# قرد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قرد

القَرَدُ، بالتحريك: ما تَمَعَّطَ من الوَبَرِ والصوفِ وتَلَبَّدَ، وقيل: هو نُفايَةُ الصوف خاصَّةً ثم استعمل فيما سواه من الوبر والشعر والكَتَّان، قال الفرزدق:
أُسَيِّدُ ذو خُرَيِّطَةٍ نَهاراً،
من المُتَلَقِّطِي قَرَدَ القُمامِ
يعني بالأُسَيِّدِ هنا سُوَيْداءَ، وقال من المُتَلَقِّطي قَرَدَ القُمامِ لِيثْبِتَ أَنها امرأَة لأَنه لا يَتَتَبَّعُ قَرَدَ القُمامِ إِلا النساء، وهذا البيتُ مُضَمَّنٌ لأَن قوله أُسَيِّدٌ فاعل بما قبله، أَلا ترى أَن قبله:
سَيَأَتِيهِمْ بِوَحْيِ القَوْلِ عَنِّي،
ويُدْخِلُ رأْسَهُ تحتَ القِرامِ
أُسَيِّدُ . . . . . . . . .
قال ابن سيده: وذلك أَنه لو قال أُسَيِّدُ ذو خُرَيِّطَةٍ نهاراً ولم يتبعه ما بعده لظن رجلاً فكان ذلك عاراً بالفرزدق وبالنساء، أَعني أَن يُدْخِلَ رأْسَه تحتَ القِرامِ أَسودُ فانتفى من هذا وبَرّأَ النساء منه بأَن قال من المُتَلَقِّطِي قَرَدَ القُمامِ، واحدته قَرَدَة. وفي المثل: عَكَرَتْ على الغَزْلِ بِأَخَرَةٍ فلم تَدَعْ بِنَجْدٍ قَرَدَةً؛ وأَصله أَن تترك المرأَة الغزل وهي تجد ما تَغْزِلُ من قطن أَو كتان أَو غيرهما حتى إِذا فاتها تتبعت القَرَدَ في القُماماتِ مُلْتَقِطَةً، وعَكَرَتْ أَي عَطَفَتْ.
وقَرِدَ الشعرُ والصوف، بالكسر، يَقْرَدُ قَرَداً فهو قَرِدٌ، وتَقَرَّدَ: تَجَعَّدَ وانعَقَدَتْ أَطرافُه. وتَقَرَّدَ الشعرُ: تَجَمَّعَ. وقَرِدَ الأَدِيمُ: حَلِمَ. والقَرِدُ من السحاب: الذي تراه في وجهِهِ شِبْهُ انعقادٍ في الوهمِ يُشَبَّه بالشَّعَرِ القَرِدِ الذي انعَقَدَتْ أَطرافه. ابن سيده: والقَرِدُ من السحاب المتَعَقِّدُ المُتَلَبِّدُ بعضُه على بعض شبه بالوبَرِ القَرِدِ. قال أَبو حنيفة: إِذا رأَيتَ السحابَ مُلتَبِداً ولم يَملاسَّ فهو القَرِدُ والمُتَقَرِّدُ. وسحابٌ قَرِدٌ: وهو المتقطع في أَقطار السماء يركب بعضه بعضاً.
وفي حديث عمر، رضي الله عنه: ذُرِّي الدَّقيقَ وأَنا أُحَرِّكُ لكِ لئلا يَتَقَرَّد أَي لئلا يَرْكَبَ بَعضُهُ بعضاً؛ وفيه: أَنه صلى إِلى بعِيرٍ من المَغْنَمِ فلما انفتل تناول قَرَدَةً من وبرِ البعير أَي قِطْعَةً مما يُنْسَلُ منه. والمُتَقَرِّدُ: هَناتٌ صغارٌ تكون دون السحاب لم تلتئم بعد. وفرس قَرِدُ الخَصِيلِ إِذا لم يكن مُسْتَرْخِياً، وأَنشد: قَرِد الخَصِيلِ وفي العِظامِ بَقِيَّةٌ
والقُرادُ: معروف واحد القِرْدانِ. والقُرادُ: دُوَيبَّةٌ تَعَضُّ الإِبل؛ قال:
لقدْ تَعَلَّلْتُ على أَيانِقِ
صُهْبٍ، قَلِيلاتِ القُرادِ اللاَّزِقِ
عنى بالقُراد ههنا الجنس فلذلك أَفرد نعتها وذكَّرَه. ومعنى قَلِيلات: أَنَّ جُلودَها مُلْسٌ لا يَثْبُتُ عليها قُرادٌ إِلا زَلِقَ لأَنها سِمانٌ ممتلئة، والجمع أَقْردَة وقِرْدانٌ كثيرة؛ وقول جرير: وأَبْرَأْتُ مِن أُمِّ الفَرَزْدَقِ ناخِساً،
وفُرْدُ اسْتِها بَعْدَ المنامِ يُثِيرُها
قُرْد فيه: مخفف من قُرُدٍ؛ جَمَعَ قُراداً جَمْعَ مِثالٍ وقَذالٍ لاستواء بنائه مع بنائهما. وبعيرٌ قَرِدٌ: كثير القِرْدانِ؛ فأَما قول مبشر بن هذيل ابن زافر
(* قوله «زافر» كذا في الأَصل بدون هاء تأنيث.) الفزاري:
أَرسَلْتُ فيها قَرِداً لُكالِكَا
