# قرح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قرح

القرح، بالفتح ويضم لغتان: عض السلاح ونحوه مما يجرح البدن ومما يخرج، بالبدن. أو القرح بالفتح: الآثار وبالضم، الألم، يقال: به قرح من قرح، أي ألم من جراحة، وقال يعقوب: كأن القرح الجراحات بأعيانها وكأن القرح ألمها، وقال الفراء في قوله تعالى:  إن يمسسكم قرح  قال: وأكثر القراء على فتح القاف، قال: وهو مثل الجهد والجهد، والوجد والوجد. وفي حديث أحد: من بعد ما أصابهم القرح وهو بالفتح والضم: الجرح، وقيل هو بالضم الاسم، وبالفتح المصدر. أراد ما نالهم من القتل والهزيمة يومئذ. وقرح كمنع: جرح، يقرحه قرحا. وقيل: سميت الجراحات قرحا بالمصدر، قاله الزجاج. وقرح جلد الرجل، كسمع: خرجت به القروح يقرح قرحا فهو قرح. والقريح: الجريح، من قوم قرحى وقراحى، وقد قرحه، إذا جرحه. وفي حديث جابر كنا نختبط بقسسينا ونأكل حتى قرحت أشداقنا، أي تجرحت من أكل الخبط. قال قال المتنخل الهذلى:
  لايسلمون قريحا حل وسطـهـم                      يوم اللقاء ولا يشوون من قرحوا قال ابن بري: معناه لا يسلمون من جرح منهم لأعدائهم، ولا يشوون من قرحوا، أي ولا يخطئون في رمى أعدائهم. والمقروح: من به قروح. والقرحة واحدة القرح والقروح. والقرح أيضا: البثر، بفتح فسكون، إذا ترامى إلى فساد. وقال الليث: القرح: جرب شديد يهلك، ونص عبارة الليث: يأخذ الفصلان، بالضم، جمع فصيل، أي فلا تكاد تنجو. وفصيل مقروح. قال أبو النجم:
  يحكى الفصيل القارح المقروحا وأقرحوا: أصاب مواشيهم أو إبلهم ذلك، أي القرح. وقرح قلب الرجل من الحزن، وأقرحه الله، قال الأزهري: الذي قاله الليث من أن القرح جرب شديد يأخذ الفصلان غلظ، إنما القرحة داء يأخذ البعير فيهدل مشفره منه. قال البعيث:
  ونحن منعنا بالكلاب نسـاءنـا                      بضرب كأفواه المقرحة الهدل وقرح البعير فهو مقروح وقريح، إذا أصابته القرحة، وقرحت الإبل فهي مقرحة، والقرحة ليست من الجرب في شيء، ويسأتى لذلك بقية. وفي التهذيب: القرحة بالضم الغرة في وسط الجبهة، وفي وجه الفرس ما دون الغرة. وقيل: القرحة: كل بياض يكون في وجه الفرس ثم ينقطع قبل أن يبلغ المرسن، وتنسب القرحة إلى خلقتها في الاستدارة، والتثليث والتربيع، والاستطالة والقلة، وقيل: إذا صغرت الغرة فهي القرحة، وأنشد الأزهري:
  تباري قرحة مثل ال                      وتيرة لم تكن مغدا

  يصف فرسا أنثى. والوتيرة: الحلقة الصغيرة يتعلم عليها الطعن والرمي. والمغد: النتف. أخبر أن قرحتها جبلة لم تحدث عن علاج نتف، وقال أبو عبيدة: الغرة ما فوق الدرهم، والقرحة قدر الدرهم فما دونه. وقال النضر: القرحة بين عيني الفرس مثل الدرهم الصغير. وما كان أقرح ولقد قرح يقرح قرحا. ومن المجاز روضة قرحاء: فيها، أي في وسطها نوارة بيضاء، قال ذو الرمة يصف روضة.

  حواء قرحاء أشراطية وكفت                      فيها الذهاب وحفتها البراعيم وقيل القرحاء: التي بدا نبتها. والقرحان، بالضم: ضرب من الكمأة بيض صغار ذوات رؤوس كرؤس الفطر، قال أبو النجم:
  وأوقر الظهر إلى الجانـي                      من كمأة حمر ومن قرحان الواحد أقرح أو قرحانة. و القرحان من الإبل: ما لم يجرب أي لم يصبه جرب قط. و القرحان من الصبية: من لم يجدر، أي لم يمسه القرح، وهو الجدري، وكأنه الخالص من ذلك، الواحد والاثنان والجميع والمذكر والمؤنث سواء، إبل قرحان، وصبي قرحان، وفي حديث امير المؤمنين عمر رضي الله عنه أن أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم قدموا معه الشام وبها الطاعون، وقيل له: إن معك من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم قرحان، فلا تدخلهم على هذا الطاعون أي لم يصبهم داء قبل هذا. قال شمر: قرحان، إن شئت نونت وإن شئت لم تنون. وقد جمعه بعضهم بالواو والنون. وأورده الجوهري حديثا عن عمر رضي الله عنه حين أراد أن يدخل الشام وهي تستعر طاعونا، فقيل له: إن من معك من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم قرحانون فلا تدخلها، وهي لغية، وفي المختار واللسان والصحاح والأساس: وهي لغة متروكة. ومن المجاز: أنت قرحان مما قرحت به، أي بريء. وقال الأزهري: أنت قرحان من هذا الأمر وقراحي، أي خارج، وأنشد قول جرير:
  يدافع عنكم كل يوم عظـيمة                      وأنت قراحي بسيف الكواظم والقرحان: من لم يشهد الحرب، كالقراحي. و في التهذيب قال بعضهم: القرحان: من لم يمسه قرح ولا جدرى ولا حصبة، والقرحان أيضا: من مسه القروح، وهو ضد، يذكر ويؤنث. ومن المجاز: قرحه بالحق: استقبله به، وقارحه: واجهه. ولقيه مقارحة. أي كفاحا ومواجهة. والقارح من ذي الحافر بمنزلة البازل من الإبل. في الصحاح: كل ذي حافر يقرح، وكل ذي خف يبزل وكل ذي ظلف يصلغ. قال الأعشى في الفرس:
  والقارح العدا وكل طمـرة                      لا تستطيع يد الطويل قذالها قوارح وقرح، كسكر، ومقاريح قال أبو ذؤيب:
  جاوزته حين لا يمشي بعقوته                      إلا المقانيب والقب المقاريح

