِيحُ قال أَبو ذؤَيب :
جَاوَزْتُه حينَ لا يَمْشِي بعَقْوَتِه ... إِلاَّ المقانِيبُ والقُبُّ المقارِيحُ
قال ابن جنّي : هذا من شَاذّ الجَمع يعنى أَن يكسَّر فاعلٌ على مَفاعيل وهو في القياس كأَنّه جمْع مِقْرَاح كمِذكَار ومئناث ومَذاكير ومَآنيث وهي أَي الأَنثى قارِحٌ وقَارِحة وهي بغير هاءٍ أَعلَى قال الأَزهَريّ : ولا يقال قارِحة . وقد قَرَحَ الفَرسُ كَمَنَع وخَجِلَ يَقْرَح قُرُوحاً وقَرَحاً الأَخيرة محرّكة وفيه اللّف والنّشْر المُرَتَّب . وأَقْرَحَ بالأَلف . هكذا حكاه اللِّحيانيّ وهي لغة رديئة وقيل ضَعيفة مهجورة ففي الصّحاح وغيره : الفَرسُ في السَّنَة الأُولى حَوْلّى ثم جَذَعٌ ثم ثَنِيٌّ ثم رَبَاعٌ ثم قارِحٌ . وقيل : هو في الثانية فِلْوٌ وفي الثالثة جَذَعٌ . يقال : أَجْذَعَ الْمُهرُ وأَثنَى وأَرْبَعَ وقَرِحَ هذه وَحدَهَا بغير أَلف . وقَارِحُه : سِنُّه الّذي قد صَارَ به قارحاً وقُرُوحُه انتهاءُ سِنِّة وإِنّما تنتهِى في خَمْس سنين أَو قُرُوحُه : وُقُوعُ السِّنّ التّي تَلِي الرَّبَاعِية . وقَد قَرِحَ إِذا أَلْقَى أَقصَى أَسنانه . وليس قُرُوحُه بِنَباتِه . وله أَربعُ أَسنانٍ يتَحوّلُ من بعْضها إِلى بعض : يكون جَذَعاً ثم ثَنِيّاً ثم رَبَاعِياً ثم قارِحاً وقد قَرَحَ نابُه . وقال الأَزهريّ عن ابن الأَعرابيّ : إِذا سَقطَت ربَاعِيَةُ الفَرِس ونَبَتَ مكانَهَا سِنٌّ فهو رَبَاعٌ وذلك إِذا استَتَمَّ الرابعَةَ . فإِذا حانَ قُرُوحُه سقَطَت السِّنُّ الّتي تلِي رَبَاعِيَتَه ونَبَتَ مكَانَها نابُه وهو قارِحُه وليس بعد القُرُوح سُقُوطُ سِنٍّ ولَا نَبَاتُ سِنٍّ . قال : وإِذا دَخَلَ الفرَسُ في السادِسةِ واستَتمَّ الخَامِسَةَ فقَدْ قَرِحَ . والقَرَاحُ كسحَاب : الماءُ الذي لا يُخَالِطُه ثُفْل بضمٍّ فسكون من سَوِيقٍ وغَيْرِه وهو الماءُ الّذِي يُشْرَب إِثْرَ الطَّعَامِ . قال جريرٌ :
تُعَلِّل وهْي ساغِبةٌ بَنِيهَا بأَنْفَاسِ ... من الشَّبِمِ القَرَاحِ وفي الحديث جِلْف الخُبْزِ والماء القَرَاح هو الماء الَّذِي لم يخالِطْه شْيءٌ يُطَّيب به كالعَسِل والتَمر والزَّبِيبِ . والقَرَاحُ : الخالِصُ كالقَرِيح قاله أَبو حنيفةَ وأَنشد قَولَ طَرفةَ :
" مِن قَرْقَفٍ شِيبَتْ بماءٍ قَرِيحْ ويروى قَدِيح أَي مُغْتَرف . والقَرَاحُ : الأَرْضُ البارز الظاهر الذي لا مَاءَ بها ولا شجر ولم يَختلط بشْيءٍ قاله الأَزهريّ . أَقرِحَةٌ كقَذالٍ وأقْذِلة . ويقال : هو جمعُ قريح كقَفيز وأَقفزةٍ . أَو القَرَاحُ من الأَرَضينَ كلُّ قِطْعَة على حِيَالهَا من مَنَابتِ النَّخْل وغير ذلك . وقال أَبو حنيفة : القَرَاح : الأَرضُ المُخَلَّصَة للزَّرع والغَرْسِ . وقيل القَراحُ المَزْرَعَةُ الّتي لَيْسَ عليها بِناءٌ ولا فيها شَجرٌ كالقِرْواح وهو الفَضاءٌ من الأَرض التي ليس بها شَجَرٌ ولم يَختلِطْ بها شْيءٌ عن ابن الأَعْرَابِيّ والقِرْياحِ والقِرْحِيَاءِ بكسرهنّ . قال ابنُ شُميل : القِرْوَاحُ جَلَدٌ من الأَرْض وَقَاعٌ لا يَستمْسِكُ فيه الماءُ وفيه إِشرافٌ وظَهْرُه مُستوٍ ولا يستَقرّ فيه ماءٌ إِلّا سالَ عنه يَميناً وشِمالاً . والقَرَاحُ أَربعُ مَحَالَّ ببغدادَ . والقِرْوَاحُ بِالكسر : الناقَة الطّويلةُ القَوَائِمِ قال الأَصمعيّ : قلْت لأَعرابيّ : ماالنّاقَةُ القِرْوَاح ؟ قال : التي كأَنّها تَمشِي على أَرْمَاح . والقِرْوَاح : النَّخْلَة الطويلةُ الجَرْداءُ المَلْسَاءُ أَي التي انْجَرد كَرَبُها وطالَتْ قَرَاوِيحُ وأَمّا في قولِ سُوَيدِ بن الصَّامِت الأَنصارِيّ :
