# قرس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D8%B1%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قرس

القَرْسُ والقِرْسُ: أَبْرَدُ الصَّقيع وأَكثره وأَشدُّ البَرْدِ؛ قال أَوس بن حَجَر:
أَجاعِلَةً أُمَّ الحُصَيْنِ خَزايَةً
عَلَيَّ فِرارِي أَن عَرَفْتُ بني عَبْس
ورَهْطَ أَبي شَهْمٍ وعَمْرَو بنَ عامِرٍ
وبَكْراً فجاشَتْ من لقائِهمْ نَفْسي
مَطاعِينُ في الهَيْجا، مَطاعيمُ للْقِرَى،
إِذا اصْفَرَّ آفاقُ السماء من القَرْسِ
المَطاعين: جمع مِطْعانٍ للكثير الطَعْن، ومَطاعيمُ: جمع مِطْعام للكثير الإِطعام. والقِرَى: الضيافة. والآفاق: النواحي، واحدها أُفُق. وأُفُقُ السماء: ناحيتها المتصلة بالأَرض؛ قال عبد اللَّه بن المُكَرَّم: قوله المتصلة بالأَرض كلام لا يصح فإِنه لا شيء من السماء مُتَّصل بالأَرض، وفي هذا كلام ليس هذا موضعه.
وقَرَسَ الماءَ يَقْرِسُ قَرْساً، فهو قَرِيسٌ: جَمَدَ. وقَرَّسْناه وأَقْرَسْناه: بَرَّدْناه. ويقال: قَرَّسْت الماء في الشَّنِّ إِذا بَرَّدْته، وأَصبح الماء اليوم قَرِيساً وقارساً أَي جامداً؛ ومنه قيل: سمك قَرِيسٌ وهو أَن يُطْبخ ثم يُتَّخذ له صِباغ فَيُتْرَك فيه حتى يَجْمُد. ويوم قارسٌ: بارد. وفي الحديث: أَن قوماً مَرُّوا بشَجَرَة فأَكلوا منها فكأَنما مرَّت بِهمْ رِيح فأَخْمَدَتْهم فقال النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: قَرِّسُوا الماءَ في الشِّنانِ وصُبُّوه عليهم فيما بين الأَذَانَيْنِ؛ أَبو عبيد: يعني بَرّدُوه في الأَسْقِيَة، وفيه لغتان: القَرْس والقَرْش، قال: وهذا بالسين. وأَما حديثه الآخر: أَنَّ امْرَأَة سأَلتْه عن دَمِ المَحيص فقال: قَرِّصِيه بالماء، فإِنه بالصاد، يقول: قَطِّعِيه، وكل مُقَطَّع مُقَرَّص. ومنه تقريص العجين إِذا شُنِّقَ لِيُبْسَطَ. وقَرَس الرجل قَرْساً: بَرَدَ، وأَقْرَسَه البَرْدُ وقَرَّسَه تَقْريساً. والبَرْدُ اليَوْمَ قارِس وقَرِيس، ولا تقل قارصٌ؛ قال العجاج:
تَقْذِفُنا بالقَرْسِ بعدَ القَرْسِ،
دُونَ ظِهارِ اللِّبْسِ بعد اللِّبْسِ
قال: وقد قَرَسَ المَقْرُور إِذا لم يستطع عملاً بيده من شدة الخَصَر. وإِنَّ لَيْلَتَنا لقارِسَةٌ، وإِنَّ يَوْمَنا لقارسٌ. ابن السِّكِّيت: هو القِرْقِس الذي تقوله العامَّة الجِرْجِس. وليست ذات قَرْسٍ أَي بَرْد. وقَرَسَ البَرْدُ يَقْرِس قَرْساً: اشتدّ، وفيه لغة أُخرى قَرِسَ قَرَساً؛ قال أَبو زيد الطائي:
وقد تَصلَّيْتُ حَرَّ حَرْبهِم،
كما تَصلَّى المَقْرُورُ من قَرَسِ
وقال ابن السكيت: القَرَسُ الجامِد ولم يعرفه أَبو الغيث
(* قوله «ولم
يعرفه أبو الغيث» هكذا في الأصل وشرح القاموس بالياء، والذي في الصحاح: ولم يعرفه أَبو الغوث، بالواو.). ابن الأَعرابي: القَرَسُ الجامِد من كل شيء. والقِرْسُ: هو القِرقِس. والقَرِيس من الطعام: مشتق من القَرَس الجامِد، قال؛ وإِنما سمي القريس قريساً لأَنه يجمُد فيصير ليس بالجامِس ولا الذائب، يقال قَرَسْنا قَرِيساً وتركناه حتى أَقْرَسَه البَرْد. ويقال: أَقْرَسَ العُود إِذا جَمَس ماؤه فيه. وفي المحكم: أَقْرَس العُود حُبِس فيه ماؤه. وقَراسٌ: هَضِبات شديدة البَرْد في بلاد أَزْد السَّراة؛ قال أَبو ذؤيب يصف عسلاً:
يَمانِيةٍ، أَحْيا لها مَظَّ مائِدٍ
وآلِ قَرَاسٍ صَوْبُ أَرْمِيَةٍ كُحْلِ
ورواه أَبو حنيفة قُرَّاس، بضم القاف، ويروى: صَوْبُ أَسقِية كحل، وهما بمعنى واحد. ويقال: مائد وقَرَاس جبَلان باليمن؛ ويمانية خفض على قوله: فجاءَ بِمَزْجٍ لم يرَ الناسُ مِثْلَه
(* قوله «فجاء بمزج إلخ» تمام البيت كما في الصحاح وشرح القاموس: هو الضحك الا أَنه عمل النحل.)
والمَظُّ: الرُّمَّان البَرِّي. الأَصمعي: آلُ قُرَاس هَضَبات بناحية السَّراة كأَنهن سُمِّين آل قُراس لبَرْدِها. قال الأَزهري: رواه أَبو حام بفتح القاف وتخفيف الراء. قال: ويقال أَصبح الماء قَريساً أَي جامداً، ومنه سمي قَرِيس السَّمك. قال أَبو سعيد الضرير: آل قُراس أَجْبُل بارِجة. والقُرَاس والقُراسِيَة: الضَّخْم الشديد من الإِبل وغيرها، الذكر والأُنثى، بضم القاف، في ذلك سواء، والياء زائدة كما زِيدَتْ في رَباعِية وثمانية؛ قال الراجز:
لما تَضَمَّنْتُ الحَوَارِياتِ،
قَرَّبْتُ أَجْمالاَ قُرَاسِيَاتِ
وهي في الفحول أَعمُّ، وليست القُراسِية نِسْبة إِنما هو بناء على فُعاليَة وهذه ياءات تُزاد؛ قال جرير:
يَلِي بني سعْدٍ، إِذا ما حاربُوا،
عِزُّ قُراسِيَة وجَدٌّ مِدْفَعُ
وقال ذو الرمة:
وفَجّ، أَبَى أَن يَسْلُك الغُفْرُ بيته،
سَلَكْتُ قُرَانَى من قُرَاسِية شمْرِ
وقال العجَّاج:
من مُضَرَ القُراسِيات الشُّمِّ
يعني بالقُراسِيات الضّخام الهامِ من الإِبل، ضرَبها مثلاً للرجال، وملك قُراسِية: جليل.
والقَرْس: شجر. وقُرَيسات: اسم؛ قال سيبويه: وتقول هذه قُرَيْسات كما تراها، شبَّهُوها بهاء التأْنيث لأَنَّ هذه الهاء تجيء للتأْنيث ولا تلحق بنات الثلاثة بالأَربعة ولا الأَربعة بالخمسة.