  قال ابن جني: هذا من شاذ الجمع، يعنى أن يكسر فاعل على مفاعيل، وهو في القياس كأنه جمع مقراح كمذكار ومئناث، ومذاكير ومآنيث، وهي، أي الأنثى، قارح وقارحة، وهي بغير هاء أعلى، قال الأزهري: ولا يقال قارحة. وقد قرح الفرس، كمنع وخجل يقرح قروحا وقرحا، الأخيرة محركة، وفيه اللف والنشر المرتب. وأقرح، بالألف. هكذا حكاه اللحياني، وهي لغة رديئة، وقيل ضعيفة مهجورة، ففي الصحاح وغيره: الفرس في السنة الأولى حولى، ثم جذع، ثم ثني، ثم رباع، ثم قارح. وقيل: هو في الثانية فلو، وفي الثالثة جذع. يقال: أجذع المهر وأثنى وأربع، وقرح، هذه وحدها بغير ألف. وقارحه: سنه الذي قد صار به قارحا، وقروحه انتهاء سنة، وإنما تنتهى في خمس سنين، أو قروحه: وقوع السن التي تلي الرباعية. وقد قرح، إذا ألقى أقصى أسنانه. وليس قروحه بنباته. وله أربع أسنان يتحول من بعضها إلى بعض: يكون جذعا، ثم ثنيا، ثم رباعيا ثم قارحا، وقد قرح نابه. وقال الأزهري عن ابن الأعرابي: إذا سقطت رباعية الفرس ونبت مكانها سن فهو رباع، وذلك إذا استتم الرابعة. فإذا حان قروحه سقطت السن التي تلي رباعيته ونبت مكانها نابه، وهو قارحه، وليس بعد القروح سقوط سن ولا نبات سن. قال: وإذا دخل الفرس في السادسة واستتم الخامسة فقد قرح. والقراح، كسحاب: الماء الذي لا يخالطه ثفل، بضم فسكون من سويق وغيره، وهو الماء الذي يشرب إثر الطعام. قال جرير:
  تعلل وهي ساغبة بنيها بأنفاس                      من الـشـبـم الـقــراح وفي الحديث جلف الخبز والماء القراح هو الماء الذي لم يخالطه شيء يطيب به، كالعسل والتمر والزبيب. والقراح: الخالص كالقريح، قاله أبو حنيفة، وأنشد قول طرفة:
  من قرقف شيبت بماء قريح ويروى قديح، أي مغترف. والقراح: الأرض البارز الظاهر الذي لا ماء بها ولا شجر ولم يختلط بشيء، قاله الأزهري. أقرحة، كقذال وأقذلة. ويقال: هو جمع قريح، كقفيز وأقفزة. أو القراح من الأرضين كل قطعة على حيالها من منابت النخل وغير ذلك. وقال أبو حنيفة: القراح: الأرض المخلصة للزرع والغرس. وقيل القراح المزرعة التي ليس عليها بناء ولا فيها شجر، كالقرواح، وهو الفضاء من الأرض التي ليس بها شجر ولم يختلط بها شيء، عن ابن الأعرابي، والقرياح والقرحياء، بكسرهن. قال ابن شميل: القرواح جلد من الأرض وقاع لا يستمسك فيه الماء وفيه إشراف، وظهره مستو، ولا يستقر فيه ماء إلا سال عنه يمينا وشمالا. والقراح أربع محال ببغداد. والقرواح، بالكسر: الناقة الطويلة القوائم، قال الأصمعي: قلت لأعرابي: ماالناقة القرواح? قال: التي كأنها تمشي على أرماح. والقرواح: النخلة الطويلة الجرداء الملساء، أي التي انجرد كربها وطالت، قراويح، وأما في قول سويد بن الصامت الأنصاري:
  أدين وما ديني عليكم بمـغـرم                      ولكن على الشم الجلاد القرواح وكان حقه القراويح، فاضطر فحذف. وعن أبي عمرو: القرواح: الجمل يعاف الشرب مع الكبار، فإذا جاء الدهداه، وهي الصغار، شرب معها، وفي نسخة: معهن. والقرواح أيضا: البارز الذي لا يستره من السماء شيء، وقيل هو الأرض البارزة للشمس، قال عبيد:
  فمن بنجوته كمن بعـقـوتـه                      والمستكن كمن يمشى بقرواح والقراحى بالضم: من لزم القرية ولا يخرج إلى البادية. قال جرير:

  يدافع عنكم كل يوم عظـيمة                      وأنت قراحى بسيف الكواظم وقيل قراحى: منسوب إلى قراح وهو اسم موضع، قال الأزهري: هي قرية على شاطئ البحر، نسبه إليها. والقارح: الأسد، كالقرحان، و القارح: القوس البائنة عن وترها. وقرحت الناقة: استبان حملها. قال ابن الأعرابي: هي قارح أيام يقرعها الفحل، فإذا استبان حملها فهي خلفة، ثم لا تزال خلفة حتى تدخل في حد التعشير. وعن الليث: ناقة قارح، وقد قرحت قروحا بالضم، إذا لم يظنوا بها حملا ولم تبشر بذنبها حتى يستبين الحمل في بطنها. وقال أبو عبيد: إذا تم حمل الناقة ولم تلقه فهي حين يستبين الحمل بها قارح: وقال غيره: فرس قارح. أقامت أربعين يوما من حملها أو أكثر حتى شعر والقارح: الناقة أول ما تحمل، والجمع قوارح وقرح، وقد قرحت تقرح قرحا وقراحا. وقيل القروح أول ما تشول بذنبها، وقيل إذا تم حملها فهي قارح، وقيل هي التي لا تشعر بلقاحها حتى يستبين حملها. وعبارة الكل متقاربة. والقريحة: أول ماء يستنبط، أي يخرج من البئر حيت تحفر كالقرح، بالضم. قال ابن هرمة:
  فإنك كالقريحة حين تمهى                      شروب الماء ثم تعود ماجا المأج: الملح، ورواه أبو عبيد بالقريحة، وهو خطأ كذا في اللسان. ومنه قولهم: لفلان قريحة جيدة، يراد استنباط العلم بجودة الطبع. قال شيخنا: وهي قوة تستنبط بها المعقولات، وهو مجاز صرح به غير واحد. وقال أوس:
  على حين أن جد الذكاء وأدركت                      قريحة حسى من شريح مغمـم يقول: حين جد ذكائي، أي كبرت وأسننت، وأدرك من ابني قريحة حسى، يعني شعر ابنه شريح بن أوس، شبهه بما لا ينقطع ولا يغضغض، مغمم، أي مغرق. و قريحة الشباب: أوله، وقيل هي أول كل شيء وباكورته، وهو مجاز. و القريحة منك: طبعك الذي جبلت عليه لأنه أول خلقتك ووقع في كلام بعضهم أنها الخاطر والذهن. والقرح، بالضم: أول الشيء. وهو في قرح سنه، أي أولها. قال ابن الأعرابي: قلت لأعرابي: كم أتى عليك? فقال: أنا في قرح الثلاثين. يقال: فلان في قرح الأربعين، أي في أولها، و القرح: ثلاث ليال من أول الشهر، ومنهم من ضبطه كصرد. نقله شيخنا. ومن المجاز الاقتراح: ارتجال الكلام، يقال: اقترح خطبته، أي ارتجلها. و الاقتراح: استنباط الشيء من غير سماع. وفي حاشية الكشاف للجرجاني: هو السؤال بلا روية. والاقتراح: الاجتباء والاختبار. قال ابن الأعرابي: يقال اقترحته، واجتبيته، وخوصته، وخدمته واختلمته واستخلصته واستميته كله بمعنى اخترته. ومنه يقال: اقترح عليه صوت كذا وكذا، أي اختاره. والاقتراح: ابتداع أول الشيء تبتدعه وتقترحه من ذات نفسك من غير أن تسمعه. وقد اقترحه، عن ابن الأعرابي. واقترح السهم وقرح: بدئ عمله. وفي الأساس: وأنا أول من اقترح مودة فلان، أي أول من اتخذه صديقا، وهو مجاز. والاقتراح: التحكم، ويعدى بعلى، يقال: اقترح عليه بكذا: تحكم وسأل من غير روية. وعبارة البيهقي في التاج: الاقتراح طلب شيء ما من شخص ما بالتحكم. ومن المجاز: الاقتراح: ركوب البعير قبل أن يركب، وقد اقترحه. والقريح: السحابة أول ما تنشأ والقريح: الخالص، كالقراح، قاله أبو حنيفة. وأنشد أبو ذؤيب:
  وإن غلاما نيل في عهد كاهـل                      لطرف كنصل السمهري قريح

  نيل، أي قتل. في عهد كاهل، أي له عهد وميثاق. والقريح بن المنخل في نسب سامة بن لؤي بن غالب القرشي. والقريح من السحابة ماؤها حين ينزل. قال ابن مقبل: وكأنما اصطبحت قريح سحابة. وقال الطرماح:
  ظعائن شمن قريح الخريف                      من الأنجم الفرغ والذابحه وذو القروح: لقب امرئ القيس بن حجر الشاعر الكندي، لأن قيصر ملك الروم ألبسه، وفي نسخة: بعث إليه قميصا مسموما فلبسه فتقرح منه جسده فمات. قال شيخنا: وهذا هو المشهور الذي عليه الجمهور، وفي شرح شواهد المغني للحافظ جلال الدين السيوطي أنه ذو الفروج بالفاء والجيم، لأنه لم يخلف إلا البنات. وقد أخرج ابن عساكر عن ابن الكلبي قال: أتى قوم رسول الله صلى الله عليه وسلم فسألوه عن أشعر الناس، فقال: ائتوا حسانا، فأتوه فسألوه فقال: ذو الفروج. وذو القرح: كعب بن خفاجة الشاعر. والقرحاء: فرسان لهم. وعن أبي عبيدة: القراح كغراب: سيف - بكسر السين المهملة - القطيف، وأنشد للنابغة:
  قراحية ألوت بليف كـأنـهـا                      عفاء قلاص طار عنها تواجر وقال جرير:
  ظعائن لم يدن مع النصارى                      ولا يدرين ما سمك القراح وقال غيره: هو سيف البحر مطلقا. و:ة بالبحرين. وفي نسخة و:ع، أي واسم موضع. والقريحاء، كبتيراء: هنة تكون في بطن الفرس كرأس الرجل ومثله في التهذيب واللسان. قال: و هي من البعير لقاطة الحصى. وعن أبي زيد: قرحة الربيع أو الشتاء بالضم: أوله. وأصبنا قرحة الوسمي: أوله، وهو مجاز في الأساس. ويقال طريق مقروح: قد أثر فيه فصار ملحوبا بينا موطوءا. والمقرحة: أول الإرطاب، وذلك إذا ظهرت مثل القروح. والمقرحة من الإبل: ما بها قروح في أفواهها فتهدلت لذلك مشافرها، واسم ذلك الداء القرحة، بالضم ونسبه الأزهري إلى الليث، وهو الصواب. قال البعيث:
  ونحن منعنا بالكلاب نسـاءنـا                      بضرب كأفواه المقرحة الهدل ومثله في إصلاح المنطق لابن السكيت، قال: وإنما سرق البعيث هذا المعنى من عمرو بن شأس:
  وأسيافهم آثـارهـن كـأنـهـا                      مشافر قرحى في مباركها هدل وأخذه الكميت فقال:
  يشبه في الهـام آثـارهـا                      مشافر قرحى أكلن البريرا وقال الأزهري: قرحت الإبل فهي مقرحة، والقرحة ليست من الجرب في شيء. وقرح الرجل بئرا، كمنع، واقترحها: حفر في موضع لا يوجد فيه الماء، أو لم يحفر فيه، فكأنه ابتدعها. وأقرح، بضم الراء: لبنى سواءة من طيىء، ويقال: الأقارح أيضا، وهو شعب. وقرحياء، بالكسر: آخر وذو القرحى سوق بوادي القرى. وقد جاء في الحديث ذكر قرح، بضم القاف وسكون الحاء وقد، يحرك في الشعر: سوق وادي القرى، صلى به رسول الله صلى الله عليه وسلم وبنى به مسجدا. وأما قول الشاعر:
  حبسن في قرح وفي داراتها                      سبع ليال غير معلوفاتهـا