أَدِينُ ومَا دَيْنِي عَليكُمْ بمَغْرَمٍ ... ولكنْ على الشُّمِّ الجِلاَدِ القَرَوِاحِ وكان حَقُّه القَرَاوِيح فاضطُرّ فحَذفَ . وعن أَبي عَمرٍو : القِرْوَاحُ : الجَمل يَعافُ الشُّرْبَ مع الكِبَار فإِذا جاءَ الدَّهْداهُ وهي الصِّغَارُ شَرِبَ مَعَهَا وفي نسخة : معهنّ . والقِرْوَاح أَيضاً : البارزُ الّذي لا يَستُرُه من السَّماءِ شَيْءٌ وقيلَ هو الأَرْضُ البارزُة للشَّمْس قال عَبيدٌ :
فمَنْ بنَجْوَته كمَنْ بعَقْوَتِه ... والمُسْتَكِنُّ كمَنْ يَمْشِى بقِرْواحِ والقُرَاحِىّ بالضّمّ : من لَزِمَ القَرْيةَ ولا يَخرُج إلى البادِيَة . قال جَرير :
يدافع عنكم كل يوم عظيمةٍ ... وأنت قراحى بسيف الكواظم وقيل قراحى : منسوب إلى قراحٍ وهو اسم موضع قال الأزهريّ : هي قريةٌ على شَاطِئ البَحْر نَسَبَه إِلَيْهَا . والقارِحُ : الأَسَدُ كالقَرْحَانِ و القارِح : القَوْسُ البائنةُ عَنْ وَتَرِهَا . وقَرَحَتِ النّاقَةُ : استَبَانَ حَمْلُهَا . قال ابن الأَعْرَابيّ : هي قارحٌ أَيّامَ يَقْرَعُهَا الفَحْلُ فإِذَا اسْتَبَانَ حَمْلُهَا فهي خَلِفَةٌ ثم لَا تزال خَلِفَةً حتّى تَدْخُل في حَدّ التَّعشير . وعن اللّيث : ناقةٌ قارِحٌ وقد قَرَحَتْ قُرُوحاً بالضّمّ إِذا لم يَظُنّوا بها حَمْلاً ولم تُبَشِّر بذَنَبها حتّى يَستَبِينَ الحَمْلُ في بَطْنهَا . وقال أَبو عُبَيْد : إِذا تَمَّ حَمْلُ النَّاقّةِ ولم تُلْقِه فَهي حينَ يَستَبِينُ الحَمْلُ بها قارِحٌ : وقال غيرُه : فَرَسٌ قَارِحٌ . أَقَامَتْ أَربعين يوماً مِن حَمْلها أَو أَكثَرَ حتى شَعَّرَ والقَارِح : الناقةُ أَوَّلَ ما تَحمِل والجَمْع قَوَارِحُ وقُرَّحٌ وقد قَرَحَت تَقْرَحُ قُرُحاً وقِرَاحاً . وقيل القُرُوحُ أَوَّلَ ما تَشولُ بذَنَبِهَا وقيلَ إِذا تمَّ حَملُهَا فهي قَارِحٌ وقيلَ هي الّتي لا تُشْعِرُ بلَقَاحِهَا حتَّى يَسْتَبين حَمْلُهَا . وعبارةُ الكُلّ متقاربةٌ . والقَرِيحة : أَوّلُ ماءٍ يُستَنبَط أَي يُخْرَج من البِئر حيت تُحْفَر كالقُرْحِ بالضّمّ . قال ابن هَرْمةَ :
فإِنّك كالقَريحةِ حين تُمْهَى ... شَروبُ الْمَاءِ ثم تَعودُ مَاْجَا المأْج : المِلْح ورواه أَبو عبيد بالقريحةِ وهو خطأْ كذا في اللسان . ومنه قولهم : لفلانٍ قَرِيحَةٌ جَيّدة يراد استنباطُ العِلْم بجَودةِ الطّبع . قال شيخُنا : وهي قُوّة تستنبطُ بها المعقولات وهو مجازٌ صرَّحَ به غيرُ واحد . وقال أَوس :
على حِينَ أَنْ جَدَّ الذَّكَاءُ وأَدرَكَتْ ... قَريحَةُ حِسىٍ مِنْ شَرِيحٍ مُغَمِّمِ يقول : حينَ جَدَّ ذَكائي أَي كبِرْت وأَسننْت وأَدْرَك من ابني قريحةُ حِسْىٍ يعني شَعرَ ابنه شُرَيحِ بن أَوْس شَبَّهه بما لا يَنْقَطِع ولا يُغَضغَض مُغَمِّم أَي مُغْرِق . و قَريحَة الشّباب : أَوّلُه وقيل هي أَوّلُ كُلِّ شيءٍ وباكُورَتُه وهو مجاز . و القَرِيحَة منك : طَبْعُك الذي جُبِلْتَ عليه لأَنّه أَوّل خِلقتك ووقع في كلام بعضهم أَنّها الخاطر والذِّهْن . والقُرْحُ بالضَّم : أَوَّلُ الشَّيء . وهو في قُرْح سِنِّه أَي أَوَّلها . قال ابن الأَعرَابيّ : قلت لأَعرابيّ : كمْ أَتَى عليك ؟ فقال : أَنا في قُرْحِ الثلاثين . يقال : فلانٌ في قُرْحِ الأَربعين أَي في أَوّلها و القُرْحُ : ثلاثُ ليالٍ من أَوّل الشَّهر ومنهم من ضبطَه كَصُرَدٍ . نقلَه شيخنا . ومن المجاز الاقتِراحُ : ارتِجالُ الكَلام يقال : اقتَرَحَ خُطْبَتَه أَي ارتَجلَها . و الاقتراحُ : استنباطُ الشيْءِ من غير سَماعٍ . وفي حاشية الكشّاف للجرْجانيْ : هو السُّؤال بلَا رَوِيَّةٍ . والاقتراحُ : الاجتباءُ والاختِبَارُ . قال ابنُ الأَعرابيّ : يقال اقترحْتُه واجتَبيْته وخَوَّصته وخدَّمْته واخْتَلَمْته واستَخْلَصْته واسْتَمَيْتُه كلُّه بمعنَى اخترْته . ومنه يقال : اقترحَ عليه صَوْتَ كذا وكذا أَي اختاره . والاقْتراح : ابتِدَاعُ أَوّلِ الشْيءِ تَبتدعُه وتَقترِحه من ذاتِ نَفْسك من غير أَن تَسمعَه . وقد اقتَرحَه عن ابن الأَعرابيّ . واقتُرِحَ السَّهمُ وقُرِحَ : بُدئَ عَملُه . وفي الأَساس : وأَنا أَوّلُ مَن اقترحَ مَودّة فُلانٍ أَي أَوَّلُ مَن اتَّخذَه صَديقاً وهو مَجاز . والاقتراحُ : التَّحكُّم ويُعدَّى بعَلَى يقال : اقتَرَحَ عليه بكذا : تَحَكَّمَ وسأَلَ من غير رَوِيّة . وعبارةُ البَيْهَقيّ في التاج : الاقتراحُ طَلبُ شيْءٍ ما مِن شَخصٍ ما بالتَّحكُّم . ومن المجاز : الاقتراح : رُكُوبُ البَعِيرِ قَبل أَنْ يُركَبَ وقد اقتَرَحَه . والقَرِيح : السَّحَابَة أَوَّلَ ما تَنْشَأُ والقَرِيح : الخالِصُ كالقَرَاح قاله أَبو حَنِيفة . وأَنشد أَبو ذؤَيب :
وإِنَّ غُلاماً نِيلَ في عَهْدِ كاهلٍ ... لَطِرْفٌ كنَصْلِ السَّمْهَرِيِّ قَرِيحُ
نِيلَ أَي قُتِلَ . في عَهْدِ كاهلٍ أَي له عَهْدٌ وميثاقٌ . والقَرِيحُ بن المُنخَّلِ في نَسبِ سّامَةَ بنِ لُؤَيّ بن غَالبٍ القُرَشيّ . والقَرِيحُ من السَّحَابَةِ ماؤُهَا حينَ يَنزِل . قال ابن مُقبل : وكأَنّمَا اصطبَحتْ قَرِيحَ سَحابة . وقال الطِّرِمّاح :
ظَعائن شِمْنَ قرِيحَ الخَرِيفِ ... مِن الأَنْجُمِ الفُرْغِ والذّابحَهْ وذُو القُرُوح : لقَبُ امرِئ القَيْس بن حُجْرٍ الشاعر الكِنديّ لأَنّ قَيْصَرَ ملكَ الرُّوم أَلْبَسَه وفي نسخة : بعَثَ إِليه قَميصاً مَسْموماً فلَبِسه فتَقرَّحَ منه جَسَدُه فماتَ . قال شيخُنا : وهذا هو المشهور الذي عليه الجمهور وفي شرْح شواهد المغني للحافظ جَلال الدين السيوطيّ أَنّه ذو الفُرُوج بالفاءِ والجيم لأَنه لم يُخلّف إِلّا البناتِ . وقد أَخرجَ ابن عساكر عن ابن الكَلبيّ قال : أَتى قَومٌ رسولَ اللّه صلَّى اللّه عَلَيه وسلّم فسأَلُوه عَنْ أَشعر النّاسِ فقال : ائتُوا حَسَّاناً فأَتوه فسَأَلُوه فقال : ذُو الفُرُوج . وذُو القَرْح : كَعْبُ بنُ خَفَاجةَ الشَّاعر . والقَرْحَاءُ : فَرَسَانِ لهُم . وعن أَبي عُبيدة : القُرَاحُ كغُرَاب : سِيفُ - بكسر السين المهملة - القطِيفِ وأَنشد للنّابغة :
قُرَاحِيّة أَلْوَتْ بِليفٍ كأَنَّهَا ... عِفَاءُ قِلاَصٍ طارَ عنها تَواجِرُ وقال جرير :
ظَعَائنَ لم يَدِنَّ مع النَّصَارى ... ولا يَدْرِينَ ما سَمَكُ القُرَاحِ وقال غيره : هو سِيفُ البَحرِ مُطلقاً . و : ة بالبَحرَين . وفي نسخة و : ع أَي واسمُ مَوضِع . والقُرَيْحاءُ كبُتَيْراءَ : هَنَةٌ تَكُونُ في بَطْنِ الفَرَسِ كرأْس الرَّجُل ومثله في التهذيب واللسان . قال : و هي من البَعِيرِ لَقَّاطَةُ الحَصَى . وعن أَبي زيد : قُرْحَة الرَّبيعِ أَو الشِّتَاءِ بالضَّمّ : أَوَّلُه . وأَصَبْنا قُرحَةَ الوَسْميِّ : أَوّلَه وهو مجازٌ في الأَساس . ويقال طَرِيقٌ مَقْرُوحٌ : قد أُثِّرَ فيه فصَارَ مَلحُوباً بَيِّنا مَوطوءًا . والمقرِّحَة : أَوْلُ الإِرْطاب وذلك إِذا ظَهَرَت مثْل القُرُوح . والمُقَرِّحة من الإِبل : ما بها قُرُوحٌ في أَفواهِهَا فتَهدَّلتْ لذلك مَشافرُهَا واسمُ ذلك الدّاءِ القُرْحةُ بالضم ونَسبُه الأَزهريّ إِلى اللّيث وهو الصواب . قال البَعِيث :