قال ابن سيده: عندي أَن القَرِدَ ههنا الكثيرُ القِرْدانِ. قال: وأَما ثعلب فقال: هو المتجمع الشعر، والقولان متقاربان لأَنه إِذا تجمع وبره كثرت فيه القِرْدانُ. وقَرَّده: انتزع قِرْدانَه وهذا فيه معنى السلب، وتقول منه: قَرِّدْ بعيركَ أَي انْزِعْ منه القِرْدان. وقَرَّده: ذلَّله وهو من ذلك لأَنه إِذا قُرِّدَ سكَنَ لذلك وذَلَّ، والتقريدُ: الخِداعُ مشتق من ذلك لأَن الرجل إِذا أَراد أَن يأْخذ البعير الصعب قَرَّده أَولاً كأَنه يَنْزعُ قِرْدانه؛ قال الحصين بن القعقاع:
هُمُ السَّمْنُ بالسَّنُّوتِ لا أَلْسَ فِيهِمُ،
وهم يَمْنَعُونَ جارَهُمْ أَن يُقَرَّدَا
قال ابن الأَعرابي: يقول لا يَسْتَنْبِذُ إِليهم
(* قوله «لا يستنبذ
اليهم» كذا بالأصل بدون ضبط ولعل الاظهر لا يستذلهم) أَحد؛ وقال الحطيئة:لَعَمْرُكَ ما قُرادُ بَني كُلَيْبٍ،
إِذا نُزِعَ القُرادُ، بِمُسْتَطاع
ونسبه الأَزهري للأَخطل.
والقَرُودُ من الإِبل: الذي لا يَنْفِرُ عند التَّقْرِيد. وقُرادا الثَّدْيَيْنِ: حَلَمتاهما؛ قال عدي بن الرقاع يمدح عمر بن هبيرة وقيل هو لِمِلْحَةَ الجَرْمي:
كأَنَّ قُرادَيْ زَوْرِه طَبَعَتْهُما،
بِطِينٍ منَ الجَوْلانِ، كُتَّابُ أَعْجَمِ
إِذا شِئتَ أَن تَلْقى فَتى الباسِ والنَّدى،
وذا الحَسَبِ الزاكي التَّلِيدِ المُقَدَّمِ
فَكُنْ عُمَراً تَأْتي، ولا تَعْدوَنَّه
إِلى غيرِه، واسْتَخْبرِ الناسَ وافْهَمِ
وأُم القِرْدانِ: الموضع بلين الثُّنَّة والحافر وأَنشد بيت مِلْحَةَ الجرمي أَيضاً وقال: عنى به حَلَمَتي الثَّدْيِ. ويقال للرجل: إِنه لحسن قُرادَيِ الصدرِ، وأَنشد الأَزهري هذا البيت ونسبه لابن ميادة يمدح بعض الخلفاء وقال في آخره: كتاب أَعجما؛ قال أَبو الهيثم: القرادان من الرجل أَسفل الثُّنْدُوَة. يقال: إِنهما منه لطيفان كأَنهما في صدره أَثر طين خاتم ختمه بعض كتَّاب العجم، وخصهم لأَنهم كانوا أَهل دَواوِينَ وكتابة. وأُمُّ القِرْدانِ في فِرْسِن البعير: بين السُّلاميَاتِ؛ وقيل في تفسير قُرادِ الزَّوْرِ الحَلَمةُ وما حولها من الجلد المخالف للون الحَلَمة. وقُرادا الفرس: حلمتان عن جانِبَيْ إِحْلِيلِه.
ويقال: فلان يُقَرِّدُ فلاناً إِذا خادعه متلطفاً؛ وأَصله الرجل يجيء إِلى الإِبل ليلاً ليركب منها بعيراً فيخاف أَن يرغو فَيَنْزِعُ منه القُراد حتى يستأْنس إِليه ثم يَخْطِمُه، وإِنما قيل لمن يَذِلُّ قد أُقْرِدَ لأَنه شبه بالبعير يُقَرَّدُ أَي ينزع منه القراد فَيَقْرَدُ لخاطمه ولا يستصعب عليه.
وفي حديث ابن عباس: لم ير بِتَقْريدِ المحرمِ البعيرَ بَأْساً؛ التقريدُ نزع القِرْدانِ من البعير، وهو الطَّبُّوعُ الذي يَلْصَقُ بجسمه. وفي حديثه الآخر: قال لعكرمة، وهو محرم: قم فَقَرِّدْ هذا البعير، فقال: إِني محرم، فقال: قم فانحره فنحره، فقال: كم نراك الآن قتلت من قُرادٍ وحَمْنانة؟ ابن الأَعرابي: أَقْرَدَ الرجلُ إِذا سكت ذَلاًّ وأَخْرَدَ إِذا سكت حياء. وفي الحديث: إِيَّاكُمْ والإِقْرادَ، قالوا: يا رسول الله، وما الإِقرادُ؟ قال: الرجل يكون منكم أَميراً أَو عاملاً فيأْتيه المِسْكينُ والأَرملة فيقول لهم: مكانَكم، ويأْتيه
(* قوله «مكانكم ويأتيه» كذا بالأصل