  فهو اسم وادي القرى. كذا في لسان العرب. والقراحتان بالضم: الخاصرتان وتقرح له بالشر، إذا تهيأ مثل تقذح وتقدح. ومما يستدرك عليه في هذه المادة:التقريح: أول نبات العرفج. وقال أبو حنيفة: التقريح أول شيء يخرج من البقل الذي ينبت في الحب. وتقريح البقل:نبات أصله، وهو ظهور عوده. وقال رجل لآخر: ما مطر أرضك? فقال: مرككة فيها ضروس وثرد، يدر بقله ولا يقرح أصله. ثم قال ابن الأعرابي: وينبت البقل حينئذ مقترحا صلبا. وكان ينبغي أن يكون مقرحا، إلا أن يكون اقتراح لغة في قرح. وقد يجوز أن يكون قوله مقترحا، أي منتصبا قائما على أصله. وقال ابن الأعرابي لا يقرح البقل إلا من قدر الذراع من ماء المطر، فما زاد. قال: ويذر البقل من مطر ضعيف قدر وضح الكف. والتقريح: التشويك، ووشم مقرح: مغرز بالإبرة. وتقريح الأرض: ابتداء نباتها وفي الحديث: خبر الخيل الأقرح المحجل، هو ما كان في جبهته غرة وفي الأساس: فرس أقرح: أغر، وخيل قرح. ومن المجاز: تفرى الدجى عن وجه أقرح، وهو الصبح، لأنه بياض في سواد. قال ذو الرمة:
  وسوج إذا الليل الخـداري شـقـه                      عن الركب معروف السماوة أقرح يعنى الفجر والصبح. والقرحاء: الروضة التي بدأ نبتها. وهضبة قرواح: ملساء جرداء طويلة. وفي الأساس: قرحت سن الصبي: همت بالنبات، فإذا خرجت قيل: غررت. وهو قرحة أصحابه: غرتهم، وهو مجاز. وبنو قريح، كأمير: حي. وقرحان: اسم كلب. وفي الأساس: ولا ذباب إلا وهو أقرح، كما لا بعير إلا وهو أعلم.

### Türkçe

**القرح**; fetha ile ve damme ile (iki) lugattır: silahın ve benzerinin ısırması; bedeni yaralayan ve bedenden çıkan şey. Veya **القرح** fetha ile: izler; damme ile: ağrı. Denir ki: onda **قرح** vardır, **قرح**tan; yani bir yaradan ağrıdı. Ya‘kūb dedi: sanki **القرح** yaraların bizzat kendileridir; sanki **القرح** onların ağrısıdır. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Eğer size **قرح** dokunursa” dedi: okuyucuların çoğu **القاف**’ın fethası üzeredir; dedi: o, **الجهد** ve **الجهد**, **الوجد** ve **الوجد** gibidir. Uhud hadîsinde: “Kendilerine **القرح** isabet ettikten sonra” ve o fetha ile ve damme iledir: yara. Ve denildi ki: o damme ile isimdir, fetha ile masdardır. O gün onlara erişen öldürme ve bozgunu kastetti. Ve **قرح** ( **منع** gibi): yaraladı; onu **قرحا** ile yaralar. Ve denildi ki: yaralar masdar ile **قرحا** diye adlandırıldı; Zecâc söyledi. Ve adamın derisi **قرح** etti ( **سمع** gibi): onda **القروح** çıktı; **يقرح** **قرحا**; o hâlde o **قرح**tır. Ve **القريح**: yaralı; **قرحى** ve **قراحى** kavminden. Ve onu **قرحه**; onu yaraladıysa. Câbir hadîsinde: “Biz **بقسسينا** ile yaprak silkeler, yeriz; ta ki **أشداقنا** **قرحت**.” Yani **الخبط** yemekten yaralandı. Dedi: Mütenahhil el-Hüzelî dedi:

  “Onların ortasında çözülen bir **قريح**i buluşma gününde esen bırakmazlar; ve **قرحوا** olanı kızartmazlar.”

İbn Berrî dedi: manası: onlardan düşmanlarına karşı yaralanan kimseyi esen bırakmazlar; ve **قرحوا** olanı kızartmazlar; yani düşmanlarını atışta ıskalamazlar. Ve **المقروح**: onda **قروح** olan. Ve **القرحة**: **القرح** ve **القروح**un bir tanesi. Ve **القرح** ayrıca: kabarcıklar; fetha sonra sükûn ile; bozulmaya doğru yayılıp gittiğinde. Leys dedi: **القرح**: helâk eden şiddetli uyuzdur. Leys’in ibaresinin nassı: **الفصلان**’ı alır; damme ile; **فصيل**in cemi‘idir; yani neredeyse kurtulmaz. Ve **فصيل** **مقروح**. Ebû’n-Necm dedi:

  “Yaralı, **المقروح** **القارح** **الفصيل**i taklit eder.”

Ve **أقرحوا**: onların davarlarına veya develerine o isabet etti; yani **القرح**. Ve adamın kalbi hüzünden **قرح** etti; Allah onu **أقرحه** etti. Ezherî dedi: Leys’in **القرح**ın **الفصلان**’ı alan şiddetli uyuz olduğu şeklinde söylediği kabalıktır; ancak **القرحة**, deveye isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı dudağı sarkar. Bu‘ays dedi:

  “Ve biz **الكلاب**’da kadınlarımızı, sarkık **المقرحة** ağızları gibi bir vuruşla men ettik.”