ونَحْنُ مَنَعْنَا بالكُلاَبِ نِسَاءَنَا ... بِضَرْبٍ كأَفوَاهِ المُقَرِّحَة الهُدْلِ ومثله في إِصلاح المنطق لابن السِّكيت قال : وإِنّما سَرقَ البَعيثُ هذا المعنَى من عَمْرِو بنَ شَأْس :
وأَسْيَافُهُمْ آثَارُهنّ كأَنّهَا ... مَشافِرُ قَرْحَى في مبَارِكها هُدْلُ وأَخذه الكُميتُ فقال :
يُشَبَّه في الهَامِ آثارُهَا ... مَشافِرَ قَرْحى أَكلْنَ البَرِيرَا وقال الأَزهريّ : قرَّحَت الإِبلُ فهي مُقَرِّحة والقَرْحَة ليستْ من الجرَب في شيْءٍ . وقَرَحَ الرَّجلُ بِئراً كمنَعَ واقْترَحها : حَفَر في مَوضعٍ لا يوجَد فيه الماءُ أَو لم يُحفَرُ فيه فكأَنّه ابتَدَعها . وأَقْرُحٌ بضمّ الرّاءِ : لبنى سُوَاءَةَ من طيّىءٍ ويقال : الأَقارحُ أَيضاً وهو شِعْبٌ . وقِرْحِيَاءُ بالكسر : آخَرُ وذُو القَرْحَى سُوقٌ بِوَادِي القُرَى . وقد جاءَ في الحديث ذِكر قُرْح بضمّ القاف وسكون الحاءِ وقد يُحرَّك في الشّعر : سُوقُ وادي القُرَى صلَّى به رسولُ اللّهِ صلَّى اللّه عليه وسلّم وبنَى به مَسْجداً . وأَمّا قول الشّاعر :
حُبِسْن في قُرْحٍ وفي دَارَاتها ... سَبْعَ ليالٍ غيرَ مَعلوفاتها
فهو اسم وادِي القُرَى . كذا في لسان العرَبِ . والقُرَاحِتَانِ بالضَّمِ : الخَاصِرتانِ وتَقَرَّحَ له بالشّرّ إِذا تَهَيَّأَ مثل تَقَذَّحَ وتَقدَّحَ . ومما يستدرك عليه في هذه المادة : التَّقرِيح : أَوّل نَبَاتِ العَرفَجِ . وقال أَبو حنيفةَ : التقريحُ أَوّلُ شَيْءٍ يَخرُج من البَقل الذي يَنبت في الحَبّ . وتَقريحُ البقْل : نباتُ أَصْلِه وهو ظُهورُ عُودِه . وقال رجلٌ لآخَرَ : ما مَطَرُ أَرضِك ؟ فقال : مُرَكِّكة فيها ضُرُوسٌ وثَرْدٌ يَدُرُّ بَقْلُه ولا يُقَرِّح أَصْلُه . ثم قال ابنُ الأَعرابيّ : ويَنْبُت البَقْلُ حينَئذٍ مُقْتَرحاً صُلْباً . وكان ينبغِي أَن يكون مُقَرِّحاً إِلاّ أَن يكون اقترَاحَ لُغَةً في قَرَّحَ . وقد يجوز أَن يكون قولُه مُقْتَرِحاً أَي منتصِباً قائماً على أَصْلِه . وقال ابن الأَعرابيّ لا يُقَرِّح البَقْلُ إِلاّ مِن قَدْر الذّراع من ماءِ المَطر فما زاد . قال : ويَذُرُّ البَقْلُ منَ مَطرٍ ضَعِيفٍ قَدرِ وَضَح الكَفّ . والتَّقريح : التَشْوِيكُ ووَشْم مُقَرَّحٌ : مُغَرَّزٌ بالإِبرةِ . وتَقْريحُ الأَرضِ : ابتداءُ نَباتِهَا وفي الحديث : خَبْرُ الخَيْل الأَقرَحُ المحجَّل هو ما كان في جَبْهتِه غُرّة وفي الأَساس : فَرسٌ أَقرَحُ : أَغَرُّ وخَيْلٌ قُرْحٌ . ومن المجاز : تَفَرَّى الدُّجَى عن وَجْهِ أَقْرَحَ وهو الًصُّبح لأَنّه بياضٌ في سَواد . قال ذو الرُّمَّة :
وَسُوجٌ إِذا اللَّيْلُ الخُدارِيُّ شَقَّه ... عن الرَّكْب مَعروفُ السَّماوةِ أَقْرَحُ يعنى الفجْرَ والصُّبْحَ . والقَرْحاءُ : الرَّوضَة التي بَدَأ َنَبْتُهَا . وهَضْبَةٌ قِرْوَاحٌ : مَلْسَاءُ جَرْدَاءُ طويلةٌ . وفي الأَساس : قَرَّحَتْ سِنُّ الصَّبيّ : هَمَّت بالنَّبَات فإِذا خَرَجَت قيل : غَرَّرَت . وهو قُرْحَةُ أَصحابهِ : غُرّتهم وهو مجاز . وبنو قَرِيح كأَمير : حَيٌّ . وقُرْحانُ : اسم كَلْب . وفي الأَساس : ولا ذُبابَ إِلاّ وهو أَقرَحُ كما لا بَعيرَ إِلاّ وهو أَعلَمُ

##### Türkçe

قرح