وفي النهاية مكانكم حتى أنظر في حوائجكم، ويأتيه...) الشريفُ والغني فيدنيه ويقول: عجلوا قضاء حاجتِه، ويُتْرَكُ الآخَرون مُقْرِدين. يقال: أَقْرَدَ الرجلُ إِذا سكت ذلاًّ، وأَصله أَن يقع الغُرابُ على البعير فَيَلْتَقِطَ القِرْدانَ فَيَقِرَّ ويسكن لما يجده من الراحة. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: كان لنا وحْشٌ فإِذا خرج رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَسْعَرَنا قَفْزاً فإِذا حَضَرَ مَجِيئُه أَقرَدَ أَي سكَنَ وذَلَّ. وأَقْرَدَ الرجلُ وقَرِدَ: ذَلَّ وخَضَع، وقيل: سكت عن عِيٍّ. وأَقرَدَ أَي سَكَنَ وتمَاوَت؛ وأَنشد الأَحمر:
تقولُ إِذا اقْلَوْلى عليها وأَقْرَدَتْ
أَلا هَلْ أَخُو عَيْشٍ لَذِيذٍ بِدائِم؟
قال ابن بري: البيت للفرزدق يذكر امرأَة إِذا علاها الفحل أَقرَدَتْ وسكنت وطلبت منه أَن يكون فعله دائماً متصلاً. والقَرَدُ: لَجْلَجَة في اللسان؛ عن الهَجَريّ، وحكي: نِعْمَ الخَبَرُ خبَرُكَ لولا قَرَدٌ في لسانك، وهو من هذا لأَن المُتَلَجْلِجَ لسانُه يسكت عن بعض ما يُريدُ الكلامَ به. أَبو سعيد: القِرْديدَةُ صُلْبُ الكلام. وحكي عن أَعرابي أَنه قال: اسْتَوْقَحَ الكلامُ فلم يَسْهُلْ فأَخذت قِرديدةً منه فركِبْتُه ولم أَزُغْ عنه يميناً ولا شمالاً. وقرِدَت أَسنانُه قَرَداً: صَغُرَتْ ولحِقَتْ بالدُّرْدُر. وقَرِدَ العِلْكُ قَرَداً: فَسَد طعمُه.
والقِرْد: معروف. والجمع أَقرادٌ وأَقْرُد وقُرودٌ وقِرَدَةٌ كثيرة. قال ابن جني في قوله عز وجل: كونوا قِرَدَةً خاسئين: ينبغي أَن يكون خاسئين خبراً آخر لكونوا والأَوَّلُ قِرَدَةً، فهو كقولك هذا حُلْو حامض، وإِن جعلته وصفاً لقِرَدَة صَغُرَ معناه، أَلا ترى أَن القِرْد لذُّلِّه وصَغارِه خاسئ أَبداً، فيكون إِذاً صفة غير مُفيدَة، وإِذا جعلت خاسئين خبراً ثانياً حسن وأَفاد حتى كأَنه قال كونوا قردة كونوا خاسئين، أَلا ترى أَن لأَحد الاسمين من الاختصاص بالخبرية ما لصاحبه وليست كذلك الصفة بعد الموصوف، إِنما اختصاص العامل بالموصوف ثم الصفةُ بعد تابعة له. قال: ولست أَعني بقولي كأَنه قال كونوا قردة كونوا خاسئين أَن العامل في خاسئين عامل ثان غير الأَوّل، معاذ الله أَن أُريد ذلك إِنما هذا شيء يُقَدَّر مع البدل، فأَما في الخبرين فإِن العامل فيهما جميعاً واحد. ولو كان هناك عامل لما كانا خبرين لمخبر عنه واحد. ولو كان هناك عامل لما كانا خبرين لمخبر عنه واحد، وإِنما مفاد الخبر من مجموعهما؛ قال: ولهذا كان عند أَبي علي أَن العائد على المبتدإِ من مجموعهما وإِنما أُريد أَنك متى شئت باشرت كونوا أَي الاسمين آثَرْتَ وليس كذلك الصفة، ويُو نِسُ لذلك أَنه لو كانت خاسئين صفة لقردة لكان الأَخلقُ أَن يكون قردة خاسئة، فأَنْ لم يُقْرأْ بذلك البتةَ دلالةٌ على أَنه ليس بوصف وإِن كان قد يجوز أَن يكون خاسئين صفة لقردة على المعنى، إِذ كان المعنى إِنما هي هم في المعنى إِلا أَن هذا إِنما هو جائز، وليس بالوجه بل الوجه أَن يكون وصفاً لو كان على اللفظ فكيف وقد سبق ضعف الصفة هنا؟ والأُنثى قِرْدَة والجمع قِرَدٌ مثل قِرْبَةٍ وقِرَبٍ.
والقَرَّادُ: سائِسُ القُرُودِ. وفي المثل: إِنه لأَزْنى من قِرْدٍ؛ قال أَبو عبيد: هو رجل من هذيل يقال له قِرْدُ بن معاوية.
وقَرَدَ لعياله قَرْداً: جَمَعَ وكسَبَ. وقَرَدْتُ السَّمْنَ، بالفتح، في السِّقاءِ أَقْرِدُه قَرْداً: جمعته. وقَرَدَ في السقاءِ قَرْداً: جَمَعَ السمْنَ فيه أَو اللَّبن كَقَلَدَ؛ وقال شمر: لا أَعرفه ولم أَسمعه إِلا لأَبي عبيد. وسمع ابن الأَعرابي: قَلَدْتُ في السقاء وقَرَيْتُ فيه؛ والقَلْدُ: جَمْعُك الشيء على الشيء من لبَن وغيره. ويقال: جاء بالحديث على قَرْدَدِه وعلى قَنَنِهِ وعلى سَمْتِهِ إِذا جاء به على وجهه. والتِّقْرِدُ الكَرَوْيا، وقيل: هي جمع الأَبزار، واحدتها تِقْرِدَة. والقَرْدَدُ من الأَرض: قُرْنَةٌ إِلى جنب وَهْدة؛ وأَنشد: متى ما تَزُرْنا، آخِرَ الدَّهْرِ، تَلْقَنا