### Türkçe

**القَرْسُ** ve **القِرْسُ**: kırağının en soğuğu, en çoğu ve soğuğun en şiddetlisi;

Evs b. Hacer dedi:
Beni **أُمَّ الحُصَيْنِ**’i bir rezillik mi kılacak
benim üzerime, **بني عَبْس**’i tanıdığımda kaçışım?
Ve **أَبي شَهْمٍ**’in topluluğu, **عَمْرَو بنَ عامِرٍ**
ve **بَكْر**; derken onlarla karşılaşmaktan nefsim kabardı:
Savaşta çokça mızraklayanlar, konuk ağırlamada çokça yedirenler,
göğün ufukları **القَرْسِ**’ten sarardığında.

**المَطاعين**: çokça mızraklama için **مِطْعانٍ**’ın çoğuludur; **مَطاعيمُ**: çokça yedirme için **مِطْعام**’ın çoğuludur.
**القِرَى**: misafir ağırlama. **الآفاق**: taraflar; tekili **أُفُق**. Ve göğün **أُفُقُ**’u: yerle bitişik olan tarafıdır; Abdullah b. el-Mükerram dedi: “yerle bitişik” sözü sahih değildir; çünkü gökten hiçbir şey yerle bitişik değildir; bunda söz vardır, burası onun yeri değildir.

Ve **قَرَسَ** suyu **يَقْرِسُ** **قَرْساً**; o hâlde o **قَرِيسٌ**’dir: dondu. Ve biz onu **قَرَّسْناه** ve **أَقْرَسْناه**: onu soğuttuk. Ve denir: **قَرَّسْت** suyu **الشَّنِّ** içinde, onu soğuttuğunda; ve su bugün **قَرِيساً** ve **قارساً** oldu, yani donmuş; bundan dolayı denildi: **سمك قَرِيسٌ**; o da şudur: pişirilir, sonra ona bir boya yapılır, sonra içinde bırakılır, ta ki donsun. Ve **يوم قارسٌ**: soğuk. Hadiste: bir kavim bir ağacın yanından geçti de ondan yediler; sanki bir rüzgâr onlara uğramış da onları söndürmüş gibi oldu; bunun üzerine Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: **قَرِّسُوا** suyu **الشِّنانِ** içinde ve onu iki ezan arasında onların üzerine dökün; Ebû Ubeyd: yani onu tulumlarda soğutun; onda iki lugat vardır: **القَرْس** ve **القَرْش**; dedi: bu, **السين** iledir. Ama onun diğer hadisi: bir kadının ona **دَمِ المَحيص** hakkında sorması; o da dedi ki: **قَرِّصِيه** su ile; bu ise **الصاد** iledir; der ki: onu parçala; ve her parçalanmış şey **مُقَرَّص**’tur. Ondandır: hamurun **تقريص**’i; **شُنِّقَ** edildiğinde, yayılmak için. Ve adam **قَرَس** **قَرْساً**: üşüdü; ve soğuk onu **أَقْرَسَه** ve onu **قَرَّسَه** **تَقْريساً**. Ve soğuk bugün **قارِس** ve **قَرِيس**’tir; **قارصٌ** deme; el-Acçâc dedi:
Bizi **القَرْسِ** ile, **القَرْسِ**’ten sonra fırlatır,
**اللِّبْسِ**’ten sonra **اللِّبْسِ**’in **ظِهارِ**’ı olmaksızın.

Dedi: ve **المَقْرُور** **قَرَسَ**; eliyle bir iş yapmaya güç yetiremediğinde, **الخَصَر**’ın şiddetinden. Ve şüphesiz gecemiz elbette **لقارِسَةٌ**’dir; ve şüphesiz günümüz elbette **لقارسٌ**’tir. İbn es-Sikkît: o, avâmın **الجِرْجِس** dediği **القِرْقِس**’tir. Ve **ذات قَرْسٍ** değildir, yani soğuk.

Ve soğuk **قَرَسَ** **يَقْرِس** **قَرْساً**: şiddetlendi; onda başka bir lugat daha vardır: **قَرِسَ** **قَرَساً**; Ebû Zeyd et-Tâî dedi:
Onların savaşının sıcağına katlandım,
tıpkı **المَقْرُور**’un **قَرَسِ**’ten ısınmaya çalışması gibi.

İbn es-Sikkît dedi: **القَرَسُ** donmuş olandır; Ebû’l-Gays onu bilmedi.
(* “Ve Ebû’l-Gays onu bilmedi” sözü: aslında ve Kâmûs şerhinde **الياء** ile böyledir; Sıhâh’ta olan ise: ve Ebû’l-Gavs onu bilmedi, **الواو** ile.)