**قَرِحَ - يَقْرَحُ** (**قَرَحَ - يَقْرَحُ**) - **قَرْح**
**قَرِحَ - يَقْرَحُ** (**قَرَحَ - يَقْرَحُ**) + varlık: ona açık ve çatlamış yaralar isabet eder; bedende oyuk açar; onlardan irin çıkar.
**قَرْح**: “**قَرَحَ - يَقْرَحُ**” fiilinin isim-fiilidir; o da mef‘ûl anlamındadır: içinden irin çıkan, derin, açık yara.
Ve lafız, “bedenî veya nefsî hastalık ve şeyin yahut varlığın yapısının ve işlevinin zayıflık ve kötülüğe doğru değişmesi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**سَنِهَ - يَسْنَهُ**، **أَسِنَ - يَأْسِنُ** (**أَسَنَ - يَأْسُنُ**)، **سَقِمَ - يَسْقَمُ** (**سَقُمَ - يَسْقُمُ**) (**سَقِمَ - يَسْقُمُ**)، **مَرِضَ - يَمْرَضُ**، **فَسَدَ - يَفْسُدُ**، **قَرِحَ - يَقْرَحُ** (**قَرَحَ - يَقْرَحُ**)
قرح
 	﴿Eğer size bir **قَرْح** dokunursa, o kavme de onun benzeri bir **قَرْح** dokunmuştur; işte o günleri insanlar arasında döndürürüz; Allah iman edenleri bilsin ve sizden şahitler edinsin diye; Allah zalimleri sevmez (140)﴾ Âl-i İmrân ﴿Kendilerine **القَرْح** isabet ettikten sonra Allah’a ve Resûl’e icabet edenler; onlardan ihsan edenler ve sakınanlar için büyük bir ecir vardır (172)﴾ Âl-i İmrân
Muhtârü’s-Sıhâh
● [**قرح**] ق رح **القَرْحَةُ**: **القَرْح**’ın bir tanesi; **الفلس** vezninde; ve **القُروحِ**. **القَرْحُ** fetha ile ve **القُرْحُ** damme ile iki lugattır; **الضعف** ve **الضعف** gibi. Dedim ki: ve bazıları dedi: **القَرْحُ** fetha ile yaralardır; **القُرْحُ** damme ile yaraların acısıdır; bunu Ezherî de Ferrâ’dan nakletmiştir. Ve **قَرَحَهُ**: onu yaraladı; babı **قطع**’tır; o hâlde o **قَرِيحٌ**’tir; onlar **قَرْحَى**’dır. Ve **قَرِحَ**: derisi, **طرب** babındandır; onda **القروح** çıktı; o hâlde o **فَرحُ**’tur, **الراء**’ın kesriyle. Ve Allah onu **أقْرَحَهُ**. Ve **بعير قُرْحانٌ**: **رجحان** vezninde; hiç uyuz olmamıştır. Ve **صبي قرحان** da: hiç çiçek çıkarmamıştır. Ve hadiste: ﴿Peygamberin, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ashabı Medine’ye geldiler ve onlar **قُرحانٌ** idiler﴾ yani bundan önce onlara bir hastalık isabet etmemişti. Ve Ömer’in, Allah Teâlâ ondan razı olsun, başkasının sözünden olan hadisinde: ﴿**قُرْحانونَ**﴾ ve bu terk edilmiş bir lugattır. Ve **قَرَحَ الحافر**: dişleri sona erdi; babı **خضع**’tır; ancak beş yılda sona erer; çünkü birinci yılda **حولي**’dir, sonra **جذع** sonra **ثني** sonra **رباع** sonra **قارِحٌ**. Denir: tay **أجذع** oldu, **أثنى** oldu, **أربع** oldu ve **قَرَحَ**; ve bu, yalnız başına, elifsizdir. Ve at **قارحَ**tır; cem‘i **قُرَّحٌ**’tır, **سكر** vezninde. Ve Ebû Züeyb’in şiirinde geldi: **والقُبُّ المَقارِيحُ والاناث قَوارحُ**. Ve **القَرَاحُ** fetha ile: üzerinde bina olmayan ve içinde ağaç bulunmayan ekinliktir; cem‘i **أقْرِحَةٌ**’dir. Ve su **القَرَاحُ** fetha ile de: ona hiçbir şey karışmayan sudur. Ve **القَريحةُ**: kuyudan çıkarılan ilk sudur; bundan “falancanın **قريحة**si iyi” sözleri; bununla tabiatın iyiliğiyle ilmi istinbat etmek kastedilir. Ve **اقْتَرَحَ** ona bir şey: onu, düşünmeksizin, ondan istedi. Ve **اقْتِاحُ الكلام**: sözü irticalen söylemektir.