بِقَرْقَرَةٍ مَلْساءَ لَيْسَتْ بِقَرْدَدِ
الأَصمعي: القَرْدَدُ نحو القُفِّ. ابن شميل القُرْدودة ما أَشرَف منها وغلُظَ وقلما تكون القراديدُ إِلا في بسطة من الأَرض وفيما اتسع منها، فتَرى لها متناً مشرفاً عليها غليظاً لا يُنْبِتُ إِلا قليلاً؛ قال: ويكون ظهرها سعته دعوة
(* قوله «سعته دعوة» كذا بالأصل ولعله غلوة.) وبُعْدُها
في الأَرض عُقْبَتَيْن وأَكثر وأَقل، وكل شيء منها حدَبٌ ظهرُها وأَسنادها. وقال شمر: القُرْدُودة طريقة منقادة كقُرْدُودةِ الظهر. والقَرْدَدُ: ما ارتفع من الأَرض، وقيل: وغلُظَ، قال سيبويه داله مُلْحِقة له بجعفر وليس كَمَعدّ لأَن ذلك مبني على فَعَلّ من أَول وهلة، ولو كان قَرْدَدٌ كَمَعدّ لم يظهر فيه المثلان لأَن ما أَصله الإِدغام لا يُخَرَّجُ على الأَصل إِلاَّ في ضرورة شعر، قال: وجمع القَرْدَدِ قرادِدُ ظهرت في الجمع كظهورها في الواحد. قال: وقد قالوا: قَراديدُ فأَدخلوا الياء كراهية التضعيف. والقُرْدُودُ: ما ارتفع من الأَرض وغلظ مثل القَرْدَدِ؛ قال ابن سيده: فعلى هذا لا معنى لقول سيبويه إِن القَراديدَ جمع قَرْدَد. قال الجوهري: القَرْدَد المكان الغليظ المرتفع وإِنما أُظْهِرَ التضعيف لأَنه مُلْحَقِ بفَعْلَل والمُلْحَق لا يُدْغم، والجمع قَرادِدُ. قال: وقد قالوا قراديد كراهية الدالين. وفي الحديث: لَجَؤوا إِلى قَرْدَدٍ؛ وهو الموضع المرتفع من الأَرض كأَنهم تحصنوا به. ويقال للأَرض المستوية أَيضاً: قَرْدد؛ ومنه حديث قس الجارود.
(* قوله «قس الجارود» كذا بالأصل وفي شرح
القاموس قيس بن الجارود، بياء بعد القاف مع لفظ ابن وفي نسخة من النهاية قس والجارود).
قطَعْتُ قَرْدَداً.
وقُرْدُودَةُ الثَّبَجِ: ما أَشرَفَ منه. وقُرْدُودَةُ الظهر: ما ارتَفَعَ من ثبَجِه. الأَصمعي: السِّيساءُ قُرْدودَةُ الظَّهْرِ. أَبو عمرو: السَّيساءُ من الفرَسِ الحارِكُ ومن الحمارِ الظَّهْرُ. أَبو زيد: القِرْديدَةُ الخط الذي وسَطَ الظهر، وقال أَبو مالك: القُرْدودَةُ هي الفقارة نفسها. وقال: تمضي قُرْدُودَةُ الشتاءِ عَنَّا، وهي جَدْبَتُه وشِدَّتُه. وقُرْدودَةُ الظَّهْرِ: أَعلاهُ من كل دابة. وأَخذه بِقَرْدَةِ عُنُقِه؛ عن ابن الأَعرابي، كقولك بِصُوفِه، قال: وهي فارسية؛ ابن بري: قال الراجز:يَرْكَبْنَ ثِنْيَ لاحِبٍ مَدْعُوقِ،
نابي القَرادِيدِ مِنَ البُؤوقِ
القَراديدُ: جمع قُرْدُودَةٍ، وهي الموضع الناتئُ في وسطه. التهذيب: القَرْدُ لغة في الكَرْدِ، وهو العنق، وهو مَجْثَمُ الهامةِ على سالفةِ العُنُق؛ وأَنشد:
فَجَلَّلَه عَضْبَ الضَّريبةِ صارِماً،
فَطَبَّقَ ما بَيْنَ الضَّريبةِ والقَرْدِ
التهذيب: وأَنشد شمر في القَرْدِ القصِير:
أَو هِقْلَةِ من نَعامِ الجوِّ عارَضَها
قَرْدُ العِفاءِ، وفي يافُوخِه صَقَعُ
قال: الصقَعُ القَرَعُ. والعِفاءُ: الرِّيشُ. والقَرْدُ: القصيرُ. وبنو قَرَدٍ: قوم من هذيل منهم أَبو ذؤيب.
وذُو قَرَدٍ: موضع؛ وفي الحديث ذكر ذي قَرَد؛ هو بفتح القاف والراء: ماء على ليلتين من المدينة بينها وبين خيبر؛ ومنه غَزْوَةُ ذي قَرَدٍ ويقال ذو القَرَد.