Ve deve **قرح** etti; o hâlde o **مقروح** ve **قريح**tir; **القرحة** ona isabet ettiğinde. Ve develer **قرحت**; o hâlde onlar **مقرحة**dir. Ve **القرحة**, uyuzdan hiçbir şey değildir; bunun için bir bakiyye gelecektir. **التهذيب**’de: **القرحة** damme ile, alnın ortasındaki **الغرة**dir; atın yüzünde **الغرة**den aşağı olan şeydir. Ve denildi ki: **القرحة**: atın yüzünde olan her beyazlıktır; sonra **المرسن**e ulaşmadan kesilir. Ve **القرحة**, yuvarlaklıkta, üçgenlikte ve dörtgenlikte, uzamada ve azlıkta yaratılışına nispet edilir. Ve denildi ki: **الغرة** küçülürse o **القرحة**dır. Ezherî inşâd etti:

  “Bir **قرحة** ile yarışır; **الوتيرة** gibi; **مغدا** olmamış.”

Bir dişi atı vasfeder. Ve **الوتيرة**: onun üzerinde mızraklama ve atış öğrenilen küçük halkadır. Ve **المغد**: yolma. Haber verdi ki onun **قرحة**si cibillîdir; yolma tedavisiyle meydana gelmemiştir. Ebû ‘Ubeyde dedi: **الغرة**, dirhemden yukarı olandır; **القرحة**, dirhem miktarı ve ondan aşağı olandır. Nadr dedi: **القرحة**, atın iki gözü arasında küçük dirhem gibidir. Ve o, **أقرح** idi; ve gerçekten **قرح** etti; **يقرح** **قرحا**. Mecazdan: **روضة قرحاء**: onda, yani ortasında beyaz bir çiçeklenme vardır. Zü’r-Rumme bir **روضة**yi vasfederek dedi:

  “Kara, **قرحاء**, çizgili; içinde altınlar toplandı; ve kenarını tomurcuklar kuşattı.”

Ve denildi ki: **القرحاء**: bitkisi beliren (yerdir). Ve **القرحان** damme ile: küçük beyaz, başları mantar başları gibi olan bir tür **الكمأة**. Ebû’n-Necm dedi:

  “Sırtı, toplayana, kırmızı **كمأة**den ve **قرحان**dan yükledi.”

Tekili **أقرح** veya **قرحانة**dır. Ve develerden **القرحان**: hiç uyuz olmamış; yani ona asla uyuz isabet etmemiş olan. Ve çocuklardan **القرحان**: çiçek çıkarmamış olan; yani ona **القرح** dokunmamış olan; o da çiçektir. Sanki ondan hâlis olandır. Tekil, ikil, cemî‘, müzekker ve müennes onda eşittir: **إبل قرحان** ve **صبي قرحان**. Müminlerin emîri Ömer رضى الله عنه hadîsinde: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in ashabı onunla Şam’a geldiler; onda taun vardı. Ona denildi ki: seninle birlikte Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in ashabından **قرحان** vardır; onları bu tauna sokma; yani bundan önce bir hastalık onlara isabet etmemiştir. Şemmer dedi: **قرحان**; istersen tenvinlersin, istersen tenvinlemezsin. Bazıları onu **الواو** ve **النون** ile cem‘ etti. Cevherî, Ömer رضى الله عنه’dan bir hadîs olarak onu getirdi: Şam’a girmek istediğinde, o taunla alevleniyordu; ona denildi ki: seninle birlikte Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in ashabından **قرحانون** vardır; ona girme. Ve o bir lugattır. Ve **المختار** ve **اللسان** ve **الصحاح** ve **الأساس**’ta: o terk edilmiş bir lugattır. Mecazdan: sen, onunla **قرحت** olduğun şeyden **قرحان**sın; yani berî’sin. Ezherî dedi: sen bu işten **قرحان**sın ve **قراحي**; yani dışarıdasın. Cerîr’in sözünü inşâd etti:

  “Her gün sizden büyük bir şeyi savar; hâlbuki sen **قراحي**sin, **الكواظم** kılıcıyla.”

Ve **القرحان**: savaşa şahit olmamış olan; **القراحي** gibi. Ve **التهذيب**’de bazıları dedi: **القرحان**: ona ne **قرح** dokunmuş ne çiçek ne kızamık; ve **القرحان** ayrıca: ona **القروح** dokunmuş olan; ve o zıddır; müzekker ve müennes olarak zikredilir. Mecazdan: onu hak ile **قرحه**: onunla onu karşıladı. Ve onu **قارحه**: onunla yüz yüze geldi. Ve onu **مقارحة** olarak karşıladı; yani yüz yüze ve karşı karşıya. Ve **القارح**, toynaklıdan, develerdeki **البازل** menzilesindedir. **الصحاح**’ta: her toynaklı **يقرح** eder; her yumuşak tabanlı **يبزل** eder; her çift tırnaklı **يصلغ** eder. A‘şâ at hakkında dedi:

  “Ve koşucu **القارح**; ve her **طمرة**; uzun boylunun eli onun ensesini tutamaz.”

**قوارح** ve **قرح** ( **سكر** gibi) ve **مقاريح**. Ebû Züeyb dedi:

  “Onu geçtim; o vakit, topuğuyla yürümez; ancak **المقانيب** ve **القب** **المقاريح** (yürür).”

İbn Cinnî dedi: Bu, cem‘in şâz olanındandır; yani **فاعل**’in **مفاعيل** üzerine kırılmasıdır; ve kıyasta sanki **مقراح**’ın cem‘i gibidir; **مذكار** ve **مئناث** gibi; ve **مذاكير** ve **مآنيث**; ve o, yani dişi, **قارح** ve **قارحة**’dır; ve o, yani **هاء** olmaksızın, daha üstündür. Ezherî dedi: Ve **قارحة** denilmez.

Ve at **قرح** etti; **منع** ve **خجل** gibi; **قروحا** ve **قرحا** olarak **يقرح** eder; sonuncusu harekeli (muharrak)tır; ve onda tertipli **اللف والنشر** vardır. Ve **أقرح**; **الألف** ile. Lihyânî onu böyle hikâye etti; ve o kötü bir dildir; ve “zayıf, terk edilmiş” denildi. O hâlde **الصحاح**’ta ve başkasında: At birinci yılda **حولى**’dır; sonra **جذع**; sonra **ثني**; sonra **رباع**; sonra **قارح**. Ve “ikincide **فلو**; üçüncüde **جذع**” denildi. Denilir: Tay **أجذع** etti ve **أثنى** ve **أربع**; ve **قرح**; bu, yalnız başına **ألف**sızdır. Ve **قارحه**: onun, onunla **قارحا** olmuş olan yaşıdır; ve **قروحه** bir yılın bitişidir; ve ancak beş yılda biter. Yahut **قروحه**: **الرباعية**’yi izleyen dişin düşmesidir. Ve **قرح** etti; en uç dişlerini attığı zaman. Ve onun **قروحه**’su, onun bitmesiyle değildir. Ve onun dört dişi vardır; bazısından bazısına dönüşür: **جذعا** olur; sonra **ثنيا**; sonra **رباعيا**; sonra **قارحا**; ve onun **نابه**’si **قرح** etti.

Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den: Atın **رباعية**’si düştüğü ve yerine bir diş bittiği zaman o **رباع**’dır; bu, dördün tamamlandığı zamandır. Sonra onun **قروحه** vakti geldiğinde, **رباعية**’sini izleyen diş düşer ve yerine onun **نابه**’si biter; ve o, onun **قارحه**’sidir; ve **القروح**’tan sonra diş düşmesi de diş bitmesi de yoktur, dedi. Dedi: At altıncıya girdiği ve beşinciyi tamamladığı zaman artık **قرح** etmiştir.

Ve **القراح**, **سحاب** gibi: içine tortu karışmayan sudur; **سويق** ve başkasından (gelen) tortudan, zamme sonra sükûn ile; ve o, yemekten sonra içilen sudur. Cerîr dedi:
  “O, çocukları aç iken, **القراح** **الشبم**’den nefeslerle oyalanır.”

Ve hadiste: “Ekmeğin kabuğu ve **القراح** su” — o, kendisiyle tatlandıran bir şeyin karışmadığı sudur; bal, hurma ve kuru üzüm gibi.

Ve **القراح**: saf olan; **القريح** gibi; Ebû Hanîfe söyledi. Ve Tarafe’nin sözünü inşâd etti:
  “**قريح** su ile ağartılmış **قرقف**’ten.”
Ve **قديح** diye rivayet edilir; yani avuçlanmış.

Ve **القراح**: içinde su da ağaç da olmayan, hiçbir şeyle karışmamış, dışa çıkık görünen topraktır; Ezherî söyledi. **أقرحة**, **قذال** ve **أقذلة** gibi. Ve denilir: O, **قريح**’in cem‘idir; **قفيز** ve **أقفزة** gibi. Yahut yerlerden **القراح**: hurma bitim yerleri ve bunun dışındakilerden, her parça kendi başına olan her parçadır. Ebû Hanîfe dedi: **القراح**: ekin ve dikim için arıtılmış topraktır. Ve “**القراح**: üzerinde bina olmayan ve içinde ağaç bulunmayan ekinliktir; **القرواح** gibi; o, içinde ağaç olmayan ve kendisine hiçbir şey karışmamış yerin boşluğudur” denildi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **القرياح** ve **القرحياء**; bunların kesresiyle. İbn Şümeyl dedi: **القرواح** yerden bir deridir; bir çukur; içinde su tutunmaz; ve onda bir yükselme vardır; ve sırtı düzdür; ve onda su durmaz; ancak ondan sağa ve sola akar.

Ve **القراح** Bağdat’ta dört mahaldir.

Ve **القرواح**, kesre ile: uzun bacaklı dişi devedir. Asma‘î dedi: Bir bedevîye dedim: “Dişi deve **القرواح** nedir?” Dedi: “Sanki mızraklar üzerinde yürür.”

Ve **القرواح**: uzun, çıplak, pürüzsüz hurma ağacıdır; yani **كرب**’ı soyulmuş ve uzamış olan; **قراويح**. Ama Süveyd b. es-Sâmit el-Ensârî’nin sözünde:
  “Ben borçlanırım; ve benim dinim size bir borç yüklemek değildir;
  fakat yüksek burunlular üzerine, sert **القرواح** cidal(ı)dır.”
Onun hakkı **القراويح** idi; fakat zaruret oldu da hazf etti.

Ebû Amr’dan: **القرواح**: büyüklerle beraber içmeyi tiksinen devedir; sonra **الدهداه** geldiği zaman — ve o küçüklerdir — onunla içer; bir nüshada: onlarla.

Ve **القرواح** ayrıca: gökten onu örten hiçbir şeyin örtmediği dışa çıkık olandır. Ve “güneşe dışa çıkık topraktır” denildi. Ubeyd dedi:
  “Onun yüksek yerinde olan, onun çukurunda olan gibidir;
  ve gizlenen, **قرواح** ile yürüyen gibidir.”

Ve **القراحى**, zamme ile: köye yapışıp kalan ve çöle çıkmayan kimsedir. Cerîr dedi:
  “Her gün sizden büyük bir şeyi savar;
  sen ise **قراحى**’sın, **الكواظم** kılıcıyla.”

Ve “**قراحى**: **قراح**’a nisbetlidir; ve o bir yer adıdır” denildi. Ezherî dedi: O, deniz kıyısında bir köydür; onu ona nisbet etti.

Ve **القارح**: aslandır; **القرحان** gibi. Ve **القارح**: kirişi(nden) ayrılmış yaydır.

Ve dişi deve **قرحت**: gebeliği belirginleşti. İbnü’l-A‘râbî dedi: O, erkeğin onu döllediği günler **قارح**’tır; gebeliği belirginleştiği zaman o **خلفة**’dir; sonra **التعشير** haddine girinceye kadar **خلفة** olmaya devam eder.

Leys’ten: **ناقة قارح**; ve **قروحا** (zamme ile) olarak **قرحت**; eğer onda gebelik sanmamışlarsa ve gebelik karnında belirginleşinceye kadar kuyruğuyla müjdelememişse.

Ebû Ubeyd dedi: Dişi devenin gebeliği tamam olduğu ve onu atmadığı zaman, gebeliğin onda belirginleştiği vakit o **قارح**’tır. Başkası dedi: **فرس قارح**: gebeliğinden kırk gün veya daha fazla kaldı; ta ki (gebelik) hissedildi.

Ve **القارح**: dişi devenin ilk defa gebe olanıdır; cem‘i **قوارح** ve **قرح**’tır. Ve **قرحت**; **تقرح** eder; **قرحا** ve **قراحا** olarak.