İbn el-A‘râbî: **القَرَسُ** her şeyden donmuş olandır. Ve **القِرْسُ**: o, **القِرقِس**’tir. Ve yiyecekten **القَرِيس**: donmuş **القَرَس**’ten türemiştir; dedi ki: ancak **القريس**e **قريساً** denildi; çünkü donar da, ne katı ne de erimiş olur; denir: biz **قَرَسْنا** bir **قَرِيساً** ve onu bıraktık, ta ki soğuk onu **أَقْرَسَه**. Ve denir: **أَقْرَسَ** dalı; suyu onda katılaştığında. Ve **المحكم**’de: **أَقْرَس** dal; suyu onda hapsedildi.

Ve **قَراسٌ**: **أَزْد السَّراة** diyarında çok soğuk tepeler; Ebû Züeyb, bir balı vasfederek dedi:
Yemenli; onun için bir sofra sahibinin emişi diriltti,
ve **آلِ قَرَاسٍ**’ın, kara tulumların **أَرْمِيَةٍ**’sinin sağanağı.

Ebû Hanîfe onu **قُرَّاس** rivayet etti, **القاف**’ın dammesiyle; ve rivayet olunur: **صَوْبُ أَسقِية كحل**; ikisi de tek mânâdadır. Ve denir: **مائد** ve **قَرَاس** Yemen’de iki dağdır; ve “Yemenli” onun sözü üzerine mansubun mecrûru olarak gelir:
Derken bir karışım getirdi ki insanlar onun benzerini görmedi
(* “Derken bir karışım getirdi…”: beytin tamamı Sıhâh ve Kâmûs şerhinde olduğu üzere: o, baldır; ancak arının işi.)

Ve **المَظُّ**: yabani nardır. el-Asma‘î: **آلُ قُرَاس** **السَّراة** tarafında tepelerdi; sanki soğukluğundan dolayı **آل قُراس** diye adlandırıldılar. el-Ezherî dedi: Ebû Hâm onu **القاف**’ın fethası ve **الراء**’ın hafifletilmesiyle rivayet etti. Dedi: ve denir: su sabahleyin **قَريساً** oldu, yani donmuş; ondan dolayı **قَرِيس السَّمك** adlandırıldı. Ebû Saîd ed-Darîr dedi: **آل قُراس** belirgin dağlardır.

Ve **القُرَاس** ve **القُراسِيَة**: develerden ve başkalarından iri, şiddetli olan; erkek ve dişi; **القاف**’ın dammesiyle; bunda eşittir; ve **الياء** fazladır; tıpkı **رَباعِية** ve **ثمانية**’de artırıldığı gibi; râciz dedi:
**الحَوَارِياتِ**’i üstlendiğimde,
**قُرَاسِيَاتِ** develeri yaklaştırdım.

Ve o, erkek develerde daha geneldir; ve **القُراسِية** nisbet değildir; ancak **فُعاليَة** üzere bir binadır; ve bunlar artırılan **ياء**lardır; Cerîr dedi:
**بني سعدٍ**’ı izler; savaş ettiklerinde,
**قُراسِيَة**’nin izzeti ve iten bir ciddiyet.

Zü’r-Rumme dedi:
Bir geçit; **الغُفْر** onun evine girmeyi reddetti,
ben, **قُرَاسِية**’den, çevik birinden **قُرَانَى**’yı girdim.

el-Acçâc dedi:
**مُضَرَ**’dan, yüksek burunlu **القُراسِيات**’tan.

**القُراسِيات** ile develerden iri, büyük başlı olanları kasteder; onları erkeklere misal yaptı. Ve **ملك قُراسِية**: yüce.

Ve **القَرْس**: bir ağaçtır. Ve **قُرَيسات**: bir isim; Sîbeveyh dedi: ve “bu, gördüğün gibi **قُرَيْسات**” dersin; onu **هاء التأْنيث**’e benzettiler; çünkü bu **الهاء** dişillik için gelir; ve üçlülerin kızlarını dörtlülere, dörtlüleri beşlilere eklemez.