### Türkçe

**القَرَدُ**، harekeli olarak: tüyden ve yünden soyulup dökülen ve keçeleşen şeydir,
ve denildi ki: o, özellikle yünün döküntüsüdür; sonra yün, kıl
ve ketenden olanın dışında da kullanıldı; el-Ferazdak dedi ki:
“Gündüzleri **أُسَيِّدُ** ذو خُرَيِّطَةٍ,
çöplüğün **قَرَدَ**’ını toplayanlardan.”
Burada **أُسَيِّدِ** ile **سُوَيْداءَ**’yı kasteder; ve “çöplüğün **قَرَدَ**’ını toplayanlardan” dedi ki onun kadın olduğunu ispat etsin; çünkü çöplüğün **قَرَدَ**’ını ancak
kadınlar izleyip toplar. Bu beyit “müdammen”dir; çünkü “**أُسَيِّدٌ**” sözü, kendinden öncekiyle amel eden bir fâildir; görmez misin ki ondan önce:
“Bana dair sözün vahyiyle onlara gelecektir,
ve başını **القِرامِ**’ın altına sokacaktır.”
**أُسَيِّدُ** . . . . . . . . .
İbn Sîde dedi ki: Bu, şundandır: eğer “Gündüzleri **أُسَيِّدُ** ذو خُرَيِّطَةٍ” deyip de ardından geleni ona eklemeseydi, bir erkek zannedilirdi; bu da el-Ferazdak’a ve kadınlara ayıp olurdu; yani **القِرامِ**’ın altına başını sokan bir siyah (erkek) demek olurdu; böylece bundan uzaklaştı ve kadınları ondan temize çıkardı; “çöplüğün **قَرَدَ**’ını toplayanlardan” demekle. Bunun birili **قَرَدَة**’dir. Meselde:
“İpliğe sonunda bulanıklık kattı da Necd’de bir **قَرَدَة** bırakmadı”; aslı şudur:
kadın, eğirmeyi bırakır; pamuktan yahut ketenden yahut başkasından eğirecek şey bulduğu hâlde; ta ki onu kaçırınca çöplüklerde **القَرَدَ**’ı izleyip toplayarak peşine düşer; “**عَكَرَتْ**” yani “**عَطَفَتْ**” (yöneldi).

Ve kıl ve yün **قَرِدَ** olur; kesre ile; **يَقْرَدُ قَرَداً**; o hâlde o **قَرِدٌ**’dir.
Ve **تَقَرَّدَ**: kıvırcıklaştı ve uçları düğümlendi. Ve **تَقَرَّدَ الشعرُ**: toplandı.
Ve **قَرِدَ الأَدِيمُ**: **حَلِمَ** oldu. Ve buluttan **القَرِدُ**: yüzünde, vehimde bir tür düğümlenme benzeri gördüğün şeydir; uçları düğümlenmiş **الشَّعَرِ القَرِدِ**’e benzetilir. İbn Sîde: buluttan **القَرِدُ**, birbirinin üstüne düğümlenip keçeleşmiş olandır; **الوبَرِ القَرِدِ**’e benzetilmiştir. Ebû Hanîfe dedi ki: Bulutu keçeleşmiş görür de düzleşip kayganlaşmış görmezsen, o **القَرِدُ** ve **المُتَقَرِّدُ**’dür. Ve **سحابٌ قَرِدٌ**: göğün çevrelerinde parçalanmış olup bir kısmı bir kısmının üstüne binen buluttur.

Ömer’in, رضي الله عنه, hadisinde: “Unu serp; ben senin için karıştırıyorum; **يَتَقَرَّد** olmasın diye” yani bir kısmı bir kısmının üstüne binmesin diye; ve onda: ganimetten bir deveye doğru namaz kıldı; dönünce devenin tüyünden bir **قَرَدَة** aldı; yani ondan dökülen şeyden bir parça. Ve **المُتَقَرِّدُ**: henüz birleşmemiş, bulutun altında bulunan küçük küçük şeylerdir. Ve **فرس قَرِدُ الخَصِيلِ**: gevşek değilse; ve şu beyit okundu:
“**قَرِد الخَصِيلِ** ve kemiklerde bir kalıntı var.”

Ve **القُرادُ**: bilinen (şey); birili **القِرْدانِ**’dır. Ve **القُرادُ**: develeri ısıran küçük bir canlıdır; dedi ki:
“Yapışan **القُرادِ**’ı az olan, kızıl develer üzerinde oyalanıp durdum.”
Burada **القُراد** ile cinsi kastetti; bu yüzden sıfatını tekil getirdi ve onu müzekker yaptı. **قَلِيلات**’ın manası: derileri pürüzsüzdür; üzerine **قُرادٌ** tutunmaz; ancak kayıp gider; çünkü onlar semiz, dolgunlardır. Çoğulu **أَقْردَة** ve çokça **قِرْدانٌ**’dır. Cerîr’in sözü:
“Ümmü’l-Ferazdak’tan, dürtücü olarak beri oldum;
uykudan sonra kıçının tekliği onu kımıldatır:
**قُرْد** onda:”
**قُرْد**: **قُرُدٍ**’den hafifletilmiştir; **قُراداً**’ı **مِثالٍ** ve **قَذالٍ** cem‘i gibi cem‘ etti; yapısının onların yapısıyla eşit olmasından dolayı. Ve **بعيرٌ قَرِدٌ**: **القِرْدانِ**’ı çok olan. Mubişşir b. Hezîl b. Zâfir el-Fezârî’nin sözü ise:
“Orada **قَرِداً**’ı **لُكالِكَا**’ya saldım.”
İbn Sîde dedi ki: Bana göre buradaki **القَرِدَ**, **القِرْدانِ**’ı çok olandır. Dedi ki: Sa‘leb ise dedi: o, kılı toplanmış olandır; iki söz yakındır; çünkü tüyü toplandığında onda **القِرْدانُ** çoğalır. Ve **قَرَّده**: **قِرْدانَه**’ını söküp çıkardı; bunda “soymak” manası vardır; bundan dersin ki: “**قَرِّدْ** deveni” yani ondan **القِرْدان**’ı çıkar. Ve **قَرَّده**: onu zelil kıldı; bu da ondandır; çünkü **قُرِّدَ** edilince bununla sakinleşir ve zelil olur. Ve **التقريدُ**: aldatmadır; bundan türemiştir; çünkü adam, huysuz deveyi almak istediğinde önce onu **قَرَّده** eder; sanki **قِرْدانه**’ını söküp çıkarır. el-Husayn b. el-Ka‘kâ‘ dedi ki:
“Onlar **السَّمْنُ**’dür **بالسَّنُّوتِ** ile; içlerinde **أَلْسَ** yoktur,
ve komşularını **يُقَرَّدَا** olmaktan men ederler.”
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Kimse onları zelil kılmaz”; ve el-Hutay’e dedi ki:
“Ömrüne yemin olsun ki Benî Kuleyb’in **قُرادُ**’ı,
**القُرادُ** sökülünce, mümkün değildir.”
el-Ezherî onu el-Ahtal’a nisbet etti.