Râgıb
قرح
- **القرح**: dışarıdan ona isabet eden bir şeyden, yaradan olan iz; ve **القرح**: içeriden olan izi, kabarcık ve benzeri gibi. Denir: **قرحته**; **جرحته** gibi. Ve **قرح**: onda **قرح** çıktı (bak: **الأفعال** 2/77). Ve **قرح قلبه** ve Allah onu **أقرحه**. Ve bazen **القرح** yaraya denir; ve **القرح** acıya denir. Yüce Allah dedi: }**من بعد ما أصابهم القرح**﴿[Âl-i İmrân/ 172]،﴾**إن يمسسكم قرح فقد مس القوم قرح مثله**{ [Âl-i İmrân/140]. Ve (kıraat olarak) damme ile okundu (damme ile Ebû Bekir, Hamza, Kisâî ve Halef okudu. İkisi iki lugattır; ve denildi: fethalı olan: yara; dammeli olan: onun acısıdır. Bak: **الإتحاف** s. 179). Ve **القرحان**: ona çiçek hastalığı isabet etmemiş olandır. Ve **فرس قارح**: azı dişinin çıkmasının izi onda göründüğünde. Ve dişisi **قارحة**. Ve **أقرح**: onda **الغرة** izinden bir iz vardır. Ve **روضة قرحاء**: ortası çiçektir; bu, **الفرس القرحاء**’ya benzetmedendir. Ve **اقترحت الجمل**: ona binmeyi icat ettim. Ve **اقترحت كذا على فلان**: ona karşı temenniyi icat ettim. Ve **اقترحت بئرا**: ondan **ماء قراحا** çıkardım. Ve benzeri: **أرض قراح**; yani: halis. Ve **القريحة**: çıkarılan suyun toplandığı yer. Bundan insanın **قريحة**si ödünç alınmıştır.
Lisân özeti:
1. **قَرَحه**: onu yaraladığı zaman; **يَقْرَحُه قَرْحاً**
2. **قرح**: **القَرْحُ** ve **القُرْحُ**: silahın ısırması ve benzeri; bedeni yaralayan şeyden; ve bedende çıkan şeyden;
3. ve denildi: **القَرْحُ** izlerdir,
4. ve **القُرْحُ** acıdır;
5. ve **الماءِ القَراحِ**: o, fetha ile, kendisiyle tatlandırılacak bir şey (bal, hurma, kuru üzüm gibi) karışmamış sudur.
6. ve **القَراحُ** yerden: ağaç olmayan, belirgin, açık olandır; ve denildi: **القَراحُ** yerden: içinde ağaç olmayan ve bir şeye karışmamış olandır.
7. ve **القَرِيحُ**: **قَرْحَى** ve **قَراحَى** kavminden yaralı olan; ve onu yaraladığı zaman **قَرَحه**; **يَقْرَحُه قَرْحاً**;
8. ve **قَرَحه بالحق قَرْحاً**: onu onunla vurdu ve onunla yüz yüze geldi.
9. ve **الاقتراحُ**: sözü irticalen söylemektir.
10. ve **الاقتراحُ**: şeyi icat etmektir; onu kendi nefsinden, işitmeden, icat eder ve **تَقْتَرِحُه**; ve ikisinde de onu **اقْتَرَحه**.
11. ve **واقْتَرَحَ عليه بكذا**: tahakküm etti ve düşünmeksizin istedi.
12. ve **واقْترح البعيرَ**: ona, kimse binmeden, bindi.
13. ve **واقْتُرِحَ السهمُ وقُرِحَ**: onun yapımına başlandı.
14. denir: **اقْتَرَحَ عليه صوتَ كذا وكذا** yani onu seçti.
15. ve **قَرِيحةُ الإِنسانِ**: üzerine yaratıldığı tabiatıdır; cem‘i **قَرائح**; çünkü o, yaratılışının ilkidir.
16. ve **قَرِيحةُ الشَّبابِ**: onun evvelidir; ve denildi: her şeyin **قَرِيحة**si onun evvelidir.
17. ve **تَقْرِيحُ الأَرض**: bitmesinin başlangıcıdır.
18. ve **طريق مَقْرُوح**: onda iz bırakılmıştır; böylece belirgin, ayakla çiğnenmiş, soyulmuş olmuştur.