Ve “**القروح**: kuyruğuyla ilk defa kaldırmasıdır” denildi. Ve “gebeliği tamam olunca o **قارح**’tır” denildi. Ve “dölünü hissetmez; ta ki gebeliği belirginleşsin” denildi. Ve hepsinin ibaresi birbirine yakındır.

Ve **القريحة**: çıkarılan ilk sudur; yani kazıldığı vakit kuyudan çıkan; **القرح** gibi; zamme ile. İbn Hirme dedi:
  “Şüphesiz sen, **القريحة** gibisin; o, boşalınca,
  su içiricidir; sonra tuzluya geri döner.”
**المأج**: tuzdur. Ebû Ubeyd onu **بالقريحة** ile rivayet etti; ve o hatadır; **اللسان**’da böyle.

Ve ondan onların sözü: “Falanın **قريحة**’si iyidir”; bununla, tabiatın iyiliğiyle ilmi istinbat etmek kastedilir. Şeyhimiz dedi: O, kendisiyle makullerin istinbat edildiği bir kuvvettir; ve o mecazdır; birden fazlası bunu açıkça söylemiştir.

Evs dedi:
  “Zekânın ciddileştiği ve eriştiği bir vakitte,
  **شريح**’ten boğucu bir **حسى**’nin **قريحة**’si (erişti).”
Der ki: Zekâm ciddileştiği vakitte; yani büyüdüm ve yaşlandım; ve oğlumdan **حسى**’nin bir **قريحة**’si erişti; yani oğlu Şurayh b. Evs’in şiiri; onu, kesilmeyen ve azalmayan şeye benzetti; **مغمم**: yani boğucu.

Ve **قريحة الشباب**: onun başlangıcıdır. Ve “her şeyin ilki ve erkenci olanıdır” denildi; ve o mecazdır.

Ve senden **القريحة**: üzerine yaratıldığın tabiatındır; çünkü o, yaratılışının ilkidir. Ve bazılarının sözünde onun, hatır ve zihin olduğu geçti.

Ve **القرح**, zamme ile: şeyin ilki. Ve o, dişinin **قرح**’ındadır; yani onun ilki. İbnü’l-A‘râbî dedi: Bir bedevîye dedim: “Üzerinden kaç (yıl) geçti?” Dedi: “Ben otuzun **قرح**’ındayım.” Denilir: Falan kırkın **قرح**’ındadır; yani onun başındadır.

Ve **القرح**: ayın başından üç gecedir. Ve onlardan kimi onu **صرد** gibi ضبط etti. Şeyhimiz nakletti.

Ve mecazdan: **الاقتراح**: sözün irticalen söylenmesidir. Denilir: “Hutbesini **اقترح** etti”; yani onu irticalen söyledi.

Ve **الاقتراح**: işitme olmaksızın bir şeyi istinbat etmektir. Cürcânî’nin **الكشاف** hâşiyesinde: O, düşünmeksizin sormaktır.

Ve **الاقتراح**: seçip alma ve sınamadır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Denilir: Onu **اقترحت**; ve onu **اجتبيته**; ve onu **خوصته**; ve onu **خدمته**; ve onu **اختلمته**; ve onu **استخلصته**; ve onu **استميته**; hepsi “onu seçtim” manasındadır. Ve ondan denilir: Ona şöyle şöyle bir ses **اقترح** etti; yani onu seçti.

Ve **الاقتراح**: işitmeden, kendi nefsinden, onu icat edip **تقترحه** ettiğin şeyin ilkini icat etmendir. Ve onu **اقترحه** etti; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve ok **اقترح** etti ve **قرح** etti: onun işi başlatıldı. Ve **الأساس**’ta: “Ben falanın sevgisini ilk **اقترح** edenim”; yani onu dost edinenlerin ilkiyim; ve o mecazdır.

Ve **الاقتراح**: tahakkümdür; ve **على** ile geçişli kılınır. Denilir: Ona şu ile **اقترح** etti: tahakküm etti ve düşünmeksizin istedi. Beyhakî’nin **التاج**’daki ibaresi: **الاقتراح** bir kimseden bir şeyi tahakkümle istemektir.

Ve mecazdan: **الاقتراح**: deveye, binilmeden önce binmektir; ve onu **اقترحه** etti.

Ve **القريح**: bulutun ilk defa oluştuğu zamandır. Ve **القريح**: saf olandır; **القراح** gibi; Ebû Hanîfe söyledi. Ebû Züeyb inşâd etti:
  “Ve bir delikanlı ki, olgunluk çağında elde edildi;
  ucu, **السمهري**’nin ucu gibi; **قريح**.”