Develerden **القَرُودُ**: **التَّقْرِيد** sırasında ürkmeyen. Ve **قُرادا الثَّدْيَيْنِ**: iki meme başıdır; ‘Adiyy b. er-Rikâ‘ Ömer b. Hubeyre’yi överken dedi; denildi ki o, Milha el-Cermî’nindir:
“Sanki onun göğsünün iki **قُراد**’ını,
Cevlân’dan bir çamurla, Acem’in bir kâtibi damgalamış.
İstersen şiddetin ve cömertliğin delikanlısına rastlayasın,
ve soyu temiz, kadim, öne geçirilmiş olana;
Öyleyse Ömer’e gel; onu aşma,
başkasına; insanlara sor ve anla.”
Ve **أُم القِرْدانِ**: **الثُّنَّة** ile toynağın yumuşak yerindeki mevzidir; Milha el-Cermî’nin beytini de okudu ve dedi ki: bununla meme başlarını kastetti. Ve adama denir: “Onun göğsünün iki **قُراد**’ı güzeldir.” el-Ezherî bu beyti okudu ve onu İbn Miyâde’ye nisbet etti; bazı halifeleri överken; ve sonunda “**كتاب أَعجما**” dedi. Ebû’l-Heysem dedi ki: adamdan iki **القرادان**, **الثُّنْدُوَة**’nin alt tarafıdır. Denir: ikisi ondan latiftir; sanki göğsünde, Acem kâtiplerinden birinin bastığı bir mühür çamurunun izi vardır; onları özellikle zikretti; çünkü onlar divan ve yazı ehliydiler.

Ve devenin **فِرْسِن**’inde **أُمُّ القِرْدانِ**: **السُّلاميَاتِ** arasındadır. Ve **قُرادِ الزَّوْرِ**’un tefsirinde denildi ki: meme başı ve onun çevresindeki, meme başının renginden farklı deridir. Ve atın **قُرادا**’sı: **إِحْلِيلِه**’nin iki yanında iki meme başıdır.

Ve denir: falan, falanı **يُقَرِّدُ** eder; yumuşak davranarak onu aldatırsa; aslı şudur: adam geceleyin develere gelir; onlardan bir deveye binmek ister; böğürmesinden korkar; bu yüzden ondan **القُراد**’ı söker; ta ki ona ünsiyet etsin; sonra onu yularlar. Ve zelil olana “**قد أُقْرِدَ**” denmesi ancak şundandır: **يُقَرَّدُ** edilen deveye benzetilmiştir; yani ondan **القراد** sökülür; böylece yularlayana **فَيَقْرَدُ** eder ve ona karşı huysuzluk etmez.

İbn Abbas’ın hadisinde: ihramlı kimsenin deveyi **بِتَقْريدِ** etmesinde beis görmedi; **التقريدُ**: deveden **القِرْدانِ**’ı söküp çıkarmaktır; o, bedenine yapışan **الطَّبُّوعُ**’dur. Diğer hadisinde: İkrime’ye, o ihramlı iken, dedi: “Kalk, bu deveyi **فَقَرِّدْ** et.” O dedi: “Ben ihramlıyım.” O dedi: “Kalk, onu boğazla.” O da boğazladı. O dedi: “Şimdi seni, kaç **قُرادٍ** ve **حَمْنانة** öldürmüş görürüz?” İbnü’l-A‘râbî: adam **أَقْرَدَ** eder; zelillikten susarsa; ve **أَخْرَدَ** eder; hayâdan susarsa. Hadiste: “**الإِقْرادَ**’dan sakının.” Dediler: “Ey Allah’ın Resulü, **الإِقرادُ** nedir?” Dedi: “Sizden bir adam emir yahut görevli olur; ona miskin ve dul gelir; onlara ‘Yerinizde durun’ der; sonra ona şerefli ve zengin gelir; onu yaklaştırır ve ‘Onun ihtiyacını çabuk görün’ der; ötekiler **مُقْرِدين** olarak bırakılır.” Denir: adam **أَقْرَدَ** eder; zelillikten susarsa; aslı şudur: karga deveye konar; **القِرْدانَ**’ı toplar; deve de bulduğu rahatlıktan dolayı **فَيَقِرَّ** eder ve sakinleşir. Âişe’nin, رضي الله عنها, hadisinde: “Bizim bir vahşî hayvanımız vardı; Resulullah, صلى الله عليه وسلم, çıkınca bizi sıçrayarak ürkütürdü; gelişi hazır olunca **أَقرَدَ** ederdi” yani sakinleşir ve zelil olurdu.