Lisânü’l-ʿArab
● - **قرح**: **القَرْحُ** ve **القُرْحُ**, iki lugattır: silahın ısırması ve benzeri; bedeni yaralayan şeyden; ve bedende çıkan şeyden; ve denildi: **القَرْحُ** izlerdir; **القُرْحُ** acıdır. Ve Yakub dedi: sanki **القَرْح** yaraların bizzat kendileridir; sanki **القُرْح** onların acısıdır. Ve Uhud hadîsinde: onlara **القَرْح** isabet ettikten sonra; o, fetha ile ve damme ile: yaradır; ve denildi: o, damme ile isimdir, fetha ile masdardır; o gün onlara erişen öldürme ve bozgunu kastetti. Câbir hadîsinde: “yaylarımızla yaprak silkeler, yeriz; nihayet **قَرِحَتْ** ağız kenarlarımız” yani **تَجَرَّحَتْ**, **الخَبَط** yemekten yaralandı. Ve adam **قَرِحٌ** ve **قَرِيحٌ**: **قَرْح** sahibi; onda sürekli bir **قَرْحة** vardır. Ve **القَرِيحُ**: **قَرْحَى** ve **قَراحَى** kavminden yaralı olan; ve onu yaraladığı zaman **قَرَحه**; **يَقْرَحُه قَرْحاً**; **المتنخل الهذلي** dedi:
لا يُسْلِمُونَ قَرِيحاً حَلَّ وَسْطَهُمُ،
يومَ اللِّقاءِ، ولا يَشْوُونَ من قَرَحُوا
İbn Berrî dedi: manası: onlardan yaralananı düşmanlarına teslim etmezler; ve **قَرَحُوا** olanı “kızartmazlar” yani düşmanlarını atışta ıskalamazlar. Ve Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **إِن يَمْسَسْكم قَرْحٌ** ve **قُرْحٌ**; dedi: okuyucuların çoğu **القاف**’ın fethası üzerinedir; sanki **القُرْح** yaraların acısıdır; sanki **القَرْح** yaraların bizzat kendileridir; dedi: bu, **الوَجْد** ve **الوُجْد** gibidir; “onlar ancak **جُهْد**lerini ve **جَهْد**lerini bulurlar.” Zecâc dedi: adam **قَرِحَ** (* “Zecâc dedi: adam **قَرِحَ** vb.” sözü: **تعب** babındandır, **المصباح**’ta olduğu gibi.) **يَقْرَحُ قَرْحاً**; ve denildi: yaralar masdar ile **قَرْحاً** diye adlandırıldı; doğru olan: **القَرْحة** yaradır; cem‘i **قَرْحٌ** ve **قُروح**. Ve adam **مَقْروح**: onda **قُرُوح** vardır. Ve **القَرْحة**: **القَرْح** ve **القُروح**’un bir tanesi. Ve **القَرْحُ** ayrıca: bozulmaya doğru yayıldığında **البَثْرُ**dür. Leys: **القَرْحُ** şiddetli bir uyuzdur; sütten kesilmiş develeri alır; neredeyse kurtulmazlar; ve **فَصِيل مَقْرُوح**. Ebû’n-Necm dedi:
يَحْكِي الفَصِيلَ القارِحَ المَقْرُوحا
Ve kavim **أَقْرَحَ**: onların davarlarına yahut develerine **القَرْح** isabet etti. Ve adamın kalbi hüzünden **قَرِحَ**; bu, geçenle bir meseldir. Ezherî dedi: Leys’in **القَرْح**’ın sütten kesilmiş develeri alan şiddetli uyuz olduğu sözü yanlıştır; ancak **القَرْحة** deveye isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı dudağı sarkar. **البَعِيثُ** dedi:
ونحْنُ مَنَعْنا بالكُلابِ نِساءَنا،
بضَرْبٍ كأَفْواهِ المُقَرِّحة الهُدْلِ
İbnü’s-Sikkît: **المُقَرِّحة** ağızlarında **قُروح** bulunan develerdir; bundan dolayı dudakları sarkar. Dedi: **البَعِيثُ** bu manayı Amr b. Şâs’tan çalmıştır: **وأَسْيافُهُمْ، آثارُهُنَّ كأَنها مَشافِرُ قَرْحَى، في مَبارِكِها، هُدْلُ**; ve onu Kümeyt aldı, dedi: **تُشَبِّهُ في الهامِ آثارَها، مَشافِرَ قَرْحَى، أَكَلْنَ البَرِيرا**. Ezherî: **قَرْحَى** **قَرِيح**’in cem‘idir; **فعيل** mef‘ûl manasındadır. Deve **قُرِحَ**; o hâlde o **مَقْرُوح** ve **قَرِيح**’tir; ona **القَرْحة** isabet ettiğinde. Ve develer **قَرَّحَتْ**; onlar **مُقَرِّحة**dir. Ve **القَرْحة** uyuzdan hiçbir şey değildir. Ve derisi **قَرِحَ**; kesre ile; **يَقْرَحُ قَرَحاً**; o hâlde o **قَرِحٌ**’tir; onda **القُروح** çıktığında; ve Allah onu **أَقْرَحه**. Ve İmru’ul-Kays’a **ذو القُرُوحِ** denildi; çünkü Rum kralı ona zehirli bir gömlek gönderdi; ondan bedeni **تَقَرَّحَ** etti; sonra öldü. Ve onu hak ile **قَرَحه** (* “onu hak ile **قَرَحه**” vb.: **منع** babındandır, **القاموس**’ta olduğu gibi.) **قَرْحاً**: onu onunla vurdu ve onunla yüz yüze geldi. Ve **الاقتراحُ**: sözü irticalen söylemektir. Ve **الاقتراحُ**: şeyi icat etmektir; onu kendi nefsinden, işitmeden, icat eder ve **تَقْتَرِحُه**; ve ikisinde de onu **اقْتَرَحه**. Ve **واقْتَرَحَ عليه بكذا**: tahakküm etti ve düşünmeksizin istedi. Ve **واقْترح البعيرَ**: ona, kimse binmeden, bindi. Ve **واقْتُرِحَ السهمُ وقُرِحَ**: onun yapımına başlandı. İbnü’l-A‘râbî: denir: **اقْتَرَحْتُه** ve **اجْتَبَيْتُه** ve **خَوَّصْتُه** ve **خَلَّمْتُه** ve **اخْتَلَمْتُه** ve **اسْتَخْلَصْتُه** ve **اسْتَمَيْتُه**; hepsi **اخْتَرْتُه** manasındadır; bundan denir: **اقْتَرَحَ عليه صوتَ كذا وكذا** yani onu seçti. Ve **قَرِيحةُ الإِنسانِ**: üzerine yaratıldığı tabiatıdır; cem‘i **قَرائح**; çünkü o, yaratılışının ilkidir. Ve **قَرِيحةُ الشَّبابِ**: onun evvelidir; ve denildi: her şeyin **قَرِيحة**si onun evvelidir. Ebû Zeyd: **قُرْحةُ الشِّتاءِ** onun evvelidir; ve **قُرْحةُ الربيع** onun evvelidir; ve **القَرِيحة** ve **القُرْحُ**: kuyu kazıldığında kuyudan çıkan ilk şeydir; İbn Hirma dedi:
فإِنكَ كالقَريحةِ، عامَ تُمْهَى
شَرُوبُ الماءِ، ثم تَعُودُ مَأْجا
**المَأْجُ**: tuzdur; Ebû Ubeyd onu **القَرِيحة** ile rivayet etti; o hatadır. Bundan “falancanın **قَريحة**si iyi” sözleri; bununla tabiatın iyiliğiyle ilmi istinbat etmek kastedilir. Ve o, dişinin **قُرْح**’undadır; yani onun evvelindedir. İbnü’l-A‘râbî: bir bedevîye dedim: “kaç yaşındasın?” dedi: “ben **قُرْحِ الثلاثين**’deyim.” Denir: falan **قُرْحِ الأَربعين**’dedir; yani onun evvelindedir. İbnü’l-A‘râbî: **الاقتراحُ** şeyin evvelinin başlangıcıdır; Evs dedi:
على حين أَن جدَّ الذَّكاءُ، وأَدْرَكَتْ
قَرِيحةُ حِسْيٍ من شُرَيحٍ مُغَمِّم
Diyor ki: zekâm ciddileştiği vakit; yani büyüdüm ve yaşlandım; ve oğlum Şurayh b. Evs’ten **قَريحةُ حِسْيٍ** erişti: yani oğlunun şiiri; onu kesilmeyen ve azalmayan suya benzetti. **مُغَمِّم**: yani boğucu. Ve **قَرِيحُ السحاب**: indiği vakit onun suyudur; İbn Mukbil dedi:
وكأَنما اصْطَبَحَتْ قَرِيحَ سَحابةٍ
Ve Tırmâh dedi:
ظَعائنُ شِمْنَ قَرِيحَ الخَرِيف،
من الأَنْجُمِ الفُرْغِ والذابِحَهْ
Ve **القريحُ**: bulut, ilk oluştuğunda. Ve falan **يَشْوِي القَراحَ**: yani suyu ısıtır. Ve **القُرْحُ**: ayın evvelinden üç gecedir. Ve **القُرْحانُ**, damme ile, develerden: hiç uyuz olmamış olan; insanlardan: ona **القَرْح** dokunmamış olan; o, çiçek hastalığıdır; aynı şekilde ikisi, cem‘, müennes; **إِبل قُرْحانٌ** ve **صَبيٌّ قُرْحانٌ**; isim **القَرْحُ**’tır. Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Resûlullah’ın, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ashabı onunla Şam’a geldiler; orada taun vardı; ona denildi: “seninle Resûlullah’ın, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ashabından **قُرْحانٌ** var; onları bu taun üzerine sokma.” Onlara **قُرْحانٌ** demelerinin manası: bundan önce onlara bir hastalık isabet etmemişti. Şemmer dedi: **قُرْحانٌ** istersen tenvinlersin, istersen tenvinlemezsin; bazıları onu **الواو** ve **النون** ile cem‘ yaptı; bu terk edilmiş bir lugattır. Cevherî, Ömer’den, Allah ondan razı olsun, Şam’a girmek istediğinde—Şam taunla alevleniyordu—ona denildi: “seninle Resûlullah’ın, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ashabından **قُرْحانِينَ** var; ona girme.” dedi: bu terk edilmiş bir lugattır. İbnü’l-Esîr dedi: taun ve **القَرْح**’tan selim olanı **القُرْحان**’a benzettiler; murat: bundan önce onlara bir hastalık isabet etmemişti. Ezherî: bazıları dedi: **القُرْحانُ** zıtlardandır: **رجل قُرْحانٌ** **القَرْح** dokunmuş olana; ve **رجل قُرْحانٌ** ona **قَرْح** dokunmamış, ne çiçek ne kızamık dokunmamış olana; sanki o, bundan halistir. Ve **القُراحِيُّ** ve **القُرْحانُ**: savaşa şahit olmamış olandır. …