نيل، yani öldürme. في عهد كاهل، yani onun için bir ahid ve misak vardır. Ve **القريح بن المنخل**: **سامة بن لؤي بن غالب القرشي**’nin nesebinde. Ve buluttan **القريح**: indiği vakit onun suyudur. İbn Mukbil dedi:
Ve sanki sabahlamış **قريح** bir bulut.
Ve Tırmâh dedi:
  Sonbaharın **قريح**’inden semirmiş göçenler                      yıldızlardan **الفرغ** ve **الذابحه** ve **ذو القروح**: Kindî şair **امرئ القيس بن حجر**’in lakabıdır; çünkü Rum meliki Kayser onu giydirdi; bir nüshada: ona zehirli bir gömlek gönderdi de onu giydi, ondan dolayı bedeni yaralandı da öldü. Şeyhimiz dedi: Bu, cumhurun üzerinde bulunduğu meşhur olan budur; ve Hâfız Celâleddîn es-Süyûtî’nin “Şevâhidü’l-Muğnî” şerhinde, onun **ذو الفروج** (ف ve ج ile) olduğu (yazılıdır); çünkü kızlardan başka ardıl bırakmadı. İbn Asâkir, İbnü’l-Kelbî’den çıkardı; dedi: Bir kavim, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e geldi de ona insanların en şairi hakkında sordular; o da dedi: “Hassân’a gidin.” Ona geldiler de sordular; dedi: **ذو الفروج**. Ve **ذو القرح**: şair **كعب بن خفاجة**. Ve **القرحاء**: onlara ait süvarilerdir. Ebû Ubeyde’den: **القراح** (غراب gibi): kılıçtır — sîn-i mühmelin kesriyle — **القطيف**; ve Nâbiga’dan inşad etti:
  **قراحية** lifle büküldü, sanki o                      **عفاء** **قلاص**; ondan **تواجر** uçtu
Ve Cerîr dedi:
  Hıristiyanlarla yakınlaşmayan göçenler                      ve **القراح**’ın kalınlığının ne olduğunu bilmezler
Ve başkası dedi: O, mutlak olarak deniz kılıcıdır. Ve: Bahreyn’de **ة**. Bir nüshada: ve: **ع**; yani bir yer adıdır. Ve **القريحاء** (بتيراء gibi): atın karnında erkek başı gibi olan bir şeydir; bunun benzeri “Tehzîb” ve “Lisân”dadır. Dedi: ve o, deveden çakıl toplamasıdır. Ebû Zeyd’den: **قرحة**’tür (damme ile) baharın yahut kışın: onun evveli. Ve **قرحة الوسمي**’ye rastladık: onun evveli; ve bu, “Esâs”ta mecazdır. Ve denir: **طريق مقروح**: onda iz bırakılmıştır da apaçık, çiğnenmiş, belirgin bir yol olmuştur. Ve **المقرحة**: **الإرطاب**’ın evvelidir; bu, **القروح** gibi şeyler göründüğü vakittir. Ve develerden **المقرحة**: ağızlarında **قروح** bulunan, bundan dolayı dudakları sarkan; o hastalığın adı **القرحة**’dır (damme ile); Ezherî onu Leys’e nisbet etti; ve doğru olan budur. Buayth dedi:
  Biz **الكلاب**’da kadınlarımızı menettik                      sarkık **المقرحة** ağızları gibi bir vuruşla
Bunun benzeri İbnü’s-Sikkît’in “Islâhu’l-Mantık”ındadır; dedi: Buayth bu manayı ancak Amr b. Şe’s’ten çaldı:
  Ve kılıçlarının izleri sanki onlar                      sarkık, dizlerinde **قرحى** dudaklarıdır
Kümeyt onu aldı da dedi:
  Başlarda onun izleri benzer                      **قرحى** dudaklarına; **البريرا** yediler
Ezherî dedi: Develer **قرحت**; artık onlar **مقرحة**’dir; ve **القرحة** uyuzdan hiçbir şey değildir. Ve adam bir kuyu **قرح** etti, **منع** gibi; ve onu **اقترح** etti: su bulunmayan bir yerde kazdı, yahut onda kazılmamış bir yerde; sanki onu icat etti. Ve **أقرح** (râ’nın dammesiyle): Tayy’dan **لبنى سواءة**’dir; ve denir: **الأقارح** da; ve o bir vadidir. Ve **قرحياء** (kesre ile): bir sondur; ve **ذو القرحى**: Vâdî’l-Kurâ’da bir pazardır. Hadiste **قرح**’ın zikri gelmiştir; kâfın dammesi ve hâ’nın sükûnu ile; ve şiirde harekelenir: Vâdî’l-Kurâ pazarıdır; Resûlullah صلى الله عليه وسلم orada namaz kıldı ve orada bir mescid bina etti. Şairin sözüne gelince:
  **قرح**’ta ve onun **دارات**’ında hapsettiler                      yedi gece, yemlenmemiş olarak

o, Vâdî’l-Kurâ’nın adıdır. “Lisânü’l-Arab”da böyle. Ve **القراحتان** (damme ile): iki böğür. Ve ona şer ile **تقرح** etti: hazırlandı; **تقذح** ve **تقدح** gibi. Bu maddede ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **التقريح**: **العرفج**’in bitmesinin evvelidir. Ebû Hanîfe dedi: **التقريح**: tohumda biten sebzeden çıkan ilk şeydir. Ve sebzenin **تقريح**’i: kökünün bitmesidir; ve o, sapının görünmesidir. Bir adam diğerine dedi: “Toprağının yağmuru nedir?” O dedi: “İçinde **ضروس** ve **ثرد** bulunan **مرككة**; sebzesi bol su verir ve kökü **يقرح** etmez.” Sonra İbnü’l-A‘râbî dedi: Sebze o vakit **مقترحا** sert olarak biter. **مقرحا** olması gerekirdi; ancak **اقتراح** **قرح**’ta bir lehçe ise (başka). Ve onun sözü **مقترحا** olabilir; yani kökü üzerinde dikilip ayakta duran. İbnü’l-A‘râbî dedi: Sebze ancak yağmur suyundan bir arşın miktarından **يقرح** eder; daha fazlası (ile). Dedi: ve sebze zayıf bir yağmurdan, avuç içinin açıklığı miktarı (kadar) (ile) tohum saçar. Ve **التقريح**: dikenleme; ve **وشم مقرح**: iğne ile batırılmış. Ve yerin **تقريح**’i: bitmesinin başlangıcıdır. Hadiste: **الخيل الأقرح المحجل** haberi (vardır); o, alnında bir **غرة** bulunan şeydir. Ve “Esâs”ta: **فرس أقرح**: **أغر**; ve **خيل قرح**. Mecazdandır: **الدجى** bir **أقرح** yüz üzerinden yarılır; ve o, sabahtır; çünkü o, siyahlık içinde bir beyazlıktır. Zü’r-Rumme dedi:
  Ve bir gece ki **الخداري** onu yardı                      binekler üzerinden; **السماوة**’nin bilinen (şeyi) **أقرح**
yani fecr ve sabah. Ve **القرحاء**: bitmesi başlamış olan çayırdır. Ve **هضبة قرواح**: düz, çıplak, uzun. “Esâs”ta: çocuğun dişi **قرحت**: bitmeye niyet etti; çıktığı vakit: **غررت** denir. Ve o, arkadaşlarının **قرحة**’sıdır: onların **غرة**’sidir; ve o mecazdır. Ve **بنو قريح** (أمير gibi): bir kabiledir. Ve **قرحان**: bir köpeğin adıdır. “Esâs”ta: Ve hiçbir sinek yoktur ki **أقرح** olmasın; tıpkı hiçbir deve yoktur ki **أعلم** olmasın.