Ve adam **أَقْرَدَ** eder ve **قَرِدَ**: zelil olur ve boyun eğer; ve denildi ki: tutukluktan susar. Ve **أَقرَدَ** yani sakinleşti ve ölü taklidi yaptı. el-Ahmer okudu:
“Üzerine çıkılıp da **أَقْرَدَتْ** edince,
der ki: ‘Sürekli, lezzetli bir hayatın sahibi var mı?’”
İbn Berrî dedi ki: Beyit el-Ferazdak’ındır; bir kadını zikreder: aygır üzerine çıktığında **أَقرَدَتْ** eder ve sakinleşir; ondan, fiilinin daima bitişik sürmesini ister. Ve **القَرَدُ**: dilde bir pelteklik/boğumlanmadır; el-Hecrî’den. Ve rivayet edildi: “Senin haberin ne güzel haber; dilinde bir **قَرَدٌ** olmasaydı”; bu da bundandır; çünkü dili peltek olan, söylemek istediği sözün bir kısmında susar. Ebû Sa‘îd: **القِرْديدَةُ** sözün sert kısmıdır. Bir bedevîden rivayet edildi: dedi ki: “Söz katılaştı da kolay olmadı; ondan bir **قِرديدةً** aldım; ona bindim; ondan sağa da sola da sapmadım.” Ve dişleri **قَرِدَت** olur; **قَرَداً**: küçüldü ve **الدُّرْدُر**’a katıldı. Ve sakız **قَرِدَ** olur; **قَرَداً**: tadı bozuldu.

Ve **القِرْد**: bilinen (hayvan). Çoğulu **أَقرادٌ** ve **أَقْرُد** ve **قُرودٌ** ve çokça **قِرَدَةٌ**’dir. İbn Cinnî, Yüce Allah’ın “**كونوا قِرَدَةً خاسئين**” sözü hakkında dedi ki: **خاسئين**’in, **كونوا** için başka bir haber olması gerekir; birincisi **قِرَدَةً**’dir; bu, “bu tatlı ekşi” demen gibidir. Eğer onu **قِرَدَة**’ye sıfat yaparsan manası küçülür; görmez misin ki **القِرْد** zilleti ve küçüklüğü sebebiyle daima **خاسئ**’dir; o hâlde fayda vermeyen bir sıfat olur. **خاسئين**’i ikinci haber yaparsan güzel olur ve fayda verir; sanki “**كونوا قردة**; **كونوا خاسئين**” demiş gibi olur. Görmez misin ki iki isimden her birinin haberlikte, diğerinin sahip olduğu kadar bir payı vardır; sıfat ise mevsuftan sonra böyle değildir; amilin ihtisası önce mevsufladır; sonra sıfat ona tâbidir. Dedi ki: “Sanki dedi” sözümle, **خاسئين**’deki amilin birinciden başka ikinci bir âmîl olduğunu kastetmiyorum; Allah korusun; bunu kastetmem; bu, bedelle birlikte takdir edilen bir şeydir; iki haberde ise âmîl ikisinde de birdir. Eğer orada bir âmîl olsaydı, tek bir mübtedâ için iki haber olmazlardı. Haber, ikisinin toplamından anlaşılır. Dedi ki: Bu yüzden Ebû Ali’ye göre mübtedâya dönen şey ikisinin toplamındandır; ve ancak şunu kastettim: ne zaman istersen **كونوا**’yu iki isimden hangisine doğrudan bağlarsın; hangisini tercih edersen; sıfat böyle değildir. Bunun delili şudur: eğer **خاسئين** **قردة**’ye sıfat olsaydı, daha layık olan “**قردة خاسئة**” olmasıydı; bununla hiç okunmamış olması, onun sıfat olmadığının delilidir; her ne kadar mana bakımından **خاسئين**’in **قردة**’ye sıfat olması caiz olsa da; çünkü mana bakımından “onlar”dır; ancak bu caizdir, vech değildir; vech, lafız üzere olsaydı sıfat olmasıydı; hele burada sıfatın zayıflığı daha önce geçmişken. Dişisi **قِرْدَة**’dir; çoğulu **قِرَدٌ**; **قِرْبَةٍ** ve **قِرَبٍ** gibi.

Ve **القَرَّادُ**: **القُرُودِ**’un seyisidir. Meselde: “O, bir **قِرْد**’den daha çok zina edicidir.” Ebû Ubeyd dedi ki: O, Hüzeyl’den bir adamdır; ona **قِرْدُ بن معاوية** denir.

Ve **قَرَدَ** ailesi için **قَرْداً**: topladı ve kazandı. Ve **قَرَدْتُ السَّمْنَ**; fetha ile; tulumda; **أَقْرِدُه قَرْداً**: onu topladım. Ve tulumda **قَرَدَ**; **قَرْداً**: içine yağı yahut sütü topladı; **كَقَلَدَ** gibi. Şemr dedi ki: Onu bilmem ve onu ancak Ebû Ubeyd’den işitmişimdir. İbnü’l-A‘râbî işitti: “Tulumda **قَلَدْتُ** ve onda **قَرَيْتُ**.” Ve **القَلْدُ**: süt ve benzerinden bir şeyi bir şeyin üstüne toplaman. Ve denir: “Hadisi **على قَرْدَدِه** ve **على قَنَنِهِ** ve **على سَمْتِهِ** üzere getirdi”; onu vechi üzere getirdiğinde.

Ve **التِّقْرِدُ**: karavya; ve denildi ki: baharatların toplamıdır; birili **تِقْرِدَة**’dir.

Ve yerden **القَرْدَدُ**: bir çukurun yanında bir tümsektir; ve şu beyit okundu:
“Ne zaman bizi ziyaret etsen, ömrün sonunda, bizi bulursun
düz bir **قَرْقَرَة**’de; **قَرْدَدِ** değildir.”
el-Asma‘î: **القَرْدَدُ**, **القُفِّ** gibidir. İbn Şümeyl: **القُرْدودة**’dan, yüksek olanı ve kalın olanıdır; **القراديدُ** pek az olur ki ancak yerin düzlüğünde ve geniş olanında olsun; onun için, üzerinde yükselmiş kalın bir sırt görürsün; azdan başka bitirmez. Dedi ki: sırtının genişliği bir “dua” kadardır; ve yerdeki uzaklığı iki “**عُقْبَتَيْن**” ve daha çok ve daha azdır; ve ondan her şey, sırtı ve yamaçları tümsektir. Şemr dedi ki: **القُرْدُودة** boyuna giden bir yol gibidir; sırtın **قُرْدُودة**’si gibi.

Ve **القَرْدَدُ**: yerden yükselen şeydir; ve denildi ki: ve kalınlaşan. Sîbeveyh dedi ki: onun **دال**’ı, onu **جعفر**’e ilhak edicidir; **مَعدّ** gibi değildir; çünkü o, ilk anda **فَعَلّ** üzerine bina edilmiştir. Eğer **قَرْدَدٌ** **مَعدّ** gibi olsaydı, onda iki benzer (harf) ortaya çıkmazdı; çünkü aslı idğam olan şey, ancak şiir zaruretinde asla çıkarılır. Dedi ki: **القَرْدَدِ**’in çoğulu **قرادِدُ**’dur; tekilde göründüğü gibi cem‘de de göründü. Dedi ki: “**قَراديدُ**” de demişlerdir; şiddetlendirmeyi kerih gördükleri için **ياء**’yı soktular. Ve **القُرْدُودُ**: yerden yükselen ve kalın olan; **القَرْدَدِ** gibi. İbn Sîde dedi ki: Buna göre Sîbeveyh’in “**القَراديدَ** **قَرْدَد**’in cem‘idir” sözüne mana yoktur. el-Cevherî dedi ki: **القَرْدَد** kalın, yüksek yerdir; şiddetlendirme ancak şundan dolayı izhar edildi: çünkü o **فَعْلَل**’e ilhak edilmiştir; ilhak edilen idğam edilmez; çoğulu **قَرادِدُ**’dür. Dedi ki: **الدالين**’den kerih gördükleri için “**قراديد**” de demişlerdir. Hadiste: “Bir **قَرْدَدٍ**’e sığındılar”; o, yerden yüksek yerdir; sanki onunla tahkim oldular. Düz araziye de **قَرْدد** denir; bundan, **قس الجارود** hadisi:
“Bir **قَرْدَداً** kestim.”

Ve **قُرْدُودَةُ الثَّبَجِ**: ondan yüksek olan şeydir. Ve **قُرْدُودَةُ الظهر**: onun **ثبَج**’inden yükselen şeydir. el-Asma‘î: **السِّيساءُ** sırtın **قُرْدودَةُ**’sidir. Ebû Amr: attan **السَّيساءُ** **الحارِكُ**’tır; eşekten **الظَّهْرُ**’dür. Ebû Zeyd: **القِرْديدَةُ** sırtın ortasındaki çizgidir. Ebû Mâlik dedi ki: **القُرْدودَةُ** bizzat omurdur. Ve dedi ki: “Kışın **قُرْدُودَةُ**’si bizden geçip gider”; o, onun kıtlığı ve şiddetidir. Ve **قُرْدودَةُ الظَّهْرِ**: her binek hayvanının en üstüdür. Ve onu boynunun **بِقَرْدَةِ**’sinden tuttu; İbnü’l-A‘râbî’den; “yününden” demen gibi. Dedi ki: o Farsçadır. İbn Berrî: recez söyleyen dedi ki:
“Binerler, dümdüz bir yolun ikincisine, ezilmişe,
**القَرادِيدِ**’i **البُؤوقِ**’tan çıkmış olana.”
**القَراديدُ**: **قُرْدُودَةٍ**’nin çoğuludur; o, ortasındaki çıkıntılı yerdir.

**التهذيب**: **القَرْدُ**, **الكَرْدِ** dilindedir; o da boyundur; o, başın, boynun ön kısmı üzerindeki konma yeridir. Ve şu beyit okundu:
“Onu, keskin bir kılıçla, darbenin kesicisiyle örttü;
böylece darbe ile **القَرْدِ** arasını kapladı.”
**التهذيب**: Şemr, kısa **القَرْدِ** hakkında şu beyti okudu:
“Yahut gök devekuşundan bir dişi; ona karşı geldi
**قَرْدُ العِفاءِ**; ve tepesinde **صَقَعُ** var.”
Dedi ki: **الصقَعُ** **القَرَعُ**’dır. **العِفاءُ**: tüylerdir. Ve **القَرْدُ**: kısadır.

Ve **بنو قَرَدٍ**: Hüzeyl’den bir kavimdir; onlardan Ebû Züeyb vardır.

Ve **ذُو قَرَدٍ**: bir yerdir; hadiste **ذي قَرَد** zikri geçer; o, **القاف** ve **الراء**’ın fethasıyladır: Medine’den iki gecelik mesafede, onunla Hayber arasında bir sudur; bundan **غَزْوَةُ ذي قَرَدٍ**; ve **ذو القَرَد** da denir.
